౧. పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా

౧. ఇదాని మూలయమకే దేసితేయేవ కుసలాదిధమ్మే ఖన్ధవసేన సఙ్గణ్హిత్వా మూలయమకానన్తరం దేసితస్స ఖన్ధయమకస్స వణ్ణనా హోతి. తత్థ పాళివవత్థానం తావ ఏవం వేదితబ్బం – ఇమస్మిఞ్హి ఖన్ధయమకే తయో మహావారా హోన్తి – పణ్ణత్తివారో, పవత్తివారో, పరిఞ్ఞావారోతి. తేసు పణ్ణత్తివారో ఖన్ధానం నామాభిధానసోధనవసేనేవ గతత్తా పణ్ణత్తివారోతి వుచ్చతి. పవత్తివారో తేన సోధితనామాభిధానానం ఖన్ధానం ఉప్పాదనిరోధవసేన పవత్తిం సోధయమానో గతో, తస్మా పవత్తివారోతి వుచ్చతి. పరిఞ్ఞావారో ఇమినానుక్కమేన పవత్తానం ఖన్ధానం సఙ్ఖేపేనేవ తిస్సో పరిఞ్ఞా దీపయమానో గతో, తస్మా పరిఞ్ఞావారోతి వుచ్చతి. తత్థ పణ్ణత్తివారో ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్వీహాకారేహి వవత్థితో. ఇతరేసు విసుం ఉద్దేసవారో నత్థి. ఆదితో పట్ఠాయ పుచ్ఛావిస్సజ్జనవసేన ఏకధా వవత్థితా. తత్థ పఞ్చక్ఖన్ధాతిపదం ఆదిం కత్వా యావ న ఖన్ధా, న సఙ్ఖారాతి పదం తావ పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బో. పుచ్ఛావారోతిపి తస్సేవ నామం. తత్థ పఞ్చక్ఖన్ధాతి అయం యమకవసేన పుచ్ఛితబ్బానం ఖన్ధానం ఉద్దేసో. రూపక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి తేసఞ్ఞేవ పభేదతో నామవవత్థానం.

౨-౩. ఇదాని ఇమేసం ఖన్ధానం వసేన పదసోధనవారో, పదసోధనమూలచక్కవారో, సుద్ధఖన్ధవారో, సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారోతి చత్తారో నయవారా హోన్తి. తత్థ రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తిఆదినా నయేన పదమేవ సోధేత్వా గతో పదసోధనవారో నామ. సో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, రూపక్ఖన్ధో రూప’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం, న రూపక్ఖన్ధో; న రూపక్ఖన్ధో న రూప’న్తిఆదీని పఞ్చేవ. తతో పరం తేసఞ్ఞేవ పదసోధనవారే సోధితానం ఖన్ధానం ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’తిఆదినా నయేన ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వా గతో పదసోధనమూలకానం చక్కానం అత్థితాయ పదసోధనమూలచక్కవారో నామ. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధో’తిఆదీని ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి కత్వా వీసతి యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం, న రూపక్ఖన్ధో; న ఖన్ధా న వేదనాక్ఖన్ధో’తిఆదీని వీసతిమేవ.

తతో పరం రూపం ఖన్ధో ఖన్ధా రూపన్తిఆదినా నయేన సుద్ధఖన్ధవసేనేవ గతో సుద్ధఖన్ధవారో నామ. తత్థ ఖన్ధా రూపన్తిఆదీసు ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధోతి అత్థో గహేతబ్బో. కస్మా? నిద్దేసవారే ఏవం భాజితత్తా. తత్థ హి ‘రూపం ఖన్ధోతి ఆమన్తా. ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధోతి రూపక్ఖన్ధో ఖన్ధో చేవ రూపక్ఖన్ధో చ, అవసేసా ఖన్ధా న రూపక్ఖన్ధో’తి ఏవం ‘ఖన్ధా రూప’న్తిఆదీనం ఖన్ధా రూపక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన పదం ఉద్ధరిత్వా అత్థో విభత్తో. తేనేవ చ కారణేనేసే సుద్ధఖన్ధవారోతి వుత్తో. వచనసోధనే వియ హి ఏత్థ న వచనం పమాణం. యథా యథా పన సుద్ధఖన్ధా లబ్భన్తి, తథా తథా అత్థోవ పమాణం. పరతో ఆయతనయమకాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏసోపి చ సుద్ధఖన్ధవారో అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం ఖన్ధో ఖన్ధా రూప’న్తిఆదీని పఞ్చ యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం న ఖన్ధో, న ఖన్ధా న రూప’న్తిఆదీని పఞ్చేవ.

తతో పరం తేసఞ్ఞేవ సుద్ధఖన్ధానం రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనాతిఆదినా నయేన ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి చక్కాని బన్ధిత్వా గతో సుద్ధఖన్ధమూలకానం చక్కానం అత్థితాయ సుద్ధఖన్ధమూలచక్కవారో నామ. తత్థ ఖన్ధా వేదనాతిఆదీసు ఖన్ధా వేదనాక్ఖన్ధోతిఆదినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. ఇతరథా నిద్దేసవారేన సద్ధిం విరోధో హోతి. సోపి అనులోమపటిలోమవసేన దువిధో హోతి. తత్థ అనులోమవారే ‘రూపం ఖన్ధో, ఖన్ధా వేదనా’తిఆదీని ఏకేకఖన్ధమూలకాని చత్తారి చత్తారి కత్వా వీసతి యమకాని. పటిలోమవారేపి ‘న రూపం, న ఖన్ధో, న ఖన్ధా న వేదనా’తిఆదీని వీసతిమేవ. ఏవం తావ ఏకేన యమకసతేన ద్వీహి పుచ్ఛాసతేహి ఏకేకపుచ్ఛాయ సన్నిట్ఠానసంసయవసేన ద్వే ద్వే అత్థే కత్వా చతూహి చ అత్థసతేహి పటిమణ్డితో పణ్ణత్తివారస్స ఉద్దేసవారో వేదితబ్బోతి.

పణ్ణత్తిఉద్దేసవారవణ్ణనా.