నిద్దేసవారకథా

౩౭౫. నిద్దేసవారే చిత్తస్సేకగ్గతానిద్దేసే తావ సణ్ఠితి అవట్ఠితీతి. ఇదం ద్వయం ఠితివేవచనమేవ. యం పన కుసలనిద్దేసే ‘ఆరమ్మణం ఓగాహేత్వా అనుపవిసిత్వా తిట్ఠతీతి అవట్ఠితీ’తి వుత్తం, తం ఇధ న లబ్భతి. అకుసలస్మిఞ్హి దుబ్బలా చిత్తస్సేకగ్గతాతి హేట్ఠా దీపితమేవ.

౩౮౪. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేన పవత్తస్స విసాహారస్స పటిపక్ఖతో అవిసాహారోతి ఏవరూపోపి అత్థో ఇధ న లబ్భతి. సహజాతధమ్మే పన న విసాహరతీతి అవిసాహారో. న విక్ఖిపతీతి అవిక్ఖేపో. అకుసలచిత్తేకగ్గతావసేన అవిసాహటస్స మానసస్స భావో అవిసాహటమానసతా. సహజాతధమ్మేసు న కమ్పతీతి సమాధిబలం. అయాథావసమాధానతో మిచ్ఛాసమాధీతి ఏవమిధ అత్థో దట్ఠబ్బో.

౩౮౫. వీరియిన్ద్రియనిద్దేసే యో హేట్ఠా ‘నిక్కమో చేసో కామానం పనుదనాయా’తిఆది నయో వుత్తో, సో ఇధ న లబ్భతి. సహజాతధమ్మేసు అకమ్పనట్ఠేనేవ వీరియబలం వేదితబ్బం.

౩౮౬. మిచ్ఛాదిట్ఠినిద్దేసే అయాథావదస్సనట్ఠేన మిచ్ఛాదిట్ఠి. దిట్ఠీసు గతం ఇదం దస్సనం, ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిఅన్తోగతత్తాతి దిట్ఠిగతం. హేట్ఠాపిస్స అత్థో వుత్తోయేవ. దిట్ఠియేవ దురతిక్కమనట్ఠేన దిట్ఠిగహనం, తిణగహనవనగహనపబ్బతగహనాని వియ. దిట్ఠియేవ సాసఙ్కసప్పటిభయట్ఠేన దిట్ఠికన్తారో, చోరకన్తారవాళకన్తారమరుకన్తారనిరుదకకన్తారదుబ్భిక్ఖకన్తారా వియ. సమ్మాదిట్ఠియా వినివిజ్ఝనట్ఠేన విలోమనట్ఠేన చ దిట్ఠివిసూకాయికం. మిచ్ఛాదస్సనఞ్హి ఉప్పజ్జమానం సమ్మాదస్సనం వినివిజ్ఝతి చేవ విలోమేతి చ. కదాచి సస్సతస్స కదాచి ఉచ్ఛేదస్స గహణతో దిట్ఠియా విరూపం ఫన్దితన్తి దిట్ఠివిప్ఫన్దితం. దిట్ఠిగతికో హి ఏకస్మిం పతిట్ఠాతుం న సక్కోతి, కదాచి సస్సతం అనుపతతి కదాచి ఉచ్ఛేదం. దిట్ఠియేవ బన్ధనట్ఠేన సంయోజనన్తి దిట్ఠిసంయోజనం.

సుసుమారాదయో వియ పురిసం, ఆరమ్మణం దళ్హం గణ్హాతీతి గాహో. పతిట్ఠహనతో పతిట్ఠాహో. అయఞ్హి బలవప్పవత్తిభావేన పతిట్ఠహిత్వా గణ్హాతి. నిచ్చాదివసేన అభినివిసతీతి అభినివేసో. ధమ్మసభావం అతిక్కమిత్వా నిచ్చాదివసేన పరతో ఆమసతీతి పరామాసో. అనత్థావహత్తా కుచ్ఛితో మగ్గో, కుచ్ఛితానం వా అపాయానం మగ్గోతి కుమ్మగ్గో. అయాథావపథతో మిచ్ఛాపథో. యథా హి దిసామూళ్హేన అయం అసుకగామస్స నామ పథోతి గహితోపి తం గామం న సమ్పాపేతి, ఏవం దిట్ఠిగతికేన సుగతిపథోతి గహితాపి దిట్ఠి సుగతిం న పాపేతీతి అయాథావపథతో, మిచ్ఛాపథో. మిచ్ఛాసభావతో మిచ్ఛత్తం. తత్థేవ పరిబ్భమనతో తరన్తి ఏత్థ బాలాతి తిత్థం. తిత్థఞ్చ తం అనత్థానఞ్చ ఆయతనన్తి తిత్థాయతనం. తిత్థియానం వా సఞ్జాతిదేసట్ఠేన నివాసఠానట్ఠేన చ ఆయతనన్తిపి తిత్థాయతనం. విపరియేసభూతో గాహో, విపరియేసతో వా గాహోతి విపరియేసగ్గాహో; విపల్లత్థ గాహోతి అత్థో.

౩౮౭-౩౮౮. అహిరికానోత్తప్పనిద్దేసేసు హిరోత్తప్పనిద్దేసవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో. సహజాతధమ్మేసు పన అకమ్పనట్ఠేనేవ అహిరికబలం అనోత్తప్పబలఞ్చ వేదితబ్బం.

౩౮౯. లోభమోహనిద్దేసేసు లుబ్భతీతి లోభో. లుబ్భనాతి లుబ్భనాకారో. లోభసమ్పయుత్తచిత్తం, పుగ్గలో వా లుబ్భితో; లుబ్భితస్స భావో లుబ్భితత్తం. సారజ్జతీతి సారాగో. సారజ్జనాకారో సారజ్జనా. సారజ్జితస్స భావో సారజ్జితత్తం. అభిజ్ఝాయనట్ఠేన అభిజ్ఝా. పున ‘లోభ’-వచనే కారణం వుత్తమేవ. అకుసలఞ్చ తం మూలఞ్చ అకుసలానం వా మూలన్తి అకుసలమూలం.

౩౯౦. ఞాణదస్సనపటిపక్ఖతో అఞ్ఞాణం అదస్సనం. అభిముఖో హుత్వా ధమ్మేన న సమేతి, న సమాగచ్ఛతీతి అనభిసమయో. అనురూపతో ధమ్మే బుజ్ఝతీతి అనుబోధో. తప్పటిపక్ఖతాయ అననుబోధో. అనిచ్చాదీహి సద్ధిం యోజేత్వా న బుజ్ఝతీతి అసమ్బోధో. అసన్తం అసమఞ్చ బుజ్ఝతీతిపి అసమ్బోధో. చతుసచ్చధమ్మం నప్పటివిజ్ఝతీతి అప్పటివేధో. రూపాదీసు ఏకధమ్మమ్పి అనిచ్చాదిసామఞ్ఞతో న సఙ్గణ్హాతీతి అసంగాహనా. తమేవ ధమ్మం న పరియోగాహతీతి అపరియోగాహనా. న సమం పేక్ఖతీతి అసమపేక్ఖణా. ధమ్మానం సభావం పతి న అపేక్ఖతీతి అపచ్చవేక్ఖణా.

కుసలాకుసలకమ్మేసు విపరీతవుత్తియా సభావగ్గహణాభావేన వా ఏకమ్పి కమ్మం ఏతస్స పచ్చక్ఖం నత్థి, సయం వా కస్సచి కమ్మస్స పచ్చక్ఖకరణం నామ న హోతీతి అప్పచ్చక్ఖకమ్మం. యం ఏతస్మిం అనుప్పజ్జమానే చిత్తసన్తానం మేజ్ఝం భవేయ్య, సుచి, వోదానం, తం దుట్ఠం మేజ్ఝం ఇమినాతి దుమ్మేజ్ఝం. బాలానం భావోతి బాల్యం. ముయ్హతీతి మోహో. బలవతరో మోహో పమోహో. సమన్తతో ముయ్హతీతి సమ్మోహో. విజ్జాయ పటిపక్ఖభావతో న విజ్జాతి అవిజ్జా. ఓఘయోగత్థో వుత్తోయేవ. థామగతట్ఠేన అనుసేతీతి అనుసయో. చిత్తం పరియుట్ఠాతి, అభిభవతీతి పరియుట్ఠానం. హితగ్గహణాభావేన హితాభిముఖం గన్తుం న సక్కోతి, అఞ్ఞదత్థు లఙ్గతియేవాతి లఙ్గీ; ఖఞ్జతీతి అత్థో. దురుగ్ఘాటనట్ఠేన వా లఙ్గీ. యథా హి మహాపలిఘసఙ్ఖాతా లఙ్గీ దురుగ్ఘాటా హోతి, ఏవమయమ్పి లఙ్గీ వియాతి లఙ్గీ. సేసం ఉత్తానత్థమేవ. సఙ్గహవారసుఞ్ఞతవారాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థతో వేదితబ్బాతి.

దుతియచిత్తం

౩౯౯. దుతియచిత్తే ససఙ్ఖారేనాతి పదం విసేసం. తమ్పి హేట్ఠా వుత్తత్థమేవ. ఇదం పన చిత్తం కిఞ్చాపి ఛసు ఆరమ్మణేసు సోమనస్సితస్స లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘సత్తో సత్తో’తిఆదినా నయేన పరామసన్తస్స ఉప్పజ్జతి, తథాపి ససఙ్ఖారికత్తా సప్పయోగేన సఉపాయేన ఉప్పజ్జనతో – యదా కులపుత్తో మిచ్ఛాదిట్ఠికస్స కులస్స కుమారికం పత్థేతి. తే చ ‘అఞ్ఞదిట్ఠికా తుమ్హే’తి కుమారికం న దేన్తి. అథఞ్ఞే ఞాతకా ‘యం తుమ్హే కరోథ తమేవాయం కరిస్సతీ’తి దాపేన్తి. సో తేహి సద్ధిం తిత్థియే ఉపసఙ్కమతి. ఆదితోవ వేమతికో హోతి. గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తే కాలే ఏతేసం కిరియా మనాపాతి లద్ధిం రోచేతి, దిట్ఠిం గణ్హాతి – ఏవరూపే కాలే ఇదం లబ్భతీతి వేదితబ్బం.

యేవాపనకేసు పనేత్థ థినమిద్ధం అధికం. తత్థ థిననతా ‘థినం’. మిద్ధనతా ‘మిద్ధం’; అనుస్సాహసంహననతా అసత్తివిఘాతో చాతి అత్థో. థినఞ్చ మిద్ధఞ్చ థినమిద్ధం. తత్థ థినం అనుస్సాహలక్ఖణం, వీరియవినోదనరసం, సంసీదనపచ్చుపట్ఠానం. మిద్ధం అకమ్మఞ్ఞతాలక్ఖణం, ఓనహనరసం, లీనభావపచ్చుపట్ఠానం పచలాయికానిద్దాపచ్చుపట్ఠానం వా. ఉభయమ్పి అరతితన్దీవిజమ్భితాదీసు అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానన్తి.

తతియచిత్తం

౪౦౦. తతియం ఛసు ఆరమ్మణేసు సోమనస్సితస్స లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘సత్తో సత్తో’తిఆదినా నయేన అపరామసన్తస్స నారాయణవిరాజనమల్లయుద్ధనటసమజ్జాదీని పస్సతో మనాపియసద్దసవనాదిపసుతస్స వా ఉప్పజ్జతి. ఇధ మానేన సద్ధిం పఞ్చ అపణ్ణకఙ్గాని హోన్తి. తత్థ మఞ్ఞతీతి ‘మానో’. సో ఉన్నతిలక్ఖణో, సమ్పగ్గహరసో, కేతుకమ్యతాపచ్చుపట్ఠానో, దిట్ఠివిప్పయుత్తలోభపదట్ఠానో, ఉమ్మాదో వియ దట్ఠబ్బోతి.

చతుత్థచిత్తం

౪౦౨. చతుత్థం వుత్తప్పకారేసు ఏవ ఠానేసు యదా సీసే ఖేళం ఖిపన్తి, పాదపంసుం ఓకిరన్తి, తదా తస్స పరిహరణత్థం సఉస్సాహేన అన్తరన్తరా ఓలోకేన్తానం రాజనాటకేసు నిక్ఖన్తేసు ఉస్సారణాయ వత్తమానాయ తేన తేన ఛిద్దేన ఓలోకేన్తానఞ్చాతి ఏవమాదీసు ఠానేసు ఉప్పజ్జతి. ఇధ పన థినమిద్ధేహి సద్ధిం సత్త యేవాపనకా హోన్తి. ఉభయత్థాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి పరిహాయతి. తం ఠపేత్వా సేసానం వసేన ధమ్మగణనా వేదితబ్బాతి.

పఞ్చమచిత్తం

౪౦౩. పఞ్చమం ఛసు ఆరమ్మణేసు వేదనావసేన మజ్ఝత్తస్స లోభం ఉప్పాదేత్వా ‘సత్తో సత్తో’తిఆదినా నయేన పరామసన్తస్స ఉప్పజ్జతి. సోమనస్సట్ఠానే పనేత్థ ఉపేక్ఖావేదనా హోతి, పీతిపదం పరిహాయతి. సేసం సబ్బం పఠమచిత్తసదిసమేవ.

ఛట్ఠచిత్తాది

౪౦౯-౪౧౨. ఛట్ఠసత్తమట్ఠమానిపి వేదనం పరివత్తేత్వా పీతిపదఞ్చ హాపేత్వా దుతియతతియచతుత్థేసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఇమేసు అట్ఠసు లోభసహగతచిత్తేసు సహజాతాధిపతి ఆరమ్మణాధిపతీతి ద్వేపి అధిపతయో లబ్భన్తి.

నవమచిత్తం

౪౧౩. నవమం ఛసు ఆరమ్మణేసు దోమనస్సితస్స పటిఘం ఉప్పాదయతో ఉప్పజ్జతి. తస్స సమయవవత్థానవారే తావ దుట్ఠు మనో, హీనవేదనత్తా వా కుచ్ఛితం మనోతి దుమ్మనో; దుమ్మనస్స భావో దోమనస్సం. తేన సహగతన్తి దోమనస్ససహగతం. అసమ్పియాయనభావేన ఆరమ్మణస్మిం పటిహఞ్ఞతీతి పటిఘం. తేన సమ్పయుత్తన్తి పటిఘసమ్పయుత్తం.

ధమ్ముద్దేసే తీసుపి ఠానేసు దోమనస్సవేదనావ ఆగతా. తత్థ వేదనాపదం వుత్తమేవ. తథా దుక్ఖదోమనస్సపదాని లక్ఖణాదితో పన అనిట్ఠారమ్మణానుభవనలక్ఖణం దోమనస్సం, యథాతథా వా అనిట్ఠాకారసమ్భోగరసం, చేతసికాబాధపచ్చుపట్ఠానం, ఏకన్తేనేవ హదయవత్థుపదట్ఠానం.

మూలకమ్మపథేసు యథా పురిమచిత్తేసు లోభో హోతి, అభిజ్ఝా హోతీతి ఆగతం, ఏవం దోసో హోతి, బ్యాపాదో హోతీతి వుత్తం. తత్థ దుస్సన్తి తేన, సయం వా దుస్సతి, దుస్సనమత్తమేవ వా తన్తి దోసో సో చణ్డిక్కలక్ఖణో పహటాసివిసో వియ, విసప్పనరసో విసనిపాతో వియ, అత్తనో నిస్సయదహనరసో వా దావగ్గి వియ, దుస్సనపచ్చుపట్ఠానో లద్ధోకాసో వియ సపత్తో, ఆఘాతవత్థుపదట్ఠానో విససంసట్ఠపూతిముత్తం వియ దట్ఠబ్బో.

బ్యాపజ్జతి తేన చిత్తం, పూతిభావం ఉపగచ్ఛతి, బ్యాపాదయతి వా వినయాచారరూపసమ్పత్తిహితసుఖాదీనీతి బ్యాపాదో. అత్థతో పనేస దోసోయేవ. ఇధ పదపటిపాటియా ఏకూనతింస పదాని హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన చుద్దస. తేసం వసేన సవిభత్తికావిభత్తికరాసిభేదో వేదితబ్బో.

యేవాపనకేసు ఛన్దాధిమోక్ఖమనసికారఉద్ధచ్చాని నియతాని. ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చేసు పన అఞ్ఞతరేన సద్ధిం పఞ్చ పఞ్చ హుత్వాపి ఉప్పజ్జన్తి. ఏవమేపి తయో ధమ్మా అనియతయేవాపనకా నామ. తేసు ఇస్సతీతి ‘ఇస్సా’. సా పరసమ్పత్తీనం ఉసూయనలక్ఖణా, తత్థేవ అనభిరతిరసా, తతో విముఖభావపచ్చుపట్ఠానా, పరసమ్పత్తిపదట్ఠానా. సంయోజనన్తి దట్ఠబ్బా. మచ్ఛేరభావో ‘మచ్ఛరియం’. తం లద్ధానం వా లభితబ్బానం వా అత్తనో సమ్పత్తీనం నిగూహనలక్ఖణం, తాసంయేవ పరేహి సాధారణభావఅక్ఖమనరసం, సఙ్కోచనపచ్చుపట్ఠానం కటుకఞ్చుకతాపచ్చుపట్ఠానం వా, అత్తసమ్పత్తిపదట్ఠానం. చేతసో విరూపభావోతి దట్ఠబ్బం. కుచ్ఛితం కతం కుకతం. తస్స భావో ‘కుక్కుచ్చం’. తం పచ్ఛానుతాపలక్ఖణం, కతాకతానుసోచనరసం, విప్పటిసారపచ్చుపట్ఠానం, కతాకతపదట్ఠానం. దాసబ్యం వియ దట్ఠబ్బం. అయం తావ ఉద్దేసవారే విసేసో.

౪౧౫. నిద్దేసవారే వేదనానిద్దేసే అసాతం సాతపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బం.

౪౧౮. దోసనిద్దేసే దుస్సతీతి దోసో. దుస్సనాతి దుస్సనాకారో. దుస్సితత్తన్తి దుస్సితభావో. పకతిభావవిజహనట్ఠేన బ్యాపజ్జనం బ్యాపత్తి. బ్యాపజ్జనాతి బ్యాపజ్జనాకారో. విరుజ్ఝతీతి విరోధో. పునప్పునం విరుజ్ఝతీతి పటివిరోధో. విరుద్ధాకారపటివిరుద్ధాకారవసేన వా ఇదం వుత్తం. చణ్డికో వుచ్చతి చణ్డో, థద్ధపుగ్గలో; తస్స భావో చణ్డిక్కం. న ఏతేన సురోపితం వచనం హోతి, దురుత్తం అపరిపుణ్ణమేవ హోతీతి అసురోపో. కుద్ధకాలే హి పరిపుణ్ణవచనం నామ నత్థి. సచేపి కస్సచి హోతి తం అప్పమాణం. అపరే పన అస్సుజననట్ఠేన అస్సురోపనతో అస్సురోపోతి వదన్తి. తం అకారణం, సోమనస్సస్సాపి అస్సుజననతో. హేట్ఠా వుత్తఅత్తమనతాపటిపక్ఖతో న అత్తమనతాతి అనత్తమనతా. సా పన యస్మా చిత్తస్సేవ, న సత్తస్స, తస్మా చిత్తస్సాతి వుత్తం. సేసమేత్థ సఙ్గహసుఞ్ఞతవారేసు చ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

దసమచిత్తం

౪౨౧. దసమం ససఙ్ఖారత్తా పరేహి ఉస్సాహితస్స వా, పరేసం వా అపరాధం సారితస్స, సయమేవ వా పరేసం అపరాధం అనుస్సరిత్వా కుజ్ఝమానస్స ఉప్పజ్జతి.

ఇధాపి పదపటిపాటియా ఏకూనతింస, అగ్గహితగ్గహణేన చ చుద్దసేవ పదాని హోన్తి. యేవాపనకేసు పన థినమిద్ధమ్పి లబ్భతి. తస్మా ఏత్థ వినా ఇస్సామచ్ఛరియకుక్కుచ్చేహి చత్తారి అపణ్ణకఙ్గాని థినమిద్ధన్తి ఇమే ఛ ఇస్సాదీనం ఉప్పత్తికాలే తేసు అఞ్ఞతరేన సద్ధిం సత్త యేవాపనకా ఏకక్ఖణే ఉప్పజ్జన్తి. సేసం సబ్బం సబ్బవారేసు నవమసదిసమేవ. ఇమేసు పన ద్వీసు దోమనస్సచిత్తేసు సహజాతాధిపతియేవ లబ్భతి, న ఆరమ్మణాధిపతి. న హి కుద్ధో కిఞ్చి గరుం కరోతీతి.

ఏకాదసమచిత్తం

౪౨౨. ఏకాదసమం ఛసు ఆరమ్మణేసు వేదనావసేన మజ్ఝత్తస్స కఙ్ఖాపవత్తికాలే ఉప్పజ్జతి. తస్స సమయవవత్థానే విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తన్తి పదం అపుబ్బం. తస్సత్థో – విచికిచ్ఛాయ సమ్పయుత్తన్తి విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తం. ధమ్ముద్దేసే ‘విచికిచ్ఛా హోతీ’తి పదమేవ విసేసో. తత్థ విగతా చికిచ్ఛాతి విచికిచ్ఛా. సభావం వా విచినన్తో ఏతాయ కిచ్ఛతి కిలమతీతి విచికిచ్ఛా. సా సంసయలక్ఖణా, కమ్పనరసా, అనిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానా అనేకంసగాహపచ్చుపట్ఠానా వా, అయోనిసోమనసికారపదట్ఠానా. పటిపత్తిఅన్తరాయకరాతి దట్ఠబ్బా.

ఇధ పదపటిపాటియా తేవీసతి పదాని హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన చుద్దస. తేసం వసేన సవిభత్తికావిభత్తికరాసివినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. మనసికారో ఉద్ధచ్చన్తి ద్వేయేవ యేవాపనకా.

౪౨౪. నిద్దేసవారస్స చిత్తస్సేకగ్గతానిద్దేసే యస్మా ఇదం దుబ్బలం చిత్తం పవత్తిట్ఠితిమత్తకమేవేత్థ హోతి, తస్మా ‘సణ్ఠితీ’తిఆదీని అవత్వా చిత్తస్స ‘ఠితీ’తి ఏకమేవ పదం వుత్తం. తేనేవ చ కారణేన ఉద్దేసవారేపి ‘సమాధిన్ద్రియ’న్తిఆది న వుత్తం.

౪౨౫. విచికిచ్ఛానిద్దేసే కఙ్ఖనవసేన కఙ్ఖా. కఙ్ఖాయ ఆయనాతి కఙ్ఖాయనా. పురిమకఙ్ఖా హి ఉత్తరకఙ్ఖం ఆనేతి నామ. ఆకారవసేన వా ఏతం వుత్తం. కఙ్ఖాసమఙ్గిచిత్తం కఙ్ఖాయ ఆయితత్తా కఙ్ఖాయితం నామ. తస్స భావో కఙ్ఖాయితత్తం. విమతీతి నమతి. విచికిచ్ఛా వుత్తత్థా ఏవ. కమ్పనట్ఠేన ద్విధా ఏళయతీతి ద్వేళ్హకం. పటిపత్తినివారణేన ద్విధాపథో వియాతి ద్వేధాపథో. ‘నిచ్చం ను ఖో ఇదం, అనిచ్చం ను ఖో’తిఆదిపవత్తియా ఏకస్మిం ఆకారే సణ్ఠాతుం అసమత్థతాయ సమన్తతో సేతీతి సంసయో. ఏకంసం గహేతుం అసమత్థతాయ న ఏకంసగ్గాహోతి అనేకంసగ్గాహో. నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తీ ఆరమ్మణతో ఓసక్కతీతి ఆసప్పనా. ఓగాహితుం అసక్కోన్తీ పరిసమన్తతో సప్పతీతి పరిసప్పనా. పరియోగాహితుం అసమత్థతాయ అపరియోగాహనా. నిచ్ఛయవసేన ఆరమ్మణే పవత్తితుం అసమత్థతాయ థమ్భితత్తం; చిత్తస్స థద్ధభావోతి అత్థో. విచికిచ్ఛా హి ఉప్పజ్జిత్వా చిత్తం థద్ధం కరోతి. యస్మా పనేసా ఉప్పజ్జమానా ఆరమ్మణం గహేత్వా మనం విలిఖన్తీ వియ, తస్మా మనోవిలేఖోతి వుత్తా. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

ద్వాదసమచిత్తం

౪౨౭. ద్వాదసమస్స సమయవవత్థానే ఉద్ధచ్చేన సమ్పయుత్తన్తి ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తం. ఇదఞ్హి చిత్తం ఛసు ఆరమ్మణేసు వేదనావసేన మజ్ఝత్తం హుత్వా ఉద్ధతం హోతి. ఇధ ధమ్ముద్దేసే ‘విచికిచ్ఛా’-ఠానే ‘ఉద్ధచ్చం హోతీ’తి ఆగతం. పదపటిపాటియా అట్ఠవీసతి పదాని హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన చుద్దస. తేసం వసేన సవిభత్తికావిభత్తికరాసివిధానం వేదితబ్బం. అధిమోక్ఖో మనసికారోతి ద్వేయేవ యేవాపనకా.

౪౨౯. నిద్దేసవారస్స ఉద్ధచ్చనిద్దేసే చిత్తస్సాతి న సత్తస్స, న పోసస్స. ఉద్ధచ్చన్తి ఉద్ధతాకారో. న వూపసమోతి అవూపసమో. చేతో విక్ఖిపతీతి చేతసోవిక్ఖేపో. భన్తత్తం చిత్తస్సాతి చిత్తస్స భన్తభావో, భన్తయానభన్తగోణాదీని వియ. ఇమినా ఏకారమ్మణస్మింయేవ విప్ఫన్దనం కథితం. ఉద్ధచ్చఞ్హి ఏకారమ్మణే విప్ఫన్దతి, విచికిచ్ఛా నానారమ్మణే. సేసం సబ్బవారేసు హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

ఇదాని ఇమస్మిం చిత్తద్వయే పకిణ్ణకవినిచ్ఛయో హోతి. ‘ఆరమ్మణే పవట్టనకచిత్తాని నామ కతీ’తి? హి వుత్తే ‘ఇమానేవ ద్వే’తి వత్తబ్బం. తత్థ విచికిచ్ఛాసహగతం ఏకన్తేన పవట్టతి, ఉద్ధచ్చసహగతం పన లద్ధాధిమోక్ఖత్తా లద్ధపతిట్ఠం పవట్టతి. యథా హి వట్టచతురస్సేసు ద్వీసు మణీసు పబ్భారట్ఠానే పవట్టేత్వా విస్సట్ఠేసు వట్టమణి ఏకన్తేనేవ పవట్టతి, చతురస్సో పతిట్ఠాయ పతిట్ఠాయ పవట్టతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. సబ్బేసుపి హీనాదిభేదో న ఉద్ధటో, సబ్బేసం ఏకన్తహీనత్తా. సహజాతాధిపతి లబ్భమానోపి న ఉద్ధటో, హేట్ఠా దస్సితనయత్తా. ఞాణాభావతో పనేత్థ వీమంసాధిపతి నామ నత్థి. పచ్ఛిమద్వయే సేసోపి నత్థి ఏవ. కస్మా? కఞ్చి ధమ్మం ధురం కత్వా అనుప్పజ్జనతో, పట్ఠానే చ పటిసిద్ధతో.

ఇమేహి పన ద్వాదసహిపి అకుసలచిత్తేహి కమ్మే ఆయూహితే, ఠపేత్వా ఉద్ధచ్చసహగతం, సేసాని ఏకాదసేవ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢన్తి. విచికిచ్ఛాసహగతే అలద్ధాధిమోక్ఖే దుబ్బలేపి పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢమానే ఉద్ధచ్చసహగతం లద్ధాధిమోక్ఖం బలవం కస్మా నాకడ్ఢతీతి? దస్సనేన పహాతబ్బాభావతో. యది హి ఆకడ్ఢేయ్య ‘దస్సనేనపహాతబ్బ’-పదవిభఙ్గే ఆగచ్ఛేయ్య, తస్మా, ఠపేత్వా తం, సేసాని ఏకాదస ఆకడ్ఢన్తి. తేసు హి యేన కేనచి కమ్మే ఆయూహితే తాయ చేతనాయ చతూసు అపాయేసు పటిసన్ధి హోతి. అకుసలవిపాకేసు అహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుఉపేక్ఖాసహగతాయ పటిసన్ధిం గణ్హాతి. ఇతరస్సాపి ఏత్థేవ పటిసన్ధిదానం భవేయ్య. యస్మా పనేతం నత్థి, తస్మా ‘దస్సనేనపహాతబ్బ’-పదవిభఙ్గే నాగతన్తి.

అకుసలా ధమ్మాతిపదస్స వణ్ణనా నిట్ఠితా.