౧. సుద్ధసచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧. తత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి అయం పుచ్ఛా. ఆమన్తాతి అయం పటిజాననా. కస్స పనాయం పుచ్ఛా, కస్స పటిజాననాతి? అసుకస్సాతి న వత్తబ్బా. భగవతా హి ఇమస్మిం పకరణే నానప్పకారానం లద్ధీనం విసోధనత్థం తన్తివసేన మాతికా ఠపితా. సా థేరేన సత్థారా దిన్ననయే ఠత్వా తన్తివసేన విభత్తా. న హి థేరో యత్తకా ఏత్థ వాదమగ్గా దస్సితా, తత్తకేహి వాదీహి సద్ధిం వాదేన విగ్గాహికకథం కథేసి. ఏవం సన్తేపి పన తాసం తాసం కథానం అత్థస్స సుఖావధారణత్థం సకవాదీపుచ్ఛా, పరవాదీపుచ్ఛా, సకవాదీపటిఞ్ఞా, పరవాదీపటిఞ్ఞాతి ఏవం విభాగం దస్సేత్వావ అత్థవణ్ణనం కరిస్సామ.
పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి హి అయం సకవాదీపుచ్ఛా. తాయ ‘‘యే అత్థి పుగ్గలోతి ఏవంలద్ధికా పుగ్గలవాదినో, తే ఏవం పుచ్ఛితబ్బా’’తి దీపేతి. కే పన పుగ్గలవాదినోతి? సాసనే వజ్జిపుత్తకా చేవ సమితియా చ బహిద్ధా చ బహూ అఞ్ఞతిత్థియా. తత్థ పుగ్గలోతి అత్తా, సత్తో జీవో. ఉపలబ్భతీతి పఞ్ఞాయ ఉపగన్త్వా లబ్భతి, ఞాయతీతి అత్థో. సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి ఏత్థ సచ్చికట్ఠోతి మాయామరీచిఆదయో వియ అభూతాకారేన అగ్గహేతబ్బో భూతట్ఠో. పరమత్థోతి అనుస్సవాదివసేన అగ్గహేతబ్బో ఉత్తమత్థో. ఉభయేనాపి యో పరతో ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేన, రూపఞ్చ ఉపలబ్భతీ’’తిఆదినా ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియవసేన సత్తపఞ్ఞాసవిధో ధమ్మప్పభేదో దస్సితో. యథా సో భూతేన సభావట్ఠేన ఉపలబ్భతి, ఏవం తవ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పుచ్ఛతి. పరవాదీ ఆమన్తాతి పటిజానాతి. పటిజాననఞ్హి కత్థచి ‘‘ఆమ, భన్తే’’తి ఆగచ్ఛతి, కత్థచి ‘‘ఆమో’’తి పటిజాననం ఆగచ్ఛతి. ఇధ పన ‘‘ఆమన్తా’’తి ఆగతం. తత్రాయం అధిప్పాయో – సో హి యం తం పరతో వుత్తం భగవతా – ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి సుత్తం ఆగతం, తం గహేత్వా యస్మా పన భగవా సచ్చవాదీ న విసంవాదనపురేక్ఖారో వాచం భాసతి, నాపి అనుస్సవాదివసేన ధమ్మం దేసేతి, సదేవకం పన లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేతి, తస్మా యో తేన వుత్తో ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి, సో సచ్చికట్ఠపరమత్థేనేవ అత్థీతి లద్ధిం గహేత్వా ‘‘ఆమన్తా’’తి పటిజానాతి.
అథస్స తాదిసస్స లేసవచనస్స ఛలవాదస్స ఓకాసం అదదమానో సకవాదీ యో సచ్చికట్ఠోతిఆదిమాహ. తత్రాయం అధిప్పాయో – య్వాయం పరతో ‘‘సప్పచ్చయో అప్పచ్చయో, సఙ్ఖతో అసఙ్ఖతో, సస్సతో, అసస్సతో సనిమిత్తో అనిమిత్తో’’తి ఏవం పరిదీపితో రూపాదిసత్తపఞ్ఞాసవిధో ధమ్మప్పభేదో ఆగతో; న సమ్ముతిసచ్చవసేన, నాపి అనుస్సవాదివసేన గహేతబ్బో. అత్తనో పన భూతతాయ ఏవ సచ్చికట్ఠో, అత్తపచ్చక్ఖతాయ చ పరమత్థో. తం సన్ధాయాహ – ‘‘యో సచ్చికట్ఠో పరమత్థో, తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి.
తతోతి కరణవచనమేతం, తస్మా తేన సచ్చికట్ఠపరమత్థేన సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి అయమేత్థ అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – రుప్పనాదిభేదేన వా సప్పచ్చయాదిభేదేన వా ఆకారేన యో సచ్చికట్ఠపరమత్థో ఉపలబ్భతి, కిం తే పుగ్గలోపి తేనాకారేన ఉపలబ్భతీతి? న హేవం వత్తబ్బేతి అవజాననా పరవాదిస్స. సో హి తథారూపం పుగ్గలం అనిచ్ఛన్తో అవజానాతి. తత్రాయం పదచ్ఛేదో – ‘న హి ఏవం వత్తబ్బే’తి, న హి ఏవన్తిపి వట్టతి. ద్విన్నమ్పి ఏవం న వత్తబ్బోతి అత్థో.
ఆజానాహి నిగ్గహన్తి సకవాదివచనం. యస్మా తే పురిమాయ వత్తబ్బపటిఞ్ఞాయ పచ్ఛిమా నవత్తబ్బపటిఞ్ఞా, పచ్ఛిమాయ చ పురిమా న సన్ధియతి, తస్మాపి నిగ్గహం పత్తో. తం నిగ్గహం దోసం అపరాధం సమ్పటిచ్ఛాహీతి అత్థో. ఏవం నిగ్గహం ఆజానాపేత్వా ఇదాని తం ఠపనాయ చేవ అనులోమపటిలోమతో పాపనారోపనానఞ్చ వసేన పాకటం కరోన్తో హఞ్చి పుగ్గలోతిఆదిమాహ. తత్థ హఞ్చి పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి యది పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, సచే పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనాతి అత్థో. అయం తావ పరవాదీపక్ఖస్స ఠపనతో నిగ్గహపాపనారోపనానం లక్ఖణభూతా అనులోమఠపనా నామ. తేన వత రేతిఆది అనులోమపక్ఖే నిగ్గహస్స పాపితత్తా అనులోమపాపనా నామ. తత్థ తేనాతి కారణవచనం. వతాతి ఓకప్పనవచనం. రేతి ఆమన్తనవచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – తేన, రే వత్తబ్బే వత, రే హమ్భో, భద్రముఖ, తేన కారణేన వత్తబ్బోయేవాతి. యం తత్థ వదేసీతిఆది అనులోమపక్ఖే నిగ్గహస్స ఆరోపితత్తా అనులోమరోపనా నామ. యం తస్స పరియోసానే మిచ్ఛాతిపదం తస్స పురతో ఇదం తే’తి ఆహరితబ్బం. ఇదం తే మిచ్ఛాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. పరతో చ పాళియం ఏతం ఆగతమేవ.
నో చే పన వత్తబ్బేతిఆది ‘‘న హేవం వత్తబ్బే’’తి పటిక్ఖిత్తపక్ఖస్స ఠపితత్తా పటిలోమతో నిగ్గహపాపనారోపనానం లక్ఖణభూతా పటిలోమఠపనా నామ. నో చ వత రేతిఆది పటిలోమపక్ఖే నిగ్గహస్స పాపితత్తా పటిలోమపాపనా నామ. పున యం తత్థ వదేసీతిఆది పటిలోమపక్ఖే నిగ్గహస్స ఆరోపితత్తా పటిలోమరోపనా నామ. ఇధాపి పరియోసానే మిచ్ఛాతిపదస్స పురతో ఇదం తేతి ఆహరితబ్బమేవ. పరతోపి ఏవరూపేసు ఠానేసు ఏసేవ నయో.
తత్రాయం ఆదితో పట్ఠాయ సఙ్ఖేపత్థో – యది పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేన, తేన వత భో సో ఉపలబ్భతీతి వత్తబ్బో. యం పన తత్థ వదేసి ‘‘వత్తబ్బో ఖో పురిమపఞ్హే ‘సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భతీ’తి, నో చ వత్తబ్బో దుతియపఞ్హే ‘తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’’తి, ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఏవం తావ అనులోమతో ఠపనాపాపనారోపనా హోన్తి. అథ న వత్తబ్బో దుతియపఞ్హే ‘‘తతో సో ఉపలబ్భతీ’’తి, పురిమపఞ్హేపి న వత్తబ్బోవ. యం పనేత్థ వదేసి ‘‘వత్తబ్బో ఖో పురిమపఞ్హే ‘సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భతీ’తి, నో చ వత్తబ్బో దుతియపఞ్హే ‘తతో సో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీ’’’తి, ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఏవం పటిలోమతో ఠపనాపాపనారోపనా హోన్తి. ఏవమేతం నిగ్గహస్స చ అనులోమపటిలోమతో చతున్నం పాపనారోపనానఞ్చ వుత్తత్తా ఉపలబ్భతీతిఆదికం అనులోమపఞ్చకం నామ. ఏత్థ చ కిఞ్చాపి అనులోమతో పాపనారోపనాహి ఏకో, పటిలోమతో పాపనారోపనాహి ఏకోతి ద్వే నిగ్గహా కతా. ‘ఆజానాహి నిగ్గహ’న్తి ఏతస్సేవ పనేత్థ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పఠమం వాదం నిస్సాయ పఠమస్స నిగ్గహస్స ద్వీహాకారేహి ఆరోపితత్తా ఏకోవాయం నిగ్గహోతి పఠమో నిగ్గహో.
౨. ఇదాని పచ్చనీకనయో హోతి. తత్థ పుచ్ఛా పరవాదిస్స. సో హి ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి గహితత్తా ‘‘నుపలబ్భతీ’’తి అసమ్పటిచ్ఛన్తో ఏవం పుచ్ఛతి. సకవాదీ యథా రూపాదిధమ్మా ఉపలబ్భన్తి, ఏవం అనుపలబ్భనీయతో ఆమన్తాతి పటిజానాతి. పున ఇతరో అత్తనా అధిప్పేతం సచ్చికట్ఠంయేవ సన్ధాయ యో సచ్చికట్ఠోతిఆదిమాహ. సమ్ముతిసచ్చపరమత్థసచ్చాని వా ఏకతో కత్వాపి ఏవమాహ. సకవాదీ ‘పుగ్గలో’తి ఉపాదాపఞ్ఞత్తిసబ్భావతోపి ద్విన్నం సచ్చానం ఏకతో కత్వా పుచ్ఛితత్తాపి న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి.
ఇదాని కిఞ్చాపి తేన పఠమం పరమత్థసచ్చవసేన నుపలబ్భనీయతా సమ్పటిచ్ఛితా, పచ్ఛా సమ్ముతిసచ్చవసేన వోమిస్సకవసేన వా పటిక్ఖిత్తా. పరవాదీ పన ‘నుపలబ్భతీ’తి వచనసామఞ్ఞమత్తం ఛలవాదం నిస్సాయ యం తయా పఠమం పటిఞ్ఞాతం, తం పచ్ఛా పటిక్ఖిత్తన్తి భణ్డనస్స పటిభణ్డనం వియ అత్తనో కతస్స నిగ్గహకమ్మస్స పటికమ్మం కరోన్తో ఆజానాహి పటికమ్మన్తి ఆహ. ఇదాని యథాస్స అనులోమపఞ్చకే సకవాదినా వాదట్ఠపనం కత్వా అనులోమపటిలోమతో పాపనారోపనాహి నిగ్గహో పాకటో కతో, ఏవం పటికమ్మం పాకటం కరోన్తో హఞ్చి పుగ్గలోతిఆదిమాహ. తం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థతో వేదితబ్బం. యస్మా పనేత్థ ఠపనా నామ పరవాదీపక్ఖస్స ఠపనతో ‘‘అయం తవ దోసో’’తి దస్సేతుం ఠపనమత్తమేవ హోతి, న నిగ్గహస్స వా పటికమ్మస్స వా పాకటభావకరణం, పాపనారోపనాహి పనస్స పాకటకరణం హోతి. తస్మా ఇదం అనులోమపటిలోమతో పాపనారోపనానం వసేన చతూహాకారేహి. పటికమ్మస్స కతత్తా పటికమ్మచతుక్కం నామాతి ఏకం చతుక్కం వేదితబ్బం.
౩. ఏవం పటికమ్మం కత్వా ఇదాని య్వాస్స అనులోమపఞ్చకే సకవాదినా నిగ్గహో కతో, తస్స తమేవ ఛలవాదం నిస్సాయ దుక్కటభావం దస్సేన్తో త్వఞ్చే పన మఞ్ఞసీతిఆదిమాహ. తత్థ త్వం చే పన మఞ్ఞసీతి యది త్వం మఞ్ఞసి. వత్తబ్బే ఖోతి ఇదం పచ్చనీకే ఆమన్తాతి పటిఞ్ఞం సన్ధాయ వుత్తం. నో చ వత్తబ్బేతి ఇదం పన న హేవాతి అవజాననం సన్ధాయ వుత్తం. తేన తవ తత్థాతి తేన కారణేన త్వంయేవ తస్మిం నుపలబ్భతీతి పక్ఖే – ‘‘హేవం పటిజానన్తన్తి ఆమన్తా’’తి ఏవం పటిజానన్తో. హేవం నిగ్గహేతబ్బేతి పున న హేవాతి అవజానన్తో ఏవం నిగ్గహేతబ్బో. అథ తం నిగ్గణ్హామాతి అథేవం నిగ్గహారహం తం నిగ్గణ్హామ. సునిగ్గహితో చ హోసీతి సకేన మతేన నిగ్గహితత్తా సునిగ్గహితో చ భవసి.
ఏవమస్స నిగ్గహేతబ్బభావం దస్సేత్వా ఇదాని తం నిగ్గణ్హన్తో హఞ్చీతిఆదిమాహ. తత్థ ఠపనాపాపనారోపనా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. పరియోసానే పన ఇదం తే మిచ్ఛాతి ఇదం తవ వచనం మిచ్ఛా హోతీతి అత్థో. ఇదం ఛలవాదేన చతూహి ఆకారేహి నిగ్గహస్స కతత్తా నిగ్గహచతుక్కం నామ.
౪. ఏవం నిగ్గహం కత్వాపి ఇదాని ‘‘యది అయం మయా తవ మతేన కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో, యో మమ తయా హేట్ఠా అనులోమపఞ్చకే కతో నిగ్గహో, సోపి దున్నిగ్గహో’’తి దస్సేన్తో ఏసే చే దున్నిగ్గహితేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏసే చే దున్నిగ్గహితేతి ఏసో చే తవ వాదో మయా దున్నిగ్గహితో. అథ వా ఏసో చే తవ మయా కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో. హేవమేవం తత్థ దక్ఖాతి తత్థాపి తయా మమ హేట్ఠా కతే నిగ్గహే ఏవమేవం పస్స. ఇదాని య్వాస్స హేట్ఠా సకవాదినా నిగ్గహో కతో, తం ‘‘వత్తబ్బే ఖో’’తిఆదివచనేన దస్సేత్వా పున తం నిగ్గహం అనిగ్గహభావం ఉపనేన్తో నో చ మయం తయాతిఆదిమాహ. తత్థ నో చ మయం తయా తత్థ హేతాయ పటిఞ్ఞాయాతిఆదీసు అయమత్థో – యస్మా సో తయా మమ కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో, తస్మా మయం తయా తత్థ అనులోమపఞ్చకే ఆమన్తాతి ఏతాయ పటిఞ్ఞాయ ఏవం పటిజానన్తా పున న హేవాతి పటిక్ఖేపే కతేపి ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తి ఏవం న నిగ్గహేతబ్బోయేవ. ఏవం అనిగ్గహేతబ్బమ్పి మం నిగ్గణ్హాసి, ఈదిసేన పన నిగ్గహేన దున్నిగ్గహితా మయం హోమ.
ఇదాని యం నిగ్గహం సన్ధాయ ‘‘దున్నిగ్గహితా చ హోమా’’తి అవోచ, తం దస్సేతుం హఞ్చి పుగ్గలో…పే… ఇదం తే మిచ్ఛాతిఆహ. ఏవమిదం అనులోమపటిలోమతో చతూహి పాపనారోపనాహి నిగ్గహస్స ఉపనీతత్తా ఉపనయనచతుక్కం నామ హోతి.
౫. ఇదాని ‘‘న హేవం నిగ్గహేతబ్బే’’తిఆదికం నిగ్గమనచతుక్కం నామ హోతి. తత్థ న హేవం నిగ్గహేతబ్బేతి యథాహం తయా నిగ్గహితో, న హి ఏవం నిగ్గహేతబ్బో. ఏతస్స హి నిగ్గహస్స దున్నిగ్గహభావో మయా సాధితో. తేన హీతి తేన కారణేన, యస్మా ఏస నిగ్గహో దున్నిగ్గహో, తస్మా యం మం నిగ్గణ్హాసి హఞ్చి పుగ్గలో…పే… ఇదం తే మిచ్ఛాతి, ఇదం నిగ్గణ్హనం తవ మిచ్ఛాతి అత్థో. తేన హి యే కతే నిగ్గహేతి యేన కారణేన ఇదం మిచ్ఛా, తేన కారణేన యో తయా నిగ్గహో కతో, సో దుక్కటో. యం మయా పటికమ్మం కతం, తదేవ సుకతం. యాపి చేసా పటికమ్మచతుక్కాదివసేన కథామగ్గసమ్పటిపాదనా కతా, సాపి సుకతా. ఏవమేతం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతిఆదికస్స అనులోమపఞ్చకస్స నుపలబ్భతీతిఆదికానం పటికమ్మనిగ్గహోపనయననిగ్గమనచతుక్కానం వసేన అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకం నామ నిద్దిట్ఠన్తి వేదితబ్బం. ఏత్తావతా సకవాదినో పుబ్బపక్ఖే సతి పరవాదినో వచనసామఞ్ఞమత్తేన ఛలవాదేన జయో హోతి.
౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా
౬. ఇదాని యథా పరవాదినో పుబ్బపక్ఖే సతి సకవాదినో ధమ్మేనేవ తథేన సుజయో హోతి, తథా వాదుప్పత్తిం దస్సేతుం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతి పచ్చనీకానులోమపఞ్చకం ఆరద్ధం. తత్థ పచ్చనీకే పుచ్ఛా పరవాదిస్స, రూపాదిభేదం సచ్చికట్ఠపరమత్థం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. సుద్ధసమ్ముతిసచ్చం వా పరమత్థమిస్సకం వా సమ్ముతిసచ్చం సన్ధాయ యో సచ్చికట్ఠోతి పున అనుయోగో పరవాదిస్స, సమ్ముతివసేన నుపలబ్భతీతి నవత్తబ్బత్తా మిస్సకవసేన వా అనుయోగస్స సంకిణ్ణత్తా న హేవన్తి పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. పటిఞ్ఞాతం పటిక్ఖిపతీతి వచనసామఞ్ఞమత్తేన ఆజానాహి నిగ్గహన్తిఆదివచనం పరవాదిస్స. ఏవమయం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతి దుతియవాదం నిస్సాయ దుతియో నిగ్గహో హోతీతి వేదితబ్బో. ఏవం తేన ఛలేన నిగ్గహో ఆరోపితో.
౭-౧౦. ఇదాని ధమ్మేన సమేన అత్తనో వాదే జయం దస్సేతుం అనులోమనయే పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అత్తనో లద్ధిం నిస్సాయ పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. లద్ధియా ఓకాసం అదత్వా పరమత్థవసేన పున అనుయోగో సకవాదిస్స, పరమత్థవసేన పుగ్గలస్స అభావతో పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. తతో పరం ధమ్మేన సమేన అత్తనో జయదస్సనత్థం ఆజానాహి పటికమ్మన్తిఆది సబ్బం సకవాదీవచనమేవ హోతి. తత్థ సబ్బేసం పటికమ్మనిగ్గహోపనయననిగ్గమనచతుక్కానం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏవమిదం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతిఆదికస్స పచ్చనీకపఞ్చకస్స ఉపలబ్భతీతిఆదీనం పటికమ్మనిగ్గహోపనయననిగ్గమనచతుక్కానఞ్చ వసేన పచ్చనీకానులోమపఞ్చకం నామ నిద్దిట్ఠం హోతి. ఏవమేతాని పఠమసచ్చికట్ఠే ద్వే పఞ్చకాని నిద్దిట్ఠాని. తత్థ పురిమపఞ్చకే పరవాదిస్స సకవాదినా కతో నిగ్గహో సునిగ్గహో. సకవాదిస్స పన పరవాదినా ఛలవాదం నిస్సాయ పటికమ్మం కత్వా అత్తనా సాధితో జయో దుజ్జయో. దుతియపఞ్చకే సకవాదిస్స పరవాదినా కతో నిగ్గహో దున్నిగ్గహో. పరవాదిస్స పన సకవాదినా ధమ్మవాదం నిస్సాయ పటికమ్మం కత్వా అత్తనా సాధితో జయో సుజయోతి పఠమసచ్చికట్ఠో. తత్థేతం వుచ్చతి –
‘‘నిగ్గహో పరవాదిస్స, సుద్ధో పఠమపఞ్చకే;
అసుద్ధో పన తస్సేవ, పటికమ్మజయో తహిం.
‘‘నిగ్గహో సకవాదిస్స, అసుద్ధో దుతియపఞ్చకే;
విసుద్ధో పన తస్సేవ, పటికమ్మజయో తహిం.
‘‘తస్మా ద్వీసుపి ఠానేసు, జయోవ సకవాదినో;
ధమ్మేన హి జయో నామ, అధమ్మేన కుతో జయో.
‘‘సచ్చికట్ఠే యథా చేత్థ, పఞ్చకద్వయమణ్డితే;
ధమ్మాధమ్మవసేనేవ, వుత్తో జయపరాజయో.
‘‘ఇతో పరేసు సబ్బేసు, సచ్చికట్ఠేసు పణ్డితో;
ఏవమేవ విభావేయ్య, ఉభో జయపరాజయే’’తి.
౨. ఓకాససచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧౧. ఏవం సుద్ధికసచ్చికట్ఠం విత్థారేత్వా ఇదాని తమేవ అపరేహి ఓకాసాదీహి నయేహి విత్థారేతుం పున పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పున సబ్బత్థాతి సరీరం సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్స, రూపస్మిం అత్తానం సమనుపస్సనాదోసఞ్చ ‘అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీర’న్తి ఆపజ్జనదోసఞ్చ దిస్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసమేత్థ అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. పాఠో పన సఙ్ఖిత్తో. తత్థ యస్మా సరీరం సన్ధాయ ‘‘సబ్బత్థ న ఉపలబ్భతీ’’తి వుత్తే సరీరతో బహి ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి. తస్మా పచ్చనీకే పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స, పఠమం అనుజానిత్వా పచ్ఛా అవజానాతీతి ఛలవాదస్స వసేన పటికమ్మం పరవాదిస్స. సేసం పాకటమేవ.
౩. కాలసచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧౨. దుతియనయే సబ్బదాతి పురిమపచ్ఛిమజాతికాలఞ్చ ధరమానపరినిబ్బుతకాలఞ్చ సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్స, స్వేవ ఖత్తియో సో బ్రాహ్మణోతిఆదీనం ఆపత్తిదోసఞ్చ ధరమానపరినిబ్బుతానం విసేసాభావదోసఞ్చ దిస్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసం పఠమనయే వుత్తసదిసమేవ.
౪. అవయవసచ్చికట్ఠో
౧. అనులోమపచ్చనీకవణ్ణనా
౧౩. తతియనయే సబ్బేసూతి ఖన్ధాయతనాదీని సన్ధాయ అనుయోగో సకవాదిస్స, రూపస్మిం అత్తా, చక్ఖుస్మిం అత్తాతిఆదిదోసభయేన పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసం తాదిసమేవాతి.
ఓకాసదిసచ్చికట్ఠాది
౨. పచ్చనీకానులోమవణ్ణనా
౧౪. ఏవమేతాని తీణి అనులోమపచ్చనీకపఞ్చకే అనులోమమత్తవసేనేవ తావ పటిపాటియా భాజేత్వా పున పచ్చనీకానులోమపఞ్చకే పచ్చనీకమత్తవసేనేవ భాజేతుం పుగ్గలో నుపలబ్భతీతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అనులోమపఞ్చకస్స పాళియం సఙ్ఖిపిత్వా ఆగతే పచ్చనీకే వుత్తనయేనేవ పచ్చనీకస్స చ పాళియం సఙ్ఖిపిత్వా ఆగతే అనులోమే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్తావతా సుద్ధికస్స చేవ ఇమేసఞ్చ తిణ్ణన్తి చతున్నం సచ్చికట్ఠానం ఏకేకస్మిం సచ్చికట్ఠే అనులోమపచ్చనీకస్స పచ్చనీకానులోమస్స చాతి ద్విన్నం ద్విన్నం పచ్చనీకానం వసేన అయం అట్ఠముఖా నామ వాదయుత్తి నిద్దిట్ఠా హోతీతి వేదితబ్బా. యా ఏకేకస్మిం ముఖే ఏకేకస్స నిగ్గహస్స వసేన అట్ఠకనిగ్గహోతి పాళియం లిఖియతి. తత్థేతం వుచ్చతి –
‘‘ఏవం చతుబ్బిధే పఞ్హే, పఞ్చకద్వయభేదతో;
ఏసా అట్ఠముఖా నామ, వాదయుత్తి పకాసితా.
‘‘అట్ఠేవ నిగ్గహా తత్థ, చత్తారో తేసు ధమ్మికా;
అధమ్మికా చ చత్తారో, సబ్బత్థ సకవాదినో;
జయో పరాజయో చేవ, సబ్బత్థ పరవాదినో’’తి.
సచ్చికట్ఠవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౫. సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా
౧౭-౨౭. ఇదాని రూపాదీహి సద్ధిం సచ్చికట్ఠసంసన్దనం హోతి. తత్థ రూపఞ్చాతి యథా రూపం పరమత్థతో ఉపలబ్భతి, కిం తే పుగ్గలోపి తథేవ ఉపలబ్భతీతి సన్ధాయ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, అత్థి పుగ్గలోతి వచనమత్తం గహేత్వా పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. యది తే రూపం వియ పరమత్థతో పుగ్గలో అత్థి, రూపతో వేదనాదీనం వియ పుగ్గలస్సాపి అఞ్ఞత్తం ఆపజ్జతీతి అనుయోగో సకవాదిస్స, సమయసుత్తవిరోధం దిస్వా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసం అత్థతో పాకటమేవ. ధమ్మతో పనేత్థ సత్తపఞ్ఞాసభేదస్స సచ్చికట్ఠపరమత్థస్స వసేన సకవాదీపక్ఖమూలకే అనులోమపచ్చనీకే సత్తపఞ్ఞాస అనులోమపఞ్చకాని దస్సితాని. పటికమ్మచతుక్కాదీని సఙ్ఖిత్తాని. పరవాదీపక్ఖమూలకేపి పచ్చనీకానులోమే సత్తపఞ్ఞాస పటిలోమపఞ్చకాని దస్సితాని. పటికమ్మచతుక్కాదీని సఙ్ఖిత్తాని. తత్థ ‘‘వుత్తం భగవతా’’తి వచనమత్తేన పుగ్గలస్స అత్థితం రూపస్స చ సచ్చికట్ఠపరమత్థవసేన ఉపలబ్భనీయతం దస్సేత్వా ఉభిన్నం అఞ్ఞత్తం పటిజానాపనత్థం వుత్తం భగవతాతి అనుయోగో పరవాదిస్స, సమ్ముతిపరమత్థానం ఏకత్తనానత్తపఞ్హస్స ఠపనీయత్తా పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. సేసమిధాపి అత్థతో పాకటమేవాతి.
సుద్ధికసంసన్దనవణ్ణనా.
౬. ఓపమ్మసంసన్దనవణ్ణనా
౨౮-౩౬. ఇదాని రూపాదీహేవ సద్ధిం ఓపమ్మవసేన సచ్చికట్ఠసంసన్దనం హోతి. తత్థ రూపవేదనానం ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన అఞ్ఞత్తపుచ్ఛా చ పుగ్గలరూపానం ఉపలద్ధిసామఞ్ఞపుచ్ఛా చాతి పుచ్ఛాద్వయమ్పి సకవాదిస్స, ఉభోపి పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. పరవాదినా అనుఞ్ఞాతేన ఉపలద్ధిసామఞ్ఞేన రూపవేదనానం వియ రూపపుగ్గలానం అఞ్ఞత్తానుయోగో సకవాదిస్స, పటిక్ఖేపో ఇతరస్స. సేసమిధాపి అత్థతో పాకటమేవ. ధమ్మతో పనేత్థ రూపమూలకాదీనం చక్కానఞ్చ వసేన సకవాదీపక్ఖే వీసాధికాని నవ నిగ్గహపఞ్చకసతాని దస్సితాని. కథం? ఖన్ధేసు తావ రూపమూలకే చక్కే చత్తారి, తథా వేదనాదిమూలకేసూతి వీసతి. ఆయతనేసు చక్ఖాయతనమూలకే చక్కే ఏకాదస, తథా సేసేసూతి ద్వత్తింససతం. ధాతూసు చక్ఖుధాతుమూలకే చక్కే సత్తరస, తథా సేసేసూతి ఛాధికాని తీణి సతాని. ఇన్ద్రియేసు చక్ఖున్ద్రియమూలకే చక్కే ఏకవీసతి, తథా సేసేసూతి ద్వాసట్ఠాధికాని చత్తారి సతాని. ఏవం సబ్బానిపి వీసాధికాని నవ నిగ్గహపఞ్చకసతాని హోన్తి.
౩౭-౪౫. పరవాదీపక్ఖేపి రూపం ఉపలబ్భతీతి అనులోమవసేనేవ రూపవేదనాదీనం అఞ్ఞత్తపటిఞ్ఞం కారేత్వా పున అత్థి పుగ్గలోతి సుత్తం నిస్సాయ ఛలవసేన పుగ్గలస్స రూపాదీహి ఉపలద్ధిసామఞ్ఞం ఆరోపేత్వా అఞ్ఞత్తానుయోగో కతో. సేసమిధాపి అత్థతో ఉత్తానమేవ. ధమ్మతోపి సకవాదీపక్ఖే వుత్తనయేన వీసాధికాని నవ పటికమ్మపఞ్చకసతాని దస్సితాని.
రూపాదీహి సద్ధిం ఓపమ్మవసేన సచ్చికట్ఠసంసన్దనం.
౭. చతుక్కనయసంసన్దనవణ్ణనా
౪౬-౫౨. ఇదాని యం సచ్చికట్ఠపరమత్థేన ఉపలబ్భతి, తేన యస్మా రూపాదీసు సత్తపఞ్ఞాసాయ సచ్చికట్ఠపరమత్థేసు అఞ్ఞతరేన భవితబ్బం; రూపాదినిస్సితేన వా, అఞ్ఞత్ర వా రూపాదీహి, రూపాదీనం వా నిస్సయేన, తస్మా ఇమినా చతుక్కనయేన సచ్చికట్ఠసంసన్దనం ఆరద్ధం. తత్థ రూపం పుగ్గలోతి అనుయోగో సకవాదిస్స, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిభయేన న హేవాతి పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స, నిగ్గహారోపనం సకవాదిస్స. కిం పనేతం యుత్తం, నను రూపం వేదనాతి వుత్తమ్పి పటిక్ఖిపితబ్బమేవాతి? ఆమ పటిక్ఖిపితబ్బం. తం పన రూపతో వేదనాయ అఞ్ఞసభావసబ్భావతో, న అఞ్ఞత్తాభావతో. అయఞ్చ రూపాదీసు ఏకధమ్మతోపి పుగ్గలస్స అఞ్ఞత్తం న ఇచ్ఛతి, తస్మా యుత్తం. అయఞ్చ అనుయోగో రూపం పుగ్గలో…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం పుగ్గలోతి సకలం పరమత్థసచ్చం సన్ధాయ ఆరద్ధో. సకలం పన పచ్చత్తలక్ఖణవసేన ఏకతో వత్తుం న సక్కాతి తన్తివసేన అనుయోగలక్ఖణమత్తమేతం ఠపితం. తేన విఞ్ఞూ అత్థం విభావేన్తి. వాదకామేన పన ఇమం లక్ఖణం గహేత్వా యథా యథా పరవాదిస్స ఓకాసో న హోతి, తథా తథా వత్తబ్బం. ఇతి తన్తివసేన అనుయోగలక్ఖణస్స ఠపితత్తాపి యుత్తమేవ. ఇమినా నయేన సబ్బానుయోగేసు అత్థో వేదితబ్బో.
అయం పన విసేసో – రూపస్మిం పుగ్గలోతిఆదీసు యథా ఏకం మహాభూతం నిస్సాయ తయో మహాభూతా, వత్థురూపం నిస్సాయ విఞ్ఞాణం రూపస్మిన్తి వత్తుం వట్టతి, కిం తే ఏవం రూపస్మిం పుగ్గలో? యథా చ సభాగవినిబ్భోగతో వేదనాదయో సబ్బధమ్మా, అరూపా వా పన చత్తారో ఖన్ధా, నిబ్బానమేవ వా ‘‘అఞ్ఞత్ర రూపా’’తి వత్తుం వట్టతి, కిం తే ఏవం పుగ్గలో? యథా చ చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం నిస్సయవసేన ‘‘వేదనాయ రూపం…పే… విఞ్ఞాణస్మిం రూప’’న్తి వత్తుం వట్టతి, కిం తే ఏవం పుగ్గలోతి? సబ్బానుయోగేసు పన ఉచ్ఛేదదిట్ఠిభయేన చేవ సమయవిరోధేన చ పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సేసమేత్థ అత్థతో పాకటమేవ. ధమ్మతో పనేత్థ సత్తపఞ్ఞాసాయ సచ్చికట్ఠేసు ఏకేకస్మిం చత్తారి చత్తారి కత్వా నిగ్గహవసేన అట్ఠవీసాధికాని ద్వే పఞ్చకసతాని దస్సితాని. పరవాదీపక్ఖేపి పటికమ్మవసేన తత్తకానేవ. యా పనేత్థ అత్థి పుగ్గలోతి వుత్తే సకవాదిస్స పటిఞ్ఞా, సా సుత్తే ఆగతేన సమ్ముతివసేన. యో రూపం పుగ్గలోతిఆదీసు పటిక్ఖేపో, సో సక్కాయదిట్ఠిపఞ్హస్స ఠపనీయత్తా. పరవాదిస్స పటికమ్మం ఛలవసేనేవాతి.
చతుక్కనయసంసన్దనం.
నిట్ఠితా చ సంసన్దనకథా.
౮. లక్ఖణయుత్తివణ్ణనా
౫౩. ఇదాని లక్ఖణయుత్తి నామ హోతి. తత్థ యస్మా ఠపేత్వా నిబ్బానం సేసో సచ్చికట్ఠపరమత్థో పచ్చయపటిబద్ధతాయ సప్పచ్చయో, పచ్చయేహి సమాగమ్మ కతత్తా సఙ్ఖతో, ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝనతో సదా అభావతో అసస్సతో, ఉప్పత్తికారణసఙ్ఖాతస్స నిమిత్తస్స అత్థితాయ సనిమిత్తో, నిబ్బానం వుత్తప్పకారాభావతో అప్పచ్చయం అసఙ్ఖతం సస్సతం అనిమిత్తన్తి ఇదం సచ్చికట్ఠస్స లక్ఖణం. తస్మా యది పుగ్గలోపి సచ్చికట్ఠపరమత్థోవ తస్సాపి ఇమినా లక్ఖణేన భవితబ్బన్తి సన్ధాయ పుగ్గలో సప్పచ్చయోతిఆదయో అట్ఠపి అనుయోగా సకవాదిస్స, పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. ఆజానాహి నిగ్గహన్తిఆది పనేత్థ సఙ్ఖిత్తం. ఏవమేతాని సకవాదీపక్ఖే అనులోమపచ్చనీకే అనులోమమత్తవసేన అట్ఠ పఞ్చకాని వేదితబ్బాని.
౫౪. పరవాదీపక్ఖేపి పచ్చనీకానులోమే పచ్చనీకమత్తవసేన అట్ఠేవ. తత్థ యస్మా పరవాదినా సుత్తవసేన సమ్ముతిసచ్చం సాధితం, సమ్ముతియా చ సప్పచ్చయాదిభావో నత్థి, తస్మా యాథావతో చ పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. ఛలవసేన పన వత్తబ్బం ‘‘ఆజానాహి పటికమ్మ’’న్తిఆది సబ్బం ఇధాపి సఙ్ఖిత్తమేవ.
లక్ఖణయుత్తికథావణ్ణనా నిట్ఠితా.
౯. వచనసోధనవణ్ణనా
౫౫-౫౯. ఇదాని వచనసోధనం హోతి. తత్థ యదేతం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి వచనం, తం సోధేతుం పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, ఉపలబ్భతి పుగ్గలోతి. పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తస్సత్థో – యదేతం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పదద్వయం, తం ఏకత్థం వా భవేయ్య నానత్థం వా. యది తావ నానత్థం, యథా అఞ్ఞం రూపం, అఞ్ఞా వేదనా, ఏవం అఞ్ఞో పుగ్గలో, అఞ్ఞో ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి. అథేకత్థం, యథా యం చిత్తం తం మనో, ఏవం స్వేవ పుగ్గలో, సో ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి. తేన తం వదామి ‘‘యది తే యో పుగ్గలో, సో ఉపలబ్భతి, ఏవం సన్తే యో యో ఉపలబ్భతి, సో సో పుగ్గలోతి ఆపజ్జతి, కిం సమ్పటిచ్ఛసి ఏత’’న్తి? తతో పుగ్గలవాదీ యస్మా పుగ్గలస్స ఉపలబ్భతం ఇచ్ఛతి, న ఉపలబ్భమానానమ్పి రూపాదీనం పుగ్గలభావం, తస్మా పుగ్గలో ఉపలబ్భతి, ఉపలబ్భతి కే హి చి పుగ్గలో కే హి చి న పుగ్గలోతిఆదిమాహ. తస్సత్థో – మమ పుగ్గలో అత్థి పుగ్గలోతి సత్థు వచనతో ఉపలబ్భతి. యో పన ఉపలబ్భతి, న సో సబ్బో పుగ్గలో, అథ ఖో కే హి చి పుగ్గలో కే హి చి న పుగ్గలోతి. తత్థ కో-కారత్థే కే-కారో, హి-కారో చ నిపాతమత్తో. కోచి పుగ్గలో, కోచి న పుగ్గలోతి అయం పనేత్థ అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – పుగ్గలోపి హి రూపాదీసుపి యో కోచి ధమ్మో ఉపలబ్భతియేవ, తత్థ పుగ్గలోవ పుగ్గలో. రూపాదీసు పన కోచిపి న పుగ్గలోతి. తతో తం సకవాదీ ఆహ – పుగ్గలో కే హి చి ఉపలబ్భతి కే హి చి న ఉపలబ్భతీతి. తస్సత్థో – పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి పదద్వయస్స అత్థతో ఏకత్తే యది ఉపలబ్భతీతి అనుఞ్ఞాతో ధమ్మో పుగ్గలతో అనఞ్ఞోపి కోచి పుగ్గలో కోచి న పుగ్గలో, పుగ్గలోపి తే కోచి ఉపలబ్భతి, కోచి న ఉపలబ్భతీతి ఆపజ్జతి, కిం సమ్పటిచ్ఛసి ఏతన్తి? సో పుగ్గలస్స అనుపలద్ధిం అనిచ్ఛన్తో న హేవన్తి పటిక్ఖిపతి. ఇతో పరం ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తిఆది సబ్బం సఙ్ఖిత్తం. విత్థారతో పన వేదితబ్బం. పుగ్గలో సచ్చికట్ఠోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. సబ్బాని హేతాని ఉపలబ్భతివేవచనానేవ, అపిచ యస్మా ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతిసచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి అయం పుగ్గలవాదినో పటిఞ్ఞా, తస్మాస్స యథేవ పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి లద్ధి, ఏవమేవం పుగ్గలో సచ్చికట్ఠోతిపి ఆపజ్జతి. యా పనస్స పుగ్గలో అత్థీతి లద్ధి, తస్సా విజ్జమానోతివేవచనమేవ, తస్మా సబ్బానిపేతాని వచనాని సోధితాని.
౬౦. తత్థ యం అవసానే ‘‘పుగ్గలో అత్థి, అత్థి న సబ్బో పుగ్గలో’’తిఆది వుత్తం, తత్రాయమధిప్పాయో – యఞ్హేతం పరవాదినా ‘‘పుగ్గలో అత్థి, అత్థి కేహిచి పుగ్గలో, కేహిచి న పుగ్గలో’’తి వుత్తం, తం యస్మా అత్థతో పుగ్గలో అత్థి, అత్థి న సబ్బో పుగ్గలోతి ఏత్తకం హోతి, తస్మా నం సకవాదీ సమ్పటిచ్ఛాపేత్వా ఇదాని నం ఏవం అనుయుఞ్జతి. తయా హి ‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తి వచనమత్తం నిస్సాయ ‘‘పుగ్గలో అత్థీ’’తి లద్ధి గహితా, యథా చ భగవతా ఏతం వుత్తం, తథా ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజా, సదా సతో’’తిఆదినా (సు. ని. ౧౧౨౫) నయేన ‘‘నత్థీ’’తిపి వుత్తం, తస్మా యథేవ తే ‘‘పుగ్గలో అత్థి, అత్థి న సబ్బో పుగ్గలో’’తి లద్ధి, తథా పుగ్గలో నత్థి, నత్థి న సబ్బో పుగ్గలోతిపి ఆపజ్జతి, కిం ఏతం సమ్పటిచ్ఛసీతి? అథ నం అసమ్పటిచ్ఛన్తో న హేవాతి పటిక్ఖిపతి. సేసమేత్థ నిగ్గహాదివిధానం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.
వచనసోధనవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౦. పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా
౬౧-౬౬. ఇదాని పఞ్ఞత్తానుయోగో నామ హోతి. రూపధాతుయా హి పుగ్గలవాదీ రూపిం పుగ్గలం పఞ్ఞపేతి, తథా అరూపధాతుయా అరూపిం. తస్స తం లద్ధిం భిన్దితుం సబ్బాపి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా చ పటిక్ఖేపో చ ఇతరస్స. సో హి రూపీతి వుత్తే రూపకాయసబ్భావతో చేవ తథారూపాయ చ పఞ్ఞత్తియా అత్థితాయ పటిజానాతి. కామీతి వుత్తే వీతరాగసబ్భావతో చేవ తథారూపాయ చ పఞ్ఞత్తియా నత్థితాయ పటిక్ఖిపతి. అరూపీతి వుత్తేపి అరూపక్ఖన్ధసబ్భావతో చేవ తథారూపాయ చ పఞ్ఞత్తియా అత్థితాయ పటిజానాతి. ద్వీసుపి నయేసు సత్తోతి పుగ్గలస్స వేవచనవసేన వుత్తం.
౬౭. ఇదాని యస్మా సో ‘‘కాయే కాయానుపస్సీ’’తి ఆగతట్ఠానే అఞ్ఞో కాయో అఞ్ఞో పుగ్గలోతి ఇచ్ఛతి, తస్మా తం లద్ధిం భిన్దితుం కాయోతి వా సరీరన్తి వాతిఆది సకవాదీపుచ్ఛా హోతి. తత్థ కాయం అప్పియం కరిత్వాతి కాయం అప్పేతబ్బం అల్లీయాపేతబ్బం ఏకీభావం ఉపనేతబ్బం అవిభజితబ్బం కత్వా పుచ్ఛామీతి అత్థో. ఏసేసేతి ఏసో సోయేవ. ఏసే ఏసేతిపి పాఠో. ఏసో ఏసోయేవాతి అత్థో. ఏకట్ఠేతి ఏకట్ఠో. సమే సమభాగే తజ్జాతేతి సమో సమభాగో తజ్జాతికో. వచనమత్తేయేవేత్థ భేదో. అత్థతో పన కాయోవ ఏసోతి పుచ్ఛతి. పరవాదీ నానత్తం అపస్సన్తో ఆమన్తాతి పటిజానాతి. పుగ్గలోతి వా జీవోతి వాతి పుచ్ఛాయపి ఏసేవ నయో. అఞ్ఞో కాయోతి పుట్ఠో పన కాయానుపస్సనాయ ఏవంలద్ధికత్తా పటిజానాతి. అఞ్ఞం జీవన్తి పుట్ఠో పన ఆహచ్చ భాసితం సుత్తం పటిక్ఖిపితుం అసక్కోన్తో అవజానాతి. తతో పరం ‘‘ఆజానాహి నిగ్గహ’’న్తిఆది ఉత్తానత్థమేవ.
౬౮. పరవాదీపక్ఖే పన అఞ్ఞో కాయో అఞ్ఞో పుగ్గలోతి పుట్ఠో సకవాదీ ఠపనీయపఞ్హత్తా పటిక్ఖిపతి, పరవాదీ ఛలవసేన పటికమ్మం కరోతి. తమ్పి ఉత్తానత్థమేవాతి.
పఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా నిట్ఠితా.
౧౧. గతిఅనుయోగవణ్ణనా
౬౯-౭౨. ఇదాని గతిపరివత్తనముఖేన చుతిపటిసన్ధిఅనుయోగో హోతి. తత్థ యస్మా పుగ్గలవాదీ ‘‘స సత్తక్ఖత్తుపరమం సన్ధావిత్వాన పుగ్గలో’’తిఆదీని (సం. ని. ౨.౧౩౩; ఇతివు. ౨౪) సుత్తాని నిస్సాయ పుగ్గలో సన్ధావతీతి లద్ధిం గహేత్వా వోహరతి, తస్మాస్స తం లద్ధిం భిన్దితుం సన్ధావతీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తత్థ సన్ధావతీతి సంసరతి గమనాగమనం కరోతి. అత్తనో లద్ధివసేన పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. సో పుగ్గలోతిఆదయో అనుయోగోపి సకవాదిస్స, పటిక్ఖేపో ఇతరస్స. తత్థ సోతి సోయేవాతి అత్థో. ఏవం పన అనుయుత్తో సస్సతదిట్ఠిభయేన పటిక్ఖిపతి. అఞ్ఞోతి పుట్ఠో ఉచ్ఛేదదిట్ఠిభయేన. సో చ అఞ్ఞో చాతి పుట్ఠో ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠిభయేన. నేవ సో న అఞ్ఞోతి పుట్ఠో అమరావిక్ఖేపదిట్ఠిభయేన. పున చత్తారోపి పఞ్హే ఏకతో పుట్ఠో చతున్నమ్పి దిట్ఠీనం భయేన పటిక్ఖిపిత్వా పున యానిస్స సుత్తాని నిస్సాయ లద్ధి ఉప్పన్నా తాని దస్సేన్తో తేన హి పుగ్గలోసన్ధావతీతిఆదిమాహ.
౭౬. పున సకవాదినా ‘‘య్వాయం తవ లద్ధియా సన్ధావతి, కిం సో అస్మిఞ్చ పరస్మిఞ్చ లోకే ఏకోయేవా’’తి అధిప్పాయేన స్వేవాతి నియమేత్వా పుట్ఠో సస్సతభయా పటిక్ఖిపిత్వా పున దళ్హం కత్వా తథేవ పుట్ఠో యస్మా సో పుగ్గలోవ న అఞ్ఞో భావో, ‘‘సో తతో చుతో ఇధూపపన్నో’’తిఆదిసుత్తమ్పి (పారా. ౧౨; దీ. ని. ౧.౨౪౫) అత్థి, తస్మా పటిజానాతి. స్వేవ మనుస్సోతి పుట్ఠో మనుస్సస్సేవ దేవత్తాభావతో పటిక్ఖిపతి.
౭౭. పున పుట్ఠో ‘‘అహం తేన సమయేన సునేత్తో నామ సత్థా అహోసి’’న్తిఆదిసుత్తవసేన (అ. ని. ౭.౬౬ అత్థతో సమానం) పటిజానాతి. అథస్స సకవాదీ దేవమనుస్సుపపత్తీనం నానత్తతో వచనం మిచ్ఛాతి పకాసేన్తో మనుస్సో హుత్వాతిఆదిమాహ.
౭౮. తత్థ హేవం మరణం న హేహితీతి ఏవం సన్తే మరణం న భవిస్సతీతి అత్థో. ఇతో పరం యక్ఖో పేతోతి అత్తభావనానత్తవసేన అనుయోగనానత్తం వేదితబ్బం.
౮౨. ఖత్తియోతిఆదీని జాతివసేన చేవ అఙ్గవేకల్లాదివసేన చ వుత్తాని.
౮౭. పున న వత్తబ్బన్తి పరవాదినా పుట్ఠో ఇధట్ఠకస్స ఉపపత్తివసేన పరలోకస్స గమనాభావతో పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స పున సోతాపన్నస్స భవన్తరేపి సోతాపన్నభావావిజహనతో దుతియపటిఞ్ఞాపి తస్సేవ. హఞ్చీతిఆదివచనం పరవాదిస్స.
౮౮. పున దేవలోకే ఉపపన్నస్స మనుస్సత్తాభావదస్సనేన అనుయోగో సకవాదిస్స.
౮౯. తతో పరం అనఞ్ఞో అవిగతోతి ఏత్థ అనఞ్ఞోతి సబ్బాకారేన ఏకసదిసో. అవిగతోతి ఏకేనాపి ఆకారేన అవిగతోతి అత్థో. న హేవన్తి దేవలోకే ఉపపన్నస్స మనుస్సభావాభావతో ఏవమాహ.
౯౦. పున దళ్హం కత్వా అనుయుత్తో ‘‘స్వేవ పుగ్గలో సన్ధావతీ’’తి లద్ధియా అనుజానాతి. హత్థచ్ఛిన్నోతిఆది ఆకారవిగమనదస్సనేన అవిగతో సన్ధావతీతి లద్ధిభిన్దనత్థం వుత్తం. తత్థ అళచ్ఛిన్నోతి యస్స అఙ్గుట్ఠకా ఛిన్నా. కణ్డరచ్ఛిన్నోతి యస్స మహాన్హారూ ఛిన్నా.
౯౧. సరూపోతిఆదీసు పఠమే పఞ్హే ఇమినా రూపకాయేన సద్ధిం అగమనం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియే అన్తరాభవపుగ్గలం సన్ధాయ పటిజానాతి. సో హి తస్స లద్ధియా సరూపోవ గన్త్వా మాతుకుచ్ఛిం పవిసతి. అథస్స తం రూపం భిజ్జతి. తం జీవన్తి యేన రూపసఙ్ఖాతేన సరీరేన సద్ధిం గచ్ఛతి, కిమస్స తదేవ జీవం తం సరీరన్తి పుచ్ఛతి. పరవాదీ ఇధ సరీరనిక్ఖేపా సుత్తవిరోధా చ పటిక్ఖిపతి.
సవేదనోతిఆదీసు అసఞ్ఞూపపత్తిం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, తదఞ్ఞం ఉపపత్తిం సన్ధాయ పటిజానాతి. తం జీవన్తి యేన వేదనాదిసఙ్ఖాతేన సరీరేన సద్ధిం గచ్ఛతి. కిమస్స తదేవ జీవం తం సరీరన్తి పుచ్ఛతి. తం జీవం తం సరీరం, అఞ్ఞం జీవం అఞ్ఞం సరీరన్తి ఏతిస్సా హి లద్ధియా పఞ్చపి ఖన్ధా సరీరన్తి అధిప్పేతా. పరవాదీ సుత్తవిరోధా పటిక్ఖిపతి.
౯౨. అరూపోతిఆదీసు పఠమే పఞ్హే అన్తరాభవం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి. దుతియే అరూపా రూపం ఉపపజ్జమానం సన్ధాయ పటిజానాతి. అఞ్ఞం, జీవన్తి యం రూపసఙ్ఖాతం సరీరం పహాయ అరూపో సన్ధావతి, కిం తే తం సరీరం అఞ్ఞం, అఞ్ఞం జీవన్తి పుచ్ఛతి. ఇతరో సుత్తవిరోధా పటిక్ఖిపతి.
అవేదనోతిఆదీసు సఞ్ఞీభవం సన్ధాయ పటిక్ఖిపతి, తదఞ్ఞం ఉపపత్తిం సన్ధాయ పటిజానాతి. అఞ్ఞం జీవన్తి యం వేదనాదిసఙ్ఖాతం సరీరం పహాయ అవేదనో అవిఞ్ఞాణో సన్ధావతి, కిం తే తం అఞ్ఞం సరీరం, అఞ్ఞం జీవన్తి పుచ్ఛతి. ఇతరో సుత్తవిరోధా పటిక్ఖిపతి.
౯౩. రూపం సన్ధావతీతిఆదీసు యే రూపాదయో ఖన్ధే ఉపాదాయ పుగ్గలం పఞ్ఞపేతి, కిం తే తస్మిం పుగ్గలే సన్ధావన్తే తమ్పి రూపం సన్ధావతీతి పుచ్ఛతి. పరవాదీ ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి సత్తస్సేవ సన్ధావనవచనతో పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో యస్మా రూపాదిధమ్మే వినా పుగ్గలో నత్థి, తస్మా తస్మిం సన్ధావన్తే తేనపి రూపేన సన్ధావితబ్బన్తి సఞ్ఞాయ పటిజానాతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౯౪. రూపం న సన్ధావతీతిఆదీసు యస్మా తే రూపం పుగ్గలో న హోతి, స్వేవ చ సన్ధావతీతి వదేసి, తస్మా తం పుచ్ఛామి, కిం తే రూపం న సన్ధావతీతి అత్థో. ఇతరో పుగ్గలే సన్ధావన్తే న సక్కా తస్స ఉపాదానభూతేన రూపేన సన్ధావితున్తి సఞ్ఞాయ పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో సత్తానఞ్ఞేవ సన్ధావనవచనతో పటిజానాతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ.
గాథానం పన అయమత్థో – ఆయస్మతో మతేన రుక్ఖం ఉపాదాయ ఛాయా వియ, ఇన్ధనం ఉపాదాయ అగ్గి వియ చ, ఖన్ధే ఉపాదాయ పుగ్గలో; రూపాదీనం సన్ధావనే అసతి తేసు ఖన్ధేసు భిజ్జమానేసు సో తవ పుగ్గలో భిజ్జతి చే, ఏవం సన్తే ఉచ్ఛేదా భవతి దిట్ఠి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠి తే ఆపజ్జతి. కతరా యా బుద్ధేన వివజ్జితా అకుసలదిట్ఠి. యా పన ‘‘ఉచ్ఛేదవాదీ సమణో గోతమో’’తి పరియాయభాసితా, న తం వదామాతి దస్సేతి. అథాపి తేసు ఖన్ధేసు భిజ్జమానేసు సో పుగ్గలో న భిజ్జతి, ఏవం సన్తే సస్సతో పుగ్గలో హోతి. తతో సో నిబ్బానేన సమసమో ఆపజ్జతి. సమసమోతి అతివియ సమో, సమేన వా సమో, సమభావేనేవ సమో. యథేవ నిబ్బానం నుప్పజ్జతి న భిజ్జతి, ఏవం తే పుగ్గలోపి తేన సమసమోతి.
గతిపరివత్తనముఖేన చుతిపటిసన్ధానుయోగో నిట్ఠితో.
అనుయోగవణ్ణనా.
౧౨. ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా
౯౫. ఇదాని ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగో హోతి. తత్థ పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞాపటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. సో హి రుక్ఖం ఉపాదాయ ఛాయాయ వియ, ఇన్ధనం ఉపాదాయ అగ్గిస్స వియ చ, రూపాదీని ఉపాదాయ పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తిం పఞ్ఞాపనం అవబోధనం ఇచ్ఛతి, తస్మా ‘‘రూపం ఉపాదాయా’’తి పుట్ఠో పటిజానాతి. పున యథా రుక్ఖుపాదానా ఛాయా రుక్ఖో వియ, ఇన్ధనుపాదానో చ అగ్గి ఇన్ధనం వియ అనిచ్చాదిధమ్మో, ఏవం తే రూపాదిఉపాదానో పుగ్గలో రూపాదయో వియ అనిచ్చోతి ఇమమత్థం పుట్ఠో అత్తనో లద్ధియం ఠత్వా పటిక్ఖిపతి.
౯౭. నీలం రూపం ఉపాదాయ నీలోతిఆదీసు నీలరూపేన సద్ధిం పుగ్గలస్స ఏకత్తం, ఏకసరీరే నీలాదీనం బహూనం వసేన బహుభావఞ్చ అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి.
౯౮. కుసలం వేదనన్తి ఏత్థాపి వేదనాయ సద్ధిం ఏకత్తం ఏకసన్తానే బహూనం కుసలవేదనానం వసేన బహుభావఞ్చ అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి. దుతియనయే మగ్గకుసలోతిఆదివచనసబ్భావతో ఛేకట్ఠం సన్ధాయ పటిజానాతి. సఫలోతిఆదీని పుట్ఠో తథారూపస్స వోహారస్స అభావతో పటిక్ఖిపతి.
౯౯. అకుసలపక్ఖే అఛేకట్ఠం సన్ధాయ పటిజానాతి.
౧౦౦. అబ్యాకతపక్ఖే సస్సతాదివసేన అబ్యాకతభావం సన్ధాయ పటిజానాతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౧౦౪. చక్ఖుం ఉపాదాయాతిఆదీసు ‘‘చక్ఖుమా విసమానీవ…పే… పాపాని పరివజ్జయే’’తి(ఉదా. ౪౩) ఆదివోహారసబ్భావతో పటిజానాతి. చక్ఖుమత్తాదినిరోధేన పుగ్గలనిరోధం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి.
౧౦౭. రూపం ఉపాదాయ వేదనం ఉపాదాయాతి ఏత్థ అఞ్ఞేపి రూపమూలకా దుకతికచతుక్కా వేదితబ్బా. యస్మా పన ఖన్ధే ఉపాదాయ పుగ్గలస్స పఞ్ఞత్తి, తస్మా ద్వేపి తయోపి చత్తారోపి పఞ్చపి ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తిం పటిజానాతి. ఏకసన్తానే పన ద్విన్నం పఞ్చన్నం వా అభావా పటిక్ఖిపతి. ఆయతనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౧౧౨. ఇదాని యం ఉపాదాయ యస్స పఞ్ఞత్తి, యథా తస్స అనిచ్చతాయ తస్సాపి అనిచ్చతా, తతో చ అఞ్ఞత్తం సిద్ధం, ఏవం తస్స పుగ్గలస్సాపి ఆపజ్జతీతి దస్సేతుం యథా రుక్ఖన్తిఆదిమాహ. తత్థ ఉపాదాయాతి పటిచ్చ ఆగమ్మ, న వినా తన్తి అత్థో. పరవాదీ పన తథా అనిచ్ఛన్తో లద్ధియం ఠత్వా పటిక్ఖిపతి.
౧౧౫. నిగళోతి సఙ్ఖలికబన్ధనం. నేగళికోతి తేన బన్ధకో యస్స రూపం సో రూపవాతి యస్మా యస్స రూపం సో రూపవా హోతి, తస్మా యథా న నిగళో …పే… అఞ్ఞో రూపవాతి అత్థో.
౧౧౬. చిత్తే చిత్తేతిఆదీసు సరాగాదిచిత్తవసేన సరాగాదితం సన్ధాయ చిత్తానుపస్సనావసేన పటిజానాతి. జాయతీతిఆదినా నయేన పుట్ఠో పుగ్గలస్స ఖణికభావం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి. ‘‘సో’’తి వా ‘‘అఞ్ఞో’’తి వా పుట్ఠో సస్సతుచ్ఛేదభయేన పటిక్ఖిపతి. పున న వత్తబ్బం ‘‘కుమారకో’’తి వా ‘‘కుమారికా’’తి వా పుట్ఠో లోకవోహారసముచ్ఛేదభయేన వత్తబ్బన్తి పటిజానాతి. సేసమేత్థ పాకటమేవ.
౧౧౮. ఇదాని పరవాదీ అఞ్ఞేనాకారేన లద్ధిం పతిట్ఠాపేతుకామో న వత్తబ్బం పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతిఆదిమాహ. తత్థ న వత్తబ్బన్తి కిం తే ఇమినా ఏవం బహునా ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగేన, ఇదం తావ వదేహి, కిం న వత్తబ్బం ‘‘పుగ్గలో ఉపలబ్భతి సచ్చికట్ఠపరమత్థేనా’’తి. తతో సకవాదినా ఆమన్తాతి వుత్తే నను యో పస్సతీతిఆదిమాహ. తత్థ యోతి పుగ్గలో. యన్తి రూపం. యేనాతి చక్ఖునా. సోతి పుగ్గలో. తన్తి రూపం. తేనాతి చక్ఖునా. ఇదం వుత్తం హోతి – నను యో యం రూపం యేన చక్ఖునా పస్సతి, సో తం రూపం తేన చక్ఖునా పస్సన్తో పుగ్గలోతి. సకవాదీ కిఞ్చాపి చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స నిస్సయభావం గచ్ఛన్తం చక్ఖుమేవ రూపం పస్సతి, తథా సోతమేవ సద్దం సుణాతి…పే… విఞ్ఞాణమేవ ధమ్మం విజానాతి, ‘‘అత్థి అరహతో చక్ఖు, పస్సతి అరహా చక్ఖునా రూప’’న్తిఆదిసమ్ముతివసేన పన ఆమన్తాతి పటిజానాతి.
౧౨౦. తతో ఛలవాదం నిస్సాయ పరవాదినా పుగ్గలస్స వత్తబ్బతాయ సాధితాయ తమేవ వాదం పరివత్తేత్వా పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతిఆదిమాహ. తత్థ యో న పస్సతీతి అన్ధో అసఞ్ఞసత్తో అరూపం ఉపపన్నో నిరోధం సమాపన్నో, అనన్ధోపి చ అఞ్ఞత్ర దస్సనసమయా న పస్సతి నామ. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. సేసం పాళివసేనేవ అత్థతో వేదితబ్బం.
౧౨౨. సుత్తసంసన్దనాయం దిబ్బస్స చక్ఖునో రూపగోచరత్తా రూపం పస్సతీతి ఆహ. దుతియవారే ‘‘సత్తే పస్సామీ’’తివచనతో పుగ్గలం పస్సతీతి ఆహ. తతియవారే ‘‘రూపం దిస్వా పుగ్గలం విభావేతీ’’తి లద్ధితో ఉభో పస్సతీతి ఆహ. యస్మా పన పస్సితబ్బం నామ దిట్ఠం సుతం ముతం విఞ్ఞాతన్తి చతుబ్బిధే రూపసఙ్గహే రూపాయతనమేవ సఙ్గహితం, తస్మా సకవాదీ ‘‘రూపం పుగ్గలో, పుగ్గలో రూపం, ఉభో రూప’’న్తి అనుయోగం కరోతి. తస్సత్థో పాకటోయేవాతి.
ఉపాదాపఞ్ఞత్తానుయోగవణ్ణనా.
౧౩. పురిసకారానుయోగవణ్ణనా
౧౨౩. ఇదాని పురిసకారానుయోగో హోతి. తత్థ కమ్మే సతి నియమతో తస్స కారకేనపి భవితబ్బన్తి లద్ధియా పుచ్ఛా పరవాదిస్స, తథారూపానం కమ్మానం అత్థితాయ పటిఞ్ఞా సకవాదిస్స. పున కత్తా కారేతాతి పుచ్ఛా పరవాదిస్స. తత్థ కత్తాతి తేసం కమ్మానం కారకో. కారేతాతి ఆణత్తిదేసనాదీహి ఉపాయేహి కారాపకో. ఇదాని యస్మా పరవాదీ పుగ్గలం సన్ధాయ కత్తాతి పుచ్ఛతి, న కరణమత్తం, తస్మా పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స.
౧౨౪. తస్స కత్తా కారేతాతి ఏత్థ యది యం యం ఉపలబ్భతి, తస్స తస్స కత్తా పుగ్గలో తే ఉపలబ్భతి, కిం తస్సాపి కారకో చ కారాపకో చ అఞ్ఞో పుగ్గలో ఉపలబ్భతీతి అత్థో. పరవాదీ తథా అనిచ్ఛన్తో ఇస్సరనిమ్మానవాదభయేన పటిక్ఖిపతి. పున పుట్ఠో యస్మా పుగ్గలం మాతాపితరో జనేన్తి నామం కరోన్తి పోసేన్తి, తస్మాస్స తే కారకా. యే చ పన తం కల్యాణమిత్తా వా ఆచరియా వా తాని తాని విజ్జాట్ఠానసిప్పాయతనాని సిక్ఖాపేన్తి, తే కారాపకా నామాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ పటిజానాతి. పురిమకమ్మమేవ తస్స కత్తా చేవ కారాపేతా చాతి అధిప్పేతం.
౧౨౫. తస్స తస్సేవాతి ఇమినా ఇదం పుచ్ఛతి – యది కమ్మానం కారకస్స కత్తా తస్సాపి కత్తా తస్సాపి కత్తా అత్థేవ, ఏవం సన్తే పురిమేన పురిమేన అవస్సం పచ్ఛా పచ్ఛా పుగ్గలో కాతబ్బోతి ఇమినాపి తే కమ్మానం కారకేన పుగ్గలేన ఆయతిం అఞ్ఞో పుగ్గలో కాతబ్బో, తేనాపి అఞ్ఞోతి నత్థి దుక్ఖస్స అన్తకిరియా, నత్థి వట్టస్స ఉపచ్ఛేదో, నత్థి అప్పచ్చయపరినిబ్బానం. పచ్చయాభావేన పచ్చయపటిబద్ధస్స దుక్ఖస్స అభావా యం నిబ్బానం వుత్తం, నత్థి తే తన్తి. అథ వా తస్స తస్సేవాతి యది కమ్మం కమ్మమత్తం న హోతి, తస్స పన కారకో పుగ్గలో, తస్సాపి కారకో, తస్సాపి కారకోతి ఏవం పుగ్గలపరమ్పరా అత్థి. ఏవం సన్తే యా ఏసా కమ్మవట్టస్స అప్పవత్తికరణేన దుక్ఖస్స అన్తకిరియా వుత్తా, సా నత్థీతి అత్థో. పరవాదీ తం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖిపతి. ఇతో అపరాసుపి ఉపలబ్భతి సామఞ్ఞేన కారకపుచ్ఛాసు పుగ్గలంయేవ సన్ధాయ ‘‘కత్తా కారేతా’’తి వుత్తం, న పచ్చయే. న హి మహాపథవీఆదీనం పచ్చయా నత్థి.
౧౩౫. అఞ్ఞో కల్యాణపాపకానం కమ్మానం కత్తాతి పఞ్హో ‘‘సఙ్ఖారవన్తం వా అత్తాన’’న్తిఆదిదిట్ఠిభయా పటిక్ఖిత్తో.
౧౩౬. విపాకో ఉపలబ్భతీతిఆది విపాకపటిసంవేదీవసేన పుగ్గలం దస్సేన్తస్స లద్ధిభిన్దనత్థం వుత్తం. తత్థ విపాకపటిసంవేదీతి అనుయోగో పరవాదిస్స, విపాకపవత్తితో అఞ్ఞస్స వేదకస్స అభావా పటిక్ఖేపో సకవాదిస్స. పున పుచ్ఛా సకవాదిస్స, పటిఞ్ఞా ఇతరస్స.
౧౩౮. తస్స పటిసంవేదీతి తస్స విపాకపటిసంవేదకస్స పటిసంవేదీ యస్మా పన పటిసంవేదితబ్బో నామ విపాకో, న చ పుగ్గలో విపాకో, తస్మా పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. పున పుట్ఠో యస్మా పుఞ్ఞవిపాకే ఠితత్తా విపాకపటిసంవేదీ పుత్తం వా పతిం వా మాతా వా జాయా వా పరిచుమ్బతి పరిసజ్జతి, తస్మా తథారూపం పటిసంవేదితం సన్ధాయ పటిజానాతి పరవాదీ.
తస్స తస్సేవాతి యది విపాకో విపాకమత్తం న హోతి, తస్స పన పటిసంవేదీ పుగ్గలో, తస్సాపి పటిసంవేదీ తస్సాపి పటిసంవేదీతి ఏవం పుగ్గలపరమ్పరా అత్థి. ఏవం సన్తే యా ఏసా విపాకవట్టస్స అప్పవత్తికరణేన దుక్ఖస్స అన్తకిరియా వుత్తా, సా నత్థీతి అత్థో. ఇతో పరం ఉపలబ్భతిసామఞ్ఞేన పటిసంవేదీపుచ్ఛాసు హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.
౧౪౨. అఞ్ఞో కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకపటిసంవేదీతి పఞ్హో ‘‘వేదనవన్తం వా అత్తాన’’న్తిఆదిదిట్ఠిభయా పటిక్ఖిత్తో.
౧౪౩. దిబ్బం సుఖన్తిఆది కల్యాణపాపకానం కమ్మానం విపాకం భాజేత్వా దస్సనవసేన ఆరద్ధం. తం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సకవాదినో చేత్థ పుగ్గలవసేనేవ పటిసంవేదీపటిక్ఖేపో వేదితబ్బో, న వేదయితవసేన.
౧౪౮. మహాపథవీఆదీని హి ఆరమ్మణం కత్వా వేదయితానం ఉప్పత్తి అప్పటిసిద్ధా.
౧౭౦. కత్తా కారేతా విపాకపటిసంవేదీతిఆది వోమిస్సకనయవసేన ఆరద్ధం. తత్థ సో కరోతీతి యం త్వం కత్తాతి చ పటిసంవేదీతి చ వదేసి, కిం సోయేవ కరోతి, సో పటిసంవేదేతి. అయమనుయోగో సకవాదిస్స, సుత్తవిరోధభయేన పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స.
౧౭౧. పున పుట్ఠో ‘‘ఇధ నన్దతి పేచ్చ నన్దతీ’’తిఆదిసుత్తవసేన (ధ. ప. ౧౮) పటిఞ్ఞా తస్సేవ. అథస్స వచనోకాసం పటిబాహన్తో సకవాదీ సయంకతం సుఖదుక్ఖన్తి ఆహ.
౧౭౨. తత్థ అఞ్ఞో కరోతీతి కారకవేదకానం అఞ్ఞత్తపుచ్ఛావసేన వుత్తం. తతో పరవాదీ సుత్తవిరోధభయేన పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో ‘‘మనుస్సభూతో కత్వా దేవభూతో పటిసంవేదేతీ’’తి మఞ్ఞమానో పటిజానాతి. ఏవంవాదినో పన పరంకతం సుఖదుక్ఖం ఆపజ్జతీతి తస్స వసేన పుట్ఠో పున పటిక్ఖిపతి.
౧౭౪. సో చ అఞ్ఞో చాతి కారకవేదకానం ఏకత్తఅఞ్ఞత్తపుచ్ఛావసేన వుత్తం. తతో పరవాదీ సుత్తవిరోధభయేనేవ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో పురిమే ద్వేపి నయే ఏకతో కత్వా పటిజానాతి. ఏవంవాదినో పన సయంకతఞ్చ పరంకతఞ్చ సుఖదుక్ఖం ఆపజ్జతీతి తస్స వసేన పుట్ఠో పున పటిక్ఖిపతి.
౧౭౬. నేవ సో కరోతీతి కారకవేదకానం ఏకత్తఅఞ్ఞత్తపటిక్ఖేపవసేన వుత్తం. తతో పరవాదీ సుత్తవిరోధవసేనేవ పటిక్ఖిపిత్వా పున పుట్ఠో యస్మా మనుస్సో దేవలోకూపపత్తియా కమ్మం కత్వా న మనుస్సభూతోవ పటిసంవేదేతి, నాపి యేన కమ్మం కతం, తతో అఞ్ఞోవ పటిసంవేదేతి, తస్మా కారకతో వేదకో నేవ సో హోతి, న అఞ్ఞోతి మఞ్ఞమానో పటిజానాతి. లద్ధిమత్తమేవేతం? ఏవంవాదినో పన అసయంకారం అపరంకారం అధిచ్చసముప్పన్నం సుఖదుక్ఖం ఆపజ్జతీతి తస్స వసేన పుట్ఠో పున పటిక్ఖిపతి. అపిచ ఇమస్మిం వోమిస్సకనయే ఆదితో పట్ఠాయ ఇమినాపి నయేన అత్థో వేదితబ్బో. యస్మా హి అయం పుగ్గలవాదీ కమ్మానం కారకఞ్చేవ వేదకఞ్చ ఇచ్ఛతి, తస్మాస్స యో కారకో, తేనేవ వా వేదకేన భవితబ్బం, అఞ్ఞేన వా ఉభోహి వా భవితబ్బం, ఉభోహి వాపి న భవితబ్బన్తి ఇదమాపన్నం హోతి. ఏవమాపన్నమేవ అనుయోగం అనుయుఞ్జన్తో సకవాదీ ‘‘సో కరోతీ’’తిఆదయో చత్తారోపి వికప్పే ఆహ. సేసం వుత్తప్పకారమేవ.
పరియోసానే పన చత్తారోపి పఞ్హా ఏకతో పుట్ఠా. తత్థ పటిక్ఖేపో చ పటిజాననా చ సయంకతాదిదోసప్పత్తి చ పురిమనయేనేవ వేదితబ్బా. ఇతో పరం ‘‘కల్యాణపాపకానీ’’తి అవత్వా హేట్ఠా వుత్తనయా ఏవ ‘‘కమ్మం అత్థీ’’తిఆదినా వికప్పేన దస్సితా. తేసమ్పి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.
పురిసకారానుయోగవణ్ణనా.
కల్యాణవగ్గోతిపి ఏతస్సేవ నామం.
౧౪. అభిఞ్ఞానుయోగవణ్ణనా
౧౯౩. ఇతో పరం అభిఞ్ఞానుయోగాదివసేన అరహత్తసాధనా హోతి. తత్థ ఆమన్తాతి సకవాదినా పటిఞ్ఞాతే పరవాదీ ‘‘బహిద్ధా అనిన్ద్రియబద్ధరూపే ఇద్ధివిధాదివిసేసాధిగమో నత్థి, అజ్ఝత్తం అత్థి, తస్మా ఇద్ధాదినిబ్బత్తకేన పుగ్గలేన భవితబ్బ’’న్తి మఞ్ఞమానో నను అత్థి కోచి ఇద్ధిం వికుబ్బతీతిఆదిమాహ. తం సబ్బం ఉత్తానత్థమేవ.
అభిఞ్ఞానుయోగవణ్ణనా.
౧౫-౧౮. ఞాతకానుయోగాదివణ్ణనా
౧౯౭. ఇదాని మాతాతిఆదికో ఞాతకానుయోగో. ఖత్తియోతిఆదికో జాతిఅనుయోగో. గహట్ఠో పబ్బజితోతి పటిపత్తిఅనుయోగో. దేవో మనుస్సోతి ఉపపత్తిఅనుయోగో. సోతాపన్నోతిఆదికో పటివేధానుయోగో, అరియానుయోగోతిపి వుచ్చతి. తే సబ్బే ఉత్తానత్థాయేవ. ‘‘అరహా హుత్వా న అరహా’’తి పనేత్థ మోఘపఞ్హత్తా న వుత్తం.
౨౦౬. చత్తారో పురిసయుగాతిఆది సంఘానుయోగో, సోపి ఉత్తానత్థోయేవ.
౨౦౯. సఙ్ఖతోతిఆది సచ్చికట్ఠసభావానుయోగో. తత్థ తతియా కోటీతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స. తథారూపస్స సచ్చికట్ఠస్స అభావతో పటిక్ఖేపో పరవాదిస్స. పున పుట్ఠో పుగ్గలం సన్ధాయ పటిఞ్ఞా తస్సేవ.
౨౧౧. అఞ్ఞో పుగ్గలోతిపఞ్హేపి సఙ్ఖతేహి ఖన్ధేహి అఞ్ఞత్తం అనిచ్ఛన్తో పటిక్ఖేపో తస్సేవ.
౨౧౨. ఖన్ధా సఙ్ఖతాతిఆది సఙ్ఖతాసఙ్ఖతాని సరూపేన దస్సేత్వా అఞ్ఞత్తపుచ్ఛనత్థం వుత్తం.
౨౧౩. రూపం సఙ్ఖతన్తిఆది ఖన్ధే విభాగతో దస్సేత్వా అఞ్ఞత్తపుచ్ఛనత్థం వుత్తం.
౨౧౪. పుగ్గలస్స ఉప్పాదోతి పుచ్ఛా సకవాదిస్స, ‘‘జాతిధమ్మా జరాధమ్మా, అథో మరణధమ్మినో’’తిఆదిసుత్తవసేన పటిఞ్ఞా పరవాదిస్స. సఙ్ఖతభావం పనస్స సో న ఇచ్ఛతి, తస్మా పటిక్ఖిపతి.
౨౧౫. పున న ఉప్పాదో పఞ్ఞాయతీతిఆదినా నయేన పుట్ఠో ‘‘దుక్ఖమేవ హి సమ్భోతి, దుక్ఖం తిట్ఠతి వేతి చా’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౧.౧౭౧) పుగ్గలస్స ఉప్పాదాదయో నామ న యుజ్జన్తీతి పటిజానాతి.
౨౧౬. అత్థత్థమ్హీతి అత్థం వుచ్చతి నిబ్బానం. తత్థ అత్థీతి పుచ్ఛతి. తస్స అత్థితాయ సస్సతం, నత్థితాయ. ఉచ్ఛేదో ఆపజ్జతి. తదుభయమ్పి అనిచ్ఛన్తో పచ్ఛా పటిక్ఖిపతి.
ఞాతకానుయోగాదివణ్ణనా.
౧౯. పటివేధానుయోగాదివణ్ణనా
౨౧౭. భవం నిస్సాయ పఞ్హే భవన్తి ఉపపత్తిభవం.
౨౧౮. వేదనం వేదియమానపఞ్హే వేదనం వేదియమానో పరిగ్గహితవేదనో యోగావచరోవ పజానాతి, బాలపుథుజ్జనో నప్పజానాతి.
౨౨౪. కాయానుపస్సనాదిపఞ్హా ఉత్తానత్థాయేవ.
౨౨౬. పారాయనగాథాయ సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూతి సత్తసుఞ్ఞతవసేన ఖన్ధలోకం ఓలోకేహీతి అత్థో.
౨౨౮. పుగ్గలో అవేక్ఖతీతి సకవాదిపుచ్ఛా. పరవాదిస్స హి ‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సూ’’తి గాథాయ యో అవేక్ఖతి, సో పుగ్గలోతి లద్ధి, తస్మా నం ఏవం పుచ్ఛతి. సహ రూపేనాతి రూపకాయేన సద్ధిం. తతో అనిస్సటో హుత్వాతి అత్థో. ఇదం పఞ్చవోకారవసేన అనుజానిత్వా పున తం జీవన్తి పుట్ఠో సుత్తవిరోధభయేన పటిక్ఖిపతి. వినా రూపేనాతి ఇదం చతువోకారవసేన అనుజానిత్వా పున అఞ్ఞం జీవన్తి పుట్ఠో సుత్తవిరోధభయేనేవ పటిక్ఖిపతి. ‘‘అబ్భన్తరగతో’’తి చ ‘‘బహిద్ధా నిక్ఖమిత్వా’’తి చ ఇదం ‘‘సహ రూపేన వినా రూపేనా’’తి హేట్ఠా వుత్తస్స లక్ఖణవచనం. తత్థ అబ్భన్తరగతోతి రూపస్స అన్తోగతో, ఇతో వా ఏత్తో వా అనిక్ఖమిత్వా రూపపరిచ్ఛేదవసేనేవ ఠితో హుత్వాతి అత్థో. నిక్ఖమిత్వాతి రూపపరిచ్ఛేదం అతిక్కమిత్వా. రూపం అనిస్సితో హుత్వాతి అత్థో.
౨౩౧. అనత్తాతి అత్తనా జీవేన పుగ్గలేన రహితో. ఏకధమ్మేపి పుగ్గలో నత్థీతి అత్థో. ఏవం సబ్బసుత్తానం ఆగమట్ఠకథాసు వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఇధ పన సన్ధాయభాసితమత్తమేవ వక్ఖామ.
౨౩౭. వుత్తం భగవతా సప్పికుమ్భోతిఆది ‘‘సబ్బావ దేసనా యథారుతవసేనేవ అత్థతో న గహేతబ్బా’’తి దస్సనత్థం ఆభతం. యథా హి సువణ్ణం గహేత్వా కతో సువణ్ణవికారో కుమ్భో సువణ్ణకుమ్భోతి వుచ్చతి, న ఏవం సప్పిం గహేత్వా కతో సప్పిస్స వికారో సప్పికుమ్భో నామ అత్థి. యస్మిం పన కుమ్భే సప్పి పక్ఖిత్తం, సో సప్పికుమ్భో నామాతి అయమేత్థ అత్థో. తేలకుమ్భాదీసుపి ఏసేవ నయో. యథా చ నిబ్బానం నిచ్చం ధువం, న ఏవం భత్తం వా యాగు వా అత్థి. కాలపరిచ్ఛేదం పన అకత్వా దివసే దివసే దస్సామాతి పఞ్ఞత్తవసేన ‘‘నిచ్చభత్తం ధువయాగూ’’తి వుచ్చతీతి అయమేత్థ అత్థో.
‘‘అత్థి పుగ్గలో అత్తహితాయ పటిపన్నో’’తిఆదీసుపి యథా రూపాదయో ధమ్మా పచ్చత్తలక్ఖణసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన అత్థి, న ఏవం పుగ్గలో. రూపాదీసు పన సతి ‘ఏవంనామో’‘ఏవంగోత్తో’తి వోహారో హోతి. ఇతి ఇమినా లోకవోహారేన లోకసమ్ముతియా లోకనిరుత్తియా అత్థి పుగ్గలోతి అయమేత్థ అత్థో. వుత్తమ్పి చేతం భగవతా – ‘‘ఇమా ఖో చిత్త, లోకసమఞ్ఞా లోకనిరుత్తియో లోకవోహారా లోకపఞ్ఞత్తియో’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౦). రూపాదిధమ్మా పన వినాపి లోకసమ్ముతిం పచ్చత్తసామఞ్ఞలక్ఖణవసేన పఞ్ఞాపనతో అత్థీతి అయమేత్థ అత్థో.
బుద్ధానం పన ద్వే కథా సమ్ముతికథా చ పరమత్థకథా చ. తత్థ సత్తో, పుగ్గలో, దేవో, బ్రహ్మాతిఆదికా సమ్ముతికథా నామ. అనిచ్చం, దుక్ఖం, అనత్తా, ఖన్ధా, ధాతుయో, ఆయతనాని, సతిపట్ఠానా, సమ్మప్పధానాతిఆదికా పరమత్థకథా నామ.
తత్థ యో సమ్ముతిదేసనాయ సత్తోతి వా…పే… బ్రహ్మాతి వాతి వుత్తే జానితుం పటివిజ్ఝితుం నియ్యాతుం అరహత్తజయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి, తస్స భగవా ఆదితోవ సత్తోతి వా పుగ్గలోతి వా పోసోతి వా దేవోతి వా బ్రహ్మాతి వా కథేతి. యో పరమత్థదేసనాయ అనిచ్చన్తి వా దుక్ఖన్తి వాతిఆదీసు అఞ్ఞతరం సుత్వావ జానితుం పటివిజ్ఝితుం నియ్యాతుం అరహత్తజయగ్గాహం గహేతుం సక్కోతి. తస్స అనిచ్చన్తిఆదీసు అఞ్ఞతరం కథేతి. తథా సమ్ముతికథాయ బుజ్ఝనకసత్తస్స న పఠమం పరమత్థకథం కథేతి. సమ్ముతికథాయ పన బోధేత్వా పచ్ఛా పరమత్థకథం కథేతి. పరమత్థకథాయ బుజ్ఝనకసత్తస్సాపి న పఠమం సమ్ముతికథం కథేతి. పరమత్థకథాయ పన బోధేత్వా పచ్ఛా సమ్ముతికథం కథేతి. పకతియా పన పఠమమేవ పరమత్థకథం కథేన్తస్స దేసనా లూఖాకారా హోతి. తస్మా బుద్ధా పఠమం సమ్ముతికథం కథేత్వా పచ్ఛా పరమత్థకథం కథేన్తి. తే సమ్ముతికథం కథేన్తాపి సచ్చమేవ సభావమేవ అముసావ కథేన్తి. పరమత్థకథం కథేన్తాపి సచ్చమేవ సభావమేవ అముసావ కథేన్తి. అయఞ్హి –