౨. ఖన్ధయమకం

౧. పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ఇదాని మూలయమకే దేసితేయేవ కుసలాదిధమ్మే ఖన్ధవసేన సఙ్గణ్హిత్వా మూలయమకానన్తరం దేసితస్స ఖన్ధయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థ పాళివవత్థానం తావ ఏవం వేదితబ్బం – ఇమస్మిఞ్హి ఖన్ధయమకే తయో మహావారా హోన్తి – పణ్ణత్తివారో, పవత్తివారో, పరిఞ్ఞావారోతి. తేసు పణ్ణత్తివారో ఖన్ధానం నామాభిధానసోధనవసేనేవ గతత్తా పణ్ణత్తివారోతి వుచ్చతి. పవత్తివారో తేన సోధితనామాభిధానానం ఖన్ధానం ఉప్పాదనిరోధవసేన పవత్తిం సోధయమానో గతో, తస్మా పవత్తివారోతి వుచ్చతి. పరిఞ్ఞావారో ఇమినానుక్కమేన పవత్తానం ఖన్ధానం సఙ్ఖేపేనేవ తిస్సో పరిఞ్ఞా దీపయమానో గతో, తస్మా పరిఞ్ఞావారోతి వుచ్చతి. తత్థ పణ్ణత్తివారో ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్వీహాకారేహి వవత్థితో. ఇతరేసు విసుం ఉద్దేసవారో నత్థి. ఆదితో పట్ఠాయ పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన ఏకధా వవత్థితా. తత్థ పఞ్చక్ఖన్ధాతిపదం ఆదిం కత్వా యావ న ఖన్ధా, న సఙ్ఖారాతి పదం తావ పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బో. పుచ్ఛావారోతిపి తస్సేవ నామం. తత్థ పఞ్చక్ఖన్ధాతి అయం యమకవసేన పుచ్ఛితబ్బానం ఖన్ధానం ఉద్దేసో. రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి తేసఞ్ఞేవ పభేదతో నామవవత్థానం.

౨-౩. ఇదాని ఇమేసం ఖన్ధానం వసేన పదసోధనవారో, పదసోధనమూలచక్కవారో, సుద్ధఖన్ధవారో, సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారోతి చత్తారో నయవారా హోన్తి. తత్థ రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తిఆదినా నయేన పదమేవ సోధేత్వా గతో పదసోధనవారో నామ. సో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం, న రూపక్ఖన్ధో; న రూపక్ఖన్ధో న రూప’న్తిఆదీని పఞ్చేవ. తతో పరం తేసఞ్ఞేవ పదసోధనవారే సోధితానం ఖన్ధానం ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’తిఆదినా నయేన ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వా గతో పదసోధనమూలకానం చక్కానం అత్థితాయ పదసోధనమూలచక్కవారో నామ. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’తిఆదీని ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి కత్వా వీసతి యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం, న రూపక్ఖన్ధో; న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధో’తిఆదీని వీసతిమేవ.

తతో పరం రూపం ఖన్ధో ఖన్ధా రూపన్తిఆదినా నయేన సుద్ధఖన్ధవసేనేవ గతో సుద్ధఖన్ధవారో నామ. తత్థ ఖన్ధా రూపన్తిఆదీసు ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధోతి అత్థో గహేతబ్బో. కస్మా? నిద్దేసవారే ఏవం భాజితత్తా. తత్థ హి ‘రూపం ఖన్ధోతి ఆమన్తా. ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధోతి రూపక్ఖన్ధో ఖన్ధో చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, అవసేసా ఖన్ధా న రూపక్ఖన్ధో’తి ఏవం ‘ఖన్ధా రూప’న్తిఆదీనం ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన పదం ఉద్ధరిత్వా అత్థో విభత్తో. తేనేవ చ కారణేనేసే సుద్ధఖన్ధవారోతి వుత్తో. వచనసోధనే వియ హి ఏత్థ న వచనం పమాణం. యథా యథా పన సుద్ధఖన్ధా లబ్భన్తి, తథా తథా అత్థోవ పమాణం. పరతో ఆయతనయమకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏసోపి చ సుద్ధఖన్ధవారో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం ఖన్ధో ఖన్ధా రూప’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం న ఖన్ధో, న ఖన్ధా న రూప’న్తిఆదీని పఞ్చేవ.

తతో పరం తేసఞ్ఞేవ సుద్ధఖన్ధానం రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాతిఆదినా నయేన ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వా గతో సుద్ధఖన్ధమూలకానం చక్కానం అత్థితాయ సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారో నామ. తత్థ ఖన్ధా వేదనాతిఆదీసు ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇతరథా నిద్దేసవారేన సద్ధిం విరోధో హోతి. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనా’తిఆదీని ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి కత్వా వీసతి యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం, న ఖన్ధో, న ఖన్ధా న వేదనా’తిఆదీని వీసతిమేవ. ఏవం తావ ఏకేన యమకసతేన ద్వీహి పుచ్ఛాసతేహి ఏకేకపుచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానసంసయవసేన ద్వే ద్వే అత్థే కత్వా చతూహి చ అత్థసతేహి పటిమణ్డితో పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బోతి.

పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా.

౧. పణ్ణత్తినిద్దేసవారవణ్ణనా

౨౬. ఇదాని రూపం రూపక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ రూపం రూపక్ఖన్ధోతి యంకిఞ్చి రూపన్తి వుచ్చతి. సబ్బం తం రూపం రూపక్ఖన్ధోతి వచనసోధనత్థం పుచ్ఛతి. పియరూపం సాతరూపం, రూపం, న రూపక్ఖన్ధోతి యం ‘పియరూపం సాతరూప’న్తి ఏత్థ రూపన్తి వుత్తం, తం రూపమేవ, న రూపక్ఖన్ధోతి అత్థో. రూపక్ఖన్ధో రూపఞ్చేవ రూపక్ఖన్ధో చాతి యో పన రూపక్ఖన్ధో, సో రూపన్తిపి రూపక్ఖన్ధోతిపి వత్తుం వట్టతీతి అత్థో. రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి ఏత్థ పన యస్మా రూపక్ఖన్ధో నియమేనేవ రూపన్తి వత్తబ్బో. తస్మా ఆమన్తాతి ఆహ. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవిస్సజ్జనేసు అత్థో వేదితబ్బో. యో పన యత్థ విసేసో భవిస్సతి, తథేవ తం వణ్ణయిస్సామ. సఞ్ఞాయమకే తావ దిట్ఠిసఞ్ఞాతి ‘పపఞ్చసఞ్ఞా’తిఆదీసు ఆగతా దిట్ఠిసఞ్ఞా. సఙ్ఖారయమకే అవసేసా సఙ్ఖారాతి ‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’తిఆదీసు ఆగతా సఙ్ఖారక్ఖన్ధతో అవసేసా సఙ్ఖతధమ్మా. పటిలోమవారేపి ఏసేవ నయోతి.

పదసోధనవారో నిట్ఠితో.

౨౮. పదసోధనమూలచక్కవారే ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధోతి యేకేచి ఖన్ధా, సబ్బే తే వేదనాక్ఖన్ధోతి పుచ్ఛతి. సేసపుచ్ఛాసుపి ఏసేవ నయో. పటిలోమే న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధోతి ఏత్థ యే పఞ్ఞత్తినిబ్బానసఙ్ఖాతా ధమ్మా ఖన్ధా న హోన్తి, తే యస్మా వేదనాక్ఖన్ధోపి న హోన్తి, తస్మా ఆమన్తాతి ఆహ. సేసవిస్సజ్జనేసుపి ఏసేవ నయోతి.

పదసోధనమూలచక్కవారో నిట్ఠితో.

౩౮. సుద్ధఖన్ధవారే రూపం ఖన్ధోతి యంకిఞ్చి రూపన్తి వుత్తం, సబ్బం తం ఖన్ధోతి పుచ్ఛతి. తత్థ యస్మా పియరూపసాతరూపసఙ్ఖాతం వా రూపం హోతు, భూతుపాదారూపం వా, సబ్బం పఞ్చసు ఖన్ధేసు సఙ్గహం గచ్ఛతేవ. తస్మా ఆమన్తాతి పటిజానాతి. దుతియపదే ‘ఖన్ధా రూప’న్తి పుచ్ఛితబ్బే యస్మా రూపన్తివచనేన రూపక్ఖన్ధోవ అధిప్పేతో, తస్మా వచనం అనాదియిత్వా అత్థవసేన పుచ్ఛన్తో ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధోతి ఆహ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. పరతో ఆయతనయమకాదీనం నిద్దేసవారేపి ఏసేవ నయో. సఞ్ఞా ఖన్ధోతి ఏత్థాపి దిట్ఠిసఞ్ఞా వా హోతు, సఞ్ఞా ఏవ వా, సబ్బాయపి ఖన్ధభావతో ఆమన్తాతి వుత్తం. సఙ్ఖారా ఖన్ధోతి పదేపి ఏసేవ నయో. ఖన్ధవినిముత్తకో హి సఙ్ఖారో నామ నత్థి.

౩౯. పటిలోమే న రూపం న ఖన్ధోతి యం ధమ్మజాతం రూపం న హోతి, తం ఖన్ధోపి న హోతీతి పుచ్ఛతి. విస్సజ్జనే పనస్స రూపం ఠపేత్వా అవసేసా ఖన్ధా న రూపం, ఖన్ధాతి రూపతో అఞ్ఞే వేదనాదయో ఖన్ధా రూపమేవ న హోన్తి, ఖన్ధా పన హోన్తీతి అత్థో. రూపఞ్చ ఖన్ధే చ ఠపేత్వా అవసేసాతి పఞ్చక్ఖన్ధవినిముత్తం నిబ్బానఞ్చేవ పఞ్ఞత్తి చ. ఇతో పరేసుపి ‘అవసేసా’తి పదేసు ఏసేవ నయోతి.

సుద్ధఖన్ధవారో నిట్ఠితో.

౪౦-౪౪. సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారే రూపం ఖన్ధోతిఆదీనం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బోతి.

సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారో నిట్ఠితో.

పణ్ణత్తినిద్దేసవారవణ్ణనా.

౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౫౦-౨౦౫. ఇదాని యస్స రూపక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన పవత్తివారో ఆరద్ధో. కస్మా పనేత్థ ఉద్దేసవారో న వుత్తోతి? హేట్ఠా దస్సితనయత్తా. పణ్ణత్తివారస్మిఞ్హి ఉద్దేసవారే నయో దస్సితో. తేన పన నయేన సక్కా సో ఇధ అవుత్తోపి జానితున్తి తం అవత్వా నిద్దేసవారోవ ఆరద్ధో. ఇమస్మిం పన పవత్తివారసఙ్ఖాతే మహావారే ఉప్పాదవారో, నిరోధవారో, ఉప్పాదనిరోధవారోతి తయో అన్తరవారా హోన్తి. తేసు పఠమో ధమ్మానం ఉప్పాదలక్ఖణస్స దీపితత్తా ఉప్పాదవారోతి వుచ్చతి. దుతియో తేసఞ్ఞేవ నిరోధలక్ఖణస్స దీపితత్తా నిరోధవారోతి వుచ్చతి. తతియో ఉభిన్నమ్పి లక్ఖణానం దీపితత్తా ఉప్పాదనిరోధవారోతి వుచ్చతి. ఉప్పాదవారేన చేత్థ ధమ్మానం ఉప్పజ్జనాకారోవ దీపితో. నిరోధవారేన ‘ఉప్పన్నం నామ నిచ్చం నత్థీ’తి తేసఞ్ఞేవ అనిచ్చతా దీపితా. ఉప్పాదనిరోధవారేన తదుభయం.

తత్థ ఉప్పాదవారే తావ తిణ్ణం అద్ధానం వసేన ఛ కాలభేదా హోన్తి – పచ్చుప్పన్నో, అతీతో, అనాగతో, పచ్చుప్పన్నేనాతీతో, పచ్చుప్పన్నేనానాగతో, అతీతేనానాగతోతి. తేసు ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి పచ్చుప్పన్నాభిధానవసేన పచ్చుప్పన్నో వేదితబ్బో. సో పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం పచ్చక్ఖతో గహేతబ్బత్తా అతివియ సువిఞ్ఞేయ్యోతి పఠమం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి అతీతాభిధానవసేన అతీతో వేదితబ్బో. సో పచ్చక్ఖతో అనుభూతపుబ్బానం అతీతధమ్మానం అనుమానేన అనాగతేహి సువిఞ్ఞేయ్యతరత్తా దుతియం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి అనాగతాభిధానవసేన అనాగతో వేదితబ్బో. సో పచ్చక్ఖతో చ అనుభూతపుబ్బవసేన చ గహితధమ్మానుమానేన ‘అనాగతేపి ఏవరూపా ధమ్మా ఉప్పజ్జిస్సన్తీ’తి గహేతబ్బతో తతియం వుత్తో.

యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థాతి పచ్చుప్పన్నేన సద్ధిం అతీతాభిధానవసేన పచ్చుప్పన్నేనాతీతో వేదితబ్బో. సో మిస్సకేసు తీసు సువిఞ్ఞేయ్యతరత్తా చతుత్థం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి పచ్చుప్పన్నేన సద్ధిం అనాగతాభిధానవసేన పచ్చుప్పన్నేనానాగతో వేదితబ్బో. సో పచ్చక్ఖతో గహేతబ్బానం ధమ్మానం అత్థితాయ అత్థతో సువిఞ్ఞేయ్యతరోతి పఞ్చమం వుత్తో. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిస్సతీతి అతీతేన సద్ధిం అనాగతాభిధానవసేన అతీతేనానాగతో వేదితబ్బో. సో పురిమేహి దువిఞ్ఞేయ్యోతి ఛట్ఠం వుత్తో.

ఏవమేతేసు ఛసు కాలభేదేసు య్వాయం పఠమో పచ్చుప్పన్నో, తత్థ పుగ్గలతో, ఓకాసతో, పుగ్గలోకాసతోతి తయో వారా హోన్తి. తేసు యస్సాతి పుగ్గలవసేన ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదీపనో పుగ్గలవారో. యత్థాతి ఓకాసవసేన ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదీపనో ఓకాసవారో. యస్స యత్థాతి పుగ్గలోకాసవసేన ఖన్ధానం ఉప్పత్తిదీపనో పుగ్గలోకాసవారో. ఇమే పన తయోపి వారా పఠమం అనులోమనయేన నిద్దిసిత్వా పచ్ఛా పటిలోమనయేన నిద్దిట్ఠా. తేసు ‘ఉప్పజ్జతి’ ‘ఉప్పజ్జిత్థ,’ ‘ఉప్పజ్జిస్సతీ’తి వచనతో ఉప్పత్తిదీపనో అనులోమనయో. ‘నుప్పజ్జతి’, ‘నుప్పజ్జిత్థ,’ ‘నుప్పజ్జిస్సతీ’తి వచనతో అనుప్పత్తిదీపనో పటిలోమనయో.

తత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే తావ పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే ‘‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, ఉప్పజ్జతి. యస్స వా పన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం రూపక్ఖన్ధమూలకాని చత్తారి యమకాని; ‘‘యస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా నయేన వేదనాక్ఖన్ధమూలకాని తీణి; సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకాని ద్వే; సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకం ఏకన్తి అగ్గహితగ్గహణేన దస యమకాని హోన్తి.

తత్థ రూపక్ఖన్ధమూలకేసు చతూసు ఆదితో ఏకమేవ విస్సజ్జితం. సేసాని తేన సదిసవిస్సజ్జనానీతి తన్తియా లహుభావత్థం సఙ్ఖిత్తాని. వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకేసుపి ‘ఆమన్తా’తి ఏకసదిసమేవ విస్సజ్జనం. తస్మా తానిపి తన్తియా లహుభావత్థం సఙ్ఖిత్తానేవాతి ఏవమేతాని పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారే అనులోమనయే ఏకయమకవిస్సజ్జనేనేవ దస యమకాని విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీతి వేదితబ్బాని. యథా చ పుగ్గలవారే దస, ఏవం ఓకాసవారే దస, పుగ్గలోకాసవారే దసాతి పచ్చుప్పన్నకాలే తీసు వారేసు అనులోమనయే తింస యమకాని హోన్తి. యథా చ అనులోమనయే, ఏవం పటిలోమనయేపీతి సబ్బానిపి పచ్చుప్పన్నకాలే సట్ఠి యమకాని హోన్తి. తేసు వీసపుచ్ఛాసతం, చత్తారీసాని చ ద్వే అత్థసతాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని. ఏవం సేసేసుపి పఞ్చసు కాలభేదేసు పుగ్గలాదిభేదతో అనులోమపటిలోమనయవసేన ఛ ఛ వారా. ఏకేకస్మిం వారే దస దస కత్వా సట్ఠి సట్ఠి యమకానీతి తీణి యమకసతాని. తాని పురిమేహి సద్ధిం సట్ఠాధికాని తీణి యమకసతాని, వీసాధికాని సత్తపుచ్ఛాసతాని, చత్తారీసాని చ చుద్దస అత్థసతాని హోన్తి. ఇదం తావ ఉప్పాదవారే పాళివవత్థానం. యథా చ ఉప్పాదవారే, తథా నిరోధవారేపి, ఉప్పాదనిరోధవారేపీతి సబ్బస్మిమ్పి పవత్తిమహావారే అసీతి యమకసహస్సం, సట్ఠిసతాధికాని ద్వే పుచ్ఛాసహస్సాని, వీసం తిసతాధికాని చ చత్తారి అత్థసహస్సాని వేదితబ్బాని.

పాళి పన ఉప్పాదవారే నిరోధవారే చ తీసు అసమ్మిస్సకకాలభేదేసు తస్మిం తస్మిం వారే ఏకేకమేవ యమకం విస్సజ్జేత్వా సఙ్ఖిత్తా. తీసు మిస్సకకాలభేదేసు ‘యస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స సఞ్ఞాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’తిఆదినా నయేన వేదనాక్ఖన్ధాదిమూలకేసుపి ఏకం యమకం విస్సజ్జితం. ఉప్పాదనిరోధవారే పన ఛసుపి కాలభేదేసు తం విస్సజ్జితమేవ. సేసాని తేన సమానవిస్సజ్జనత్తా సఙ్ఖిత్తానీతి. ఇదం సకలేపి పవత్తిమహావారే పాళివవత్థానం.

అత్థవినిచ్ఛయత్థం పనస్స ఇదం లక్ఖణం వేదితబ్బం – ఇమస్మిఞ్హి పవత్తిమహావారే చతున్నం పఞ్హానం పఞ్చ విస్సజ్జనాని సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. తత్థ పురేపఞ్హో, పచ్ఛాపఞ్హో, పరిపుణ్ణపఞ్హో, మోఘపఞ్హోతి ఇమే చత్తారో పఞ్హా నామ. ఏకేకస్మిఞ్హి యమకే ద్వే ద్వే పుచ్ఛా. ఏకేకపుచ్ఛాయపి ద్వే ద్వే పదాని. తత్థ యాయ పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ఏకేనేవ పదేన గహితక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, అయం పురేపఞ్హో నామ. యాయ పన పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ద్వీహిపి పదేహి గహితక్ఖన్ధానం ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, అయం పచ్ఛాపఞ్హో నామ. యాయ పన పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే ఏకేనపి పదేన గహితక్ఖన్ధస్స ద్వీహిపి పదేహి గహితక్ఖన్ధానం ఉప్పాదో వా, నిరోధో వా లబ్భతి, అయం పరిపుణ్ణపఞ్హో నామ. యాయ పన పుచ్ఛాయ విస్సజ్జనే పటిక్ఖేపో వా, పటిసేధో వా లబ్భతి, అయం మోఘపఞ్హో నామ. యస్మా పనేస అదస్సియమానో న సక్కా జానితుం, తస్మా నం దస్సయిస్సామ.

‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’తి పుచ్ఛాయ తావ ఉప్పజ్జతీతి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే ఏకేనేవ పదేన గహితస్స వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉప్పాదో లబ్భతి, ఇతి అయఞ్చేవ అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో పురేపఞ్హోతి వేదితబ్బో. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’తి పుచ్ఛాయ పన ‘ఆమన్తా’తి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే ద్వీహి పదేహి గహితానం రూపవేదనాక్ఖన్ధానం యస్స కస్సచి సత్తస్స అతీతే ఉప్పాదో లబ్భతి. ఇతి అయఞ్చేవ అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో పచ్ఛాపఞ్హోతి వేదితబ్బో.

‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి ఇమాయ పన పఠమపుచ్ఛాయ ‘అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తాన’న్తిఆదికే ఇమస్మిం విస్సజ్జనే ‘అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ తేసం వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి ఇమస్మిం కోట్ఠాసే ఏకేనేవ పదేన గహితస్స రూపక్ఖన్ధస్సపి ఉప్పాదో లబ్భతి. ‘పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి వేదనాక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతీ’తి ఇమస్మిం కోట్ఠాసే ద్వీహిపి పదేహి సఙ్గహితానం రూపవేదనాక్ఖన్ధానమ్పి ఉప్పాదో లబ్భతి. ఇతి అయఞ్చేవ అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో పరిపుణ్ణపఞ్హోతి వేదితబ్బో. పురేపచ్ఛాపఞ్హోతిపి ఏతస్సేవ నామం. ఏతస్స హి విస్సజ్జనే పురిమకోట్ఠాసే ఏకేన పదేన సఙ్గహితస్స రూపక్ఖన్ధస్సేవ ఉప్పాదో దస్సితో. దుతియకోట్ఠాసే ద్వీహి పదేహి సఙ్గహితానం రూపవేదనాక్ఖన్ధానం. ఇమినాయేవ చ లక్ఖణేన యత్థ ఏకేన పదేన సఙ్గహితస్స ఖన్ధస్స ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, సో పురేపఞ్హోతి వుత్తో. యత్థ ద్వీహిపి పదేహి సఙ్గహితానం ఖన్ధానం ఉప్పాదో వా నిరోధో వా లబ్భతి, సో పచ్ఛాపఞ్హోతి వుత్తో.

‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’తి ఇమాయ పన పుచ్ఛాయ ‘నత్థీ’తి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే పటిక్ఖేపో లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీ’తి పుచ్ఛాయ ‘నో’తి ఇమస్మిం విస్సజ్జనే పటిసేధో లబ్భతి. తస్మా అయఞ్చేవ దువిధో అఞ్ఞో చ ఏవరూపో పఞ్హో మోఘపఞ్హోతి వేదితబ్బో. తుచ్ఛపఞ్హోతిపి వుచ్చతి. ఏవం తావ చత్తారో పఞ్హా వేదితబ్బా.

పాళిగతియా విస్సజ్జనం, పటివచనవిస్సజ్జనం, సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం, పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జనం, పటిసేధేన విస్సజ్జనన్తి ఇమాని పన పఞ్చ విస్సజ్జనాని నామ. తత్థ యం విస్సజ్జనం పాళిపదమేవ హుత్వా అత్థం విస్సజ్జేతి, ఇదం పాళిగతియా విస్సజ్జనం నామ. తం పురేపఞ్హే లబ్భతి. ‘యత్థ రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతి తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతీ’తి హి పఞ్హే ‘ఉప్పజ్జతీ’తి ఇదం విస్సజ్జనం పాళిపదమేవ హుత్వా అత్థం విస్సజ్జయమానం గతం, తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పాళిగతియా విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. యం పన విస్సజ్జనం పటివచనభావేన అత్థం విస్సజ్జేతి, ఇదం పటివచనవిస్సజ్జనం నామ. తం పచ్ఛాపఞ్హే లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జిత్థా’తి హి పఞ్హే ‘ఆమన్తా’తి ఇదం విస్సజ్జనం పటివచనవసేనేవ అత్థం విస్సజ్జయమానం గతం, తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పటివచనవిస్సజ్జనం వేదితబ్బం. యం విస్సజ్జనం సరూపేన దస్సేత్వా అత్థం విస్సజ్జేతి; ఇదం సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం నామ. తం పరిపుణ్ణపఞ్హే లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి; తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీ’తి హి పఞ్హే ‘అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తాన’న్తి ఇదం విస్సజ్జనం ‘ఇమేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, నో చ వేదనాక్ఖన్ధో, ఇమేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చా’తి సరూపదస్సనేనేవ అత్థం విస్సజ్జయమానం గతం. తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. యం పన విస్సజ్జనం తథారూపస్స అత్థస్సాభావతో అత్థపటిక్ఖేపేన పఞ్హం విస్సజ్జేతి, ఇదం పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జనం నామ. యం తథారూపస్స అత్థస్స ఏకక్ఖణే అలాభతో అత్థపటిసేధనేన పఞ్హం విస్సజ్జేతి, ఇదం పటిసేధేన విస్సజ్జనం నామ. తం మోఘపఞ్హే లబ్భతి. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థ, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జిత్థా’తి హి పఞ్హే ‘నత్థీ’తి ఇదం విస్సజ్జనం; ఏవరూపో నామ సత్తో నత్థీతి అత్థపటిక్ఖేపేన పఞ్హం విస్సజ్జయమానం గతం; తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పటిక్ఖేపేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం. ‘యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి, తస్స వేదనాక్ఖన్ధో నిరుజ్ఝతీ’తి పఞ్హే పన ‘నో’తి ఇదం విస్సజ్జనం ఏకస్మిం పటిసన్ధిక్ఖణే ఉప్పాదేన సద్ధిం నిరోధో నామ న లబ్భతీతి అత్థపటిసేధనేన పఞ్హం విస్సజ్జయమానం గతం, తస్మా ఏవరూపేసు ఠానేసు పటిసేధేన విస్సజ్జనం వేదితబ్బం.

ఇదాని ఇమే చత్తారో పఞ్హా, ఇమాని చ పఞ్చ విస్సజ్జనాని, యేసు సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపితబ్బాని, తాని ఏవం వేదితబ్బాని – అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం ఠానం, అసఞ్ఞసత్తే తత్థాతి ఏకం, అసఞ్ఞసత్తానన్తి ఏకం; అసఞ్ఞసత్తా చవన్తానన్తి ఏకం; అరూపం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, అరూపే తత్థాతి ఏకం, అరూపానన్తి ఏకం, అరూపా చవన్తానన్తి ఏకం, అరూపే పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏకం, అరూపే పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం; యే చ అరూపం ఉపపజ్జిత్వా పరినిబ్బాయిస్సన్తీతి ఏకం; పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, పఞ్చవోకారే తత్థాతి ఏకం, పఞ్చవోకారానన్తి ఏకం పఞ్చవోకారా చవన్తానన్తి ఏకం, పఞ్చవోకారే పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏకం, పఞ్చవోకారే పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం; సుద్ధావాసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, సుద్ధావాసే తత్థాతి ఏకం, సుద్ధావాసానన్తి ఏకం, సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం; సబ్బేసం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, సబ్బేసం చవన్తానన్తి ఏకం; సబ్బసాధారణవసేన పచ్ఛిమభవికానన్తి ఏకం, పరినిబ్బన్తానన్తి ఏకం, చతువోకారం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఏకం, చవన్తానన్తి ఏకం. ఏవం ఇమేసం చతున్నం పఞ్హానం ఇమాని పఞ్చ విస్సజ్జనాని ఇమేసు సత్తవీసతియా ఠానేసు పక్ఖిపిత్వా ఇమస్మిం పవత్తిమహావారే అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. ఏవం విదిత్వా హి పఞ్హం విస్సజ్జన్తేన సువిస్సజ్జితో హోతి, అత్థఞ్చ వినిచ్ఛయన్తేన సువినిచ్ఛితో హోతి.

తత్థాయం నయో – యస్స రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి యస్స పుగ్గలస్స ఉప్పాదక్ఖణసమఙ్గితాయ రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతి. తస్స వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి వేదనాక్ఖన్ధోపి తస్స తస్మిఞ్ఞేవ ఖణే ఉప్పజ్జతీతి పుచ్ఛతి. అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తానన్తి అచిత్తకపటిసన్ధివసేన అసఞ్ఞసత్తభవం ఉపపజ్జన్తానం. తేసం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి తేసం ఏకన్తేన రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతియేవ. పవత్తే ఉప్పన్నానం రూపక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతిపి నిరుజ్ఝతిపి, తస్మా ‘అసఞ్ఞసత్తాన’న్తి అవత్వా’అసఞ్ఞసత్తం ఉపపజ్జన్తాన’న్తి వుత్తం. నో చ తేసం వేదనాక్ఖన్ధో ఉప్పజ్జతీతి అచిత్తకత్తా పన తేసం వేదనాక్ఖన్ధో నుప్పజ్జతేవ. ఇదం సత్తవీసతియా ఠానేసు పఠమే ఠానే పరిపుణ్ణపఞ్హస్స పురిమకోట్ఠాసే సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం. పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి రూపారూపమిస్సకపటిసన్ధివసేన పఞ్చవోకారభవం ఉపపజ్జన్తానం. తేసం రూపక్ఖన్ధో చ ఉప్పజ్జతి, వేదనాక్ఖన్ధో చాతి తేసం ఏకన్తేన రూపవేదనాక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా ద్వేపి ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తియేవ. పవత్తే పన తత్థ ఉప్పన్నానం తే ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తిపి నిరుజ్ఝన్తిపి, తస్మా ‘పఞ్చవోకారాన’న్తి అవత్వా ‘పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తాన’న్తి వుత్తం. ఇదం పఞ్చవోకారం ఉపపజ్జన్తానన్తి ఠానే పరిపుణ్ణపఞ్హస్స పచ్ఛిమకోట్ఠాసే సరూపదస్సనేన విస్సజ్జనం. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బాని విస్సజ్జనాని వేదితబ్బాని.

ఇదం పనేత్థ ఉప్పాదనిరోధేసు నియమలక్ఖణం – సకలేపి హి ఇమస్మిం ఖన్ధయమకే తత్థ తత్థ ఉప్పన్నానం పవత్తే యావ మరణా ఖన్ధానం అపరియన్తేసు ఉప్పాదనిరోధేసు విజ్జమానేసుపి లహుపరివత్తానం ధమ్మానం వినిబ్భోగం కత్వా ఉప్పాదనిరోధే దస్సేతుం న సుకరన్తి పవత్తియం ఉప్పాదనిరోధే అనామసిత్వా అభినవం విపాకవట్టం నిప్ఫాదయమానేన నానాకమ్మేన నిబ్బత్తానం పటిసన్ధిఖన్ధానం ఉప్పాదం దస్సేతుం సుఖన్తి పటిసన్ధికాలే ఉప్పాదవసేనేవ ఉప్పాదవారో కథితో. ఉప్పన్నస్స పన విపాకవట్టస్స పరియోసానేన నిరోధం దస్సేతుం సుఖన్తి మరణకాలే నిరోధవసేన నిరోధవారో కథితో.

కిం పనేత్థ పవత్తియం ఉప్పాదనిరోధానం అనామట్ఠభావే పమాణన్తి? పాళియేవ. పాళియఞ్హి విసేసేన ఉప్పాదవారస్స అనాగతకాలవారే ‘పచ్ఛిమభవికానం తేసం రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’తి అయం పాళి అతిపమాణమేవ. పచ్ఛిమభవికానఞ్హి పవత్తే రూపారూపధమ్మానం ఉప్పజ్జితుం యుత్తభావే సతిపి ‘రూపక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతి, వేదనాక్ఖన్ధో చ నుప్పజ్జిస్సతీ’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా వుత్తభావేన పవత్తే ఉప్పాదో న గహితోతి వేదితబ్బో. ‘సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానం తేసం తత్థ సఞ్ఞాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝిత్థ, నో చ తేసం తత్థ వేదనాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝతీ’తి అయం పన పాళి పవత్తే నిరోధస్స అనామట్ఠభావే అతివియ పమాణం. సుద్ధావాసే పరినిబ్బన్తానఞ్హి చుతిచిత్తస్స భఙ్గక్ఖణే ఠితానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ పవత్తే ఉప్పజ్జిత్వా నిరుద్ధసఞ్ఞాక్ఖన్ధానం గణనపథో నత్థి. ‘ఏవం సన్తేపి తేసం తత్థ సఞ్ఞాక్ఖన్ధో న నిరుజ్ఝిత్థా’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా వుత్తభావేన పవత్తే నిరోధో న గహితోతి వేదితబ్బో.

ఏవమేత్థ ఉప్పాదనిరోధేసు నియమలక్ఖణం విదిత్వా పటిసన్ధిఉప్పాదమేవ చుతినిరోధమేవ చ గహేత్వా తేసు తేసు ఠానేసు ఆగతానం విస్సజ్జనానం అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. సో పన సక్కా ఆదివిస్సజ్జనే వుత్తనయేన సబ్బత్థ విదితున్తి విస్సజ్జనపటిపాటియా న విత్థారితో. ఇమినా పన ఏవం దిన్నేనపి నయేన యో ఏతేసం అత్థవినిచ్ఛయం జానితుం న సక్కోతి, తేన ఆచరియే పయిరుపాసిత్వా సాధుకం సుత్వాపి జానితబ్బో.

ఉప్పాదస్స నిరోధస్స, ఉప్పన్నఞ్చాపి ఏకతో;

నయస్స అనులోమస్స, పటిలోమనయస్స చ.

వసేన యాని ఖన్ధేసు, యమకాని చ పఞ్చసు;

పుగ్గలం అథ ఓకాసం, పుగ్గలోకాసమేవ చ.

ఆమసిత్వా పవత్తేసు, ఠానేసు కథయీ జినో;

తేసం పాళివవత్థానం, దస్సితం అనుపుబ్బతో.

వినిచ్ఛయత్థం అత్థస్స, పఞ్హావిస్సజ్జనాని చ;

విస్సజ్జనానం ఠానాని, యాని తాని చ సబ్బసో.

దస్సేత్వా ఏకపఞ్హస్మిం, యోజనాపి పకాసితా;

విత్థారేన గతే ఏత్థ, పఞ్హావిస్సజ్జనక్కమే.

అత్థం వణ్ణయతా కాతుం, కిం ను సక్కా ఇతో పరం;

నయేన ఇమినా తస్మా, అత్థం జానన్తు పణ్డితాతి.

పవత్తిమహావారవణ్ణనా.

౩. పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా

౨౦౬-౨౦౮. తదనన్తరే పరిఞ్ఞావారేపి ఛళేవ కాలభేదా. అనులోమపటిలోమతో ద్వేయేవ నయా. పుగ్గలవారో, ఓకాసవారో, పుగ్గలోకాసవారోతి ఇమేసు పన తీసు పుగ్గలవారోవ లబ్భతి, న ఇతరే ద్వే. కిం కారణా? సదిసవిస్సజ్జనతాయ. యో హి కోచి పుగ్గలో యత్థ కత్థచి ఠానే రూపక్ఖన్ధం చే పరిజానాతి, వేదనాక్ఖన్ధమ్పి పరిజానాతియేవ. వేదనాక్ఖన్ధం చే పరిజానాతి, రూపక్ఖన్ధమ్పి పరిజానాతియేవ. రూపక్ఖన్ధం చే న పరిజానాతి, వేదనాక్ఖన్ధమ్పి న పరిజానాతియేవ. వేదనాక్ఖన్ధం చే న పరిజానాతి, రూపక్ఖన్ధమ్పి న పరిజానాతియేవ. తస్మా తేసుపి ‘యత్థ రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, తత్థ వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’తి ఆదివసేన పుచ్ఛం కత్వా ‘ఆమన్తా’త్వేవ విస్సజ్జనం కాతబ్బం. సియాతి సదిసవిస్సజ్జనతాయ తే ఇధ న లబ్భన్తీతి వేదితబ్బా.

అథ వా పరిఞ్ఞాకిచ్చం నామ పుగ్గలస్సేవ హోతి, నో ఓకాసస్స, పుగ్గలోవ పరిజానితుం సమత్థో, నో ఓకాసోతి పుగ్గలవారోవేత్థ గహితో, న ఓకాసవారో. తస్స పన అగ్గహితత్తా తదనన్తరో పుగ్గలోకాసవారో లబ్భమానోపి న గహితో. యో పనేస పుగ్గలవారో గహితో, తత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే రూపక్ఖన్ధమూలకాని చత్తారి, వేదనాక్ఖన్ధమూలకాని తీణి, సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకాని ద్వే, సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకం ఏకన్తి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అనులోమనయే అగ్గహితగ్గహణేన దస యమకాని. పటిలోమనయే దసాతి వీసతి. తథా సేసేసుపీతి ఏకేకస్మిం కాలే వీసతి వీసతి కత్వా ఛసు కాలేసు వీసం యమకసతం, చత్తారీసాని ద్వే పుచ్ఛాసతాని, అసీత్యాధికాని చత్తారి అత్థసతాని చ హోన్తీతి ఇదమేత్థ పాళివవత్థానం.

అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నసఙ్ఖాతా తయో అద్ధా పవత్తివారే వియ చుతిపటిసన్ధివసేన న లబ్భన్తి. పవత్తే చిత్తక్ఖణవసేనేవ లబ్భన్తి. తేనేవేత్థ ‘యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానాతీ’తిఆదీసు పుచ్ఛాసు ‘ఆమన్తా’తి విస్సజ్జనం కతం. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణస్మిఞ్హి నిబ్బానారమ్మణేన చిత్తేన పఞ్చసు ఖన్ధేసు పరిఞ్ఞాకిచ్చనిబ్బత్తియా యం కిఞ్చి ఏకం ఖన్ధం పరిజానన్తో ఇతరమ్పి పరిజానాతీతి వుచ్చతి. ఏవమేత్థ ‘పరిజానాతీ’తి పఞ్హేసు అనులోమనయే పరిఞ్ఞాకిచ్చస్స మత్థకప్పత్తం అగ్గమగ్గసమఙ్గిం సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. పటిలోమనయే పన ‘న పరిజానాతీ’తి పఞ్హేసు పుథుజ్జనాదయో సన్ధాయ ‘ఆమన్తా’తి వుత్తం. ‘పరిజానిత్థా’తి ఇమస్మిం పన అతీతకాలవారే మగ్గానన్తరఅగ్గఫలే ఠితోపి పరిఞ్ఞాకిచ్చస్స నిట్ఠితత్తా పరిజానిత్థయేవ నామ.

౨౦౯. యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానిత్థాతి పఞ్హేన అగ్గమగ్గసమఙ్గిం పుచ్ఛతి. యస్మా పనేస ఖన్ధపఞ్చకం పరిజానాతియేవ నామ, న తావ నిట్ఠితపరిఞ్ఞాకిచ్చో; తస్మా ‘నో’తి పటిసేధో కతో. దుతియపఞ్హే పన పరిజానిత్థాతి అరహన్తం పుచ్ఛతి. యస్మా పనేసో నిట్ఠితపరిఞ్ఞాకిచ్చో. నత్థి తస్స పరిఞ్ఞేయ్యం నామ; తస్మా ‘నో’తి పటిసేధో కతో. పటిలోమనయవిస్సజ్జనే పనేత్థ అరహా రూపక్ఖన్ధం న పరిజానాతీతి అరహతో పరిఞ్ఞాయ అభావేన వుత్తం. అగ్గమగ్గసమఙ్గీ వేదనాక్ఖన్ధం న పరిజానిత్థాతి అరహత్తమగ్గట్ఠస్స అనిట్ఠితపరిఞ్ఞాకిచ్చతాయ వుత్తం. న కేవలఞ్చ వేదనాక్ఖన్ధమేవ, ఏకధమ్మమ్పి సో న పరిజానిత్థేవ. ఇదం పన పుచ్ఛావసేన వుత్తం. నో చ రూపక్ఖన్ధన్తి ఇదమ్పి పుచ్ఛావసేనేవ వుత్తం. అఞ్ఞమ్పి పన సో ఖన్ధం పరిజానాతి.

౨౧౦-౨౧౧. యో రూపక్ఖన్ధం పరిజానాతి, సో వేదనాక్ఖన్ధం పరిజానిస్సతీతి ఏత్థ యస్మా మగ్గట్ఠపుగ్గలో ఏకచిత్తక్ఖణికో, తస్మా సో పరిజానిస్సతీతి సఙ్ఖం న గచ్ఛతి. తేన వుత్తం ‘నో’తి. తే రూపక్ఖన్ధఞ్చ న పరిజానిత్థాతి పుచ్ఛాసభాగేన వుత్తం, న పరిజానింసూతి పనేత్థ అత్థో. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థవినిచ్ఛయో వేదితబ్బోతి.

పరిఞ్ఞావారవణ్ణనా.

ఖన్ధయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.