౧. చిత్తుప్పాదకణ్డో

తికమాతికాపదవణ్ణనా

ఇదాని

ఇతి మే భాసమానస్స, అభిధమ్మకథం ఇమం;

అవిక్ఖిత్తా నిసామేథ, దుల్లభా హి అయం కథాతి.

ఏవం పటిఞ్ఞాతాయ అభిధమ్మకథాయ కథనోకాసో సమ్పత్తో. తత్థ యస్మా అభిధమ్మో నామ ధమ్మసఙ్గణీఆదీని సత్తప్పకరణాని; ధమ్మసఙ్గణీపి చిత్తుప్పాదకణ్డాదీనం వసేన చత్తారి కణ్డాని; చిత్తుప్పాదకణ్డమ్పి మాతికాపదభాజనీయవసేన దువిధం; తత్థ మాతికా ఆది; సాపి తికమాతికా దుకమాతికాతి దువిధా; తత్థ తికమాతికా ఆది; తికమాతికాయపి కుసలత్తికం కుసలత్తికేపి కుసలా ధమ్మాతి ఇదం పదం; తస్మా –

ఇతో పట్ఠాయ గమ్భీరం, అభిధమ్మకథం ఇమం;

వుచ్చమానం నిసామేథ, ఏకగ్గా సాధు సాధవోతి.

౧. ‘‘కుసలా ధమ్మా, అకుసలా ధమ్మా, అబ్యాకతా ధమ్మా’’తి అయం తావ ఆదిపదేన లద్ధనామో కుసలత్తికో నామ. ‘‘సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా, దుక్ఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా, అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా ధమ్మా’’తి అయం సబ్బపదేహి లద్ధనామో వేదనాత్తికో నామ. ఏవం ఆదిపదవసేన వా సబ్బపదవసేన వా సబ్బేసమ్పి తికదుకానం నామం వేదితబ్బం. సబ్బేవ చేతే పఞ్చదసహి పరిచ్ఛేదేహి వవత్థితా. తికానఞ్హి ఏకో పరిచ్ఛేదో, దుకానం చతుద్దస. ‘‘హేతూ ధమ్మా, నహేతూ ధమ్మా’’తిఆదయో హి ఛ దుకా గన్థతో చ అత్థతో చ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధేన కణ్ణికా వియ ఘటా వియ హుత్వా ఠితత్తా ‘హేతుగోచ్ఛకో’తి వుచ్చతి. తతో అపరే ‘‘సప్పచ్చయా ధమ్మా అప్పచ్చయా ధమ్మా’’తిఆదయో సత్త దుకా, అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్బన్ధా, కేవలం దుకసామఞ్ఞతో ఉచ్చినిత్వా ఉచ్చినిత్వా విసుం విసుం గోచ్ఛకన్తరే ఠపితత్తా అఞ్ఞేహి చ మహన్తరదుకేహి చూళకత్తా ‘చూళన్తరదుకా’తి వేదితబ్బా. తతో పరం ఆసవదుకాదీనం ఛన్నం వసేన ‘ఆసవగోచ్ఛకో’; తథా సంయోజనదుకాదీనం వసేన ‘సంయోజనగోచ్ఛకో’; తథా గన్థఓఘయోగనీవరణదుకాదీనం వసేన ‘గన్థఓఘయోగనీవరణగోచ్ఛకా’; పరామాసదుకాదీనం పఞ్చన్నం వసేన ‘పరామాసగోచ్ఛకో’తి. సబ్బేపి సత్త గోచ్ఛకా వేదితబ్బా. తతో పరం ‘‘సారమ్మణా ధమ్మా’’తిఆదయో చతుద్దస దుకా ‘మహన్తరదుకా’ నామ. తతో ఉపాదానదుకాదయో ఛ దుకా ‘ఉపాదానగోచ్ఛకో’ నామ. తతో కిలేసదుకాదయో అట్ఠ దుకా ‘కిలేసగోచ్ఛకో’ నామ. తతో పరం దస్సనేనపహాతబ్బదుకాదయో అట్ఠారస దుకా అభిధమ్మమాతికాయ పరియోసానే ఠపితత్తా ‘పిట్ఠిదుకా’ నామ. ‘‘విజ్జాభాగినో ధమ్మా అవిజ్జాభాగినో ధమ్మా’’తిఆదయో పన ద్వాచత్తాలీస దుకా ‘సుత్తన్తికదుకా’ నామ. ఏవం సబ్బేపేతే పఞ్చదసహి పరిచ్ఛేదేహి వవత్థితాతి వేదితబ్బా.

ఏవం వవత్థితా పనేతే సప్పదేసనిప్పదేసవసేన ద్వే కోట్ఠాసా హోన్తి. తేసు హి నవ తికా ఏకసత్తతి చ దుకా సప్పదేసానం రూపారూపధమ్మానం పరిగ్గహితత్తా సప్పదేసా నామ. అవసేసా తేరస తికా ఏకసత్తతి చ దుకా నిప్పదేసా నామ. తత్థ తికేసు తావ వేదనాత్తికో వితక్కత్తికో పీతిత్తికో ఉప్పన్నత్తికో అతీతత్తికో చత్తారో ఆరమ్మణత్తికాతి ఇమే నవ తికా సప్పదేసా నామ. దుకేసు హేతుగోచ్ఛకాదీనం ఉపాదానగోచ్ఛకపరియోసానానం నవన్నం గోచ్ఛకానం పరియోసానే తయో తయో దుకా, కిలేసగోచ్ఛకపరియోసానే చత్తారో దుకా, ‘‘చిత్తసమ్పయుత్తా ధమ్మా, చిత్తవిప్పయుత్తా ధమ్మా’’‘‘చిత్తసంసట్ఠా ధమ్మా, చిత్తవిసంసట్ఠా ధమ్మా’’తి ద్వే మహన్తరదుకా, సుత్తన్తికదుకేసు అధివచనదుకం నిరుత్తిదుకం పఞ్ఞత్తిదుకం నామరూపదుకన్తి ఇమే చత్తారో దుకే ఠపేత్వా అవసేసా అట్ఠతింస దుకా చాతి ఏతే సప్పదేసా నామ. వుత్తావసేసా తికదుకా సబ్బేపి నిప్పదేసాతి వేదితబ్బా.

ఇదాని కుసలా ధమ్మాతిఆదీనం మాతికాపదానం అయమనుపుబ్బపదవణ్ణనా – ‘కుసల’-సద్దో తావ ఆరోగ్యఅనవజ్జఛేకసుఖవిపాకేసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘కచ్చి ను భోతో కుసలం, కచ్చి భోతో అనామయ’’న్తిఆదీసు (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) ఆరోగ్యే దిస్సతి. ‘‘కతమో పన, భన్తే, కాయసమాచారో కుసలో? యో ఖో, మహారాజ, కాయసమాచారో అనవజ్జో’’తి (మ. ని. ౨.౩౬౧) చ, ‘‘అపరం పన, భన్తే, ఏతదానుత్తరియం యథా భగవా ధమ్మం దేసేతి కుసలేసు ధమ్మేసూ’’తి (దీ. ని. ౩.౧౪౫) చ ఏవమాదీసు అనవజ్జే. ‘‘కుసలో త్వం రథస్స అఙ్గపచ్చఙ్గానం’’ (మ. ని. ౨.౮౭), ‘‘కుసలా నచ్చగీతస్స సిక్ఖితా చాతురిత్థియో’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౯౪) ఛేకే. ‘‘కుసలానం, భిక్ఖవే, ధమ్మానం సమాదానహేతు’’ (దీ. ని. ౩.౮౦), ‘‘కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తా ఉపచితత్తా’’తిఆదీసు (ధ. స. ౪౩౧) సుఖవిపాకే. స్వాయమిధ ఆరోగ్యేపి అనవజ్జేపి సుఖవిపాకేపి వత్తతి.

ధమ్మసద్దో పనాయం పరియత్తిహేతుగుణనిస్సత్తనిజ్జీవతాదీసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘ధమ్మం పరియాపుణాతి సుత్తం గేయ్య’’న్తిఆదీసు (అ. ని. ౪.౧౦౨) పరియత్తియం దిస్సతి. ‘‘హేతుమ్హి ఞాణం ధమ్మపటిసమ్భిదా’’తిఆదీసు (విభ. ౭౨౦) హేతుమ్హి.

‘‘న హి ధమ్మో అధమ్మో చ, ఉభో సమవిపాకినో;

అధమ్మో నిరయం నేతి, ధమ్మో పాపేతి సుగ్గతి’’న్తి. (థేరగా. ౩౦౪; జా. ౧.౧౫.౩౮౬) –

ఆదీసు గుణే. ‘‘తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తి’’ (ధ. స. ౧౨౧), ‘‘ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩) నిస్సత్తనిజ్జీవతాయం. స్వాయమిధాపి నిస్సత్తనిజ్జీవతాయమేవ వట్టతి.

వచనత్థో పనేత్థ – కుచ్ఛితే పాపకే ధమ్మే సలయన్తి చలయన్తి కమ్పేన్తి విద్ధంసేన్తీతి కుసలా. కుచ్ఛితేన వా ఆకారేన సయన్తీతి కుసా. తే అకుసలసఙ్ఖాతే కుసే లునన్తి ఛిన్దన్తీతి కుసలా. కుచ్ఛితానం వా సానతో తనుకరణతో ఓసానకరణతో ఞాణం కుసం నామ. తేన కుసేన లాతబ్బాతి కుసలా; గహేతబ్బా పవత్తేతబ్బాతి అత్థో. యథా వా కుసా ఉభయభాగగతం హత్థప్పదేసం లునన్తి, ఏవమిమేపి ఉప్పన్నానుప్పన్నభావేన ఉభయభాగగతం కిలేసపక్ఖం లునన్తి. తస్మా కుసా వియ లునన్తీతిపి కుసలా. అత్తనో పన సభావం ధారేన్తీతి ధమ్మా. ధారియన్తి వా పచ్చయేహి, ధారీయన్తి వా యథాసభావతోతి ధమ్మా. న కుసలా అకుసలా. మిత్తపటిపక్ఖా అమిత్తా వియ, లోభాదిపటిపక్ఖా అలోభాదయో వియ చ, కుసలపటిపక్ఖాతి అత్థో. న బ్యాకతాతి అబ్యాకతా, కుసలాకుసలభావేన అకథితాతి అత్థో. తేసు పన అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా కుసలా, సావజ్జదుక్ఖవిపాకలక్ఖణా అకుసలా, అవిపాకలక్ఖణా అబ్యాకతా.

కిం పనేతాని ‘కుసలా’తి వా ‘ధమ్మా’తి వాతిఆదీని ఏకత్థాని ఉదాహు నానత్థానీతి? కిఞ్చేత్థ? యది తావ ఏకత్థాని ‘కుసలా ధమ్మా’తి ఇదం ‘కుసలాకుసలా’తివుత్తసదిసం హోతి. అథ నానత్థాని తికదుకానం ఛక్కచతుక్కభావో ఆపజ్జతి పదానఞ్చ అసమ్బన్ధో.

యథా హి ‘కుసలా’ ‘రూపం’‘చక్ఖుమా’తి వుత్తే అత్థవసేన అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోలోకేన్తానం పదానం న కోచి సమ్బన్ధో, ఏవమిధాపి పదానం అసమ్బన్ధో ఆపజ్జతి. పుబ్బాపరసమ్బన్ధరహితాని చ పదాని నిప్పయోజనాని నామ హోన్తి. యాపి చేసా పరతో ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి పుచ్ఛా, తాయపి సద్ధిం విరోధో ఆపజ్జతి. నేవ హి ధమ్మా కుసలా; అథ చ పనిదం వుచ్చతి – కతమే ధమ్మా ‘కుసలా’తి. అపరో నయో – యది ఏతాని ఏకత్థాని, తిణ్ణం ‘ధమ్మానం’ ఏకత్తా కుసలాదీనమ్పి ఏకత్తం ఆపజ్జతి. కుసలాదిపరానఞ్హి తిణ్ణమ్పి ‘ధమ్మానం’ ధమ్మభావేన ఏకత్తం. తస్మా ధమ్మత్తయేన సద్ధిం అత్థతో నిన్నానత్థానం కుసలాదీనమ్పి ఏకత్తం ఆపజ్జతి. ‘యదేవ కుసలం, తం అకుసలం, తం అబ్యాకత’న్తి. ‘అథాపి తిణ్ణం ధమ్మానం ఏకత్తం న సమ్పటిచ్ఛథ, అఞ్ఞోవ కుసలపరో ధమ్మో, అఞ్ఞో అకుసలపరో ధమ్మో, అఞ్ఞో అబ్యాకతపరో ధమ్మోతి వదథ, ఏవం సన్తే ధమ్మో నామ భావో, భావతో చ అఞ్ఞో అభావోతి కుసలపరా భావసఙ్ఖాతా ధమ్మా అఞ్ఞో అకుసలపరో ధమ్మో అభావో సియా, తథా అబ్యాకతపరో. తేహి చ అఞ్ఞో కుసలపరోపి. ఏవం అభావత్తం ఆపన్నేహి ధమ్మేహి అనఞ్ఞే కుసలాదయోపి అభావాయేవ సియు’న్తి.

సబ్బమేతం అకారణం. కస్మా? యథానుమతివోహారసిద్ధితోతి. వోహారో హి యథా యథా అత్థేసు అనుమతో సమ్పటిచ్ఛితో తథా తథేవ సిద్ధో. న చాయం ‘‘కుసలా ధమ్మా’’తిఆదీసు కుసలపుబ్బో ధమ్మాభిలాపో ధమ్మపరో చ కుసలాభిలాపో, యథా ‘కుసలా కుసలా’తి ఏవం, అత్తనో అత్థవిసేసాభావేన పణ్డితేహి సమ్పటిచ్ఛితో; న చ ‘కుసలా’ ‘రూపం’చక్ఖుమాసద్దా వియ అఞ్ఞమఞ్ఞం అనోలోకితత్థభావేన. ‘కుసల’-సద్దో పనేత్థ అనవజ్జసుఖవిపాకసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స జోతకభావేన సమ్పటిచ్ఛితో, ‘అకుసల’-సద్దో సావజ్జదుక్ఖవిపాకత్థజోతకత్తేన, ‘అబ్యాకత’-సద్దో అవిపాకత్థజోతకత్తేన, ‘ధమ్మ’-సద్దో సభావధారణాదిఅత్థజోతకత్తేన. సో ఏతేసం అఞ్ఞతరానన్తరే వుచ్చమానో అత్తనో అత్థసామఞ్ఞం దీపేతి. సబ్బేవ హి ఏతే సభావధారణాదినా లక్ఖణేన ధమ్మా. కుసలాదిసద్దా చాపి ధమ్మసద్దస్స పురతో వుచ్చమానా అత్తనో అత్తనో అత్థవిసేసం తస్స దీపేన్తి. ధమ్మో హి కుసలో వా హోతి అకుసలో వా అబ్యాకతో వా. ఏవమేతే విసుం విసుం వుచ్చమానా అత్తనో అత్తనో అత్థమత్తదీపకత్తేన సమ్పటిచ్ఛితా. ధమ్మసద్దేన సహ వుచ్చమానా అత్తనో అత్తనో అత్థసామఞ్ఞం అత్థవిసేసం వా దీపకత్తేన లోకే పణ్డితేహి సమ్పటిచ్ఛితా. తస్మా యదేతమేత్థ ఏకత్థనానాత్థతం వికప్పేత్వా దోసారోపనకారణం వుత్తం సబ్బమేతం అకారణం. అయం తావ కుసలత్తికస్స అనుపుబ్బపదవణ్ణనా. ఇమినావ నయేన సేసతికదుకానమ్పి నయో వేదితబ్బో. ఇతో పరం పన విసేసమత్తమేవ వక్ఖామ.

౨. సుఖాయ వేదనాయాతిఆదీసు ‘సుఖ’-సద్దో తావ సుఖవేదనాసుఖమూలసుఖారమ్మణసుఖహేతుసుఖపచ్చయట్ఠానఅబ్యాబజ్ఝనిబ్బానాదీసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘సుఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౩౨) సుఖవేదనాయం దిస్సతి. ‘‘సుఖో బుద్ధానం ఉప్పాదో’’ (ధ. ప. ౧౯౪), ‘‘సుఖా విరాగతా లోకే’’తిఆదీసు (ఉదా. ౧౧; మహావ. ౫) సుఖమూలే ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం సుఖం సుఖానుపతితం సుఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౬౦) సుఖారమ్మణే. ‘‘సుఖస్సేతం, భిక్ఖవే, అధివచనం యదిదం పుఞ్ఞానీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౭.౬౨) సుఖహేతుమ్హి. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ సుఖా సగ్గా’’ (మ. ని. ౩.౨౫౫), ‘‘న తే సుఖం పజానన్తి యే న పస్సన్తి నన్దన’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౧౧) సుఖపచ్చయట్ఠానే. ‘‘దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారా ఏతే ధమ్మా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౮౨) అబ్యాబజ్ఝే. ‘‘నిబ్బానం పరమం సుఖ’’న్తిఆదిసు (ధ. ప. ౨౦౩-౨౦౪) నిబ్బానే. ఇధ పనాయం సుఖవేదనాయమేవ దట్ఠబ్బో. ‘వేదనా’-సద్దో ‘‘విదితా వేదనా ఉప్పజ్జన్తీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౦౮) వేదయితస్మింయేవ వత్తతి.

‘దుక్ఖ’-సద్దో దుక్ఖవేదనాదుక్ఖవత్థుదుక్ఖారమ్మణదుక్ఖపచ్చయదుక్ఖపచ్చయట్ఠానాదీసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘దుక్ఖస్స చ పహానా’’తిఆదీసు దుక్ఖవేదనాయం దిస్సతి. ‘‘జాతిపి దుక్ఖా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౮౭; విభ. ౧౯౦) దుక్ఖవత్థుస్మిం. ‘‘యస్మా చ ఖో, మహాలి, రూపం దుక్ఖం దుక్ఖానుపతితం దుక్ఖావక్కన్త’’న్తిఆదీసు దుక్ఖారమ్మణే. ‘‘దుక్ఖో పాపస్స ఉచ్చయో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౧౧౭) దుక్ఖపచ్చయే. ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, న సుకరం అక్ఖానేన పాపుణితుం యావ దుక్ఖా నిరయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౨౫౦) దుక్ఖపచ్చయట్ఠానే. ఇధ పనాయం దుక్ఖవేదనాయమేవ దట్ఠబ్బో.

వచనత్థో పనేత్థ – సుఖయతీతి సుఖా. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖా. న దుక్ఖా న సుఖాతి అదుక్ఖమసుఖా. ‘మ-కారో పదసన్ధివసేన వుత్తో. సబ్బాపి ఆరమ్మణరసం వేదయన్తి అనుభవన్తీతి వేదనా. తాసు ఇట్ఠానుభవనలక్ఖణా సుఖా, అనిట్ఠానుభవనలక్ఖణా దుక్ఖా, ఉభయవిపరీతానుభవనలక్ఖణా అదుక్ఖమసుఖా. యోపనాయం తీసుపి పదేసు ‘సమ్పయుత్త’-సద్దో, తస్సత్థో – సమం పకారేహి యుత్తాతి సమ్పయుత్తా. కతరేహి పకారేహీతి? ఏకుప్పాదతాదీహి. ‘‘నత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సమ్పయుత్తాతి? ఆమన్తా’’తి హి ఇమస్స పఞ్హస్స పటిక్ఖేపే ‘‘నను అత్థి కేచి ధమ్మా కేహిచి ధమ్మేహి సహగతా సహజాతా సంసట్ఠా ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణా’’తి (కథా. ౪౭౩) ఏవం ఏకుప్పాదతాదీనం వసేన సమ్పయోగత్థో వుత్తో. ఇతి ఇమేహి ఏకుప్పాదతాదీహి సమం పకారేహి యుత్తాతి సమ్పయుత్తా.

౩. విపాకత్తికే అఞ్ఞమఞ్ఞవిసిట్ఠానం కుసలాకుసలానం పాకాతి విపాకా. విపక్కభావమాపన్నానం అరూపధమ్మానమేతం అధివచనం. విపాకధమ్మధమ్మాతి విపాకసభావధమ్మా. యథా జాతిజరాసభావా జాతిజరాపకతికా సత్తా జాతిధమ్మా జరాధమ్మాతి వుచ్చన్తి ఏవం విపాకజనకట్ఠేన విపాకసభావా విపాకపకతికా ధమ్మాతి అత్థో. తతియపదం ఉభయసభావపటిక్ఖేపవసేన వుత్తం.

౪. ఉపాదిన్నుపాదానియత్తికే ఆరమ్మణకరణవసేన తణ్హాదిట్ఠీహి ఉపేతేన కమ్మునా ఆదిన్నా, ఫలభావేన గహితాతి ఉపాదిన్నా. ఆరమ్మణభావం ఉపగన్త్వా ఉపాదానసమ్బన్ధేన ఉపాదానానం హితాతి ఉపాదానియా. ఉపాదానస్స ఆరమ్మణపచ్చయభూతానమేతం అధివచనం. ఉపాదిణ్ణా చ తే ఉపాదానియా చాతి ఉపాదిణ్ణుపాదానియా; సాసవకమ్మనిబ్బత్తానం రూపారూపధమ్మానమేతం అధివచనం. ఇతి ఇమినా నయేన సేసపదద్వయేపి పటిసేధసహితో అత్థో వేదితబ్బో.

౫. సంకిలిట్ఠసంకిలేసికత్తికే సంకిలేసేతీతి సంకిలేసో, విబాధతి, ఉపతాపేతి చాతి అత్థో. సంకిలేసేన సమన్నాగతాతి సంకిలిట్ఠా. అత్తానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తనేన సంకిలేసం అరహన్తి, సంకిలేసే వా నియుత్తా, తస్స ఆరమ్మణభావానతిక్కమనతోతి సంకిలేసికా. సంకిలేసస్స ఆరమ్మణపచ్చయభూతానమేతం అధివచనం. సంకిలిట్ఠా చ తే సంకిలేసికా చాతి సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా. సేసపదద్వయమ్పి పురిమత్తికే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౬. వితక్కత్తికే సమ్పయోగవసేన వత్తమానేన సహ వితక్కేన సవితక్కా. సహ విచారేన సవిచారా. సవితక్కా చ తే సవిచారా చాతి సవితక్కసవిచారా. ఉభయరహితా అవితక్కఅవిచారా. వితక్కవిచారేసు విచారోవ మత్తా, పమాణం, ఏతేసన్తి విచారమత్తా. విచారతో ఉత్తరి వితక్కేన సద్ధిం సమ్పయోగం న గచ్ఛన్తీతి అత్థో. అవితక్కా చ తే విచారమత్తా చాతి అవితక్కవిచారమత్తా.

౭. పీతిత్తికే పీతియా సహ ఏకుప్పాదాదిభావం గతాతి పీతిసహగతా, పీతిసమ్పయుత్తాతి అత్థో. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఉపేక్ఖాతి చేత్థ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా వుత్తా. సా హి సుఖదుక్ఖాకారప్పవత్తిం ఉపేక్ఖతి, మజ్ఝత్తాకారసణ్ఠితత్తా తేనాకారేన పవత్తతీతి ఉపేక్ఖా. ఇతి వేదనాత్తికతో పదద్వయమేవ గహేత్వా నిప్పీతికస్స సుఖస్స సప్పీతికసుఖతో విసేసదస్సనవసేన అయం తికో వుత్తో.

౮. దస్సనత్తికే దస్సనేనాతి సోతాపత్తిమగ్గేన. సో హి పఠమం నిబ్బానం దస్సనతో దస్సనన్తి వుత్తో. గోత్రభు పన కిఞ్చాపి పఠమతరం పస్సతి, యథా పన రఞ్ఞో సన్తికం కేనచిదేవ కరణీయేన ఆగతో పురిసో దూరతోవ రథికాయ చరన్తం హత్థిక్ఖన్ధగతం రాజానం దిస్వాపి ‘దిట్ఠో తే రాజా’తి పుట్ఠో దిస్వాపి కత్తబ్బకిచ్చస్స అకతత్తా ‘న పస్సామీ’తి ఆహ. ఏవమేవ నిబ్బానం దిస్వాపి కత్తబ్బస్స కిలేసప్పహానస్సాభావా న దస్సనన్తి వుచ్చతి. తఞ్హి ఞాణం మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానే తిట్ఠతి. భావనాయాతి సేసమగ్గత్తయేన. సేసమగ్గత్తయఞ్హి పఠమమగ్గేన దిట్ఠస్మింయేవ ధమ్మే భావనావసేన ఉప్పజ్జతి, అదిట్ఠపుబ్బం కిఞ్చి న పస్సతి, తస్మా భావనాతి వుచ్చతి. తతియపదం ఉభయపటిక్ఖేపవసేన వుత్తం.

౯. తదనన్తరత్తికే దస్సనేన పహాతబ్బో హేతు ఏతేసన్తి దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకా. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. తతియపదే నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసన్తి ఏవమత్థం అగ్గహేత్వా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి ఏవమత్థో గహేతబ్బో. ఇతరథా హి అహేతుకానం అగ్గహణం భవేయ్య; హేతుయేవ హి తేసం నత్థి యో దస్సనభావనాహి పహాతబ్బో సియా. సహేతుకేసుపి హేతువజ్జానం పహానం ఆపజ్జతి, న హేతూనం; హేతుయేవ హి ఏతేసం ‘నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో’తి వుత్తో, న తే ధమ్మా. ఉభయమ్పి చేతం అనధిప్పేతం. తస్మా నేవ దస్సనేన న భావనాయ పహాతబ్బో హేతు ఏతేసం అత్థీతి నేవదస్సనేన నభావనాయ పహాతబ్బహేతుకాతి అయమత్థో గహేతబ్బో.

౧౦. ఆచయగామిత్తికే కమ్మకిలేసేహి ఆచియతీతి ఆచయో. పటిసన్ధిచుతిగతిప్పవత్తానం ఏతం నామం. తస్స కారణం హుత్వా నిప్ఫాదనకభావేన తం ఆచయం గచ్ఛన్తి, యస్స వా పవత్తన్తి తం పుగ్గలం యథావుత్తమేవ ఆచయం గమేన్తీతిపి ఆచయగామినో; సాసవకుసలాకుసలానం ఏతం అధివచనం. తతో ఏవ ఆచయసఙ్ఖాతా చయా అపేతత్తా, నిబ్బానం అపేతం చయాతి అపచయో. తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తనతో అపచయం గచ్ఛన్తీతి అపచయగామినో; అరియమగ్గానమేతం అధివచనం. అపిచ పాకారం ఇట్ఠకవడ్ఢకీ వియ పవత్తం ఆచినన్తా గచ్ఛన్తీతి ఆచయగామినో. తేన చితం చితం ఇట్ఠకం విద్ధంసయమానో పురిసో వియ తదేవ పవత్తం అపచినన్తా గచ్ఛన్తీతి అపచయగామినో. తతియపదం ఉభయపటిక్ఖేపేన వుత్తం.

౧౧. సేక్ఖత్తికే తీసు సిక్ఖాసు జాతాతి సేక్ఖా. సత్తన్నం సేక్ఖానం ఏతేతిపి సేక్ఖా. అపరియోసితసిక్ఖత్తా సయమేవ సిక్ఖన్తీతిపి సేక్ఖా. ఉపరి సిక్ఖితబ్బాభావతో న సేక్ఖాతి అసేక్ఖా. వుడ్ఢిప్పత్తా వా సేక్ఖాతిపి అసేక్ఖా. అరహత్తఫలధమ్మానం ఏతం అధివచనం. తతియపదం ఉభయపటిక్ఖేపేన వుత్తం.

౧౨. పరిత్తత్తికే సమన్తతో ఖణ్డితత్తా అప్పమత్తకం పరిత్తన్తి వుచ్చతి; ‘పరిత్తం గోమయపిణ్డ’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౯౬) వియ. ఇమేపి అప్పానుభావతాయ పరిత్తా వియాతి పరిత్తా; కామావచరధమ్మానమేతం అధివచనం. కిలేసవిక్ఖమ్భనసమత్థతాయ విపులఫలతాయ దీఘసన్తానతాయ చ మహన్తభావం గతా, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దవీరియచిత్తపఞ్ఞేహి గతా పటిపన్నాతిపి మహగ్గతా. పమాణకరా ధమ్మా రాగాదయో పమాణం నామ. ఆరమ్మణతో వా సమ్పయోగతో వా నత్థి ఏతేసం పమాణం, పమాణస్స చ పటిపక్ఖాతి అప్పమాణా.

౧౩. పరిత్తారమ్మణత్తికే పరిత్తం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి పరిత్తారమ్మణా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

౧౪. హీనత్తికే హీనాతి లామకా అకుసలా ధమ్మా. హీనప్పణీతానం మజ్ఝే భవాతి మజ్ఝిమా. అవసేసా తేభూమకా ధమ్మా ఉత్తమట్ఠేన అతప్పకట్ఠేన చ పణీతా; లోకుత్తరా ధమ్మా.

౧౫. మిచ్ఛత్తత్తికే ‘హితసుఖావహా మే భవిస్సన్తీ’తి ఏవం ఆసీసితాపి తథా అభావతో, ‘అసుభాదీసుయేవ సుభ’న్తిఆది విపరీతప్పవత్తితో చ మిచ్ఛాసభావాతి మిచ్ఛత్తా; విపాకదానే సతి ఖన్ధభేదానన్తరమేవ విపాకదానతో నియతా; మిచ్ఛత్తా చ తే నియతా చాతి మిచ్ఛత్తనియతా. వుత్తవిపరీతేన అత్థేన సమ్మాసభావాతి సమ్మత్తా; సమ్మత్తా చ తే నియతా చ అనన్తరమేవ ఫలదానేనాతి సమ్మత్తనియతా. ఉభయథాపి న నియతాతి అనియతా.

౧౬. మగ్గారమ్మణత్తికే నిబ్బానం మగ్గతి, గవేసతి, కిలేసే వా మారేన్తో గచ్ఛతీతి మగ్గో. మగ్గో ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి మగ్గారమ్మణా. అట్ఠఙ్గికోపి మగ్గో పచ్చయట్ఠేన ఏతేసం హేతూతి మగ్గహేతుకా. మగ్గసమ్పయుత్తా వా హేతూ మగ్గే వా హేతూతి మగ్గహేతూ. తే ఏతేసం హేతూతిపి మగ్గహేతుకా. సమ్మాదిట్ఠి సయం మగ్గో చేవ హేతు చ. ఇతి మగ్గో హేతు ఏతేసన్తిపి మగ్గహేతుకా. అభిభవిత్వా పవత్తనట్ఠేన మగ్గో అధిపతి ఏతేసన్తి మగ్గాధిపతినో.

౧౭. ఉప్పన్నత్తికే ఉప్పాదతో పట్ఠాయ యావ భఙ్గా ఉద్ధం పన్నా గతా పవత్తాతి ఉప్పన్నా. న ఉప్పన్నాతి అనుప్పన్నా. పరినిట్ఠితకారణేకదేసత్తా అవస్సం ఉప్పజ్జిస్సన్తీతి ఉప్పాదినో.

౧౮. అతీతత్తికే అత్తనో సభావం ఉప్పాదాదిక్ఖణం వా పత్వా అతిక్కన్తాతి అతీతా. తదుభయమ్పి న ఆగతాతి అనాగతా. తం తం కారణం పటిచ్చ ఉప్పన్నాతి పచ్చుప్పన్నా.

౧౯. అనన్తరత్తికే అతీతం ఆరమ్మణం ఏతేసన్తి అతీతారమ్మణా. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో.

౨౦. అజ్ఝత్తత్తికే ‘ఏవం పవత్తమానా మయం అత్తా’తి గహణం, ‘గమిస్సామా’తి ఇమినా వియ అధిప్పాయేన అత్తానం అధికారం కత్వా పవత్తాతి అజ్ఝత్తా. ‘అజ్ఝత్త’-సద్దో పనాయం గోచరజ్ఝత్తే నియకజ్ఝత్తే అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే విసయజ్ఝత్తేతి చతూసు అత్థేసు దిస్సతి. ‘‘తేనానన్ద, భిక్ఖునా తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేతబ్బం’’ (మ. ని. ౩.౧౮౮), ‘‘అజ్ఝత్తరతో సమాహితో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౨) హి అయం గోచరజ్ఝత్తే దిస్సతి. ‘‘అజ్ఝత్తం సమ్పసాదనం’’ (దీ. ని. ౧.౨౨౮; ధ. స. ౧౬౧), ‘‘అజ్ఝత్తం వా ధమ్మేసు ధమ్మానుపస్సీ విహరతీ’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౩) నియకజ్ఝత్తే. ‘‘ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనానీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౩౦౪) అజ్ఝత్తజ్ఝత్తే. ‘‘అయం ఖో పనానన్ద, విహారో తథాగతేన అభిసమ్బుద్ధో యదిదం సబ్బనిమిత్తానం అమనసికారా అజ్ఝత్తం సుఞ్ఞతం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౮౭) విసయజ్ఝత్తే; ఇస్సరియట్ఠానేతి అత్థో. ఫలసమాపత్తి హి బుద్ధానం ఇస్సరియట్ఠానం నామ. ఇధ పన నియకజ్ఝత్తే అధిప్పేతో. తస్మా అత్తనో సన్తానే పవత్తా పాటిపుగ్గలికా ధమ్మా అజ్ఝత్తాతి వేదితబ్బా. తతో బాహిరభూతా పన ఇన్ద్రియబద్ధా వా అనిన్ద్రియబద్ధా వా బహిద్ధా నామ. తతియపదం తదుభయవసేన వుత్తం.

౨౧. అనన్తరత్తికో తేయేవ తిప్పకారేపి ధమ్మే ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తనవసేన వుత్తో.

౨౨. సనిదస్సనత్తికే దట్ఠబ్బభావసఙ్ఖాతేన సహ నిదస్సనేనాతి సనిదస్సనా. పటిహననభావసఙ్ఖాతేన సహ పటిఘేనాతి సప్పటిఘా. సనిదస్సనా చ తే సప్పటిఘా చాతి సనిదస్సనసప్పటిఘా. నత్థి ఏతేసం దట్ఠబ్బభావసఙ్ఖాతం నిదస్సనన్తి అనిదస్సనా. అనిదస్సనా చ తే వుత్తనయేనేవ సప్పటిఘా చాతి అనిదస్సనసప్పటిఘా. తతియపదం ఉభయపటిక్ఖేపేన వుత్తం. అయం తావ తికమాతికాయ అనుపుబ్బపదవణ్ణనా.

తికమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

దుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧-౬. దుకమాతికాయం పన తికేసు అనాగతపదవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ. హేతుగోచ్ఛకే తావ హేతుధమ్మాతి మూలట్ఠేన హేతుసఙ్ఖాతా ధమ్మా. హేతూ ధమ్మాతిపి పాఠో. న హేతూతి తేసంయేవ పటిక్ఖేపవచనం. సమ్పయోగతో పవత్తేన సహ హేతునాతి సహేతుకా. తథేవ పవత్తో నత్థి ఏతేసం హేతూతి అహేతుకా. ఏకుప్పాదాదితాయ హేతునా సమ్పయుత్తాతి హేతుసమ్పయుత్తా. హేతునా విప్పయుత్తాతి హేతువిప్పయుత్తా. ఇమేసం ద్విన్నమ్పి దుకానం కిఞ్చాపి అత్థతో నానత్తం నత్థి, దేసనావిలాసేన పన తథా బుజ్ఝన్తానం వా పుగ్గలానం అజ్ఝాసయవసేన వుత్తా. తతో పరం పఠమదుకం దుతియతతియేహి సద్ధిం యోజేత్వా తేసం ‘హేతూ న హేతూ’తిఆదీనం పదానం వసేన యథాసమ్భవతో అపరేపి తయో దుకా వుత్తా. తత్థ యథేవ ‘హేతూ చేవ ధమ్మా సహేతుకా చా’తి ఏతం సమ్భవతి, తథా ‘హేతూ చేవ ధమ్మా అహేతుకా చా’తి ఇదమ్పి. యథా చ ‘సహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’తి ఏతం సమ్భవతి, తథా ‘అహేతుకా చేవ ధమ్మా న చ హేతూ’తి ఇదమ్పి. హేతుసమ్పయుత్తదుకేన సద్ధిం యోజనాయపి ఏసేవ నయో.

తత్ర యదేతం ‘న హేతూ ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపీ’తి సిద్ధే, ‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా’తి అతిరిత్తం ‘ఖో పనా’తి పదం వుత్తం, తస్స వసేన అయం అతిరేకత్థో సఙ్గహితోతి వేదితబ్బో. కథం? న కేవలం ‘న హేతు ధమ్మా అథ ఖో అఞ్ఞేపి న చ సహేతుకాపి అహేతుకాపి ఇచ్చేవ, అథ ఖో అఞ్ఞథాపీతి. ఇదం వుత్తం హోతి – యథేవ హి ‘న హేతూ ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపి’, ఏవం ‘హేతూ ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపి’. యథా చ ‘న హేతూ ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపి’, ఏవం ‘న హేతూ ధమ్మా హేతుసమ్పయుత్తాపి హేతువిప్పయుత్తాపీ’తి.

౭-౧౩. చూళన్తరదుకేసు అత్తనో నిప్ఫాదకేన సహ పచ్చయేనాతి సప్పచ్చయా. నత్థి ఏతేసం ఉప్పాదే వా ఠితియం వా పచ్చయోతి అప్పచ్చయా. పచ్చయేహి సమాగన్త్వా కతాతి సఙ్ఖతా. న సఙ్ఖతాతి అసఙ్ఖతా. అవినిబ్భోగవసేన రూపం ఏతేసం అత్థీతి రూపినో. తథావిధం నత్థి ఏతేసం రూపన్తి అరూపినో. రుప్పనలక్ఖణం వా రూపం; తం ఏతేసం అత్థీతి రూపినో. న రూపినో అరూపినో. లోకియా ధమ్మాతి లోకో వుచ్చతి లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన వట్టం; తస్మిం పరియాపన్నభావేన లోకే నియుత్తాతి లోకియా. తతో ఉత్తిణ్ణాతి ఉత్తరా; లోకే అపరియాపన్నభావేన లోకతో ఉత్తరాతి లోకుత్తరా. కేనచి విఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు కేనచి ఏకేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా సోతవిఞ్ఞాణేన వా విజానితబ్బా. కేనచి న విఞ్ఞేయ్యాతి తేనేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా సోతవిఞ్ఞాణేన వా న విజానితబ్బా. ఏవం సన్తే ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతి.

౧౪-౧౯. ఆసవగోచ్ఛకే ఆసవన్తీతి ఆసవా. చక్ఖుతోపి…పే… మనతోపి సన్దన్తి పవత్తన్తీతి వుత్తం హోతి. ధమ్మతో యావ గోత్రభుం, ఓకాసతో యావ భవగ్గం సవన్తీతి వా ఆసవా. ఏతే ధమ్మే ఏతఞ్చ ఓకాసం అన్తోకరిత్వా పవత్తన్తీతి అత్థో. అన్తోకరణత్థో హి అయం ‘ఆ’కారో. చిరపారివాసియట్ఠేన మదిరాదయో ఆసవా. ఆసవా వియాతిపి ఆసవా. లోకస్మిఞ్హి చిరపారివాసికా మదిరాదయో ఆసవాతి వుచ్చన్తి. యది చ చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవా, ఏతేయేవ భవితుమరహన్తి. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ, ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౬౧). ఆయతం వా సంసారదుక్ఖం సవన్తి పసవన్తీతిపి ఆసవా. తతో అఞ్ఞే నో ఆసవా నామ. అత్తానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తేహి సహ ఆసవేహీతి సాసవా. ఏవం పవత్తమానా నత్థి ఏతేసం ఆసవాతి అనాసవా. సేసం హేతుగోచ్ఛకే వుత్తనయేన వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – యథా తత్థ ‘న హేతూ ఖో పన ధమ్మా సహేతుకాపి అహేతుకాపీతి అయం ఓసానదుకో పఠమదుకస్స దుతియపదం ఆదిమ్హి ఠపేత్వా వుత్తో, ఏవం ఇధ ‘నో ఆసవా ఖో పన ధమ్మా సాసవాపి అనాసవాపీ’తి న వుత్తో. కిఞ్చాపి న వుత్తో, అథ ఖో అయఞ్చ అఞ్ఞో చ భేదో తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

౨౦-౨౫. సంయోజనగోచ్ఛకే యస్స సంవిజ్జన్తి, తం పుగ్గలం వట్టస్మిం సంయోజేన్తి బన్ధన్తీతి సంయోజనా. తతో అఞ్ఞే నో సంయోజనా నామ. ఆరమ్మణభావం ఉపగన్త్వా సంయోజనసమ్బన్ధనే సంయోజనానం హితాతి సంయోజనియా. సంయోజనస్స ఆరమ్మణపచ్చయభూతానం ఏతం అధివచనం. న సంయోజనియా అసంయోజనియా. సేసం హేతుగోచ్ఛకే వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం.

౨౬-౩౧. గన్థగోచ్ఛకే యస్స సంవిజ్జన్తి తం చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం గన్థేన్తి ఘటేన్తీతి గన్థా. తతో అఞ్ఞే నో గన్థా. ఆరమ్మణకరణవసేన గన్థేహి గన్థితబ్బాతి గన్థనియా. సేసం హేతుగోచ్ఛకే వుత్తనయేనేవ యోజేతబ్బం. యథా చ ఇధ, ఏవం ఇతో పరేసుపి వుత్తావసేసం తత్థ తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౩౨-౩౭. ఓఘగోచ్ఛకే యస్స సంవిజ్జన్తి తం వట్టస్మింయేవ ఓహనన్తి ఓసీదాపేన్తీతి ఓఘా. ఆరమ్మణం కత్వా అతిక్కమనీయతో ఓఘేహి అతిక్కమితబ్బాతి ఓఘనియా. ఓఘానం ఆరమ్మణధమ్మా ఏవ వేదితబ్బా.

౩౮-౪౩. యోగగోచ్ఛకే వట్టస్మిం యోజేన్తీతి యోగా. యోగనియా ఓఘనియా వియ వేదితబ్బా.

౪౪-౪౯. నీవరణగోచ్ఛకే చిత్తం నీవరన్తి పరియోనన్ధన్తీతి నీవరణా. నీవరణియా సంయోజనియా వియ వేదితబ్బా.

౫౦-౫౪. పరామాసగోచ్ఛకే ధమ్మానం యథాభూతం అనిచ్చాదిఆకారం అతిక్కమిత్వా ‘నిచ్చ’న్తి ఆదివసేన పవత్తమానా పరతో ఆమసన్తీతి పరామాసా. పరామాసేహి ఆరమ్మణకరణవసేన పరామట్ఠత్తా పరామట్ఠా.

౫౫-౬౮. మహన్తరదుకేసు ఆరమ్మణం అగ్గహేత్వా అప్పవత్తితో సహ ఆరమ్మణేనాతి సారమ్మణా. నత్థి ఏతేసం ఆరమ్మణన్తి అనారమ్మణా. చిన్తనట్ఠేన చిత్తా, విచిత్తట్ఠేన వా చిత్తా. అవిప్పయోగవసేన చేతసి నియుత్తాతి చేతసికా. నిరన్తరభావూపగమనతాయ, ఉప్పాదతో యావ భఙ్గా, చిత్తేన సంసట్ఠాతి చిత్తసంసట్ఠా. ఏకతో వత్తమానాపి నిరన్తరభావం అనుపగమనతాయ చిత్తేన విసంసట్ఠాతి చిత్తవిసంసట్ఠా. సముట్ఠహన్తి ఏతేనాతి సముట్ఠానం. చిత్తం సముట్ఠానం ఏతేసన్తి చిత్తసముట్ఠానా. సహ భవన్తీతి సహభునో. చిత్తేన సహభునో చిత్తసహభునో. అనుపరివత్తన్తీతి అనుపరివత్తినో. కిం అనుపరివత్తన్తి? చిత్తం. చిత్తస్స అనుపరివత్తినో చిత్తానుపరివత్తినో. చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చాతి చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానా. చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చ చిత్తసహభునో ఏవ చాతి చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానసహభునో. చిత్తసంసట్ఠా చ తే చిత్తసముట్ఠానా చ చిత్తానుపరివత్తినో ఏవ చాతి చిత్తసంసట్ఠసముట్ఠానానుపరివత్తినో. సేసాని సబ్బపదాని వుత్తపదానం పటిక్ఖేపవసేన వేదితబ్బాని. అజ్ఝత్తజ్ఝత్తం సన్ధాయ అజ్ఝత్తత్తికే వుత్తవసేన అజ్ఝత్తావ అజ్ఝత్తికా. తతో బహిభూతాతి బాహిరా. ఉపాదియన్తేవ భూతాని, న భూతాని వియ ఉపాదియన్తీతి ఉపాదా. న ఉపాదియన్తేవాతి నోఉపాదా.

౬౯-౭౪. ఉపాదానగోచ్ఛకే భుసం ఆదియన్తీతి ఉపాదానా; దళ్హగ్గాహం గణ్హన్తీతి అత్థో. తతో అఞ్ఞే నోఉపాదానా.

౭౫-౮౨. కిలేసగోచ్ఛకే సంకిలిట్ఠత్తికే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో.

౮౩-౧౦౦. పిట్ఠిదుకేసు కామే అవచరన్తీతి కామావచరా రూపే అవచరన్తీతి రూపావచరా. అరూపే అవచరన్తీతి అరూపావచరా. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన పరతో ఆవి భవిస్సతి. తేభూమకవట్టే పరియాపన్నా అన్తోగధాతి పరియాపన్నా. తస్మిం న పరియాపన్నాతి అపరియాపన్నా. వట్టమూలం ఛిన్దన్తా నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా వట్టతో నియ్యన్తీతి నియ్యానికా. ఇమినా లక్ఖణేన న నియ్యన్తీతి అనియ్యానికా. చుతియా వా అత్తనో వా పవత్తియా అనన్తరం ఫలదానే నియతత్తా నియతా. తథా అనియతత్తా అనియతా. అఞ్ఞే ధమ్మే ఉత్తరన్తి పజహన్తీతి ఉత్తరా. అత్తానం ఉత్తరితుం సమత్థేహి సహ ఉత్తరేహీతి సఉత్తరా. నత్థి ఏతేసం ఉత్తరాతి అనుత్తరా. రణన్తి ఏతేహీతి రణా; యేహి అభిభూతా సత్తా నానప్పకారేన కన్దన్తి పరిదేవన్తి, తేసం రాగాదీనం ఏతం అధివచనం. సమ్పయోగవసేన పహానేకట్ఠతావసేన చ సహ రణేహీతి సరణా. తేనాకారేన నత్థి ఏతేసం రణాతి అరణా.

సుత్తన్తికదుకమాతికాపదవణ్ణనా

౧౦౧-౧౦౮. సుత్తన్తికదుకేసు సమ్పయోగవసేన విజ్జం భజన్తీతి విజ్జాభాగినో; విజ్జాభాగే విజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తీతిపి విజ్జాభాగినో. తత్థ విపస్సనాఞాణం, మనోమయిద్ధి, ఛ అభిఞ్ఞాతి అట్ఠ విజ్జా. పురిమేన అత్థేన తాహి సమ్పయుత్తధమ్మాపి విజ్జాభాగినో. పచ్ఛిమేన అత్థేన తాసు యా కాచి ఏకా విజ్జా విజ్జా. సేసా విజ్జాభాగినోతి. ఏవం విజ్జాపి విజ్జాయ సమ్పయుత్తధమ్మాపి విజ్జాభాగినోత్వేవ వేదితబ్బా. ఇధ పన సమ్పయుత్తధమ్మావ అధిప్పేతా. సమ్పయోగవసేనేవ అవిజ్జం భజన్తీతి అవిజ్జాభాగినో. అవిజ్జాభాగే అవిజ్జాకోట్ఠాసే వత్తన్తీతిపి అవిజ్జాభాగినో. తత్థ దుక్ఖపటిచ్ఛాదకం తమో సముదయాదిపటిచ్ఛాదకన్తి చతస్సో అవిజ్జా. పురిమనయేనేవ తాహి సమ్పయుత్తధమ్మాపి అవిజ్జాభాగినో. తాసు యా కాచి ఏకా అవిజ్జా అవిజ్జా. సేసా అవిజ్జాభాగినోతి. ఏవం అవిజ్జాపి అవిజ్జాయ సమ్పయుత్తధమ్మాపి అవిజ్జాభాగినోత్వేవ వేదితబ్బా. ఇధ పన సమ్పయుత్తధమ్మావ అధిప్పేతా.

పున అనజ్ఝోత్థరణభావేన కిలేసన్ధకారం విద్ధంసేతుం అసమత్థతాయ విజ్జు ఉపమా ఏతేసన్తి విజ్జూపమా. నిస్సేసం విద్ధంసనసమత్థతాయ వజిరం ఉపమా ఏతేసన్తి వజిరూపమా. బాలేసు ఠితత్తా యత్థ ఠితా తదుపచారేన బాలా. పణ్డితేసు ఠితత్తా పణ్డితా. బాలకరత్తా వా బాలా, పణ్డితకరత్తా పణ్డితా. కణ్హాతి కాళకా, చిత్తస్స అపభస్సరభావకరణా. సుక్కాతి ఓదాతా, చిత్తస్స పభస్సరభావకరణా. కణ్హాభిజాతిహేతుతో వా కణ్హా; సుక్కాభిజాతిహేతుతో సుక్కా. ఇధ చేవ సమ్పరాయే చ తపేన్తీతి తపనీయా. న తపనీయా అతపనీయా.

అధివచనదుకాదయో తయో అత్థతో నిన్నానాకరణా; బ్యఞ్జనమేవేత్థ నానం. సిరివడ్ఢకో ధనవడ్ఢకోతి ఆదయో హి వచనమత్తమేవ అధికారం కత్వా పవత్తా అధివచనా నామ. అధివచనానం పథా అధివచనపథా. ‘‘అభిసఙ్ఖరోన్తీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా సఙ్ఖారా’’తి (సం. ని. ౩.౭౯) ఏవం నిద్ధారేత్వా సహేతుకం కత్వా వుచ్చమానా అభిలాపా నిరుత్తి నామ. నిరుత్తీనం పథా నిరుత్తిపథా. తక్కో వితక్కో సఙ్కప్పోతి (ధ. స. ౭) ఏవం తేన తేన పకారేన ఞాపనతో పఞ్ఞత్తి నామ. పఞ్ఞత్తీనం పథా పఞ్ఞత్తిపథా. ఏత్థ చ ఏకం దుకం వత్వాపి ఇతరేసం వచనే పయోజనం హేతుగోచ్ఛకే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౧౦౯-౧౧౮. నామరూపదుకే నామకరణట్ఠేన నమనట్ఠేన నామనట్ఠేన చ నామం. రుప్పనట్ఠేన రూపం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన నిక్ఖేపకణ్డే ఆవి భవిస్సతి. అవిజ్జాతి దుక్ఖాదీసు అఞ్ఞాణం. భవతణ్హాతి భవపత్థనా. భవదిట్ఠీతి భవో వుచ్చతి సస్సతం; సస్సతవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి. విభవదిట్ఠీతి విభవో వుచ్చతి ఉచ్ఛేదం; ఉచ్ఛేదవసేన ఉప్పజ్జనదిట్ఠి. సస్సతో అత్తా చ లోకో చాతి పవత్తా దిట్ఠి సస్సతదిట్ఠి. ఉచ్ఛిజ్జిస్సతీతి పవత్తా దిట్ఠి ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. అన్తవాతి పవత్తా దిట్ఠి అన్తవాదిట్ఠి. అనన్తవాతి పవత్తా దిట్ఠి అనన్తవాదిట్ఠి. పుబ్బన్తం అనుగతా దిట్ఠి పుబ్బన్తానుదిట్ఠి. అపరన్తం అనుగతా దిట్ఠి అపరన్తానుదిట్ఠి. అహిరికన్తి యం న హిరియతి హిరియితబ్బేనాతి (ధ. స. ౩౮౭) ఏవం విత్థారితా నిల్లజ్జతా. అనోత్తప్పన్తి యం న ఓత్తప్పతి ఓత్తప్పితబ్బేనాతి ఏవం విత్థారితో అభాయనకఆకారో. హిరియనా హిరీ, ఓత్తప్పనా ఓత్తప్పం. దోవచస్సతాదీసు దుక్ఖం వచో ఏతస్మిం విప్పటికూలగాహిమ్హి విపచ్చనీకసాతే అనాదరే పుగ్గలేతి దుబ్బచో. తస్స కమ్మం దోవచస్సం. తస్స భావో దోవచస్సతా. పాపా అస్సద్ధాదయో పుగ్గలా ఏతస్స మిత్తాతి పాపమిత్తో; తస్స భావో పాపమిత్తతా. సోవచస్సతా చ కల్యాణమిత్తతా చ వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బా.

౧౧౯-౧౨౩. ‘పఞ్చపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తియో, సత్తపి ఆపత్తిక్ఖన్ధా ఆపత్తియో’తి (ధ. స. ౧౩౩౬) ఏవం వుత్తాసు ఆపత్తీసు కుసలభావో ఆపత్తికుసలతా. తాహి ఆపత్తీహి వుట్ఠానే కుసలభావో ఆపత్తివుట్ఠానకుసలతా. సమాపత్తీసు కుసలభావో సమాపత్తికుసలతా. సమాపత్తీనం అప్పనాపరిచ్ఛేదపఞ్ఞాయేతం అధివచనం. సమాపత్తీహి వుట్ఠానే కుసలభావో సమాపత్తివుట్ఠానకుసలతా. అట్ఠారససు ధాతూసు కుసలభావో ధాతుకుసలతా. తాసంయేవ ధాతూనం మనసికారే కుసలభావో మనసికారకుసలతా. చక్ఖాయతనాదీసు కుసలభావో ఆయతనకుసలతా. ద్వాదసఙ్గే పటిచ్చసముప్పాదే కుసలభావో పటిచ్చసముప్పాదకుసలతా. తస్మిం తస్మిం ఠానే కుసలభావో ఠానకుసలతా. ఠానన్తి కారణం వుచ్చతి. తస్మిఞ్హి తదాయత్తవుత్తితాయ ఫలం తిట్ఠతి నామ, తస్మా ఠానన్తి వుత్తం. అట్ఠానే కుసలభావో అట్ఠానకుసలతా.

౧౨౪-౧౩౪. ఉజుభావో అజ్జవో. ముదుభావో మద్దవో. అధివాసనసఙ్ఖాతో ఖమనభావో ఖన్తి. సురతస్స భావో సోరచ్చం. సమ్మోదకముదుభావసఙ్ఖాతో సఖిలభావో సాఖల్యం. యథా పరేహి సద్ధిం అత్తనో ఛిద్దం న హోతి ఏవం ధమ్మామిసేహి పటిసన్థరణం పటిసన్థారో. ఇన్ద్రియసంవరభేదసఙ్ఖాతో మనచ్ఛట్ఠేసు ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారభావో ఇన్ద్రియేసు అగుత్తద్వారతా. పటిగ్గహణపరిభోగవసేన భోజనే మత్తం అజాననభావో భోజనే అమత్తఞ్ఞుతా. అనన్తరదుకో వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో. సతివిప్పవాససఙ్ఖాతో ముట్ఠస్సతిభావో ముట్ఠస్సచ్చం. అసమ్పజానభావో అసమ్పజఞ్ఞం. సరతీతి సతి. సమ్పజానాతీతి సమ్పజఞ్ఞం. అప్పటిసఙ్ఖానే అకమ్పనట్ఠేన పటిసఙ్ఖానసఙ్ఖాతం బలం పటిసఙ్ఖానబలం. వీరియసీసేన సత్త బోజ్ఝఙ్గే భావేన్తస్స ఉప్పన్నం బలం భావనాబలం. పచ్చనీకధమ్మే సమేతీతి సమథో. అనిచ్చాదివసేన వివిధేన ఆకారేన పస్సతీతి విపస్సనా. సమథోవ తం ఆకారం గహేత్వా పున పవత్తేతబ్బస్స సమథస్స నిమిత్తవసేన సమథనిమిత్తం. పగ్గాహనిమిత్తేపి ఏసేవ నయో. సమ్పయుత్తధమ్మే పగ్గణ్హాతీతి పగ్గాహో. న విక్ఖిపతీతి అవిక్ఖేపో.

౧౩౫-౧౪౨. సీలవినాసికా అసంవరసఙ్ఖాతా సీలస్స విపత్తి సీలవిపత్తి. సమ్మాదిట్ఠివినాసికా మిచ్ఛాదిట్ఠిసఙ్ఖాతా దిట్ఠియా విపత్తి దిట్ఠివిపత్తి. సోరచ్చమేవ సీలస్స సమ్పాదనతో సీలపరిపూరణతో సీలస్స సమ్పదాతి సీలసమ్పదా. దిట్ఠిపారిపూరిభూతం ఞాణం దిట్ఠియా సమ్పదాతి దిట్ఠిసమ్పదా. విసుద్ధిభావం సమ్పత్తా సీలసఙ్ఖాతా సీలస్స విసుద్ధి, సీలవిసుద్ధి. నిబ్బానసఙ్ఖాతం విసుద్ధిం పాపేతుం సమత్థా, దస్సనసఙ్ఖాతా, దిట్ఠియా విసుద్ధి దిట్ఠివిసుద్ధి. దిట్ఠివిసుద్ధి ఖో పన యథాదిట్ఠిస్స చ పధానన్తి కమ్మస్సకతఞ్ఞాణాదిసఙ్ఖాతా దిట్ఠివిసుద్ధి చేవ యథాదిట్ఠిస్స చ అనురూపదిట్ఠిస్స కల్యాణదిట్ఠిస్స తంసమ్పయుత్తమేవ పధానం. సంవేగోతి జాతిఆదీని పటిచ్చ ఉప్పన్నభయసఙ్ఖాతం సంవిజ్జనం. సంవేజనియట్ఠానన్తి సంవేగజనకం జాతిఆదికారణం. సంవిగ్గస్స చ యోనిసోపధానన్తి ఏవం సంవేగజాతస్స ఉపాయపధానం. అసన్తుట్ఠితా చ కుసలేసు ధమ్మేసూతి కుసలధమ్మపూరణే అసన్తుట్ఠిభావో. అప్పటివానితా చ పధానస్మిన్తి అరహత్తం అపత్వా పధానస్మిం అనివత్తనతా అనోసక్కనతా. విజాననతో విజ్జా. విముచ్చనతో విముత్తి. ఖయే ఞాణన్తి కిలేసక్ఖయకరే అరియమగ్గే ఞాణం. అనుప్పాదే ఞాణన్తి పటిసన్ధివసేన అనుప్పాదభూతే తంతంమగ్గవజ్ఝకిలేసానం అనుప్పాదపరియోసానే ఉప్పన్నే అరియఫలే ఞాణం. అయం మాతికాయ అనుపుబ్బపదవణ్ణనా.

దుకమాతికాపదవణ్ణనా నిట్ఠితా.

కామావచరకుసలపదభాజనీయం

౧. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తాయ మాతికాయ సఙ్గహితే ధమ్మే పభేదతో దస్సేతుం కతమే ధమ్మా కుసలాతి ఇదం పదభాజనీయం ఆరద్ధం. తత్థ యదేతం యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీతి పఠమం కామావచరకుసలం దస్సితం, తస్స తావ నిద్దేసే ధమ్మవవత్థానవారో సఙ్గహవారో సుఞ్ఞతవారోతి తయో మహావారా హోన్తి. తేసు ధమ్మవవత్థానవారో ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్విధా ఠితో. తేసు ఉద్దేసవారస్స పుచ్ఛా, సమయనిద్దేసో, ధమ్ముద్దేసో, అప్పనాతి చత్తారో పరిచ్ఛేదా. తేసు ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి అయం పుచ్ఛా నామ. ‘యస్మిం సమయే కామావచరం…పే… తస్మిం సమయే’తి అయం సమయనిద్దేసో నామ. ‘ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’తి అయం ధమ్ముద్దేసో నామ. ‘యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా ఇమే ధమ్మా కుసలా’తి అయం అప్పనా నామ.

ఏవం చతూహి పరిచ్ఛేదేహి ఠితస్స ఉద్దేసవారస్స య్వాయం పఠమో పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదో, తత్థ ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పఞ్చవిధాహి పుచ్ఛా – అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తాసం ఇదం నానత్తం –

కతమా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి, అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతత్థాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి, దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి, విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘ఏవం ను ఖో, నను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’తి. సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

కతమా అనుమతిపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం అనుమతియా పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’తి? ‘అనిచ్చం, భన్తే’. ‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’తి? ‘దుక్ఖం, భన్తే’. ‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి? ‘నోహేతం, భన్తే’తి (సం. ని. ౩.౭౯; మహావ. ౨౧). అయం అనుమతిపుచ్ఛా.

కతమా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩)? అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి.

తత్థ బుద్ధానం పురిమా తిస్సో పుచ్ఛా నత్థి. కస్మా? బుద్ధానఞ్హి తీసు అద్ధాసు కిఞ్చి సఙ్ఖతం, అద్ధావిముత్తం వా అసఙ్ఖతం, అదిట్ఠం అనఞ్ఞాతం అజోతితం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం నామ నత్థి. తేన తేసం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నత్థి. యం పన భగవతా అత్తనో ఞాణేన పటివిద్ధం, తస్స అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా సద్ధిం సంసన్దనకిచ్చం నత్థి. తేనస్స దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా నత్థి. యస్మా పనేస అకథంకథీ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో సబ్బధమ్మేసు విహతసంసయో, తేనస్స విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా నత్థి. ఇతరా ద్వే పన పుచ్ఛా భగవతో అత్థి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.

తత్థ ‘కతమే’తిపదేన నిద్దిసితబ్బధమ్మే పుచ్ఛతి. ‘ధమ్మా కుసలా’తి హి వచనమత్తేన ‘కిం కతా కిం వా కరోన్తీ’తి న సక్కా ఞాతుం. ‘కతమే’తి వుత్తే పన తేసం పుట్ఠభావో పఞ్ఞాయతి. తేన వుత్తం ‘కతమేతిపదేన నిద్దిసితబ్బధమ్మే పుచ్ఛతీ’తి. ‘ధమ్మా కుసలా’తిపదద్వయేన పుచ్ఛాయ పుట్ఠధమ్మే దస్సేతి. తేసం అత్థో హేట్ఠా పకాసితోవ.

కస్మా పనేత్థ మాతికాయం వియ ‘కుసలా ధమ్మా’తి అవత్వా ‘ధమ్మా కుసలా’తి పదానుక్కమో కతోతి? పభేదతో ధమ్మానం దేసనం దీపేత్వా పభేదవన్తదస్సనత్థం. ఇమస్మిఞ్హి అభిధమ్మే ధమ్మావ దేసేతబ్బా. తే చ కుసలాదీహి పభేదేహి అనేకప్పభేదా. తస్మా ధమ్మాయేవ ఇధ దేసేతబ్బా. నాయం వోహారదేసనా. తే చ అనేకప్పభేదతో దేసేతబ్బా, న ధమ్మమత్తతో. పభేదతో హి దేసనా ఘనవినిబ్భోగపటిసమ్భిదాఞాణావహా హోతీతి ‘కుసలా ధమ్మా’తి ఏవం పభేదతో ధమ్మానం దేసనం దీపేత్వా, ఇదాని యే తేన పభేదేన దేసేతబ్బా ధమ్మా తే దస్సేతుం, అయం ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి పదానుక్కమో కతోతి వేదితబ్బో. పభేదవన్తేసు హి దస్సితేసు పభేదో దస్సియమానో యుజ్జతి సువిఞ్ఞేయ్యో చ హోతీతి.

ఇదాని యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తన్తి. ఏత్థ –

సమయే నిద్దిసి చిత్తం, చిత్తేన సమయం ముని;

నియమేత్వాన దీపేతుం, ధమ్మే తత్థ పభేదతో.

‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్త’న్తి హి నిద్దిసన్తో భగవా సమయే చిత్తం నిద్దిసి. కింకారణా? తేన సమయనియమితేన చిత్తేన పరియోసానే ‘తస్మిం సమయే’తి ఏవం సమయం నియమేత్వాన, అథ విజ్జమానేపి సమయనానత్తే యస్మిం సమయే చిత్తం తస్మింయేవ సమయే ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీతి ఏవం తస్మిం చిత్తనియమితే సమయే ఏతే సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనవసేన దురనుబోధప్పభేదే ఫస్సవేదనాదయో ధమ్మే బోధేతున్తి అత్థో.

ఇదాని ‘యస్మిం సమయే’తిఆదీసు అయమనుపుబ్బపదవణ్ణనా. యస్మిన్తి అనియమతో భుమ్మనిద్దేసో. సమయేతి అనియమనిద్దిట్ఠపరిదీపనం. ఏత్తావతా అనియమతో సమయో నిద్దిట్ఠో హోతి. తత్థ సమయసద్దో –

సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతు దిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి.

తథా హిస్స ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౭) ఏవమాదీసు సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి – భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి ‘భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి. అయమ్పి ఖో తే, భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గాహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౬౦) దిట్ఠి.

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౯) –

ఆదీసు పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮) పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౨.౮) పటివేధో. ఏవమనేకేసు సమయేసు –

సమవాయో ఖణో కాలో, సమూహో హేతుయేవ చ;

ఏతే పఞ్చపి విఞ్ఞేయ్యా, సమయా ఇధ విఞ్ఞునా.

‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసల’న్తి ఇమస్మిఞ్హి కుసలాధికారే తేసు నవసు సమయేసు ఏతే సమవాయాదయో పఞ్చ సమయా పణ్డితేన వేదితబ్బా.

తేసు పచ్చయసామగ్గీ, సమవాయో ఖణో పన;

ఏకోవ నవమో ఞేయ్యో, చక్కాని చతురోపి వా.

యా హి ఏసా సాధారణఫలనిప్ఫాదకత్తేన సణ్ఠితా పచ్చయానం సామగ్గీ, సా ఇధ సమవాయోతి ఞాతబ్బా. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తి (అ. ని. ౮.౨౯) ఏవం వుత్తో పన నవమోవ ఖణో ఏకో ఖణోతి వేదితబ్బో. యాని వా పనేతాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి – ఏత్థ ‘పతిరూపదేసవాసో, సప్పురిసూపనిస్సయో, అత్తసమ్మాపణిధి, పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతా’తి (అ. ని. ౪.౩౧) చత్తారి చక్కాని వుత్తాని, ఏతాని వా ఏకజ్ఝం కత్వా ఓకాసట్ఠేన ఖణోతి వేదితబ్బాని. తాని హి కుసలుప్పత్తియా ఓకాసభూతాని.

ఏవం సమవాయఞ్చ ఖణఞ్చ ఞత్వా ఇతరేసు –

తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో, కాలో వోహారమత్తకో;

పుఞ్జో ఫస్సాదిధమ్మానం, సమూహోతి విభావితో.

‘చిత్తకాలో రూపకాలో’తిఆదినా హి నయేన ధమ్మే వా, ‘అతీతో అనాగతో’తిఆదినా నయేన ధమ్మవుత్తిం వా, ‘బీజకాలో అఙ్కురకాలో’తి ఆదినా నయేన ధమ్మపటిపాటిం వా, ‘ఉప్పాదకాలో జరాకాలో’తిఆదినా నయేన ధమ్మలక్ఖణం వా, ‘వేదియనకాలో సఞ్జాననకాలో’తిఆదినా నయేన ధమ్మకిచ్చం వా, ‘న్హానకాలో పానకాలో’తిఆదినా నయేన సత్తకిచ్చం వా, ‘గమనకాలో ఠానకాలో’తిఆదినా నయేన ఇరియాపథం వా, ‘పుబ్బణ్హో సాయన్హో దివా రత్తీ’తిఆదినా నయేన చన్దిమసూరియాదిపరివత్తనం వా, ‘అడ్ఢమాసో మాసో’తిఆదినా నయేన అహోరత్తాదిసఙ్ఖాతం కాలసఞ్చయం వాతి – ఏవం తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో కాలో నామ. సో పనేస సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞత్తిమత్తకో ఏవాతి వేదితబ్బో. యో పనేస ఫస్సవేదనాదీనం ధమ్మానం పుఞ్జో, సో ఇధ సమూహోతి విభావితో. ఏవం కాలసమూహేపి ఞత్వా ఇతరో పన –

హేతూతి పచ్చయోవేత్థ, తస్స ద్వారవసేన వా;

అనేకభావో విఞ్ఞేయ్యో, పచ్చయానం వసేన వా.

ఏత్థ హి పచ్చయోవ హేతు నామ, తస్స ద్వారానం వా పచ్చయానం వా వసేన అనేకభావో వేదితబ్బో. కథం? చక్ఖుద్వారాదీసు హి ఉప్పజ్జమానానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం చక్ఖురూపఆలోకమనసికారాదయో పచ్చయా, మహాపకరణే చ ‘‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిఆదినా నయేన చతువీసతి పచ్చయా వుత్తా. తేసు ఠపేత్వా విపాకపచ్చయఞ్చ పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ, సేసా కుసలధమ్మానం పచ్చయా హోన్తియేవ. తే సబ్బేపి ఇధ హేతూతి అధిప్పేతా. ఏవమస్స ఇమినా ద్వారవసేన వా పచ్చయవసేన వా అనేకభావో వేదితబ్బో. ఏవమేతే సమవాయాదయో పఞ్చ అత్థా ఇధ సమయసద్దేన పరిగ్గహితాతి వేదితబ్బా.

‘కస్మా పన ఏతేసు యంకిఞ్చి ఏకం అపరిగ్గహేత్వా సబ్బేసం పరిగ్గహో కతో’తి? ‘తేన తేన తస్స తస్స అత్థవిసేసస్స దీపనతో. ఏతేసు హి సమవాయసఙ్ఖాతో సమయో అనేకహేతుతో వుత్తిం దీపేతి. తేన ఏకకారణవాదో పటిసేధితో హోతి. సమవాయో చ నామ సాధారణఫలనిప్ఫాదనే అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖో హోతి. తస్మా ‘ఏకో కత్తా నామ నత్థీ’తి ఇమమ్పి అత్థం దీపేతి. సభావేన హి కారణే సతి కారణన్తరాపేక్ఖా అయుత్తాతి. ఏవం ఏకస్స కస్సచి కారణస్స అభావదీపనేన ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తిఆది పటిసేధితం హోతి.

తత్థ సియా – ‘యం వుత్తం అనేకహేతుతో వుత్తిం దీపేతీ’తి, తం న యుత్తం. ‘కింకారణా’?‘అసామగ్గియం అహేతూనం సామగ్గియమ్పి అహేతుభావాపత్తితో’. ‘న హి ఏకస్మిం అన్ధే దట్ఠుం అసక్కోన్తే అన్ధసతం పస్సతీ’తి. ‘నో న యుత్తం; సాధారణఫలనిప్ఫాదకత్తేన హి ఠితభావో సామగ్గీ; న అనేకేసం సమోధానమత్తం. న చ అన్ధానం దస్సనం నామ సాధారణఫలం’. ‘కస్మా’?‘అన్ధసతే సతిపి తస్స అభావతో. చక్ఖాదీనం పన తం సాధారణఫలం, తేసం భావే భావతో. అసామగ్గియం అహేతూనమ్పి చ సామగ్గియం హేతుభావో సిద్ధో. స్వాయం అసామగ్గియం ఫలాభావేన, సామగ్గియఞ్చస్స భావేన, వేదితబ్బో. చక్ఖాదీనఞ్హి వేకల్లే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అభావో, అవేకల్లే చ భావో, పచ్చక్ఖసిద్ధో లోకస్సా’తి. అయం తావ సమవాయసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

యో పనేస అట్ఠహి అక్ఖణేహి పరివజ్జితో నవమో ఖణో, పతిరూపదేసవాసాదికో చ చతుచక్కసఙ్ఖాతో ఓకాసట్ఠేన ఖణో వుత్తో, సో మనుస్సత్తబుద్ధుప్పాదసద్ధమ్మట్ఠితిఆదికం ఖణసామగ్గిం వినా నత్థి. మనుస్సత్తాదీనఞ్చ కాణకచ్ఛపోపమాదీహి (మ. ని. ౩.౨౫౨) దుల్లభభావో. ఇతి ఖణస్స దుల్లభత్తా సుట్ఠుతరం ఖణాయత్తం లోకుత్తరధమ్మానం ఉపకారభూతం కుసలం దుల్లభమేవ. ఏవమేతేసు ఖణసఙ్ఖాతో సమయో కుసలుప్పత్తియా దుల్లభభావం దీపేతి. ఏవం దీపేన్తేన అనేన అధిగతఖణానం ఖణాయత్తస్సేవ తస్స కుసలస్స అననుట్ఠానేన మోఘఖణం కురుమానానం పమాదవిహారో పటిసేధితో హోతి. అయం ఖణసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

యో పనేతస్స కుసలచిత్తస్స పవత్తికాలో నామ హోతి, సో అతిపరిత్తో. సా చస్స అతిపరిత్తతా ‘‘యథా చ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స జవో, యథా చ చన్దిమసూరియానం జవో, యథా చ యా దేవతా చన్దిమసూరియానం పురతో ధావన్తి తాసం దేవతానం జవో, తతో సీఘతరం ఆయుసఙ్ఖారా ఖీయన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౨౮) – ఇమస్స సుత్తస్స అట్ఠకథావసేన వేదితబ్బా. తత్ర హి సో రూపజీవితిన్ద్రియస్స తావ పరిత్తకో కాలో వుత్తో. యావ పటుప్పన్నం రూపం తిట్ఠతి తావ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తి. ఇతి తేసం కాలపరిత్తతాయ ఉపమాపి నత్థి. తేనేవాహ – ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, ఉపమాపి న సుకరా యావ లహుపరివత్తం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮). ఏవమేతేసు కాలసఙ్ఖాతో సమయో కుసలచిత్తప్పవత్తికాలస్స అతిపరిత్తతం దీపేతి. ఏవం దీపేన్తేన చానేన అతిపరిత్తకాలతాయ, విజ్జులతోభాసేన ముత్తావుణనం వియ, దుప్పటివిజ్ఝమిదం చిత్తం, తస్మా ఏతస్స పటివేధే మహాఉస్సాహో చ ఆదరో చ కత్తబ్బోతి ఓవాదో దిన్నో హోతి. అయం కాలసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

సమూహసఙ్ఖాతో పన సమయో అనేకేసం సహుప్పత్తిం దీపేతి. ఫస్సాదీనఞ్హి ధమ్మానం పుఞ్జో సమూహోతి వుత్తో. తస్మిఞ్చ ఉప్పజ్జమానం చిత్తం సహ తేహి ధమ్మేహి ఉప్పజ్జతీతి అనేకేసం సహుప్పత్తి దీపితా. ఏవం దీపేన్తేన చానేన ఏకస్సేవ ధమ్మస్స ఉప్పత్తి పటిసేధితా హోతి. అయం సమూహసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

హేతుసఙ్ఖాతో పన సమయో పరాయత్తవుత్తితం దీపేతి. ‘యస్మిం సమయే’తి హి పదస్స యస్మా ‘యస్మిం హేతుమ్హి సతి’ ఉప్పన్నం హోతీతి అయమత్థో, తస్మా ‘హేతుమ్హి సతి’ పవత్తితో పరాయత్తవుత్తితా దీపితా. ఏవం దీపేన్తేన చానేన ధమ్మానం సవసవత్తితాభిమానో పటిసేధితో హోతి. అయం హేతుసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

తత్థ ‘యస్మిం సమయే’తి కాలసఙ్ఖాతస్స సమయస్స వసేన ‘యస్మిం కాలే’తి అత్థో; సమూహసఙ్ఖాతస్స ‘యస్మిం సమూహే’తి. ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతానం ‘యస్మిం ఖణే సతి, యాయ సామగ్గియా సతి, యమ్హి హేతుమ్హి సతి’ కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ సతి ‘ఫస్సాదయోపీ’తి అయమత్థో వేదితబ్బో. అధికరణఞ్హి కాలసఙ్ఖాతో సమూహసఙ్ఖాతో చ సమయో. తత్థ వుత్తధమ్మానన్తి అధికరణవసేనేత్థ భుమ్మం. ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖీయతీతి భావేనభావలక్ఖణవసేనేత్థ భుమ్మం.

కామావచరన్తి ‘‘కతమే ధమ్మా కామావచరా? హేట్ఠతో అవీచినిరయం ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తిం పరియన్తం కత్వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౭) నయేన వుత్తేసు కామావచరధమ్మేసు పరియాపన్నం. తత్రాయం వచనత్థో – ఉద్దానతో ద్వే కామా, వత్థుకామో చ కిలేసకామో చ. తత్థ కిలేసకామో అత్థతో ఛన్దరాగోవ వత్థుకామో తేభూమకవట్టం. కిలేసకామో చేత్థ కామేతీతి కామో; ఇతరో పన కామియతీతి కామో. యస్మిం పన పదేసే దువిధోపేసో కామో పవత్తివసేన అవచరతి, సో చతున్నం అపాయానం, మనుస్సానం, ఛన్నఞ్చ దేవలోకానం వసేన ఏకాదసవిధో పదేసో. కామో ఏత్థ అవచరతీతి కామావచరో, ససత్థావచరో వియ. యథా హి యస్మిం పదేసే ససత్థా పురిసా అవచరన్తి, సో విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు ద్విపదచతుప్పదేసు అవచరన్తేసు, తేసం అభిలక్ఖితత్తా ‘ససత్థావచరో’త్వేవ వుచ్చతి, ఏవం విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు రూపావచరాదీసు తత్థ అవచరన్తేసు, తేసం అభిలక్ఖితత్తా అయం పదేసో ‘కామావచరో’త్వేవ వుచ్చతి. స్వాయం యథా రూపభవో రూపం, ఏవం ఉత్తరపదలోపం కత్వా ‘కామో’త్వేవ వుచ్చతి. ఏవమిదం చిత్తం ఇమస్మిం ఏకాదసపదేససఙ్ఖాతే కామే అవచరతీతి కామావచరం.

కిఞ్చాపి హి ఏతం రూపారూపభవేసుపి అవచరతి, యథా పన సఙ్గామే అవచరణతో సఙ్గామావచరోతి లద్ధనామకో నాగో నగరే చరన్తోపి ‘సఙ్గామావచరో’త్వేవ వుచ్చతి, థలజలచరా చ పాణా అథలే అజలే చ ఠితాపి ‘థలచరా జలచరా’త్వేవ వుచ్చన్తి, ఏవమిదం అఞ్ఞత్థ అవచరన్తమ్పి కామావచరమేవాతి వేదితబ్బం. ఆరమ్మణకరణవసేన వా ఏత్థ కామో అవచరతీతిపి కామావచరం. కామఞ్చేస రూపారూపావచరేసుపి అవచరతి, యథా పన వదతీతి ‘వచ్ఛో’, మహియం సేతీతి ‘మహింసో’తి వుత్తే, న సత్తా యత్తకా వదన్తి, మహియం వా సేన్తి సబ్బేసం తం నామం హోతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. అపిచ కామభవసఙ్ఖాతే కామే పటిసన్ధిం అవచారేతీతిపి కామావచరం.

కుసలన్తి కుచ్ఛితానం సలనాదీహి అత్థేహి కుసలం. అపిచ ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన చ కుసలం. యథేవ హి ‘కచ్చి ను భోతో కుసల’న్తి (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) రూపకాయే అనాతురతాయ అగేలఞ్ఞేన నిబ్యాధితాయ ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వుత్తం, ఏవం అరూపధమ్మేపి కిలేసాతురతాయ కిలేసగేలఞ్ఞస్స చ కిలేసబ్యాధినో అభావేన ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వేదితబ్బం. కిలేసవజ్జస్స పన కిలేసదోసస్స కిలేసదరథస్స చ అభావా అనవజ్జట్ఠేన కుసలం. కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా; కోసల్లతో సమ్భూతత్తా కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలం.

‘ఞాణసమ్పయుత్తం’ తావ ఏవం హోతు; ఞాణవిప్పయుత్తం కథన్తి. తమ్పి రుళ్హీసద్దేన కుసలమేవ. యథా హి తాలపణ్ణేహి అకత్వా కిలఞ్జాదీహి కతమ్పి తంసరిక్ఖత్తా రుళ్హీసద్దేన తాలవణ్టన్త్వేవ వుచ్చతి, ఏవం ‘ఞాణవిప్పయుత్త’మ్పి కుసలన్త్వేవ వేదితబ్బం. నిప్పరియాయేన పన ‘ఞాణసమ్పయుత్తం’ ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్లసమ్భూతట్ఠేనాతి తివిధేనపి కుసలన్తి నామం లభతి, ఞాణవిప్పయుత్తం దువిధేనేవ. ఇతి యఞ్చ జాతకపరియాయేన యఞ్చ బాహితికసుత్తపరియాయేన యఞ్చ అభిధమ్మపరియాయేన కుసలం కథితం సబ్బం తం తీహిపి అత్థేహి ఇమస్మిం చిత్తే లబ్భతి.

తదేతం లక్ఖణాదివసేన అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణం, అకుసలవిద్ధంసనరసం, వోదానపచ్చుపట్ఠానం, యోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. అవజ్జపటిపక్ఖత్తా వా అనవజ్జలక్ఖణమేవ కుసలం, వోదానభావరసం, ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం, యథావుత్తపదట్ఠానమేవ. లక్ఖణాదీసు హి తేసం తేసం ధమ్మానం సభావో వా సామఞ్ఞం వా లక్ఖణం నామ. కిచ్చం వా సమ్పత్తి వా రసో నామ. ఉపట్ఠానాకారో వా ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం నామ. ఆసన్నకారణం పదట్ఠానం నామ. ఇతి యత్థ యత్థ లక్ఖణాదీని వక్ఖామ తత్థ తత్థ ఇమినావ నయేన తేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

చిత్తన్తి ఆరమ్మణం చిన్తేతీతి చిత్తం; విజానాతీతి అత్థో. యస్మా వా ‘చిత్త’న్తి సబ్బచిత్తసాధారణో ఏస సద్దో, తస్మా యదేత్థ లోకియకుసలాకుసలకిరియచిత్తం, తం జవనవీథివసేన అత్తనో సన్తానం చినోతీతి చిత్తం. విపాకం కమ్మకిలేసేహి చితన్తి చిత్తం. అపిచ సబ్బమ్పి యథానురూపతో చిత్తతాయ చిత్తం. చిత్తకరణతాయ చిత్తన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ యస్మా అఞ్ఞదేవ సరాగం చిత్తం, అఞ్ఞం సదోసం, అఞ్ఞం సమోహం; అఞ్ఞం కామావచరం, అఞ్ఞం రూపావచరాదిభేదం; అఞ్ఞం రూపారమ్మణం, అఞ్ఞం సద్దాదిఆరమ్మణం; రూపారమ్మణేసు చాపి అఞ్ఞం నీలారమ్మణం, అఞ్ఞం పీతాదిఆరమ్మణం; సద్దాదిఆరమ్మణేసుపి ఏసేవ నయో; సబ్బేసుపి చేతేసు అఞ్ఞం హీనం అఞ్ఞం మజ్ఝిమం అఞ్ఞం పణీతం; హీనాదీసుపి అఞ్ఞం ఛన్దాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీరియాధిపతేయ్యం అఞ్ఞం చిత్తాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీమంసాధిపతేయ్యం, తస్మా అస్స ఇమేసం సమ్పయుత్తభూమిఆరమ్మణహీనమజ్ఝిమపణీతాధిపతీనం వసేన చిత్తతా వేదితబ్బా. కామఞ్చేత్థ ఏకమేవ ఏవం చిత్తం న హోతి, చిత్తానం పన అన్తోగధత్తా ఏతేసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి చిత్తతాయ చిత్తన్తి వత్తుం వట్టతి. ఏవం తావ చిత్తతాయ చిత్తం.

కథం చిత్తకరణతాయాతి? లోకస్మిఞ్హి చిత్తకమ్మతో ఉత్తరి అఞ్ఞం చిత్తం నామ నత్థి. తస్మిమ్పి చరణం నామ చిత్తం అతిచిత్తమేవ హోతి. తం కరోన్తానం చిత్తకారానం ‘ఏవంవిధాని ఏత్థ రూపాని కాతబ్బానీ’తి చిత్తసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి. తాయ చిత్తసఞ్ఞాయ లేఖాగహనరఞ్జనఉజ్జోతనవత్తనాదినిప్ఫాదికా చిత్తకిరియా ఉప్పజ్జన్తి, తతో చరణసఙ్ఖాతే చిత్తే అఞ్ఞతరం విచిత్తరూపం నిప్ఫజ్జతి. తతో ‘ఇమస్స రూపస్స ఉపరి ఇదం హోతు, హేట్ఠా ఇదం, ఉభయపస్సే ఇద’న్తి చిన్తేత్వా యథాచిన్తితేన కమేన సేసచిత్తరూపనిప్ఫాదనం హోతి, ఏవం యంకిఞ్చి లోకే విచిత్తం సిప్పజాతం సబ్బం తం చిత్తేనేవ కరియతి, ఏవం ఇమాయ కరణవిచిత్తతాయ తస్స తస్స చిత్తస్స నిప్ఫాదకం చిత్తమ్పి తథేవ చిత్తం హోతి. యథాచిన్తితస్స వా అనవసేసస్స అనిప్ఫజ్జనతో తతోపి చిత్తమేవ చిత్తతరం. తేనాహ భగవా –

‘‘దిట్ఠం వో, భిక్ఖవే, చరణం నామ చిత్తన్తి? ‘ఏవం, భన్తే’. తమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, చరణం నామ చిత్తం చిత్తేనేవ చిన్తితం. తేనపి ఖో, భిక్ఖవే, చరణేన చిత్తేన చిత్తంయేవ చిత్తతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౦౦).

తథా యదేతం దేవమనుస్సనిరయతిరచ్ఛానభేదాసు గతీసు కమ్మలిఙ్గసఞ్ఞావోహారాదిభేదం అజ్ఝత్తికం చిత్తం తమ్పి చిత్తకతమేవ. కాయకమ్మాదిభేదఞ్హి దానసీలవిహింసాసాఠేయ్యాదినయప్పవత్తం కుసలాకుసలకమ్మం చిత్తనిప్ఫాదితం కమ్మనానత్తం. కమ్మనానత్తేనేవ చ తాసు తాసు గతీసు హత్థపాదకణ్ణఉదరగీవాముఖాదిసణ్ఠానభిన్నం లిఙ్గనానత్తం. లిఙ్గనానత్తతో యథాగహితసణ్ఠానవసేన ‘అయం ఇత్థీ అయం పురిసో’తి ఉప్పజ్జమానాయ సఞ్ఞాయ సఞ్ఞానానత్తం. సఞ్ఞానానత్తతో సఞ్ఞానురూపేన ‘ఇత్థీ’తి వా ‘పురిసో’తి వా వోహరన్తానం వోహారనానత్తం. వోహారనానత్తవసేన పన యస్మా ‘ఇత్థీ భవిస్సామి పురిసో భవిస్సామి, ఖత్తియో భవిస్సామి బ్రాహ్మణో భవిస్సామీ’తి ఏవం తస్స తస్స అత్తభావస్స జనకం కమ్మం కరీయతి, తస్మా వోహారనానత్తతో కమ్మనానత్తం. తం పనేతం కమ్మనానత్తం యథాపత్థితం భవం నిబ్బత్తేన్తం యస్మా గతివసేన నిబ్బత్తేతి తస్మా కమ్మనానత్తతో గతినానత్తం. కమ్మనానత్తేనేవ చ తేసం తేసం సత్తానం తస్సా తస్సా గతియా అపాదకద్విపాదకాదితా, తస్సా తస్సా ఉపపత్తియా ఉచ్చనీచాదితా, తస్మిం తస్మిం అత్తభావే సువణ్ణదుబ్బణ్ణాదితా, లోకధమ్మేసు లాభాలాభాదితా చ పఞ్ఞాయతి. తస్మా సబ్బమేతం దేవమనుస్సనిరయతిరచ్ఛానభేదాసు గతీసు కమ్మలిఙ్గసఞ్ఞావోహారాదిభేదం అజ్ఝత్తికం చిత్తం చిత్తేనేవ కతన్తి వేదితబ్బం. స్వాయమత్థో ఇమస్స సఙ్గీతిఅనారుళ్హస్స సుత్తస్స వసేన వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కమ్మనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన లిఙ్గనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి, లిఙ్గనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన సఞ్ఞానానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి, సఞ్ఞానానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన వోహారనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి, వోహారనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన కమ్మనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం గతియా నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – అపదా ద్విపదా చతుప్పదా బహుప్పదా, రూపినో అరూపినో, సఞ్ఞినో అసఞ్ఞినో నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞినో. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం ఉపపత్తియా నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – ఉచ్చనీచతా హీనపణీతతా సుగతదుగ్గతతా. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం అత్తభావే నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – సువణ్ణదుబ్బణ్ణతా సుజాతదుజ్జాతతా సుసణ్ఠితదుస్సణ్ఠితతా. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం లోకధమ్మే నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – లాభాలాభే యసాయసే నిన్దాపసంసాయం సుఖదుక్ఖే’’తి.

అపరమ్పి వుత్తం –

కమ్మతో లిఙ్గతో చేవ, లిఙ్గసఞ్ఞా పవత్తరే;

సఞ్ఞాతో భేదం గచ్ఛన్తి, ఇత్థాయం పురిసోతి వా.

‘‘కమ్మునా వత్తతే లోకో, కమ్మునా వత్తతే పజా;

కమ్మనిబన్ధనా సత్తా, రథస్సాణీవ యాయతో’’. (మ. ని. ౨.౪౬౦; సు. ని. ౬౫౯);

కమ్మేన కిత్తిం లభతే పసంసం,

కమ్మేన జానిఞ్చ వధఞ్చ బన్ధం;

తం కమ్మనానాకరణం విదిత్వా,

కస్మా వదే నత్థి కమ్మన్తి లోకే. (కథా. ౭౮౫);

‘‘కమ్మస్సకా మాణవ సత్తా కమ్మదాయాదా కమ్మయోనీ కమ్మబన్ధూ కమ్మపటిసరణా; కమ్మం సత్తే విభజతి యదిదం హీనప్పణీతతాయా’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౯).

ఏవం ఇమాయ కరణచిత్తతాయపి చిత్తస్స చిత్తతా వేదితబ్బా. సబ్బానిపి హి ఏతాని విచిత్రాని చిత్తేనేవ కతాని. అలద్ధోకాసస్స పన చిత్తస్స యం వా పన అవసేసపచ్చయవికలం తస్స ఏకచ్చచిత్తకరణాభావతో యదేతం చిత్తేన కతం అజ్ఝత్తికం చిత్తం వుత్తం, తతోపి చిత్తమేవ చిత్తతరం. తేనాహ భగవా –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకనికాయమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం చిత్తం యథయిదం, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా పాణా… తేహిపి ఖో, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతేహి పాణేహి చిత్తంయేవ చిత్తతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౦౦).

ఉప్పన్నం హోతీతి ఏత్థ వత్తమానభూతాపగతోకాసకతభూమిలద్ధవసేన ఉప్పన్నం నామ అనేకప్పభేదం. తత్థ సబ్బమ్పి ఉప్పాదజరాభఙ్గసమఙ్గీసఙ్ఖాతం వత్తమానుప్పన్నం నామ. ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధం, అనుభూతాపగతసఙ్ఖాతం కుసలాకుసలం, ఉప్పాదాదిత్తయం అనుప్పత్వా నిరుద్ధం, భూతాపగతసఙ్ఖాతం, సేససఙ్ఖతఞ్చ భూతాపగతుప్పన్నం నామ. ‘‘యానిస్స తాని పుబ్బే కతాని కమ్మానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౮) ఏవమాదినా నయేన వుత్తం కమ్మం అతీతమ్పి సమానం, అఞ్ఞం విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్సోకాసం కత్వా ఠితత్తా, తథా కతోకాసఞ్చ విపాకం అనుప్పన్నమ్పి సమానం ఏవం కతే ఓకాసే ఏకన్తేన ఉప్పజ్జనతో ఓకాసకతుప్పన్నం నామ. తాసు తాసు భూమీసు అసమూహతం అకుసలం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ. ఏత్థ చ భూమియా భూమిలద్ధస్స చ నానత్తం వేదితబ్బం. భూమీతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. భూమిలద్ధం నామ తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తారహం కిలేసజాతం. తేన హేసా భూమి లద్ధా నామ హోతి, తస్మా భూమిలద్ధన్తి వుచ్చతి. ఏవమేతేసు చతూసు ఉప్పన్నేసు ఇధ ‘వత్తమానుప్పన్నం’ అధిప్పేతం.

తత్రాయం వచనత్థో – పుబ్బన్తతో ఉద్ధం ఉప్పాదాదిఅభిముఖం పన్నన్తి ఉప్పన్నం. ‘ఉప్పన్న’-సద్దో పనేస అతీతే పటిలద్ధే సముట్ఠితే అవిక్ఖమ్భితే అసముచ్ఛిన్నే ఖణత్తయగతేతి అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘తేన ఖో పన, భిక్ఖవే, సమయేన కకుసన్ధో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి (సం. ని. ౨.౧౪౩) ఏత్థ అతీతే ఆగతో. ‘‘ఆయస్మతో ఆనన్దస్స అతిరేకచీవరం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (పారా. ౪౬౧) ఏత్థ పటిలద్ధే. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉప్పన్నం మహామేఘం తమేనం మహావాతో అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౫౭) ఏత్థ సముట్ఠితే. ‘‘ఉప్పన్నం గమియచిత్తం దుప్పటివినోదనీయం (అ. ని. ౫.౧౬౦; పరి. ౩౨౫); ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతీ’’తి (పారా. ౧౬౫) ఏత్థ అవిక్ఖమ్భితే. ‘‘అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో బహులీకరోన్తో ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౫౬-౧౫౭) ఏత్థ అసముచ్ఛిన్నే. ‘‘ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.చిత్తయమక.౮౧) ఏత్థ ఖణత్తయగతే. స్వాయమిధాపి ఖణత్తయగతేవ దట్ఠబ్బో. తస్మా ‘ఉప్పన్నం హోతీ’తి ఏత్థ ఖణత్తయగతం హోతి, వత్తమానం హోతి, పచ్చుప్పన్నం హోతీతి. అయం సఙ్ఖేపత్థో.

చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీతి చేతం దేసనాసీసమేవ. న పన చిత్తం ఏకకమేవ ఉప్పజ్జతి. తస్మా యథా రాజా ఆగతోతి వుత్తే న పరిసం పహాయ ఏకకోవ ఆగతో, రాజపరిసాయ పన సద్ధింయేవ ఆగతోతి పఞ్ఞాయతి, ఏవమిదమ్పి పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మేహి సద్ధింయేవ ఉప్పన్నన్తి వేదితబ్బం. పుబ్బఙ్గమట్ఠేన పన ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి’’చ్చేవ వుత్తం.

లోకియధమ్మఞ్హి పత్వా చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం ధురం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం హోతి. లోకుత్తరధమ్మం పత్వా పఞ్ఞా జేట్ఠికా పఞ్ఞా ధురా పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమా. తేనేవ భగవా వినయపరియాయం పత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తో ‘కింఫస్సోసి, కింవేదనోసి, కింసఞ్ఞోసి, కించేతనోసీ’తి అపుచ్ఛిత్వా ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖూ’’తి చిత్తమేవ ధురం కత్వా పుచ్ఛతి. ‘‘అథేయ్యచిత్తో అహం భగవా’’తి చ వుత్తే ‘అనాపత్తి అథేయ్యఫస్సస్సా’తిఆదీని అవత్వా ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు అథేయ్యచిత్తస్సా’’తి వదతి.

న కేవలఞ్చ వినయపరియాయం, అఞ్ఞమ్పి లోకియదేసనం దేసేన్తో చిత్తమేవ ధురం కత్వా దేసేతి. యథాహ – ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, ధమ్మా అకుసలా అకుసలభాగియా అకుసలపక్ఖికా సబ్బేతే మనోపుబ్బఙ్గమా. మనో తేసం ధమ్మానం పఠమం ఉప్పజ్జతి’’ (అ. ని. ౧.౫౬).

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పదుట్ఠేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, చక్కంవ వహతో పదం.

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీ’’. (ధ. ప. ౧,౨);

‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతి;

చిత్తస్స ఏకధమ్మస్స, సబ్బేవ వసమన్వగూ’’. (సం. ని. ౧.౬౨);

‘‘చిత్తసంకిలేసా, భిక్ఖవే, సత్తా సంకిలిస్సన్తి చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తి’’ (సం. ని. ౩.౧౦౦);

‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం’’ (అ. ని. ౧.౪౯);

‘‘చిత్తే, గహపతి, అరక్ఖితే కాయకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి; చిత్తే, గహపతి, రక్ఖితే…పే… చిత్తే, గహపతి, బ్యాపన్నే…పే… చిత్తే, గహపతి, అబ్యాపన్నే…పే… చిత్తే, గహపతి, అవస్సుతే…పే… చిత్తే, గహపతి, అనవస్సుతే కాయకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౧౦).

ఏవం లోకియధమ్మం పత్వా చిత్తం జేట్ఠకం హోతి, చిత్తం ధురం హోతి, చిత్తం పుబ్బఙ్గమం హోతీతి వేదితబ్బం. ఇమేసు పన సుత్తేసు ఏకం వా ద్వే వా అగ్గహేత్వా సుత్తానురక్ఖణత్థాయ సబ్బానిపి గహితానీతి వేదితబ్బాని.

లోకుత్తరధమ్మం పుచ్ఛన్తో పన ‘కతరఫస్సం అధిగతోసి, కతరవేదనం కతరసఞ్ఞం కతరచేతనం కతరచిత్త’న్తి అపుచ్ఛిత్వా, ‘కతరపఞ్ఞం త్వం భిక్ఖు అధిగతో’సి, ‘కిం పఠమం మగ్గపఞ్ఞం, ఉదాహు దుతియం…పే… తతియం…పే… చతుత్థం మగ్గపఞ్ఞం అధిగతో’తి పఞ్ఞం జేట్ఠికం పఞ్ఞం ధురం కత్వా పుచ్ఛతి. పఞ్ఞుత్తరా సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తి. పఞ్ఞా పన కిమత్థియా (మ. ని. ౧.౪౫౧)? ‘‘పఞ్ఞవతో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స తదన్వయా సద్ధా సణ్ఠాతి, తదన్వయం వీరియం సణ్ఠాతి, తదన్వయా సతి సణ్ఠాతి, తదన్వయో సమాధి సణ్ఠాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౧౫) ఏవమాదీని పనేత్థ సుత్తాని దట్ఠబ్బాని. ఇతి లోకుత్తరధమ్మం పత్వా పఞ్ఞా జేట్ఠికా హోతి పఞ్ఞా ధురా పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమాతి వేదితబ్బా. అయం పన లోకియదేసనా. తస్మా చిత్తం ధురం కత్వా దేసేన్తో ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి ఆహ.

సోమనస్ససహగతన్తి సాతమధురవేదయితసఙ్ఖాతేన సోమనస్సేన సహ ఏకుప్పాదాదిభావం గతం. అయం పన ‘సహగత’-సద్దో తబ్భావే వోకిణ్ణే నిస్సయే ఆరమ్మణే సంసట్ఠేతి ఇమేసు అత్థేసు దిస్సతి. తత్థ ‘‘యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా నన్దిరాగసహగతా’’తి (విభ. ౨౦౩) తబ్భావే వేదితబ్బో; నన్దిరాగభూతాతి అత్థో. ‘‘యా, భిక్ఖవే, వీమంసా కోసజ్జసహగతా కోసజ్జసమ్పయుత్తా’’తి (సం. ని. ౫.౮౩౨) వోకిణ్ణే వేదితబ్బో; అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేన కోసజ్జేన వోకిణ్ణాతి అయమేత్థ అత్థో. ‘‘అట్ఠికసఞ్ఞాసహగతం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౮) నిస్సయే వేదితబ్బో; అట్ఠికసఞ్ఞం నిస్సాయ అట్ఠికసఞ్ఞం భావేత్వా పటిలద్ధన్తి అత్థో. ‘‘లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం అరూపసహగతానం వా’’తి (పు. ప. ౩-౫) ఆరమ్మణే; వేదితబ్బో రూపారూపారమ్మణానన్తి అత్థో. ‘‘ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్త’’న్తి (విభ. ౫౭౮) సంసట్ఠే. ఇమస్మిమ్పి పదే అయమేవత్థో అధిప్పేతో. సోమనస్ససంసట్ఠఞ్హి ఇధ సోమనస్ససహగతన్తి వుత్తం.