౩. ఆయతనయమకం

౧. పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧-౯. ఇదాని మూలయమకే దేసితేయేవ కుసలాదిధమ్మే ఆయతనవసేనాపి సఙ్గణ్హిత్వా ఖన్ధయమకానన్తరం దేసితస్స ఆయతనయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థ ఖన్ధయమకే వుత్తనయేనేవ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం. యథేవ హి తత్థ పణ్ణత్తివారో, పవత్తివారో, పరిఞ్ఞావారోతి తయో మహావారా హోన్తి, తథా ఇధాపి. వచనత్థోపి నేసం తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇధాపి చ పణ్ణత్తివారో ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్విధా వవత్థితో. ఇతరే నిద్దేసవసేనేవ. ‘తత్థ ద్వాదసాయతనానీ’తి పదం ఆదిం కత్వా యావ నాయతనా న మనోతి, తావ పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బో. తత్థ ద్వాదసాయతనానీతి అయం యమకవసేన పుచ్ఛితబ్బానం ఆయతనానం ఉద్దేసో. చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మాయతనన్తి తేసఞ్ఞేవ పభేదతో నామవవత్థానం. యమకవసేన పుచ్ఛాసుఖత్థఞ్చేత్థ పఠమం పటిపాటియా అజ్ఝత్తరూపాయతనాని వుత్తాని. పచ్ఛా బాహిరరూపాయతనాని. పరియోసానే మనాయతనధమ్మాయతనాని.

యథా పన హేట్ఠా ఖన్ధవసేన, ఏవమిధ ఇమేసం ఆయతనానం వసేన పదసోధనవారో, పదసోధనమూలచక్కవారో, సుద్ధాయతనవారో, సుద్ధాయతనమూలచక్కవారోతి, చత్తారోవ నయవారా హోన్తి. ఏకేకో చేత్థ అనులోమపటిలోమవసేన దువిధోయేవ. తేసమత్థో తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా పన ఖన్ధయమకే పదసోధనవారస్స అనులోమవారే ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని, తథా ఇధ ‘చక్ఖు, చక్ఖాయతనం; చక్ఖాయతనం; చక్ఖూ’తిఆదీని ద్వాదస. పటిలోమవారేపి ‘న చక్ఖు, న చక్ఖాయతనం; న చక్ఖాయతనం, న చక్ఖూ’తిఆదీని ద్వాదస, పదసోధనమూలచక్కవారస్స పనేత్థ అనులోమవారే ఏకేకాయతనమూలకాని ఏకాదస ఏకాదస కత్వా ద్వత్తింససతం యమకాని. పటిలోమవారేపి ద్వత్తింససతమేవ. సుద్ధాయతనవారస్సాపి అనులోమవారే ద్వాదస, పటిలోమవారే ద్వాదస, సుద్ధాయతనమూలచక్కవారస్సాపి అనులోమవారే ఏకేకాయతనమూలకాని ఏకాదస ఏకాదస కత్వా ద్వత్తింససతం యమకాని. పటిలోమవారేపి ద్వత్తింససతమేవాతి ఏవమిధ ఛసత్తతాధికేహి పఞ్చహి యమకసతేహి, ద్విపఞ్ఞాసాధికేహి ఏకాదసహి పుచ్ఛాసతేహి, చతురాధికేహి తేవీసాయ అత్థసతేహి చ పటిమణ్డితో పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బో.

పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా.

౧. పణ్ణత్తినిద్దేసవారవణ్ణనా

౧౦-౧౭. నిద్దేసవారే పన హేట్ఠా ఖన్ధయమకస్స పణ్ణత్తివారనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. అఞ్ఞత్ర విసేసా. తత్రాయం విసేసో – దిబ్బచక్ఖూతి దుతియవిజ్జాఞాణం. పఞ్ఞాచక్ఖూతి తతియవిజ్జాఞాణం. దిబ్బసోతన్తి దుతియఅభిఞ్ఞాఞాణం. తణ్హాసోతన్తి తణ్హావ. అవసేసో కాయోతి నామకాయో, రూపకాయో, హత్థికాయో, అస్సకాయోతి ఏవమాది. అవసేసం రూపన్తి రూపాయతనతో సేసం భూతుపాదాయరూపఞ్చేవ పియరూపసాతరూపఞ్చ. సీలగన్ధోతిఆదీని వాయనట్ఠేన సీలాదీనంయేవ నామాని. అత్థరసోతిఆదీనిపి సాధుమధురట్ఠేన అత్థాదీనఞ్ఞేవ నామాని. అవసేసో ధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మాదిఅనేకప్పభేదోతి అయమేత్థ విసేసో.

పణ్ణత్తినిద్దేసవారవణ్ణనా.

౨. పవత్తివారవణ్ణనా

౧౮-౨౧. ఇధాపి చ పవత్తివారస్స ఉప్పాదవారాదీసు తీసు అన్తరవారేసు ఏకేకస్మిం ఛళేవ కాలభేదా. తేసం ఏకేకస్మిం కాలే పుగ్గలవారాదయో తయో వారా. తే సబ్బేపి అనులోమపటిలోమనయవసేన దువిధావ హోన్తి. తత్థ పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే యథా ఖన్ధయమకే రూపక్ఖన్ధమూలకాని చత్తారి, వేదనాక్ఖన్ధమూలకాని తీణి, సఞ్ఞాక్ఖన్ధమూలకాని ద్వే, సఙ్ఖారక్ఖన్ధమూలకం ఏకన్తి అగ్గహితగ్గహణేన దస యమకాని హోన్తి. ఏవం ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సోతాయతనం ఉప్పజ్జతి; యస్స వా పన సోతాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి; యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఘాణాయతనం, జివ్హాయతనం, కాయాయతనం, రూపాయతనం, సద్దాయతనం, గన్ధాయతనం, రసాయతనం, ఫోట్ఠబ్బాయతనం, మనాయతనం, ధమ్మాయతనం, ఉప్పజ్జతి; యస్స వా పన ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఏవం చక్ఖాయతనమూలకాని ఏకాదస. ‘‘యస్స సోతాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స ఘానాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తిఆదినా నయేన సోతాయతనమూలకాని దస; ఘానాయతనమూలకాని నవ, జివ్హాయతనమూలకాని అట్ఠ; కాయాయతనమూలకాని సత్త; రూపాయతనమూలకాని ఛ; సద్దాయతనమూలకాని పఞ్చ; గన్ధాయతనమూలకాని చత్తారి; రసాయతనమూలకాని తీణి; ఫోట్ఠబ్బాయతనమూలకాని ద్వే; మనాయతనమూలకం ఏకన్తి అగ్గహితగ్గహణేన ఛసట్ఠి యమకాని హోన్తి.

తత్థ చక్ఖాయతనమూలకేసు ఏకాదససు ‘‘యస్స చక్ఖాయతనం ఉప్పజ్జతి, తస్స సోతాయతనం, ఘానాయతనం, రూపాయతనం, మనాయతనం, ధమ్మాయతనం ఉప్పజ్జతీ’’తి ఇమాని పఞ్చేవ విస్సజ్జితాని. తేసు పఠమం విస్సజ్జేతబ్బం తావ విస్సజ్జితం. దుతియం కిఞ్చాపి పఠమేన సదిసవిస్సజ్జనం, చక్ఖుసోతాయతనానం పవత్తిట్ఠానే పన ఘానాయతనస్స న ఏకన్తేన పవత్తితో ‘‘కథం ను ఖో ఏతం విస్సజ్జేతబ్బ’’న్తి విమతినివారణత్థం విస్సజ్జితం. రూపాయతనమనాయతనధమ్మాయతనేహి సద్ధిం తీణి యమకాని అసదిసవిస్సజ్జనత్తా విస్సజ్జితాని. సేసేసు జివ్హాయతనకాయాయతనేహి తావ సద్ధిం ద్వే యమకాని పురిమేహి ద్వీహి సద్ధిం సదిసవిస్సజ్జనాని. సద్దాయతనస్స పటిసన్ధిక్ఖణే అనుప్పత్తితో తేన సద్ధిం యమకస్స విస్సజ్జనమేవ నత్థి. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనేహిపి సద్ధిం తీణి యమకాని పురిమేహి ద్వీహి సదిసవిస్సజ్జనానేవ హోన్తీతి తన్తియా లహుభావత్థం సఙ్ఖిత్తాని. సోతాయతనమూలకేసు యం లబ్భతి, తం పురిమేహి సదిసవిస్సజ్జనమేవాతి ఏకమ్పి పాళిం నారుళ్హం. ఘానాయతనమూలకేసు రూపాయతనేన సద్ధిం ఏకం, మనాయతనధమ్మాయతనేహి సద్ధిం ద్వేతి తీణి యమకాని పాళిం ఆరుళ్హాని. సేసాని ఘానాయతనయమకేన సదిసవిస్సజ్జనత్తా నారుళ్హాని. తథా జివ్హాయతనకాయాయతనమూలకాని. రూపాయతనమూలకేసు మనాయతనధమ్మాయతనేహి సద్ధిం ద్వేయేవ విస్సజ్జితాని. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బేహి పన సద్ధిం తీణి రూపాయతనమనాయతనేహి సద్ధిం సదిసవిస్సజ్జనాని. యథేవ హేత్థ ‘‘సరూపకానం అచిత్తకాన’’న్తిఆది వుత్తం, తథా ఇధాపి ‘‘సరూపకానం అగన్ధకానం, అరసకానం అఫోట్ఠబ్బకాన’’న్తి యోజనా వేదితబ్బా. గన్ధాదీని చేత్థ ఆయతనభూతానేవ అధిప్పేతాని. తస్మా ‘‘సరూపకానం సగన్ధాయతనాన’’న్తి ఆయతనవసేనేత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.

సద్దాయతనమూలకాని అత్థాభావతో పాళిం నారుళ్హానేవ. గన్ధరసఫోట్ఠబ్బమూలకాని చత్తారి తీణి ద్వే చ హేట్ఠిమేహి సదిసవిస్సజ్జనత్తా పాళిం నారుళ్హాని. మనాయతనమూలకం విస్సజ్జితమేవాతి ఏవమేతాని పచ్చుప్పన్నకాలే పుగ్గలవారస్స అనులోమనయే కతిపయయమకవిస్సజ్జనేనేవ ఛసట్ఠియమకాని విస్సజ్జితాని నామ హోన్తీతి వేదితబ్బాని. యథా చ పుగ్గలవారే, ఏవం ఓకాసవారేపి పుగ్గలోకాసవారేపి ఛసట్ఠీతి పచ్చుప్పన్నకాలే తీసు వారేసు అనులోమనయే అట్ఠనవుతిసతం యమకాని హోన్తి. యథా చ అనులోమనయే, ఏవం పటిలోమనయేపీతి సబ్బానిపి పచ్చుప్పన్నకాలే ఛన్నవుతాధికాని తీణి యమకసతాని హోన్తి. తేసు ద్వానవుతాధికాని సత్త పుచ్ఛాసతాని, చతురాసీతాధికాని చ పన్నరస అత్థసతాని హోన్తీతి వేదితబ్బాని. ఏవం సేసేసుపి పఞ్చసు కాలభేదేసూతి సబ్బానిపి ఛసత్తతాధికాని తేవీసతి యమకసతాని. తతో దిగుణా పుచ్ఛా, తతో దిగుణా అత్థాతి ఇదమేత్థ ఉప్పాదవారే పాళివవత్థానం. నిరోధవారఉప్పాదనిరోధవారేసుపి ఏసేవ నయోతి. సబ్బస్మిమ్పి పవత్తివారే అట్ఠవీసాని ఏకసత్తతి యమకసతాని. తతో దిగుణా పుచ్ఛా, తతో దిగుణా అత్థా వేదితబ్బా. పాళి పన మనాయతనం ధమ్మాయతనఞ్చ ఏకసదిసం, నానం నత్థి. ఉపరి పన ‘‘వారసఙ్ఖేపో హోతీ’’తిఆదీని వత్వా తత్థ తత్థ సఙ్ఖిత్తా. తస్మా యం తత్థ తత్థ సఙ్ఖిత్తం, తం సబ్బం అసమ్ముయ్హన్తేహి సల్లక్ఖేతబ్బం.

అత్థవినిచ్ఛయే పనేత్థ ఇదం నయముఖం. సచక్ఖుకానం అసోతకానన్తి అపాయే జాతిబధిరఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తం. సో హి సచక్ఖుకో అసోతకో హుత్వా ఉపపజ్జతి. యథాహ – ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి అపరాని దసాయతనాని పాతుభవన్తి. ఓపపాతికానం పేతానం, ఓపపాతికానం అసురానం, ఓపపాతికానం తిరచ్ఛానగతానం, ఓపపాతికానం నేరయికానం; జచ్చబధిరానం ఉపపత్తిక్ఖణే దసాయతనాని పాతుభవన్తి, చక్ఖాయతనం రూపఘానగన్ధజివ్హారసకాయఫోట్ఠబ్బాయతనం మనాయతనం ధమ్మాయతన’’న్తి. సచక్ఖుకానం ససోతకానన్తి సుగతిదుగ్గతీసు పరిపుణ్ణాయతనే చ ఓపపాతికే రూపీబ్రహ్మానో చ సన్ధాయ వుత్తం. తే హి సచక్ఖుకా ససోతకా హుత్వా ఉపపజ్జన్తి. యథాహ – ‘‘కామధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే కస్సచి ఏకాదసాయతనాని పాతుభవన్తి; కామావచరానం దేవానం, పఠమకప్పికానం మనుస్సానం, ఓపపాతికానం పేతానం, ఓపపాతికానం అసురానం, ఓపపాతికానం తిరచ్ఛానగతానం, ఓపపాతికానం నేరయికానం, పరిపుణ్ణాయతనానం. రూపధాతుయా ఉపపత్తిక్ఖణే పఞ్చాయతనాని పాతుభవన్తి, చక్ఖాయతనం రూపసోతమనాయతనం ధమ్మాయతన’’న్తి.

అఘానకానన్తి బ్రహ్మపారిసజ్జాదయో సన్ధాయ వుత్తం. తే హి సచక్ఖుకా అఘానకా హుత్వా ఉపపజ్జన్తి. కామధాతుయం పన అఘానకో ఓపపాతికో నత్థి. యది భవేయ్య ‘‘కస్సచి అట్ఠాయతనాని పాతుభవన్తీ’’తి వేదయ్య. యో గబ్భసేయ్యకో పన అఘానకో సియా, సో ‘‘సచక్ఖుకాన’’న్తి వచనతో ఇధ అనధిప్పేతో. సచక్ఖుకానం సఘానకానన్తి జచ్చబధిరమ్పి పరిపుణ్ణాయతనమ్పి ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తం. సఘానకానం అచక్ఖుకానన్తి జచ్చన్ధమ్పి జచ్చబధిరమ్పి ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తమేవ. సఘానకానం సచక్ఖుకానన్తి పరిపుణ్ణాయతనమేవ ఓపపాతికం సన్ధాయ వుత్తం.

సరూపకానం అచక్ఖుకానన్తి ఏత్థ జచ్చన్ధజచ్చబధిరఓపపాతికేసు అఞ్ఞతరోపి గబ్భసేయ్యకోపి లబ్భతియేవ. సచిత్తకానం అచక్ఖుకానన్తి ఏత్థ హేట్ఠా వుత్తేహి జచ్చన్ధాదీహి తీహి సద్ధిం అరూపినోపి లబ్భన్తి. అచక్ఖుకానన్తి ఏత్థ పురిమపదే వుత్తేహి చతూహి సద్ధిం అసఞ్ఞసత్తాపి లబ్భన్తి. సరూపకానం అఘానకానన్తి ఏత్థ గబ్భసేయ్యకా చ అసఞ్ఞసత్తా చ సేసరూపీబ్రహ్మానో చ లబ్భన్తి. సచిత్తకానం అఘానకానన్తి ఏత్థ గబ్భసేయ్యకా చ రూపారూపబ్రహ్మానో చ లబ్భన్తి. అచిత్తకానం అరూపకానన్తిపదేసు పన ఏకవోకారచతువోకారసత్తావ లబ్భన్తీతి ఇమినా నయేన సబ్బేసు పుగ్గలవారేసు పుగ్గలవిభాగో వేదితబ్బో.

౨౨-౨౫౪. ఓకాసవారే యత్థ చక్ఖాయతనన్తి రూపీబ్రహ్మలోకం పుచ్ఛతి. తేనేవ ఆమన్తాతి వుత్తం. తస్మిఞ్హి తలే నియమతో తాని ఆయతనాని పటిసన్ధియం ఉప్పజ్జన్తి. ఇదమేత్థ నయముఖం. ఇమినా నయముఖేన సకలేపి పవత్తివారే అత్థో వేదితబ్బో. పరిఞ్ఞావారో ఖన్ధయమకే వుత్తనయోయేవాతి.

పవత్తివారవణ్ణనా.

ఆయతనయమకవణ్ణనా నిట్ఠితా.