ధమ్ముద్దేసవారకథా

పఠమచిత్తం

౩౬౫. ఇదాని అకుసలధమ్మపదం భాజేత్వా దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అకుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ధమ్మవవత్థానాదివారప్పభేదో చ హేట్ఠా ఆగతానం పదానం అత్థవినిచ్ఛయో చ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తత్థ తత్థ పన విసేసమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. తత్థ సమయవవత్థానే తావ యస్మా, కుసలస్స వియ, అకుసలస్స భూమిభేదో నత్థి, తస్మా ఏకన్తం కామావచరమ్పి సమానం ఏతం ‘కామావచర’న్తి న వుత్తం. దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తన్తి ఏత్థ దిట్ఠి ఏవ దిట్ఠిగతం ‘గూథగతం ముత్తగత’న్తిఆదీని (అ. ని. ౯.౧౧) వియ. గన్తబ్బాభావతో వా దిట్ఠియా గతమత్తమేవేతన్తిపి దిట్ఠిగతం. తేన సమ్పయుత్తం దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తం.

తత్థ అసద్ధమ్మసవనం, అకల్యాణమిత్తతా, అరియానం అదస్సనకామతాదీని అయోనిసో మనసికారోతి ఏవమాదీహి కారణేహి ఇమస్స దిట్ఠిగతసఙ్ఖాతస్స మిచ్ఛాదస్సనస్స ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. యే హి ఏతే దిట్ఠివాదపటిసంయుత్తా అసద్ధమ్మా తేసం బహుమానపుబ్బఙ్గమేన అతిక్కన్తమజ్ఝత్తేన ఉపపరిక్ఖారహితేన సవనేన, యే చ దిట్ఠివిపన్నా అకల్యాణమిత్తా తంసమ్పవఙ్కతాసఙ్ఖాతాయ అకల్యాణమిత్తతాయ, బుద్ధాదీనం అరియానఞ్చేవ సప్పురిసానఞ్చ అదస్సనకామతాయ చతుసతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకోవిదత్తేన పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరసతిసంవరఞాణసంవరపహానసంవరప్పభేదే అరియధమ్మే చేవ సప్పురిసధమ్మే చ సంవరభేదసఙ్ఖాతేన అవినయేన తేహేవ కారణేహి పరిభావితేన అయోనిసో మనసికారేన కోతూహలమఙ్గలాదిపసుతతాయ చ ఏతం ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. అసఙ్ఖారభావో పనస్స చిత్తస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

ధమ్ముద్దేసవారే ఫస్సోతి అకుసలచిత్తసహజాతో ఫస్సో. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి అకుసలమత్తమేవ ఏతేసం పురిమేహి విసేసో.

చిత్తస్సేకగ్గతా హోతీతి పాణాతిపాతాదీసుపి అవిక్ఖిత్తభావేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా హోతి. మనుస్సా హి చిత్తం సమాదహిత్వా అవిక్ఖిత్తా హుత్వా అవిరజ్ఝమానాని సత్థాని పాణసరీరేసు నిపాతేన్తి, సుసమాహితా పరేసం సన్తకం హరన్తి, ఏకరసేన చిత్తేన మిచ్ఛాచారం ఆపజ్జన్తి. ఏవం అకుసలప్పవత్తియమ్పి చిత్తస్స ఏకగ్గతా హోతి.

మిచ్ఛాదిట్ఠీతి అయాథావదిట్ఠి, విరజ్ఝిత్వా గహణతో వా వితథా దిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠి. అనత్థావహత్తా పణ్డితేహి జిగుచ్ఛితా దిట్ఠీతిపి మిచ్ఛాదిట్ఠి. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీసుపి ఏసేవ నయో. అపిచ మిచ్ఛా పస్సన్తి తాయ, సయం వా మిచ్ఛా పస్సతి, మిచ్ఛాదస్సనమత్తమేవ వా ఏసాతి మిచ్ఛాదిట్ఠి. సా అయోనిసో అభినివేసలక్ఖణా, పరామాసరసా, మిచ్ఛాభినివేసపచ్చుపట్ఠానా, అరియానం అదస్సనకామతాదిపదట్ఠానా; పరమం వజ్జన్తి దట్ఠబ్బా. మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీసు ‘మిచ్ఛా’తి పదమత్తమేవ విసేసో. సేసం కుసలాధికారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అహిరికబలం అనోత్తప్పబలన్తి ఏత్థ బలత్థో నిద్దేసవారే ఆవి భవిస్సతి. ఇతరేసు పన – న హిరియతీతి అహిరికో. అహిరికస్స భావో అహిరికం. న ఓత్తప్పం అనోత్తప్పం. తేసు అహిరికం కాయదుచ్చరితాదీహి అజిగుచ్ఛనలక్ఖణం, అలజ్జాలక్ఖణం వా. అనోత్తప్పం తేహేవ అసారజ్జనలక్ఖణం అనుత్తాసనలక్ఖణం వా. అహిరికమేవ బలం అహిరికబలం. అనోత్తప్పమేవ బలం అనోత్తప్పబలం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. విత్థారో పన హేట్ఠా వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బో.

లుబ్భన్తి తేన, సయం వా లుబ్భతి, లుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి లోభో. ముయ్హన్తి తేన, సయం వా ముయ్హతి, ముయ్హనమత్తమేవ వా తన్తి మోహో. తేసు లోభో ఆరమ్మణగ్గహణలక్ఖణో మక్కటాలేపో వియ, అభిసఙ్గరసో తత్తకపాలే ఖిత్తమంసపేసి వియ, అపరిచ్చాగపచ్చుపట్ఠానో తేలఞ్జనరాగో వియ, సంయోజనియధమ్మేసు అస్సాదదస్సనపదట్ఠానో. సో తణ్హానదీభావేన వడ్ఢమానో, సీఘసోతా నదీ వియ మహాసముద్దం, అపాయమేవ గహేత్వా గచ్ఛతీతి దట్ఠబ్బో.

మోహో చిత్తస్స అన్ధభావలక్ఖణో అఞ్ఞాణలక్ఖణో వా, అసమ్పటివేధరసో ఆరమ్మణసభావచ్ఛాదనరసో వా, అసమ్మాపటిపత్తిపచ్చుపట్ఠానో అన్ధకారపచ్చుపట్ఠానో వా, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానో. సబ్బాకుసలానం మూలన్తి దట్ఠబ్బో.

అభిజ్ఝాయన్తి తాయ, సయం వా అభిజ్ఝాయతి, అభిజ్ఝాయనమత్తమేవ వా ఏసాతి అభిజ్ఝా. సా పరసమ్పత్తీనం సకకరణఇచ్ఛాలక్ఖణా, తేనాకారేన ఏసనభావరసా, పరసమ్పత్తి-అభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానా, పరసమ్పత్తీసు అభిరతిపదట్ఠానా. పరసమ్పత్తిఅభిముఖా ఏవ హి సా ఉపట్ఠహతి. తాసు చ అభిరతియా సతి పవత్తతి, పరసమ్పత్తీసు చేతసో హత్థప్పసారోవియాతి దట్ఠబ్బా.

సమథో హోతీతిఆదీసు అఞ్ఞేసు కిచ్చేసు విక్ఖేపసమనతో సమథో. అకుసలప్పవత్తియం చిత్తం పగ్గణ్హాతీతి పగ్గాహో. న విక్ఖిపతీతి అవిక్ఖేపో.

ఇమస్మిం చిత్తే సద్ధా, సతి, పఞ్ఞా, ఛ యుగళకానీతి ఇమే ధమ్మా న గహితా. కస్మా? అస్సద్ధియచిత్తే పసాదో నామ నత్థి. తస్మా తావ సద్ధా న గహితా. కిం పన దిట్ఠిగతికా అత్తనో అత్తనో సత్థారానం న సద్దహన్తీతి? సద్దహన్తి. సా పన సద్ధా నామ న హోతి, వచనసమ్పటిచ్ఛనమత్తమేవేతం. అత్థతో అనుపపరిక్ఖా వా హోతి, దిట్ఠి వా. అసతియచిత్తే పన సతి నత్థీతి న గహితా. కిం దిట్ఠిగతికా అత్తనా కతకమ్మం న సరన్తీతి? సరన్తి. సా పన సతి నామ న హోతి. కేవలం తేనాకారేన అకుసలచిత్తప్పవత్తి. తస్మా సతి న గహితా. అథ కస్మా ‘‘మిచ్ఛాసతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౩౩; సం. ని. ౫.౧) సుత్తన్తే వుత్తా? సా పన అకుసలక్ఖన్ధానం సతివిరహితత్తా సతిపటిపక్ఖత్తా చ మిచ్ఛామగ్గమిచ్ఛత్తానం పూరణత్థం తత్థ పరియాయేన దేసనా కతా. నిప్పరియాయేన పనేసా నత్థి. తస్మా న గహితా. అన్ధబాలచిత్తే పన పఞ్ఞా నత్థీతి న గహితా. కిం దిట్ఠిగతికానం వఞ్చనాపఞ్ఞా నత్థీతి? అత్థి. న పనేసా పఞ్ఞా, మాయా నామేసా హోతి. సా అత్థతో తణ్హావ. ఇదం పన చిత్తం సదరథం గరుకం భారియం కక్ఖళం థద్ధం అకమ్మఞ్ఞం గిలానం వఙ్కం కుటిలం. తస్మా పస్సద్ధాదీని ఛ యుగళకాని న గహితాని.

ఏత్తావతా పదపటిపాటియా చిత్తఙ్గవసేన పాళిఆరుళ్హాని ద్వత్తింస పదాని దస్సేత్వా ఇదాని యేవాపనకధమ్మే దస్సేతుం యే వా పన తస్మిం సమయేతిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బేసుపి అకుసలచిత్తేసు ఛన్దో అధిమోక్ఖో మనసికారో మానో ఇస్సా మచ్ఛరియం థినం మిద్ధం ఉద్ధచ్చం కుక్కుచ్చన్తి ఇమే దసేవ యేవాపనకా హోన్తి ధమ్మా, సుత్తాగతా, సుత్తపదేసు దిస్సరేతి వుత్తా. ఇమస్మిం పన చిత్తే ఛన్దో అధిమోక్ఖో మనసికారో ఉద్ధచ్చన్తి ఇమే అపణ్ణకఙ్గసఙ్ఖాతా చత్తారోవ యేవాపనకా హోన్తి.

తత్థ ఛన్దాదయో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. కేవలఞ్హి తే కుసలా, ఇమే అకుసలా. ఇతరం పన ఉద్ధతస్స భావో ‘ఉద్ధచ్చం’. తం చేతసో అవూపసమలక్ఖణం వాతాభిఘాతచలజలం వియ, అనవట్ఠానరసం వాతాభిఘాతచలధజపటాకా వియ, భన్తత్తపచ్చుపట్ఠానం పాసాణాభిఘాతసముద్ధతభస్మా వియ, చేతసో అవూపసమే అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. చిత్తవిక్ఖేపోతి దట్ఠబ్బం.

ఇతి ఫస్సాదీని ద్వత్తింస, యేవాపనకవసేన వుత్తాని చత్తారీతి సబ్బానిపి ఇమస్మిం ధమ్ముద్దేసవారే ఛత్తింస ధమ్మపదాని భవన్తి. చత్తారి అపణ్ణకఙ్గాని హాపేత్వా పాళియం ఆగతాని ద్వత్తింసమేవ. అగ్గహితగ్గహణేన పనేత్థ ఫస్సపఞ్చకం, వితక్కో విచారో పీతి చిత్తస్సేకగ్గతా వీరియిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం మిచ్ఛాదిట్ఠి అహిరికం అనోత్తప్పం లోభో మోహోతి సోళస ధమ్మా హోన్తి.

తేసు సోళససు సత్త ధమ్మా అవిభత్తికా నవ సవిభత్తికా హోన్తి. కతమే సత్త? ఫస్సో సఞ్ఞా చేతనా విచారో పీతి జీవితిన్ద్రియం మోహోతి ఇమే సత్త అవిభత్తికా. వేదనా చిత్తం వితక్కో చిత్తస్సేకగ్గతా వీరియిన్ద్రియం మిచ్ఛాదిట్ఠి అహిరికం అనోత్తప్పం లోభోతి ఇమే నవ సవిభత్తికా.

తేసు ఛ ధమ్మా ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా, ఏకో తీసు, ఏకో చతూసు, ఏకో ఛసు. కథం? చిత్తం వితక్కో మిచ్ఛాదిట్ఠి అహిరికం అనోత్తప్పం లోభోతి ఇమే ఛ ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా. తేసు హి చిత్తం తావ ఫస్సపఞ్చకం పత్వా చిత్తం హోతీతి వుత్తం, ఇన్ద్రియాని పత్వా మనిన్ద్రియన్తి. వితక్కో ఝానఙ్గాని పత్వా వితక్కో హోతీతి వుత్తో, మగ్గఙ్గాని పత్వా మిచ్ఛాసఙ్కప్పోతి. మిచ్ఛాదిట్ఠి మగ్గఙ్గేసుపి కమ్మపథేసుపి మిచ్ఛాదిట్ఠియేవ. అహిరికం బలాని పత్వా అహిరికబలం హోతీతి వుత్తం, లోకనాసకదుకం పత్వా అహిరికన్తి. అనోత్తప్పేపి ఏసేవ నయో. లోభో మూలం పత్వా లోభో హోతీతి వుత్తో. కమ్మపథం పత్వా అభిజ్ఝాతి. ఇమే ఛ ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా.

వేదనా పన ఫస్సపఞ్చకం పత్వా వేదనా హోతీతి వుత్తా, ఝానఙ్గాని పత్వా సుఖన్తి, ఇన్ద్రియాని పత్వా సోమనస్సిన్ద్రియన్తి. ఏవం ఏకోవ ధమ్మో తీసు ఠానేసు విభత్తో.

వీరియం పన ఇన్ద్రియాని పత్వా వీరియిన్ద్రియం హోతీతి వుత్తం, మగ్గఙ్గాని పత్వా మిచ్ఛావాయామో హోతీతి, బలాని పత్వా వీరియబలన్తి, పిట్ఠిదుకం పత్వా పగ్గాహో హోతీతి. ఏవం అయం ఏకో ధమ్మో చతూసు ఠానేసు విభత్తో.

సమాధి పన ఝానఙ్గాని పత్వా చిత్తస్సేకగ్గతా హోతీతి వుత్తో, ఇన్ద్రియాని పత్వా సమాధిన్ద్రియన్తి, మగ్గఙ్గాని పత్వా మిచ్ఛాసమాధీతి, బలాని పత్వా సమాధిబలన్తి, పిట్ఠిదుకం పత్వా దుతియదుకే ఏకకవసేనేవ సమథోతి, తతియే అవిక్ఖేపోతి. ఏవమయం ఏకో ధమ్మో ఛసు ఠానేసు విభత్తో.

సబ్బేపి పనేతే ధమ్మా ఫస్సపఞ్చకవసేన ఝానఙ్గవసేన ఇన్ద్రియవసేన మగ్గఙ్గవసేన బలవసేన మూలవసేన కమ్మపథవసేన లోకనాసకవసేన పిట్ఠిదుకవసేనాతి నవ రాసయో హోన్తి. తత్థ యం వత్తబ్బం తం పఠమకుసలచిత్తనిద్దేసే వుత్తమేవాతి.

ధమ్ముద్దేసవారకథా నిట్ఠితా.