౧౯. పటివేధానుయోగాదివణ్ణనా

౨౧౭. భవం నిస్సాయ పఞ్హే భవన్తి ఉపపత్తిభవం.

౨౧౮. వేదనం వేదియమానపఞ్హే వేదనం వేదియమానో పరిగ్గహితవేదనో యోగావచరోవ పజానాతి, బాలపుథుజ్జనో నప్పజానాతి.

౨౨౪. కాయానుపస్సనాదిపఞ్హా ఉత్తానత్థాయేవ.

౨౨౬. పారాయనగాథాయ సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి సత్తసుఞ్ఞతవసేన ఖన్ధలోకం ఓలోకేహీతి అత్థో.

౨౨౮. పుగ్గలో అవేక్ఖతీతి సకవాదిపుచ్ఛా. పరవాదిస్స హి ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తి గాథాయ యో అవేక్ఖతి, సో పుగ్గలోతి లద్ధి, తస్మా నం ఏవం పుచ్ఛతి. సహ రూపేనాతి రూపకాయేన సద్ధిం. తతో అనిస్సటో హుత్వాతి అత్థో. ఇదం పఞ్చవోకారవసేన అనుజానిత్వా పున తం జీవన్తి పుట్ఠో సుత్తవిరోధభయేన పటిక్ఖిపతి. వినా రూపేనాతి ఇదం చతువోకారవసేన అనుజానిత్వా పున అఞ్ఞం జీవన్తి పుట్ఠో సుత్తవిరోధభయేనేవ పటిక్ఖిపతి. ‘‘అబ్భన్తరగతో’’తి చ ‘‘బహిద్ధా నిక్ఖమిత్వా’’తి చ ఇదం ‘‘సహ రూపేన వినా రూపేనా’’తి హేట్ఠా వుత్తస్స లక్ఖణవచనం. తత్థ అబ్భన్తరగతోతి రూపస్స అన్తోగతో, ఇతో వా ఏత్తో వా అనిక్ఖమిత్వా రూపపరిచ్ఛేదవసేనేవ ఠితో హుత్వాతి అత్థో. నిక్ఖమిత్వాతి రూపపరిచ్ఛేదం అతిక్కమిత్వా. రూపం అనిస్సితో హుత్వాతి అత్థో.

౨౩౧. అనత్తాతి అత్తనా జీవేన పుగ్గలేన రహితో. ఏకధమ్మేపి పుగ్గలో నత్థీతి అత్థో. ఏవం సబ్బసుత్తానం ఆగమట్ఠకథాసు వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఇధ పన సన్ధాయభాసితమత్తమేవ వక్ఖామ.

౨౩౭. వుత్తం భగవతా సప్పికుమ్భోతిఆది ‘‘సబ్బావ దేసనా యథారుతవసేనేవ అత్థతో న గహేతబ్బా’’తి దస్సనత్థం ఆభతం. యథా హి సువణ్ణం గహేత్వా కతో సువణ్ణవికారో కుమ్భో సువణ్ణకుమ్భోతి వుచ్చతి, న ఏవం సప్పిం గహేత్వా కతో సప్పిస్స వికారో సప్పికుమ్భో నామ అత్థి. యస్మిం పన కుమ్భే సప్పి పక్ఖిత్తం, సో సప్పికుమ్భో నామాతి అయమేత్థ అత్థో. తేలకుమ్భాదీసుపి ఏసేవ నయో. యథా చ నిబ్బానం నిచ్చం ధువం, న ఏవం భత్తం వా యాగు వా అత్థి. కాలపరిచ్ఛేదం పన అకత్వా దివసే దివసే దస్సామాతి పఞ్ఞత్తవసేన ‘‘నిచ్చభత్తం ధువయాగూ’’తి వుచ్చతీతి అయమేత్థ అత్థో.

‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తిఆదీసుపి యథా రూపాదయో ధమ్మా పచ్చత్తలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన అత్థి, న ఏవం పుగ్గలో. రూపాదీసు పన సతి ‘ఏవంనామో’‘ఏవంగోత్తో’తి వోహారో హోతి. ఇతి ఇమినా లోకవోహారేన లోకసమ్ముతియా లోకనిరుత్తియా అత్థి పుగ్గలోతి అయమేత్థ అత్థో. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా – ‘‘ఇమా ఖో చిత్త, లోకసమఞ్ఞా లోకనిరుత్తియో లోకవోహారా లోకపఞ్ఞత్తియో’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౦). రూపాదిధమ్మా పన వినాపి లోకసమ్ముతిం పచ్చత్తసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన పఞ్ఞాపనతో అత్థీతి అయమేత్థ అత్థో.

బుద్ధానం పన ద్వే కథా సమ్ముతికథా చ పరమత్థకథా చ. తత్థ సత్తో, పుగ్గలో, దేవో, బ్రహ్మాతిఆదికా సమ్ముతికథా నామ. అనిచ్చం, దుక్ఖం, అనత్తా, ఖన్ధా, ధాతుయో, ఆయతనాని, సతిపట్ఠానా, సమ్మప్పధానాతిఆదికా పరమత్థకథా నామ.

తత్థ యో సమ్ముతిదేసనాయ సత్తోతి వా…పే… బ్రహ్మాతి వాతి వుత్తే జానితుం పటివిజ్ఝితుం నియ్యాతుం అరహత్తజయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి, తస్స భగవా ఆదితోవ సత్తోతి వా పుగ్గలోతి వా పోసోతి వా దేవోతి వా బ్రహ్మాతి వా కథేతి. యో పరమత్థదేసనాయ అనిచ్చన్తి వా దుక్ఖన్తి వాతిఆదీసు అఞ్ఞతరం సుత్వావ జానితుం పటివిజ్ఝితుం నియ్యాతుం అరహత్తజయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి. తస్స అనిచ్చన్తిఆదీసు అఞ్ఞతరం కథేతి. తథా సమ్ముతికథాయ బుజ్ఝనకసత్తస్స న పఠమం పరమత్థకథం కథేతి. సమ్ముతికథాయ పన బోధేత్వా పచ్ఛా పరమత్థకథం కథేతి. పరమత్థకథాయ బుజ్ఝనకసత్తస్సాపి న పఠమం సమ్ముతికథం కథేతి. పరమత్థకథాయ పన బోధేత్వా పచ్ఛా సమ్ముతికథం కథేతి. పకతియా పన పఠమమేవ పరమత్థకథం కథేన్తస్స దేసనా లూఖాకారా హోతి. తస్మా బుద్ధా పఠమం సమ్ముతికథం కథేత్వా పచ్ఛా పరమత్థకథం కథేన్తి. తే సమ్ముతికథం కథేన్తాపి సచ్చమేవ సభావమేవ అముసావ కథేన్తి. పరమత్థకథం కథేన్తాపి సచ్చమేవ సభావమేవ అముసావ కథేన్తి. అయఞ్హి –

‘‘దువే సచ్చాని అక్ఖాసి, సమ్బుద్ధో వదతం వరో;

సమ్ముతిం పరమత్థఞ్చ, తతియం నుపలబ్భతి’’.

తత్థ –

‘‘సఙ్కేతవచనం సచ్చం, లోకసమ్ముతికారణం;

పరమత్థవచనం సచ్చం, ధమ్మానం తథలక్ఖణ’’న్తి.

అపరో నయో – ద్వే భగవతో దేసనా పరమత్థదేసనా చ ఖన్ధాదివసేన, సమ్ముతిదేసనా చ సప్పికుమ్భాదివసేన. న హి భగవా సమఞ్ఞం అతిధావతి. తస్మా ‘‘అత్థి పుగ్గలో’’తి వచనమత్తతో అభినివేసో న కాతబ్బో. సత్థారా హి –

‘‘పఞ్ఞత్తిం అనతిక్కమ్మ, పరమత్థో పకాసితో;

సమఞ్ఞం నాతిధావేయ్య, తస్మా అఞ్ఞోపి పణ్డితో;

పరమత్థం పకాసేన్తో, సమఞ్ఞం నాతిధావయే’’.

సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

పుగ్గలకథా నిట్ఠితా.