౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౫౦-౨౦౫. ఇదాని యస్స రూపక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన పవత్తివారో ఆరద్ధో. కస్మా పనేత్థ ఉద్దేసవారో న వుత్తోతి? హేట్ఠా దస్సితనయత్తా. పణ్ణత్తివారస్మిఞ్హి ఉద్దేసవారే నయో దస్సితో. తేన పన నయేన సక్కా సో ఇధ అవుత్తోపి జానితున్తి తం అవత్వా నిద్దేసవారోవ ఆరద్ధో. ఇమస్మిం పన పవత్తివారసఙ్ఖాతే మహావారే ఉప్పాదవారో, నిరోధవారో, ఉప్పాదనిరోధవారోతి తయో అన్తరవారా హోన్తి. తేసు పఠమో ధమ్మానం ఉప్పాదలక్ఖణస్స దీపితత్తా ఉప్పాదవారోతి వుచ్చతి. దుతియో తేసఞ్ఞేవ నిరోధలక్ఖణస్స దీపితత్తా నిరోధవారోతి వుచ్చతి. తతియో ఉభిన్నమ్పి లక్ఖణానం దీపితత్తా ఉప్పాదనిరోధవారోతి వుచ్చతి. ఉప్పాదవారేన చేత్థ ధమ్మానం ఉప్పజ్జనాకారోవ దీపితో. నిరోధవారేన ‘ఉప్పన్నం నామ నిచ్చం నత్థీ’తి తేసఞ్ఞేవ అనిచ్చతా దీపితా. ఉప్పాదనిరోధవారేన తదుభయం.

తత్థ ఉప్పాదవారే తావ తిణ్ణం అద్ధానం వసేన ఛ కాలభేదా హోన్తి – పచ్చుప్పన్నో, అతీతో, అనాగతో, పచ్చుప్పన్నేనాతీతో, పచ్చుప్పన్నేనానాగతో, అతీతేనానాగతోతి. తేసు ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి పచ్చుప్పన్నాభిధానవసేన పచ్చుప్పన్నో వేదితబ్బో. సో పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం పచ్చక్ఖతో గహేతబ్బత్తా అతివియ సువిఞ్ఞేయ్యోతి పఠమం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి అతీతాభిధానవసేన అతీతో వేదితబ్బో. సో పచ్చక్ఖతో అనుభూతపుబ్బానం అతీతధమ్మానం అనుమానేన అనాగతేహి సువిఞ్ఞేయ్యతరత్తా దుతియం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి అనాగతాభిధానవసేన అనాగతో వేదితబ్బో. సో పచ్చక్ఖతో చ అనుభూతపుబ్బవసేన చ గహితధమ్మానుమానేన ‘అనాగతేపి ఏవరూపా ధమ్మా ఉప్పజ్జిస్సన్తీ’తి గహేతబ్బతో తతియం వుత్తో.

యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి పచ్చుప్పన్నేన సద్ధిం అతీతాభిధానవసేన పచ్చుప్పన్నేనాతీతో వేదితబ్బో. సో మిస్సకేసు తీసు సువిఞ్ఞేయ్యతరత్తా చతుత్థం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి పచ్చుప్పన్నేన సద్ధిం అనాగతాభిధానవసేన పచ్చుప్పన్నేనానాగతో వేదితబ్బో. సో పచ్చక్ఖతో గహేతబ్బానం ధమ్మానం అత్థితాయ అత్థతో సువిఞ్ఞేయ్యతరోతి పఞ్చమం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి అతీతేన సద్ధిం అనాగతాభిధానవసేన అతీతేనానాగతో వేదితబ్బో. సో పురిమేహి దువిఞ్ఞేయ్యోతి ఛట్ఠం వుత్తో.

ఏవమేతేసు ఛసు కాలభేదేసు య్వాయం పఠమో పచ్చుప్పన్నో, తత్థ పుగ్గలతో, ఓకాసతో, పుగ్గలోకాసతోతి తయో వారా హోన్తి. తేసు యస్సాతి పుగ్గలవసేన ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదీపనో పుగ్గలవారో. యత్థాతి ఓకాసవసేన ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదీపనో ఓకాసవారో. యస్స యత్థాతి పుగ్గలోకాసవసేన ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదీపనో పుగ్గలోకాసవారో. ఇమే పన తయోపి వారా పఠమం అనులోమనయేన నిద్దిసిత్వా పచ్ఛా పటిలోమనయేన నిద్దిట్ఠా. తేసు ‘ఉప్పజ్జతి’ ‘ఉప్పజ్జిత్థ,’ ‘ఉప్పజ్జిస్సతీ’తి వచనతో ఉప్పత్తిదీపనో అనులోమనయో. ‘నుప్పజ్జతి’, ‘నుప్పజ్జిత్థ,’ ‘నుప్పజ్జిస్సతీ’తి వచనతో అనుప్పత్తిదీపనో పటిలోమనయో.

తత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే తావ పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం రూపక్ఖన్ధమూలకాని చత్తారి యమకాని; ‘‘యస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా నయేన వేదనాక్ఖన్ధమూలకాని తీణి; సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకాని ద్వే; సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకం ఏకన్తి అగ్గహితగ్గహణేన దస యమకాని హోన్తి.

తత్థ రూపక్ఖన్ధమూలకేసు చతూసు ఆదితో ఏకమేవ విస్సజ్జితం. సేసాని తేన సదిసవిస్సజ్జనానీతి తన్తియా లహుభావత్థం సఙ్ఖిత్తాని. వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకేసుపి ‘ఆమన్తా’తి ఏకసదిసమేవ విస్సజ్జనం. తస్మా తానిపి తన్తియా లహుభావత్థం సఙ్ఖిత్తానేవాతి ఏవమేతాని పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారే అనులోమనయే ఏకయమకవిస్సజ్జనేనేవ దస యమకాని విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీతి వేదితబ్బాని. యథా చ పుగ్గలవారే దస, ఏవం ఓకాసవారే దస, పుగ్గలోకాసవారే దసాతి పచ్చుప్పన్నకాలే తీసు వారేసు అనులోమనయే తింస యమకాని హోన్తి. యథా చ అనులోమనయే, ఏవం పటిలోమనయేపీతి సబ్బానిపి పచ్చుప్పన్నకాలే సట్ఠి యమకాని హోన్తి. తేసు వీసపుచ్ఛాసతం, చత్తారీసాని చ ద్వే అత్థసతాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని. ఏవం సేసేసుపి పఞ్చసు కాలభేదేసు పుగ్గలాదిభేదతో అనులోమపటిలోమనయవసేన ఛ ఛ వారా. ఏకేకస్మిం వారే దస దస కత్వా సట్ఠి సట్ఠి యమకానీతి తీణి యమకసతాని. తాని పురిమేహి సద్ధిం సట్ఠాధికాని తీణి యమకసతాని, వీసాధికాని సత్తపుచ్ఛాసతాని, చత్తారీసాని చ చుద్దస అత్థసతాని హోన్తి. ఇదం తావ ఉప్పాదవారే పాళివవత్థానం. యథా చ ఉప్పాదవారే, తథా నిరోధవారేపి, ఉప్పాదనిరోధవారేపీతి సబ్బస్మిమ్పి పవత్తిమహావారే అసీతి యమకసహస్సం, సట్ఠిసతాధికాని ద్వే పుచ్ఛాసహస్సాని, వీసం తిసతాధికాని చ చత్తారి అత్థసహస్సాని వేదితబ్బాని.

పాళి పన ఉప్పాదవారే నిరోధవారే చ తీసు అసమ్మిస్సకకాలభేదేసు తస్మిం తస్మిం వారే ఏకేకమేవ యమకం విస్సజ్జేత్వా సఙ్ఖిత్తా. తీసు మిస్సకకాలభేదేసు ‘యస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’తిఆదినా నయేన వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకేసుపి ఏకం యమకం విస్సజ్జితం. ఉప్పాదనిరోధవారే పన ఛసుపి కాలభేదేసు తం విస్సజ్జితమేవ. సేసాని తేన సమానవిస్సజ్జనత్తా సఙ్ఖిత్తానీతి. ఇదం సకలేపి పవత్తిమహావారే పాళివవత్థానం.

అత్థవినిచ్ఛయత్థం పనస్స ఇదం లక్ఖణం వేదితబ్బం – ఇమస్మిఞ్హి పవత్తిమహావారే చతున్నం పఞ్హానం పఞ్చ విస్సజ్జనాని సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ పురేపఞ్హో, పచ్ఛాపఞ్హో, పరిపుణ్ణపఞ్హో, మోఘపఞ్హోతి ఇమే చత్తారో పఞ్హా నామ. ఏకేకస్మిఞ్హి యమకే ద్వే ద్వే పుచ్ఛా. ఏకేకపుచ్ఛాయపి ద్వే ద్వే పదాని. తత్థ యాయ పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ఏకేనేవ పదేన గహితక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, అయం పురేపఞ్హో నామ. యాయ పన పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ద్వీహిపి పదేహి గహితక్ఖన్ధానం ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, అయం పచ్ఛాపఞ్హో నామ. యాయ పన పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ఏకేనపి పదేన గహితక్ఖన్ధస్స ద్వీహిపి పదేహి గహితక్ఖన్ధానం ఉప్పాదో వా, నిరోధో వా లబ్భతి, అయం పరిపుణ్ణపఞ్హో నామ. యాయ పన పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే పటిక్ఖేపో వా, పటిసేధో వా లబ్భతి, అయం మోఘపఞ్హో నామ. యస్మా పనేస అదస్సియమానో న సక్కా జానితుం, తస్మా నం దస్సయిస్సామ.

‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’తి పుచ్ఛాయ తావ ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే ఏకేనేవ పదేన గహితస్స వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదో లబ్భతి, ఇతి అయఞ్చేవ అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో పురేపఞ్హోతి వేదితబ్బో. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’తి పుచ్ఛాయ పన ‘ఆమన్తా’తి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే ద్వీహి పదేహి గహితానం రూపవేదనాక్ఖన్ధానం యస్స కస్సచి సత్తస్స అతీతే ఉప్పాదో లబ్భతి. ఇతి అయఞ్చేవ అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో పచ్ఛాపఞ్హోతి వేదితబ్బో.

‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి ఇమాయ పన పఠమపుచ్ఛాయ ‘అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తాన’న్తిఆదికే ఇమస్మిం విస్సజ్జనే ‘అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి ఇమస్మిం కోట్ఠాసే ఏకేనేవ పదేన గహితస్స రూపక్ఖన్ధస్సపి ఉప్పాదో లబ్భతి. ‘పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి వేదనాక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతీ’తి ఇమస్మిం కోట్ఠాసే ద్వీహిపి పదేహి సఙ్గహితానం రూపవేదనాక్ఖన్ధానమ్పి ఉప్పాదో లబ్భతి. ఇతి అయఞ్చేవ అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో పరిపుణ్ణపఞ్హోతి వేదితబ్బో. పురేపచ్ఛాపఞ్హోతిపి ఏతస్సేవ నామం. ఏతస్స హి విస్సజ్జనే పురిమకోట్ఠాసే ఏకేన పదేన సఙ్గహితస్స రూపక్ఖన్ధస్సేవ ఉప్పాదో దస్సితో. దుతియకోట్ఠాసే ద్వీహి పదేహి సఙ్గహితానం రూపవేదనాక్ఖన్ధానం. ఇమినాయేవ చ లక్ఖణేన యత్థ ఏకేన పదేన సఙ్గహితస్స ఖన్ధస్స ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, సో పురేపఞ్హోతి వుత్తో. యత్థ ద్వీహిపి పదేహి సఙ్గహితానం ఖన్ధానం ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, సో పచ్ఛాపఞ్హోతి వుత్తో.

‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’తి ఇమాయ పన పుచ్ఛాయ ‘నత్థీ’తి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే పటిక్ఖేపో లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీ’తి పుచ్ఛాయ ‘నో’తి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే పటిసేధో లబ్భతి. తస్మా అయఞ్చేవ దువిధో అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో మోఘపఞ్హోతి వేదితబ్బో. తుచ్ఛపఞ్హోతిపి వుచ్చతి. ఏవం తావ చత్తారో పఞ్హా వేదితబ్బా.

పాళిగతియా విస్సజ్జనం, పటివచనవిస్సజ్జనం, సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం, పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జనం, పటిసేధేన విస్సజ్జనన్తి ఇమాని పన పఞ్చ విస్సజ్జనాని నామ. తత్థ యం విస్సజ్జనం పాళిపదమేవ హుత్వా అత్థం విస్సజ్జేతి, ఇదం పాళిగతియా విస్సజ్జనం నామ. తం పురేపఞ్హే లబ్భతి. ‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’తి హి పఞ్హే ‘ఉప్పజ్జతీ’తి ఇదం విస్సజ్జనం పాళిపదమేవ హుత్వా అత్థం విస్సజ్జయమానం గతం, తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పాళిగతియా విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. యం పన విస్సజ్జనం పటివచనభావేన అత్థం విస్సజ్జేతి, ఇదం పటివచనవిస్సజ్జనం నామ. తం పచ్ఛాపఞ్హే లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’తి హి పఞ్హే ‘ఆమన్తా’తి ఇదం విస్సజ్జనం పటివచనవసేనేవ అత్థం విస్సజ్జయమానం గతం, తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పటివచనవిస్సజ్జనం వేదితబ్బం. యం విస్సజ్జనం సరూపేన దస్సేత్వా అత్థం విస్సజ్జేతి; ఇదం సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం నామ. తం పరిపుణ్ణపఞ్హే లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి; తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి హి పఞ్హే ‘అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తాన’న్తి ఇదం విస్సజ్జనం ‘ఇమేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ వేదనాక్ఖన్ధో, ఇమేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చా’తి సరూపదస్సనేనేవ అత్థం విస్సజ్జయమానం గతం. తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. యం పన విస్సజ్జనం తథారూపస్స అత్థస్సాభావతో అత్థపటిక్ఖేపేన పఞ్హం విస్సజ్జేతి, ఇదం పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జనం నామ. యం తథారూపస్స అత్థస్స ఏకక్ఖణే అలాభతో అత్థపటిసేధనేన పఞ్హం విస్సజ్జేతి, ఇదం పటిసేధేన విస్సజ్జనం నామ. తం మోఘపఞ్హే లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’తి హి పఞ్హే ‘నత్థీ’తి ఇదం విస్సజ్జనం; ఏవరూపో నామ సత్తో నత్థీతి అత్థపటిక్ఖేపేన పఞ్హం విస్సజ్జయమానం గతం; తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీ’తి పఞ్హే పన ‘నో’తి ఇదం విస్సజ్జనం ఏకస్మిం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పాదేన సద్ధిం నిరోధో నామ న లబ్భతీతి అత్థపటిసేధనేన పఞ్హం విస్సజ్జయమానం గతం, తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పటిసేధేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం.

ఇదాని ఇమే చత్తారో పఞ్హా, ఇమాని చ పఞ్చ విస్సజ్జనాని, యేసు సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపితబ్బాని, తాని ఏవం వేదితబ్బాని – అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం ఠానం, అసఞ్ఞసత్తే తత్థాతి ఏకం, అసఞ్ఞసత్తానన్తి ఏకం; అసఞ్ఞసత్తా చవన్తానన్తి ఏకం; అరూపం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, అరూపే తత్థాతి ఏకం, అరూపానన్తి ఏకం, అరూపా చవన్తానన్తి ఏకం, అరూపే పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏకం, అరూపే పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం; యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తీతి ఏకం; పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, పఞ్చవోకారే తత్థాతి ఏకం, పఞ్చవోకారానన్తి ఏకం పఞ్చవోకారా చవన్తానన్తి ఏకం, పఞ్చవోకారే పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏకం, పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం; సుద్ధావాసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, సుద్ధావాసే తత్థాతి ఏకం, సుద్ధావాసానన్తి ఏకం, సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం; సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, సబ్బేసం చవన్తానన్తి ఏకం; సబ్బసాధారణవసేన పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏకం, పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం, చతువోకారం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, చవన్తానన్తి ఏకం. ఏవం ఇమేసం చతున్నం పఞ్హానం ఇమాని పఞ్చ విస్సజ్జనాని ఇమేసు సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా ఇమస్మిం పవత్తిమహావారే అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఏవం విదిత్వా హి పఞ్హం విస్సజ్జన్తేన సువిస్సజ్జితో హోతి, అత్థఞ్చ వినిచ్ఛయన్తేన సువినిచ్ఛితో హోతి.

తత్థాయం నయో – యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి యస్స పుగ్గలస్స ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి వేదనాక్ఖన్ధోపి తస్స తస్మిఞ్ఞేవ ఖణే ఉప్పజ్జతీతి పుచ్ఛతి. అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానన్తి అచిత్తకపటిసన్ధివసేన అసఞ్ఞసత్తభవం ఉపపజ్జన్తానం. తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి తేసం ఏకన్తేన రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతియేవ. పవత్తే ఉప్పన్నానం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతిపి నిరుజ్ఝతిపి, తస్మా ‘అసఞ్ఞసత్తాన’న్తి అవత్వా’అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తాన’న్తి వుత్తం. నో చ తేసం వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి అచిత్తకత్తా పన తేసం వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతేవ. ఇదం సత్తవీసతియా ఠానేసు పఠమే ఠానే పరిపుణ్ణపఞ్హస్స పురిమకోట్ఠాసే సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం. పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి రూపారూపమిస్సకపటిసన్ధివసేన పఞ్చవోకారభవం ఉపపజ్జన్తానం. తేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చాతి తేసం ఏకన్తేన రూపవేదనాక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా ద్వేపి ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తియేవ. పవత్తే పన తత్థ ఉప్పన్నానం తే ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తిపి నిరుజ్ఝన్తిపి, తస్మా ‘పఞ్చవోకారాన’న్తి అవత్వా ‘పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తాన’న్తి వుత్తం. ఇదం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఠానే పరిపుణ్ణపఞ్హస్స పచ్ఛిమకోట్ఠాసే సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బాని విస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని.

ఇదం పనేత్థ ఉప్పాదనిరోధేసు నియమలక్ఖణం – సకలేపి హి ఇమస్మిం ఖన్ధయమకే తత్థ తత్థ ఉప్పన్నానం పవత్తే యావ మరణా ఖన్ధానం అపరియన్తేసు ఉప్పాదనిరోధేసు విజ్జమానేసుపి లహుపరివత్తానం ధమ్మానం వినిబ్భోగం కత్వా ఉప్పాదనిరోధే దస్సేతుం న సుకరన్తి పవత్తియం ఉప్పాదనిరోధే అనామసిత్వా అభినవం విపాకవట్టం నిప్ఫాదయమానేన నానాకమ్మేన నిబ్బత్తానం పటిసన్ధిఖన్ధానం ఉప్పాదం దస్సేతుం సుఖన్తి పటిసన్ధికాలే ఉప్పాదవసేనేవ ఉప్పాదవారో కథితో. ఉప్పన్నస్స పన విపాకవట్టస్స పరియోసానేన నిరోధం దస్సేతుం సుఖన్తి మరణకాలే నిరోధవసేన నిరోధవారో కథితో.

కిం పనేత్థ పవత్తియం ఉప్పాదనిరోధానం అనామట్ఠభావే పమాణన్తి? పాళియేవ. పాళియఞ్హి విసేసేన ఉప్పాదవారస్స అనాగతకాలవారే ‘పచ్ఛిమభవికానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’తి అయం పాళి అతిపమాణమేవ. పచ్ఛిమభవికానఞ్హి పవత్తే రూపారూపధమ్మానం ఉప్పజ్జితుం యుత్తభావే సతిపి ‘రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా వుత్తభావేన పవత్తే ఉప్పాదో న గహితోతి వేదితబ్బో. ‘సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానం తేసం తత్థ సఞ్ఞాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝిత్థ, నో చ తేసం తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝతీ’తి అయం పన పాళి పవత్తే నిరోధస్స అనామట్ఠభావే అతివియ పమాణం. సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానఞ్హి చుతిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఠితానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ పవత్తే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసఞ్ఞాక్ఖన్ధానం గణనపథో నత్థి. ‘ఏవం సన్తేపి తేసం తత్థ సఞ్ఞాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝిత్థా’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా వుత్తభావేన పవత్తే నిరోధో న గహితోతి వేదితబ్బో.

ఏవమేత్థ ఉప్పాదనిరోధేసు నియమలక్ఖణం విదిత్వా పటిసన్ధిఉప్పాదమేవ చుతినిరోధమేవ చ గహేత్వా తేసు తేసు ఠానేసు ఆగతానం విస్సజ్జనానం అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సో పన సక్కా ఆదివిస్సజ్జనే వుత్తనయేన సబ్బత్థ విదితున్తి విస్సజ్జనపటిపాటియా న విత్థారితో. ఇమినా పన ఏవం దిన్నేనపి నయేన యో ఏతేసం అత్థవినిచ్ఛయం జానితుం న సక్కోతి, తేన ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా సాధుకం సుత్వాపి జానితబ్బో.

ఉప్పాదస్స నిరోధస్స, ఉప్పన్నఞ్చాపి ఏకతో;

నయస్స అనులోమస్స, పటిలోమనయస్స చ.

వసేన యాని ఖన్ధేసు, యమకాని చ పఞ్చసు;

పుగ్గలం అథ ఓకాసం, పుగ్గలోకాసమేవ చ.

ఆమసిత్వా పవత్తేసు, ఠానేసు కథయీ జినో;

తేసం పాళివవత్థానం, దస్సితం అనుపుబ్బతో.

వినిచ్ఛయత్థం అత్థస్స, పఞ్హావిస్సజ్జనాని చ;

విస్సజ్జనానం ఠానాని, యాని తాని చ సబ్బసో.

దస్సేత్వా ఏకపఞ్హస్మిం, యోజనాపి పకాసితా;

విత్థారేన గతే ఏత్థ, పఞ్హావిస్సజ్జనక్కమే.

అత్థం వణ్ణయతా కాతుం, కిం ను సక్కా ఇతో పరం;

నయేన ఇమినా తస్మా, అత్థం జానన్తు పణ్డితాతి.

పవత్తిమహావారవణ్ణనా.