౨. పరిహానికథా
౧. వాదయుత్తిపరిహానివణ్ణనా
౨౩౯. ఇదాని పరిహానికథా హోతి. పరిహానిధమ్మో అపరిహానిధమ్మో, ‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సేక్ఖస్స, భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తి’’ (అ. ని. ౨.౧౮౫), ‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ధమ్మా సమయవిముత్తస్స భిక్ఖునో పరిహానాయ సంవత్తన్తీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౯) ఏవమాదీని హి సుత్తాని నిస్సాయ సమ్మితియా వజ్జిపుత్తకా సబ్బత్థివాదినో ఏకచ్చే చ మహాసఙ్ఘికా అరహతోపి పరిహానిం ఇచ్ఛన్తి, తస్మా తే వా హోన్తు అఞ్ఞేయేవ వా, యేసం అయం లద్ధి, తేసం లద్ధిభిన్దనత్థం పరిహాయతి అరహా అరహత్తాతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్ర పరిహాయతీతి ద్వే పరిహానియో పత్తపరిహాని చ అప్పత్తపరిహాని చ. తత్థ ‘‘దుతియమ్పి ఖో ఆయస్మా గోధికో తమ్హా సామయికాయ చేతోవిముత్తియా పరిహాయీ’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౯) అయం పత్తపరిహాని నామ. ‘‘మా వో సామఞ్ఞత్థికానం సతం సామఞ్ఞత్థో పరిహాయీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౧౬-౪౧౮) అయం అప్పత్తపరిహాని. తాసు ఇధ పత్తపరిహాని అధిప్పేతా. తఞ్హి సన్ధాయ ఆమన్తాతి పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. సకసమయే పన ఇమం పత్తపరిహానిం నామ లోకియసమాపత్తియావ ఇచ్ఛన్తి, న అరహత్తాదీహి సామఞ్ఞఫలేహి. పరసమయేపి నం సబ్బసామఞ్ఞఫలేసు సబ్బభవేసు సబ్బకాలేసు సబ్బేసఞ్చ పుగ్గలానం న ఇచ్ఛన్తి. తం పన తేసం లద్ధిమత్తమేవాతి సబ్బం లద్ధిజాలం భిన్దితుం పున సబ్బత్థాతిఆదినా నయేన దేసనా వడ్ఢితా.
తత్థ యస్మా పరవాదీ కమేన పరిహాయిత్వా సోతాపత్తిఫలే ఠితస్స అరహతో పరిహానిం న ఇచ్ఛతి, ఉపరిఫలేసు ఠితస్సేవ ఇచ్ఛతి. యస్మా చ రూపారూపభవేసు ఠితస్స న ఇచ్ఛతి, కమ్మారామతాదీనం పన పరిహానియధమ్మానం భావతో కామభవే ఠితస్సేవ ఇచ్ఛతి, తస్మా ‘‘సబ్బత్థా’’తి పుట్ఠో పటిక్ఖిపతి. పున దళ్హం కత్వా పుట్ఠో కామభవం సన్ధాయ పటిజానాతి. సబ్బస్మిమ్పి హి కామభవే పరిహానికరా కామగుణా అత్థి, తస్మా తత్థ పరిహాయతీతి తస్స లద్ధి.
తతియపుచ్ఛాయ పరిహానీతి పరిహానికరే ధమ్మే పుచ్ఛతి. తత్థ యస్మా పరిహాని నామ కమ్మారామతాదిధమ్మా, విసేసతో వా కామరాగబ్యాపాదా ఏవ, తే చ రూపారూపభవే నత్థి, తస్మా ‘‘న హేవ’’న్తి పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స.
సబ్బదాతి కాలపుచ్ఛా. తత్థ పఠమపఞ్హే యోనిసోమనసికారకాలే అపరిహాయనతో పటిక్ఖిపతి. దుతియే అయోనిసోమనసికరోతో రత్తిభాగే వా దివసభాగే వా సబ్బదా పరిహాయనతో పటిజానాతి. తతియే పరిహానికరధమ్మసమాయోగే సతి ముహుత్తమేవ పరిహాని నామ హోతి, తతో పుబ్బే అపరిహీనస్స పచ్ఛా పరిహీనస్స చ పరిహాని నామ నత్థీతి పటిక్ఖిపతి.
సబ్బేవ అరహన్తోతి పఞ్హానం పఠమస్మిం తిక్ఖిన్ద్రియే సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియస్మిం ముదిన్ద్రియే సన్ధాయ పటిజానాతి. తతియస్మిమ్పి తిక్ఖిన్ద్రియావ అధిప్పేతా. తేసఞ్హి సబ్బేసమ్పి పరిహాని న హోతీతి తస్స లద్ధి.
సేట్ఠిఉదాహరణే పఠమపుచ్ఛా పరవాదిస్స, దుతియా సకవాదిస్స. తత్రాయం అధిప్పాయో – యం మం తుమ్హే పుచ్ఛథ – ‘‘అరహా అరహత్తా పరిహాయన్తో చతూహి ఫలేహి పరిహాయతీ’’తి, తత్ర వో పటిపుచ్ఛామి – ‘‘చతూహి సతసహస్సేహి సేట్ఠీ సేట్ఠిత్తం కరోన్తో సతసహస్సేహి పరిహీనే సేట్ఠీ సేట్ఠిత్తా పరిహీనో హోతీ’’తి. తతో సకవాదినా ఏకదేసేన పరిహానిం సన్ధాయ ‘‘ఆమన్తా’’తి వుత్తే సబ్బసాపతేయ్యా పరిహీనో హోతీతి పుచ్ఛతి. తథా అపరిహీనత్తా సకవాదీ న హేవాతి వత్వా అథ నం ‘‘ఏవమేవ అరహాపి పరిహాయతి చ. న చ చతూహి ఫలేహీ’’తి ఉప్పన్నలద్ధికం దుతియం భబ్బపఞ్హం పుచ్ఛతి. పరవాదీ సేట్ఠినో అభబ్బతాయ నియమం అపస్సన్తో పటిజానిత్వా అరహతో చతూహి ఫలేహి పరిహానిభబ్బతం పుట్ఠో ‘‘నియతో సమ్బోధిపరాయణో’’తి (అ. ని. ౩.౮౭) వచనస్స అయోనిసో అత్థం గహేత్వా లద్ధియం ఠితో సోతాపత్తిఫలతో పరిహాయితుం అభబ్బతం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. తం పనస్స లద్ధిమత్తమేవాతి.
ఏత్తావతా వాదయుత్తి నామ నిట్ఠితా హోతి.
౨. అరియపుగ్గలసంసన్దనపరిహానివణ్ణనా
౨౪౦. ఇదాని అరియపుగ్గలసంసన్దనా ఆరద్ధా. తత్థ యస్మా కేచి అరహతోవ పరిహానిం ఇచ్ఛన్తి, కేచి అనాగామినోపి, కేచి సకదాగామిస్సపి. సోతాపన్నస్స పన సబ్బేపి న ఇచ్ఛన్తియేవ. యే అరహత్తా పరిహాయిత్వా అనాగామిసకదాగామిభావే ఠితా, తేసం పరిహానిం ఇచ్ఛన్తి, న ఇతరేసం అనాగామిసకదాగామీనం. సోతాపన్నస్స పన తేపి సబ్బథాపి న ఇచ్ఛన్తియేవ, తస్మా పేయ్యాలముఖేన పుచ్ఛా కతా. తత్థ తేసం లద్ధివసేన పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ వేదితబ్బా. ‘‘పరిహాయతి అనాగామీ అనాగామిఫలా’’తి హి పఞ్హస్మిం యే అనాగామినో పరిహానిం న ఇచ్ఛన్తి, తేసం వసేన పటిక్ఖేపో. యే పకతిఅనాగామినో వా అరహత్తా పరిహాయిత్వా ఠితఅనాగామినో వా పరిహానిం ఇచ్ఛన్తి, తేసం వసేన పటిఞ్ఞాతి ఇదమేత్థ నయముఖం. తస్సానుసారేన సబ్బపేయ్యాలా అత్థతో వేదితబ్బా.
౨౪౧. యం పనేత్థ ‘‘సోతాపత్తిఫలస్స అనన్తరా అరహత్తంయేవ సచ్ఛికరోతీ’’తి వుత్తం, తం పరిహీనస్స పున వాయమతో అరహత్తప్పత్తిం సన్ధాయ వుత్తం. ఇతరో సోతాపత్తిఫలానన్తరం అరహత్తస్స అభావా పటిక్ఖిపతి.
౨౪౨. తతో పరం ‘‘పరిహాని నామేసా కిలేసప్పహానస్స వా మన్దతాయ భవేయ్య, మగ్గభావనాదీనం వా అనధిమత్తతాయ, సచ్చానం వా అదస్సనేనా’’తి ఏవమాదీనం వసేన అనుయుఞ్జితుం కస్స బహుతరా కిలేసా పహీనాతిఆది వుత్తం. తం సబ్బం ఉత్తానాధిప్పాయమేవ సుత్తానం పనత్థో ఆగమట్ఠకథాసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
౨౬౨. సమయవిముత్తో అరహా అరహత్తా పరిహాయతీతి ఏత్థ ముదిన్ద్రియో సమయవిముత్తో, తిక్ఖిన్ద్రియో అసమయవిముత్తోతి తేసం లద్ధి. సకసమయే పన అవసిప్పత్తో ఝానలాభీ సమయవిముత్తో, వసిప్పత్తో ఝానలాభీ చేవ సబ్బే చ అరియపుగ్గలా అరియే విమోక్ఖే అసమయవిముత్తాతి సన్నిట్ఠానం. సో పన తం అత్తనో లద్ధిం గహేత్వా సమయవిముత్తో పరిహాయతి, ఇతరో న పరిహాయతీ’’తి ఆహ. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.
అరియపుగ్గలసంసన్దనపరిహానివణ్ణనా.
౩. సుత్తసాధనపరిహానివణ్ణనా
౨౬౫. ఇదాని సుత్తసాధనా హోతి. తత్థ ఉచ్చావచాతి ఉత్తమహీనభేదతో ఉచ్చా చ అవచా చ. పటిపాదాతి పటిపదా. సమణేన పకాసితాతి బుద్ధసమణేన జోతితా. సుఖాపటిపదా హి ఖిప్పాభిఞ్ఞా ఉచ్చా. దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా అవచా. ఇతరా ద్వే ఏకేనఙ్గేన ఉచ్చా, ఏకేన అవచా. పఠమం వుత్తా ఏవ వా ఉచ్చా, ఇతరో తిస్సోపి అవచా. తాయ చేతాయ ఉచ్చావచాయ పటిపదాయ న పారం దిగుణం యన్తి, ఏకమగ్గేన ద్విక్ఖత్తుం నిబ్బానం న గచ్ఛన్తీతి అత్థో. కస్మా? యేన మగ్గేన యే కిలేసా పహీనా, తేన తేసం పున అప్పహాతబ్బతో. ఏతేన పరిహానిధమ్మాభావం దీపేతి. నయిదం ఏకగుణం ముతన్తి తఞ్చ ఇదం పారం ఏకవారంయేవ ఫుసనారహం న హోతి. కస్మా? ఏకేన మగ్గేన సబ్బకిలేసానం అప్పహానతో. ఏతేన ఏకమగ్గేనేవ అరహత్తాభావం దీపేతి.
అత్థి ఛిన్నస్స ఛేదియన్తి ఛిన్నస్స కిలేసవట్టస్స పున ఛిన్దితబ్బం కిఞ్చి అత్థీతి పుచ్ఛతి. ఇతరో తిక్ఖిన్ద్రియం సన్ధాయ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో ముదిన్ద్రియం సన్ధాయ పటిజానాతి. సకవాదీ సుత్తం ఆహరిత్వా నత్థిభావం దస్సేతి. తత్థ ఓఘపాసోతి కిలేసోఘో చేవ కిలేసపాసో చ.
౨౬౬. కతస్స పటిచయోతి భావితస్స మగ్గస్స పున భావనా. ఇధాపి పటిక్ఖేపపటిజాననాని పురిమనయేనేవ వేదితబ్బాని.
౨౬౭. పరిహానాయ సంవత్తన్తీతి పరవాదినా ఆభతే సుత్తే పఞ్చ ధమ్మా అప్పత్తపరిహానాయ చేవ లోకియసమాపత్తిపరిహానాయ చ సంవత్తన్తి. సో పన పత్తస్స అరహత్తఫలస్స పరిహానాయ సల్లక్ఖేతి. తేనేవ అత్థి అరహతో కమ్మారామతాతి ఆహ. ఇతరోపి అసమయవిముత్తం సన్ధాయ పటిక్ఖిపిత్వా ఇతరం సన్ధాయ పటిజానాతి. కామరాగవసేన వా పవత్తమానం తం పటిక్ఖిపిత్వా ఇతరథా పవత్తమానం పటిజానాతి. రాగాదీనం పన అత్థితం పుట్ఠో పటిజానితుం న సక్కోతి.
౨౬౮. కిం పరియుట్ఠితోతి కేన పరియుట్ఠితో అనుబద్ధో అజ్ఝోత్థతో వా హుత్వాతి అత్థో. అనుసయపుచ్ఛాయపి తిక్ఖిన్ద్రియముదిన్ద్రియవసేనేవ పటిక్ఖేపపటిజాననాని వేదితబ్బాని. కల్యాణానుసయోతి వచనమత్తసామఞ్ఞేన వా పటిజానాతి. రాగో ఉపచయం గచ్ఛతీతి భావనాయ పహీనం సన్ధాయాహ. పరతో దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. సక్కాయదిట్ఠిఆదీనం పన దస్సనేన పహీనత్తా ఉపచయం న ఇచ్ఛతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.
సుత్తసాధనా.
పరిహానికథా నిట్ఠితా.