౨. రూపకణ్డో

ఉద్దేసవణ్ణనా

ఇదాని రూపకణ్డం భాజేత్వా దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కిఞ్చాపి హేట్ఠా చిత్తుప్పాదకణ్డే విపాకాబ్యాకతఞ్చేవ కిరియాబ్యాకతఞ్చ నిస్సేసం కత్వా భాజితం, రూపాబ్యాకతనిబ్బానాబ్యాకతాని పన అకథితాని, తాని కథేతుం చతుబ్బిధమ్పి అబ్యాకతం సమోధానేత్వా దస్సేన్తో కుసలాకుసలానం ధమ్మానం విపాకాతిఆదిమాహ. తత్థ కుసలాకుసలానన్తి చతుభూమకకుసలానఞ్చేవ అకుసలానఞ్చ. ఏవం తావ విపాకాబ్యాకతం కుసలవిపాకాకుసలవిపాకవసేన ద్వీహి పదేహి పరియాదియిత్వా దస్సితం. యస్మా పన తం సబ్బమ్పి కామావచరం వా హోతి, రూపావచరాదీసు వా అఞ్ఞతరం, తస్మా ‘కామావచరా’తిఆదినా నయేన తదేవ విపాకాబ్యాకతం భూమన్తరవసేన పరియాదియిత్వా దస్సితం. యస్మా పన తం వేదనాక్ఖన్ధోపి హోతి…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోపి, తస్మా పున సమ్పయుత్తచతుక్ఖన్ధవసేన పరియాదియిత్వా దస్సితం.

ఏవం విపాకాబ్యాకతం కుసలాకుసలవసేన భూమన్తరవసేన సమ్పయుత్తక్ఖన్ధవసేనాతి తీహి నయేహి పరియాదాయ దస్సేత్వా, పున కిరియాబ్యాకతం దస్సేన్తో యే చ ధమ్మా కిరియాతిఆదిమాహ. తత్థ ‘కామావచరా రూపావచరా అరూపావచరా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో’తి వత్తబ్బం భవేయ్య. హేట్ఠా పన గహితమేవాతి నయం దస్సేత్వా నిస్సజ్జితం. ఇదాని అవిభత్తం దస్సేన్తో సబ్బఞ్చ రూపం అసఙ్ఖతా చ ధాతూతి ఆహ. తత్థ ‘సబ్బఞ్చ రూప’న్తి పదేన పఞ్చవీసతి రూపాని ఛన్నవుతిరూపకోట్ఠాసా నిప్పదేసతో గహితాతి వేదితబ్బా. ‘అసఙ్ఖతా చ ధాతూ’తి పదేన నిబ్బానం నిప్పదేసతో గహితన్తి. ఏత్తావతా ‘అబ్యాకతా ధమ్మా’తి పదం నిట్ఠితం హోతి.

౫౮౪. తత్థ కతమం సబ్బం రూపన్తి ఇదం కస్మా గహితం? హేట్ఠా రూపాబ్యాకతం సఙ్ఖేపేన కథితం. ఇదాని తం ఏకకదుకతికచతుక్క…పే… ఏకాదసకవసేన విత్థారతో భాజేత్వా దస్సేతుం ఇదం గహితం. తస్సత్థో – యం వుత్తం ‘సబ్బఞ్చ రూపం, అసఙ్ఖతా చ ధాతూ’తి, తస్మిం పదద్వయే ‘కతమం సబ్బం రూపం నామ’? ఇదాని తం దస్సేన్తో చత్తారో చ మహాభూతాతిఆదిమాహ. తత్థ చత్తారోతి గణనపరిచ్ఛేదో. తేన తేసం ఊనాధికభావం నివారేతి. ‘చ’-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన న కేవలం ‘చత్తారో మహాభూతావ’ రూపం, అఞ్ఞమ్పి అత్థీతి ‘ఉపాదారూపం’ సమ్పిణ్డేతి.

మహాభూతాతి ఏత్థ మహన్తపాతుభావాదీహి కారణేహి మహాభూతతా వేదితబ్బా. ఏతాని హి మహన్తపాతుభావతో, మహాభూతసామఞ్ఞతో, మహాపరిహారతో, మహావికారతో, మహన్తభూతత్తా చాతి ఇమేహి కారణేహి మహాభూతానీతి వుచ్చన్తి. తత్థ ‘మహన్తపాతుభావతో’తి, ఏతాని హి అనుపాదిన్నకసన్తానేపి ఉపాదిన్నకసన్తానేపి మహన్తాని పాతుభూతాని. తేసం అనుపాదిన్నకసన్తానే ఏవం మహన్తపాతుభావతా వేదితబ్బా – ఏకఞ్హి చక్కవాళం ఆయామతో చ విత్థారతో చ యోజనానం ద్వాదస సతసహస్సాని తీణి సహస్సాని చత్తారి సతాని పఞ్ఞాసఞ్చ యోజనాని. పరిక్ఖేపతో –

సబ్బం సతసహస్సాని, ఛత్తింస పరిమణ్డలం;

దస చేవ సహస్సాని, అడ్ఢుడ్ఢాని సతాని చ. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౭);

తత్థ –

దువే సతసహస్సాని, చత్తారి నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, సఙ్ఖాతాయం వసున్ధరా. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౭);

తస్సాయేవ సన్ధారకం –

చత్తారి సతసహస్సాని, అట్ఠేవ నహుతాని చ;

ఏత్తకం బహలత్తేన, జలం వాతే పతిట్ఠితం.

తస్సాపి సన్ధారకో –

నవసతసహస్సాని, మాలుతో నభముగ్గతో;

సట్ఠి చేవ సహస్సాని, ఏసా లోకస్స సణ్ఠితి.

ఏవం సణ్ఠితే చేత్థ యోజనానం –

చతురాసీతిసహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, సినేరు పబ్బతుత్తమో.

తతో ఉపడ్ఢుపడ్ఢేన, పమాణేన యథాక్కమం;

అజ్ఝోగాళ్హుగ్గతా దిబ్బా, నానారతనచిత్తితా.

యుగన్ధరో ఈసధరో, కరవీకో సుదస్సనో;

నేమిన్ధరో వినతకో, అస్సకణ్ణో గిరి బ్రహా.

ఏతే సత్త మహాసేలా, సినేరుస్స సమన్తతో;

మహారాజానమావాసా దేవయక్ఖనిసేవితా.

యోజనానం సతానుచ్చో, హిమవా పఞ్చ పబ్బతో;

యోజనానం సహస్సాని, తీణి ఆయతవిత్థతో;

చతురాసీతిసహస్సేహి, కూటేహి పటిమణ్డితో.

తిపఞ్చయోజనక్ఖన్ధపరిక్ఖేపా నగవ్హయా;

పఞ్ఞాసయోజనక్ఖన్ధసాఖాయామా సమన్తతో.

సతయోజనవిత్థిణ్ణా, తావదేవ చ ఉగ్గతా;

జమ్బూ యస్సానుభావేన, జమ్బుదీపో పకాసితో. (పారా. అట్ఠ. ౧.౧; విసుద్ధి. ౧.౧౩౭);

యఞ్చేతం జమ్బుయా పమాణం తదేవ అసురానం చిత్తపాటలియా, గరుళానం సిమ్బలిరుక్ఖస్స, అపరగోయానే కదమ్బరుక్ఖస్స, ఉత్తరకురుమ్హి కప్పరుక్ఖస్స, పుబ్బవిదేహే సిరీసస్స, తావతింసేసు పారిచ్ఛత్తకస్సాతి. తేనాహు పోరాణా –

పాటలీ సిమ్బలీ జమ్బూ, దేవానం పారిచ్ఛత్తకో;

కదమ్బో కప్పరుక్ఖో చ, సిరీసేన భవతి సత్తమన్తి.

ద్వేఅసీతిసహస్సాని, అజ్ఝోగాళ్హో మహణ్ణవే;

అచ్చుగ్గతో తావదేవ, చక్కవాళసిలుచ్చయో;

పరిక్ఖిపిత్వా తం సబ్బం, లోకధాతుమయం ఠితోతి.

ఉపాదిన్నకసన్తానేపి మచ్ఛకచ్ఛపదేవదానవాదిసరీరవసేన మహన్తానేవ పాతుభూతాని. వుత్తఞ్హేతం భగవతా – ‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, మహాసముద్దే యోజనసతికాపి అత్తభావాతి’’ఆది.

‘మహాభూతసామఞ్ఞతో’తి ఏతాని హి యథా మాయాకారో అమణింయేవ ఉదకం మణిం కత్వా దస్సేతి, అసువణ్ణంయేవ లేడ్డుం సువణ్ణం కత్వా దస్సేతి, యథా చ సయం నేవ యక్ఖో న పక్ఖీ సమానో యక్ఖభావమ్పి పక్ఖిభావమ్పి దస్సేతి, ఏవమేవ సయం అనీలానేవ హుత్వా నీలం ఉపాదారూపం దస్సేన్తి, అపీతాని… అలోహితాని… అనోదాతానేవ హుత్వా ఓదాతం ఉపాదారూపం దస్సేన్తీతి మాయాకారమహాభూతసామఞ్ఞతో మహాభూతాని. యథా చ యక్ఖాదీని మహాభూతాని యం గణ్హన్తి నేవ తేసం తస్స అన్తో న బహిఠానం ఉపలబ్భతి, న చ తం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తి, ఏవమేవ ఏతానిపి నేవ అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తో న బహి ఠితాని హుత్వా ఉపలబ్భన్తి, న చ అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ న తిట్ఠన్తీతి. అచిన్తేయ్యట్ఠానతాయ యక్ఖాదిమహాభూతసామఞ్ఞతోపి మహాభూతాని.

యథా చ యక్ఖినీసఙ్ఖాతాని మహాభూతాని మనాపేహి వణ్ణసణ్ఠానవిక్ఖేపేహి అత్తనో భయానకభావం పటిచ్ఛాదేత్వా సత్తే వఞ్చేన్తి, ఏవమేవ ఏతానిపి ఇత్థిపురిససరీరాదీసు మనాపేన ఛవివణ్ణేన, మనాపేన అఙ్గపచ్చఙ్గసణ్ఠానేన, మనాపేన చ హత్థపాదఙ్గులిభముకవిక్ఖేపేన అత్తనో కక్ఖళతాదిభేదం సరసలక్ఖణం పటిచ్ఛాదేత్వా బాలజనం వఞ్చేన్తి, అత్తనో సభావం దట్ఠుం న దేన్తి. ఇతి వఞ్చకట్ఠేన యక్ఖినీమహాభూతసామఞ్ఞతోపి మహాభూతాని.

‘మహాపరిహారతో’తి మహన్తేహి పచ్చయేహి పరిహరితబ్బతో. ఏతాని హి దివసే దివసే ఉపనేతబ్బత్తా మహన్తేహి ఘాసచ్ఛాదనాదీహి భూతాని పవత్తానీతి మహాభూతాని. మహాపరిహారాని వా భూతానీతి మహాభూతాని.

‘మహావికారతో’తి భూతానం మహావికారతో. ఏతాని హి ఉపాదిణ్ణానిపి అనుపాదిణ్ణానిపి మహావికారాని హోన్తి. తత్థ అనుపాదిణ్ణానం కప్పవుట్ఠానే వికారమహత్తం పాకటం హోతి, ఉపాదిణ్ణానం ధాతుక్ఖోభకాలే. తథా హి –

భూమితో వుట్ఠితా యావ, బ్రహ్మలోకా విధావతి;

అచ్చి అచ్చిమతో లోకే, దయ్హమానమ్హి తేజసా.

కోటిసతసహస్సేకం, చక్కవాళం విలీయతి;

కుపితేన యదా లోకో, సలిలేన వినస్సతి.

కోటిసతసహస్సేకం, చక్కవాళం వికీరతి;

వాయోధాతుప్పకోపేన, యదా లోకో వినస్సతి.

పత్థద్ధో భవతి కాయో, దట్ఠో కట్ఠముఖేన వా;

పథవీధాతుప్పకోపేన, హోతి కట్ఠముఖేవ సో.

పూతియో భవతి కాయో, దట్ఠో పూతిముఖేన వా;

ఆపోధాతుప్పకోపేన, హోతి పూతిముఖేవ సో.

సన్తత్తో భవతి కాయో, దట్ఠో అగ్గిముఖేన వా;

తేజోధాతుప్పకోపేన, హోతి అగ్గిముఖేవ సో.

సఞ్ఛిన్నో భవతి కాయో, దట్ఠో సత్థముఖేన వా;

వాయోధాతుప్పకోపేన, హోతి సత్థముఖేవ సో. (సం. ని. అట్ఠ. ౩.౪.౨౩౮);

ఇతి మహావికారాని భూతానీతి మహాభూతాని.

‘మహన్తభూతత్తా చా’తి ఏతాని హి మహన్తాని మహతా వాయామేన పరిగ్గహేతబ్బత్తా, భూతాని విజ్జమానత్తాతి, మహన్తభూతత్తా చ మహాభూతాని. ఏవం మహన్తపాతుభావాదీహి కారణేహి మహాభూతాని.

చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయ రూపన్తి ఉపయోగత్థే సామివచనం. చత్తారి మహాభూతాని ఉపాదాయ, నిస్సాయ, అముఞ్చిత్వా పవత్తరూపన్తి అత్థో. ఇదం వుచ్చతి సబ్బం రూపన్తి ఇదం చత్తారి మహాభూతాని, పదపటిపాటియా నిద్దిట్ఠాని తేవీసతి ఉపాదారూపానీతి, సత్తవీసతిప్పభేదం సబ్బం రూపం నామ.

ఏకవిధరూపసఙ్గహో

ఇదాని తం విత్థారతో దస్సేతుం ఏకవిధాదీహి ఏకాదసహి సఙ్గహేహి మాతికం ఠపేన్తో సబ్బం రూపం న హేతూతిఆదిమాహ.

తత్థ ‘సబ్బం రూప’న్తి ఇదం పదం ‘సబ్బం రూపం న హేతు’ ‘సబ్బం రూపం అహేతుక’న్తి ఏవం సబ్బపదేహి సద్ధిం యోజేతబ్బం. సబ్బానేవ చేతాని ‘న హేతూ’తిఆదీని తేచత్తాలీసపదాని ఉద్దిట్ఠాని. తేసు పటిపాటియా చత్తాలీసపదాని మాతికతో గహేత్వా ఠపితాని, అవసానే తీణి మాతికాముత్తకానీతి. ఏవం తావ పఠమే సఙ్గహే పాళివవత్థానమేవ వేదితబ్బం. తథా దుతియసఙ్గహాదీసు.

దువిధరూపసఙ్గహో

తత్రాయం నయో – దుతియసఙ్గహే తావ సతం చత్తారో చ దుకా. తత్థ అత్థి రూపం ఉపాదా, అత్థి రూపం నోఉపాదాతిఆదయో ఆదిమ్హి చుద్దస దుకా అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధాభావతో పకిణ్ణకదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స వత్థూతిఆదయో పఞ్చవీసతి దుకా వత్థుఅవత్థుఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా వత్థుదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స ఆరమ్మణన్తిఆదయో పఞ్చవీసతి ఆరమ్మణానారమ్మణఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ఆరమ్మణదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖాయతనన్తి ఆదయో దస ఆయతనానాయతనఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ఆయతనదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖుధాతూతిఆదయో దస ధాతుఅధాతుఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ధాతుదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం చక్ఖున్ద్రియన్తిఆదయో అట్ఠ ఇన్ద్రియానిన్ద్రియఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా ఇన్ద్రియదుకా నామ. తతో అత్థి రూపం కాయవిఞ్ఞత్తీతిఆదయో ద్వాదస సుఖుమాసుఖుమరూపఉపపరిక్ఖణవసేన పవత్తత్తా సుఖుమరూపదుకా నామాతి. ఇదం దుతియసఙ్గహే పాళివవత్థానం.

తివిధరూపసఙ్గహో

౫౮౫. తతియసఙ్గహే సతం తీణి చ తికాని. తత్థ దుతియసఙ్గహే వుత్తేసు చుద్దససు పకిణ్ణకదుకేసు ఏకం అజ్ఝత్తికదుకం సేసేహి తేరసహి యోజేత్వా యం తం రూపం అజ్ఝత్తికం తం ఉపాదా; యం తం రూపం బాహిరం తం అత్థి ఉపాదా, అత్థి నోఉపాదాతిఆదినా నయేన ఠపితా తేరస పకిణ్ణకతికా నామ. తతో తమేవ దుకం సేసదుకేహి సద్ధిం యోజేత్వా యం తం రూపం బాహిరం తం చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స న వత్థు, యం తం రూపం అజ్ఝత్తికం తం అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స వత్థు, అత్థి చక్ఖుసమ్ఫస్సస్స న వత్థూతిఆదినా నయేన సేసతికా ఠపితా. తేసం నామఞ్చ గణనా చ తేసంయేవ వత్థుదుకాదీనం వసేన వేదితబ్బాతి. ఇదం తతియసఙ్గహే పాళివవత్థానం.

చతుబ్బిధాదిరూపసఙ్గహా

౫౮౬. చతుత్థసఙ్గహే ద్వావీసతి చతుక్కా. తత్థ సబ్బపచ్ఛిమో అత్థి రూపం ఉపాదా అత్థి రూపం నోఉపాదాతి ఏవం ఇధ వుత్తం మాతికం అనామసిత్వా ఠపితో. ఇతరే పన ఆమసిత్వా ఠపితా. కథం? యే తావ ఇధ దువిధసఙ్గహే పకిణ్ణకేసు ఆదితో తయో దుకా, తేసు ఏకేకం గహేత్వా యం తం రూపం ఉపాదా తం అత్థి ఉపాదిణ్ణం, అత్థి అనుపాదిణ్ణన్తిఆదినా నయేన పఞ్చహి పఞ్చహి దుకేహి సద్ధిం యోజేత్వా దుకత్తయమూలకా ఆదిమ్హి పఞ్చదస చతుక్కా ఠపితా.

ఇదాని యో యం చతుక్కో సనిదస్సనదుకో సో యస్మా యం తం రూపం సనిదస్సనం తం అత్థి సప్పటిఘం, అత్థి అప్పటిఘన్తిఆదినా నయేన పరేహి వా, అత్థి ఉపాదా అత్థి నోఉపాదాతిఆదినా నయేన పురిమేహి వా, దుకేహి సద్ధిం అత్థాభావతో కమాభావతో విసేసాభావతో చ యోగం న గచ్ఛతి. సనిదస్సనఞ్హి ‘అప్పటిఘం’ నామ, ‘నో ఉపాదా’ వా నత్థీతి అత్థాభావతో యోగం న గచ్ఛతి. ‘ఉపాదిణ్ణం పన అనుపాదిణ్ణఞ్చ అత్థి తం కమాభావా యోగం న గచ్ఛతి. సబ్బదుకా హి పచ్ఛిమపచ్ఛిమేహేవ సద్ధిం యోజితా. అయమేత్థ కమో. పురిమేహి పన సద్ధిం కమాభావోతి. ‘సతి అత్థే కమాభావో అకారణం. తస్మా ఉపాదిణ్ణపదాదీహి సద్ధిం యోజేతబ్బో’తి చే – న, విసేసాభావా; ఉపాదిణ్ణపదాదీని హి ఇమినా సద్ధిం యోజితాని. తత్థ ‘ఉపాదిణ్ణం వా సనిదస్సనం, సనిదస్సనం వా ఉపాదిణ్ణ’న్తి వుత్తే విసేసో నత్థీతి విసేసాభావాపి యోగం న గచ్ఛతి. తస్మా తం చతుత్థదుకం అనామసిత్వా, తతో పరేహి అత్థి రూపం సప్పటిఘన్తిఆదీహి తీహి దుకేహి సద్ధిం ‘యం తం రూపం సప్పటిఘం తం అత్థి ఇన్ద్రియం, అత్థి న ఇన్ద్రియం, యం తం రూపం అప్పటిఘం తం అత్థి ఇన్ద్రియం, అత్థి న ఇన్ద్రియ’న్తిఆదినా నయేన యుజ్జమానే ద్వే ద్వే దుకే యోజేత్వా ఛ చతుక్కా ఠపితా.

యథా చాయం చతుత్థదుకో యోగం న గచ్ఛతి, తథా తేన సద్ధిం ఆదిదుకోపి. కస్మా? అనుపాదారూపస్స ఏకన్తేన అనిదస్సనత్తా. సో హి యం తం రూపం నోఉపాదా తం అత్థి సనిదస్సనం, అత్థి అనిదస్సనన్తి – ఏవం చతుత్థేన దుకేన సద్ధిం యోజియమానో యోగం న గచ్ఛతి. తస్మా తం అతిక్కమిత్వా పఞ్చమేన సహ యోజితో. ఏవం యో యేన సద్ధిం యోగం గచ్ఛతి, యో చ న గచ్ఛతి సో వేదితబ్బోతి. ఇదం చతుత్థసఙ్గహే పాళివవత్థానం. ఇతో పరే పన పఞ్చవిధసఙ్గహాదయో సత్త సఙ్గహా అసమ్మిస్సా ఏవ. ఏవం సకలాయపి మాతికాయ పాళివవత్థానం వేదితబ్బం.

రూపవిభత్తిఏకకనిద్దేసవణ్ణనా

౫౯౪. ఇదాని తస్సా అత్థం భాజేత్వా దస్సేతుం సబ్బం రూపం న హేతుమేవాతిఆది ఆరద్ధం. కస్మా పనేత్థ ‘కతమం తం సబ్బం రూపం న హేతూ’తి పుచ్ఛా న కతాతి? భేదాభావతో. యథా హి దుకాదీసు ‘ఉపాదారూప’మ్పి అత్థి ‘నోఉపాదారూప’మ్పి, ఏవమిధ హేతు న హేతూతిపి సహేతుకమహేతుకన్తిపి భేదో నత్థి, తస్మా పుచ్ఛం అకత్వావ విభత్తం. తత్థ ‘సబ్బ’న్తి సకలం, నిరవసేసం. ‘రూప’న్తి అయమస్స సీతాదీహి రుప్పనభావదీపనో సామఞ్ఞలక్ఖణనిద్దేసో. న హేతుమేవాతి సాధారణహేతుపటిక్ఖేపనిద్దేసో.

తత్థ హేతుహేతు పచ్చయహేతు ఉత్తమహేతు సాధారణహేతూతి చతుబ్బిధో హేతు. తేసు ‘తయో కుసలహేతూ, తయో అకుసలహేతూ, తయో అబ్యాకతహేతూ’తి (ధ. స. ౧౦౫౯) అయం ‘హేతుహేతు’ నామ. ‘‘చత్తారో ఖో, భిక్ఖు, మహాభూతా హేతు, చత్తారో మహాభూతా పచ్చయో రూపక్ఖన్ధస్స పఞ్ఞాపనాయా’’తి (మ. ని. ౩.౮౫; సం. ని. ౩.౮౨) అయం ‘పచ్చయహేతు’ నామ. ‘‘కుసలాకుసలం అత్తనో విపాకట్ఠానే, ఉత్తమం ఇట్ఠారమ్మణం కుసలవిపాకట్ఠానే, ఉత్తమం అనిట్ఠారమ్మణం అకుసలవిపాకట్ఠానే’’తి అయం ‘ఉత్తమహేతు’ నామ. యథాహ – ‘అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం కమ్మసమాదానానం ఠానసో హేతుసో విపాకం యథాభూతం పజానాతీ’తి (మ. ని. ౧.౧౪౮; విభ. ౮౧౦; పాటి. మ. ౨.౪౪), ‘‘ఏసేవ హేతు ఏస పచ్చయో సఙ్ఖారానం యదిదం అవిజ్జా’’తి అవిజ్జా సఙ్ఖారానం సాధారణహేతు హుత్వా పచ్చయట్ఠం ఫరతీతి అయం ‘సాధారణహేతు’ నామ. యథా హి పథవీరసో ఆపోరసో చ మధురస్సాపి అమధురస్సాపి పచ్చయో, ఏవం అవిజ్జా కుసలసఙ్ఖారానమ్పి అకుసలసఙ్ఖారానమ్పి సాధారణపచ్చయో హోతి. ఇమస్మిం పనత్థే ‘హేతుహేతు’ అధిప్పేతో. ఇతి ‘హేతూ ధమ్మా న హేతూ ధమ్మా’తి (ధ. స. దుకమాతికా ౧) మాతికాయ ఆగతం హేతుభావం రూపస్స నియమేత్వా పటిక్ఖిపన్తో ‘న హేతుమేవా’తి ఆహ. ఇమినా నయేన సబ్బపదేసు పటిక్ఖేపనిద్దేసో చ అప్పటిక్ఖేపనిద్దేసో చ వేదితబ్బో. వచనత్థో పన సబ్బపదానం మాతికావణ్ణనాయం వుత్తోయేవ.

సప్పచ్చయమేవాతి ఏత్థ పన కమ్మసముట్ఠానం కమ్మపచ్చయమేవ హోతి, ఆహారసముట్ఠానాదీని ఆహారాదిపచ్చయానేవాతి ఏవం రూపస్సేవ వుత్తచతుపచ్చయవసేన అత్థో వేదితబ్బో. రూపమేవాతి ‘రూపినో ధమ్మా అరూపినో ధమ్మా’తి మాతికాయ వుత్తం అరూపీభావం పటిక్ఖిపతి. ఉప్పన్నం ఛహి విఞ్ఞాణేహీతి పచ్చుప్పన్నరూపమేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీహి ఛహి వేదితబ్బం. నియామో పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని సన్ధాయ గహితో. న హి తాని అతీతానాగతం విజానన్తి. మనోవిఞ్ఞాణం పన అతీతమ్పి అనాగతమ్పి విజానాతి. తం ఇమస్మిం పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే పతితత్తా సోతపతితమేవ హుత్వా గతం. హుత్వా అభావట్ఠేన పన అనిచ్చమేవ. జరాయ అభిభవితబ్బధమ్మకత్తా జరాభిభూతమేవ. యస్మా వా రూపకాయే జరా పాకటా హోతి, తస్మాపి ‘జరాభిభూతమేవా’తి వుత్తం.

ఏవం ఏకవిధేన రూపసఙ్గహోతి ఏత్థ ‘విధా’-సద్దో మానసణ్ఠానకోట్ఠాసేసు దిస్సతి. ‘‘సేయ్యోహమస్మీతి విధా, సదిసోహమస్మీతి విధా’’తిఆదీసు (విభ. ౯౬౨) హి మానో విధా నామ. ‘‘కథంవిధం సీలవన్తం వదన్తి, కథంవిధం పఞ్ఞవన్తం వదన్తీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౧.౯౫) సణ్ఠానం. ‘కథంవిధ’న్తి హి పదస్స కథంసణ్ఠానన్తి అత్థో. ‘‘ఏకవిధేన ఞాణవత్థుం దువిధేన ఞాణవత్థూ’’తిఆదీసు (విభ. ౭౫౧-౭౫౨) కోట్ఠాసో విధా నామ. ఇధాపి కోట్ఠాసోవ అధిప్పేతో.

సఙ్గహసద్దోపి సజాతిసఞ్జాతికిరియాగణనవసేన చతుబ్బిధో. తత్థ ‘‘సబ్బే ఖత్తియా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే బ్రాహ్మణా సబ్బే వేస్సా సబ్బే సుద్దా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మావాచా, యో చ సమ్మాకమ్మన్తో, యో చ సమ్మాఆజీవో – ఇమే ధమ్మా సీలక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం ‘సజాతిసఙ్గహో’ నామ. ‘ఏకజాతికా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బే జాతియా ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే కోసలకా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే మాగధకా, సబ్బే భారుకచ్ఛకా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యో చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో, యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి – ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి అయం ‘సఞ్జాతిసఙ్గహో’ నామ. ఏకట్ఠానే జాతా సంవుద్ధా ఆగచ్ఛన్తూతి వుత్తట్ఠానే వియ హి ఇధ సబ్బే సఞ్జాతిట్ఠానేన నివుత్థోకాసేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘సబ్బే హత్థారోహా ఆగచ్ఛన్తు, సబ్బే అస్సారోహా, సబ్బే రథికా ఆగచ్ఛన్తు’’, ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో – ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) అయం ‘కిరియాసఙ్గహో’ నామ. సబ్బేవ హేతే అత్తనో కిరియాకరణేన ఏకసఙ్గహం గతా. ‘‘చక్ఖాయతనం కతమక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి? చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి. హఞ్చి చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధగణనం గచ్ఛతి, తేన వత రే వత్తబ్బే – చక్ఖాయతనం రూపక్ఖన్ధేన సఙ్గహిత’’న్తి (కథా. ౪౭౧), అయం ‘గణనసఙ్గహో’ నామ. అయమిధ అధిప్పేతో. ఏకకోట్ఠాసేన రూపగణనాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. ఏస నయో సబ్బత్థ.

దుకనిద్దేసవణ్ణనా

ఉపాదాభాజనీయకథా

౫౯౫. ఇదాని దువిధసఙ్గహాదీసు ‘అత్థి రూపం ఉపాదా, అత్థి రూపం నోఉపాదా’తి ఏవం భేదసబ్భావతో పుచ్ఛాపుబ్బఙ్గమం పదభాజనం దస్సేన్తో కతమం తం రూపం ఉపాదాతిఆదిమాహ. తత్థ ఉపాదియతీతి ‘ఉపాదా’; మహాభూతాని గహేత్వా, అముఞ్చిత్వా, తాని నిస్సాయ పవత్తతీతి అత్థో. ఇదాని తం పభేదతో దస్సేన్తో చక్ఖాయతనన్తిఆదిమాహ.

౫౯౬. ఏవం తేవీసతివిధం ఉపాదారూపం సఙ్ఖేపతో ఉద్దిసిత్వా పున తదేవ విత్థారతో నిద్దిసన్తో కతమం తం రూపం చక్ఖాయతనన్తిఆదిమాహ. తత్థ దువిధం చక్ఖు – మంసచక్ఖు పఞ్ఞాచక్ఖు చ. ఏతేసు ‘బుద్ధచక్ఖు సమన్తచక్ఖు ఞాణచక్ఖు దిబ్బచక్ఖు ధమ్మచక్ఖూ’తి పఞ్చవిధం పఞ్ఞాచక్ఖు. తత్థ ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, బుద్ధచక్ఖునా లోకం వోలోకేన్తో సత్తే అప్పరజక్ఖే…పే… దువిఞ్ఞాపయే’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౩) ఇదం బుద్ధచక్ఖు నామ. ‘‘సమన్తచక్ఖు వుచ్చతి సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణ’’న్తి ఇదం సమన్తచక్ఖు నామ. ‘‘చక్ఖుం ఉదపాది ఞాణం ఉదపాదీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౫) ఇదం ఞాణచక్ఖు నామ. ‘‘అద్దసం ఖో అహం, భిక్ఖవే, దిబ్బేన చక్ఖునా విసుద్ధేనా’’తి (మ. ని. ౧.౨౮౪) ఇదం దిబ్బచక్ఖు నామ. ‘‘తస్మిం యేవాసనే విరజం వీతమలం ధమ్మచక్ఖుం ఉదపాదీ’’తి (మ. ని. ౨.౩౯౫) ఇదం హేట్ఠిమమగ్గత్తయసఙ్ఖాతం ఞాణం ధమ్మచక్ఖు నామ.

మంసచక్ఖుపి పసాదచక్ఖు ససమ్భారచక్ఖూతి దువిధం హోతి. తత్థ యోయం అక్ఖికూపకే పతిట్ఠితో హేట్ఠా అక్ఖికూపకట్ఠికేన, ఉపరి భముకట్ఠికేన, ఉభతో అక్ఖికూటేహి, అన్తో మత్థలుఙ్గేన, బహిద్ధా అక్ఖిలోమేహి పరిచ్ఛిన్నో మంసపిణ్డో. సఙ్ఖేపతో ‘చతస్సో ధాతుయో, వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా, సమ్భవో సణ్ఠానం, జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదో’తి చుద్దససమ్భారో. విత్థారతో ‘చతస్సో ధాతుయో, తంసన్నిస్సితవణ్ణగన్ధరసఓజాసణ్ఠానసమ్భవా చా’తి ఇమాని దస చతుసముట్ఠానికత్తా చత్తాలీసం హోన్తి. జీవితం భావో కాయపసాదో చక్ఖుపసాదోతి చత్తారి ఏకన్తకమ్మసముట్ఠానానేవాతి ఇమేసం చతుచత్తాలీసాయ రూపానం వసేన చతుచత్తాలీససమ్భారో. యం లోకో సేతం చక్ఖుం పుథులం విసటం విత్థిణ్ణం ‘చక్ఖు’న్తి సఞ్జానన్తో న చక్ఖుం సఞ్జానాతి, వత్థుం చక్ఖుతో సఞ్జానాతి, సో మంసపిణ్డో అక్ఖికూపే పతిట్ఠితో, న్హారుసుత్తకేన మత్థలుఙ్గే ఆబద్ధో, యత్థ సేతమ్పి అత్థి, కణ్హమ్పి లోహితకమ్పి, పథవీపి ఆపోపి తేజోపి వాయోపి, యం సేమ్హూస్సదత్తా సేతం, పిత్తుస్సదత్తా కణ్హం, రుహిరుస్సదత్తా లోహితకం, పథవుస్సదత్తా పత్థిణ్ణం హోతి, ఆపుస్సదత్తా పగ్ఘరతి, తేజుస్సదత్తా పరిదయ్హతి, వాయుస్సదత్తా సమ్భమతి, ఇదం ససమ్భారచక్ఖు నామ.

యో పనేత్థ సితో ఏత్థ పటిబద్ధో చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో, ఇదం పసాదచక్ఖు నామ. తదేతం తస్స ససమ్భారచక్ఖునో సేతమణ్డలపరిక్ఖిత్తస్స కణ్హమణ్డలస్స మజ్ఝే, అభిముఖే ఠితానం సరీరసణ్ఠానుప్పత్తిదేసభూతే దిట్ఠిమణ్డలే, సత్తసు పిచుపటలేసు ఆసిత్తతేలం పిచుపటలాని వియ, సత్తక్ఖిపటలాని బ్యాపేత్వా, ధారణన్హాపనమణ్డనబీజనకిచ్చాహి చతూహి ధాతీహి ఖత్తియకుమారో వియ, సన్ధారణఆబన్ధనపరిపాచనసముదీరణకిచ్చాహి చతూహి ధాతూహి కతూపకారం, ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం, ఆయునా అనుపాలియమానం, వణ్ణగన్ధరసాదీహి పరివుతం, పమాణతో ఊకాసిరమత్తం, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. వుత్తమ్పి చేతం ధమ్మసేనాపతినా –

‘‘యేన చక్ఖుప్పసాదేన, రూపాని మనుపస్సతి;

పరిత్తం సుఖుమం ఏతం, ఊకాసిరసమూపమ’’న్తి.

చక్ఖు చ తం ఆయతనఞ్చాతి చక్ఖాయతనం. యం చక్ఖు చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదోతి ఇధాపి ఉపయోగత్థేయేవ సామివచనం; చత్తారి మహాభూతాని ఉపాదియిత్వా పవత్తప్పసాదోతి అత్థో. ఇమినా పసాదచక్ఖుమేవ గణ్హాతి, సేసచక్ఖుం పటిక్ఖిపతి. యం పన ఇన్ద్రియగోచరసుత్తే ‘‘ఏకం మహాభూతం ఉపాదాయ పసాదో పథవీధాతుయా తీహి మహాభూతేహి సఙ్గహితో ఆపోధాతుయా చ తేజోధాతుయా చ వాయోధాతుయా చ,’’ చతుపరివత్తసుత్తే ‘‘ద్విన్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో పథవీధాతుయా చ ఆపోధాతుయా చ ద్వీహి మహాభూతేహి సఙ్గహితో తేజోధాతుయా చ వాయోధాతుయా చా’’తి వుత్తం, తం పరియాయేన వుత్తం. అయఞ్హి సుత్తన్తికకథా నామ పరియాయదేసనా. యో చ చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో సో తేసు ఏకేకస్సాపి దిన్నం ద్విన్నమ్పి పసాదోయేవాతి ఇమినా పరియాయేన తత్థ దేసనా ఆగతా. అభిధమ్మో పన నిప్పరియాయదేసనా నామ. తస్మా ఇధ ‘చతున్నం మహాభూతానం ఉపాదాయ పసాదో’తి వుత్తం.

‘అయం మే అత్తా’తి బాలజనేన పరిగ్గహితత్తా అత్తభావో వుచ్చతి సరీరమ్పి ఖన్ధపఞ్చకమ్పి. తస్మిం పరియాపన్నో తన్నిస్సితోతి అత్తభావపరియాపన్నో చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితుం న సక్కాతి అనిదస్సనో. పటిఘట్టనానిఘంసో ఏత్థ జాయతీతి సప్పటిఘో.

యేనాతిఆదీసు అయం సఙ్ఖేపత్థో – యేన కరణభూతేన చక్ఖునా అయం సత్తో ఇదం వుత్తప్పకారం రూపం అతీతే పస్సి వా, వత్తమానే పస్సతి వా, అనాగతే పస్సిస్సతి వా, సచస్స అపరిభిన్నం చక్ఖు భవేయ్య, అథానేన ఆపాథగతం రూపం పస్సే వా, అతీతం వా రూపం అతీతేన చక్ఖునా పస్సి, పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నేన పస్సతి, అనాగతం అనాగతేన పస్సిస్సతి, సచే తం రూపం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్య చక్ఖునా తం రూపం పస్సేయ్యాతి ఇదమేత్థ పరికప్పవచనం. దస్సనపరిణాయకట్ఠేన చక్ఖుంపేతం, సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠేన చక్ఖాయతనంపేతం, సుఞ్ఞతభావనిస్సత్తట్ఠేన చక్ఖుధాతుపేసా. దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి చక్ఖున్ద్రియంపేతం. లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోపేసో. వళఞ్జనట్ఠేన ద్వారాపేసా. అపూరణీయట్ఠేన సముద్దోపేసో. పరిసుద్ధట్ఠేన పణ్డరంపేతం. ఫస్సాదీనం అభిజాయనట్ఠేన ఖేత్తంపేతం. తేసంయేవ పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థుంపేతం. సమవిసమం దస్సేన్తం అత్తభావం నేతీతి నేత్తంపేతం. తేనేవట్ఠేన నయనంపేతం. సక్కాయపరియాపన్నట్ఠేన ఓరిమం తీరంపేతం. బహుసాధారణట్ఠేన అస్సామికట్ఠేన చ సుఞ్ఞో గామోపేసోతి.

ఏత్తావతా ‘పస్సి వా’తిఆదీహి చతూహి పదేహి చక్ఖుంపేతన్తిఆదీని చుద్దస నామాని యోజేత్వా చక్ఖాయతనస్స చత్తారో వవత్థాపననయా వుత్తాతి వేదితబ్బా. కథం? ఏత్థ హి యేన చక్ఖునా అనిదస్సనేన సప్పటిఘేన రూపం సనిదస్సనం సప్పటిఘం పస్సి వా చక్ఖుంపేతం…పే… సుఞ్ఞో గామోపేసో, ఇదం తం రూపం చక్ఖాయతనన్తి అయమేకో నయో. ఏవం సేసాపి వేదితబ్బా.

౫౯౭. ఇదాని యస్మా విజ్జునిచ్ఛరణాదికాలేసు అనోలోకేతుకామస్సాపి రూపం చక్ఖుపసాదం ఘట్టేతి, తస్మా తం ఆకారం దస్సేతుం దుతియో నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. తత్థ యమ్హి చక్ఖుమ్హీతి యమ్హి అధికరణభూతే చక్ఖుమ్హి. రూపన్తి పచ్చత్తవచనమేతం. తత్థ పటిహఞ్ఞి వాతి అతీతత్థో. పటిహఞ్ఞతి వాతి పచ్చుప్పన్నత్థో. పటిహఞ్ఞిస్సతి వాతి అనాగతత్థో. పటిహఞ్ఞే వాతి వికప్పనత్థో. అతీతఞ్హి రూపం అతీతే చక్ఖుస్మిం పటిహఞ్ఞి నామ. పచ్చుప్పన్నం పచ్చుప్పన్నే పటిహఞ్ఞతి నామ. అనాగతం అనాగతే పటిహఞ్ఞిస్సతి నామ. సచే తం రూపం చక్ఖుస్స ఆపాథం ఆగచ్ఛేయ్య, చక్ఖుమ్హి పటిహఞ్ఞేయ్య తం రూపన్తి అయమేత్థ పరికప్పో. అత్థతో పన పసాదం ఘట్టయమానమేవ రూపం పటిహఞ్ఞతి నామ. ఇధాపి పురిమనయేనేవ చత్తారో వవత్థాపననయా వేదితబ్బా.

౫౯౮. ఇదాని యస్మా అత్తనో ఇచ్ఛాయ ఓలోకేతుకామస్స రూపే చక్ఖుం ఉపసంహరతో చక్ఖు రూపస్మిం పటిహఞ్ఞతి, తస్మా తం ఆకారం దస్సేతుం తతియో నిద్దేసవారో ఆరద్ధో. సో అత్థతో పాకటోయేవ. ఏత్థ పన చక్ఖు ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛమానమేవ రూపమ్హి పటిహఞ్ఞతి నామ. ఇధాపి పురిమనయేనేవ చత్తారో వవత్థాపననయా వేదితబ్బా.

౫౯౯. ఇతో పరం ఫస్సపఞ్చమకానం ఉప్పత్తిదస్సనవసేన పఞ్చ, తేసంయేవ ఆరమ్మణపటిబద్ధఉప్పత్తిదస్సనవసేన పఞ్చాతి, దస వారా దస్సితా. తత్థ చక్ఖుం నిస్సాయాతి చక్ఖుం నిస్సాయ, పచ్చయం కత్వా. రూపం ఆరబ్భాతి రూపారమ్మణం ఆగమ్మ, సన్ధాయ, పటిచ్చ. ఇమినా చక్ఖుపసాదవత్థుకానం ఫస్సాదీనం పురేజాతపచ్చయేన చక్ఖుద్వారజవనవీథిపరియాపన్నానం ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయపచ్చయేహి రూపస్స పచ్చయభావో దస్సితో. ఇతరేసు పఞ్చసు వారేసు రూపం ఆరమ్మణమస్సాతి రూపారమ్మణోతి ఏవం ఆరమ్మణపచ్చయమత్తేనేవ పచ్చయభావో దస్సితో. యథా పన పురిమేసు తీసు, ఏవం ఇమేసుపి దససు వారేసు చత్తారో చత్తారో వవత్థాపననయా వేదితబ్బా. ఏవం కతమం తం రూపం చక్ఖాయతనన్తి పుచ్ఛాయ ఉద్ధటం చక్ఖుం ‘ఇదం త’న్తి నానప్పకారతో దస్సేతుం, పురిమా తయో, ఇమే దసాతి, తేరస నిద్దేసవారా దస్సితా. ఏకేకస్మిఞ్చేత్థ చతున్నం చతున్నం వవత్థాపననయానం ఆగతత్తా ద్విపఞ్ఞాసాయ నయేహి పటిమణ్డేత్వావ దస్సితాతి వేదితబ్బా.

౬౦౦. ఇతో పరేసు సోతాయతనాదినిద్దేసేసుపి ఏసేవ నయో. విసేసమత్తం పనేత్థ ఏవం వేదితబ్బం – సుణాతీతి సోతం. తం ససమ్భారసోతబిలస్స అన్తో తనుతమ్బలోమాచితే అఙ్గులివేధకసణ్ఠానే పదేసే వుత్తప్పకారాహి ధాతూహి కతూపకారం, ఉతుచిత్తాహారేహి ఉపత్థమ్భియమానం, ఆయునా అనుపాలియమానం, వణ్ణాదీహి పరివుతం సోతవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

ఘాయతీతి ఘానం. తం ససమ్భారఘానబిలస్స అన్తో అజప్పదసణ్ఠానే పదేసే యథావుత్తప్పకారఉపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారం హుత్వా ఘానవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి.

సాయనట్ఠేన జివ్హా. సా ససమ్భారజివ్హామజ్ఝస్స ఉపరి ఉప్పలదలగ్గసణ్ఠానే పదేసే యథావుత్తప్పకారఉపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారా హుత్వా జివ్హావిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానా తిట్ఠతి.

యావతా పన ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణకరూపం నామ అత్థి, సబ్బత్థ కాయాయతనం, కప్పాసపటలే స్నేహో వియ, యథావుత్తప్పకారఉపకారుపత్థమ్భనానుపాలనపరివారమేవ హుత్వా కాయవిఞ్ఞాణాదీనం యథారహం వత్థుద్వారభావం సాధయమానం తిట్ఠతి. అయమేత్థ విసేసో. సేసో పాళిప్పభేదో చ అత్థో చ చక్ఖునిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. కేవలఞ్హి ఇధ చక్ఖుపదస్స ఠానే సోతపదాదీని, రూపపదస్స ఠానే సద్దపదాదీని, పస్సీతి ఆదీనం ఠానే సుణీతిఆదిపదాని చ ఆగతాని. ‘నేత్తంపేతం, నయనంపేత’న్తి ఇమస్స చ పదద్వయస్స అభావా ద్వాదస ద్వాదస నామాని హోన్తి. సేసం సబ్బత్థ వుత్తసదిసమేవ.

తత్థ సియా – యది యావతా ఇమస్మిం కాయే ఉపాదిణ్ణకరూపం నామ అత్థి, సబ్బత్థ కాయాయతనం, కప్పాసపటలే స్నేహో వియ. ‘ఏవం సన్తే లక్ఖణసమ్మిస్సతా ఆపజ్జతీ’తి. ‘నాపజ్జతీ’తి. ‘కస్మా’? ‘అఞ్ఞస్స అఞ్ఞత్థ అభావతో’. ‘యది ఏవం, న సబ్బత్థ కాయాయతన’న్తి? ‘నేవ పరమత్థతో సబ్బత్థ. వినిబ్భుజిత్వా పనస్స నానాకరణం పఞ్ఞాపేతుం న సక్కా, తస్మా ఏవం వుత్తం. యథా హి రూపరసాదయో, వాలికాచుణ్ణాని వియ, వివేచేతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అఞ్ఞమఞ్ఞబ్యాపినోతి వుచ్చన్తి, న చ పరమత్థతో రూపే రసో అత్థి. యది సియా రూపగ్గహణేనేవ రసగ్గహణం గచ్ఛేయ్య. ఏవం కాయాయతనమ్పి పరమత్థతో నేవ సబ్బత్థ అత్థి, న చ సబ్బత్థ నత్థి, వివేచేతుం అసక్కుణేయ్యతాయాతి. ఏవమేత్థ న లక్ఖణసమ్మిస్సతా ఆపజ్జతీతి వేదితబ్బా’.

అపిచ లక్ఖణాదివవత్థాపనతోపేతేసం అసమ్మిస్సతా వేదితబ్బా – ఏతేసు హి రూపాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం దట్ఠుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా చక్ఖు, రూపేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, దట్ఠుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

సద్దాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం సోతుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా సోతం, సద్దేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, సోతవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం, సోతుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

గన్ధాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణం ఘాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణం వా ఘానం, గన్ధేసు ఆవిఞ్ఛనరసం, ఘానవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానం ఘాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానం.

రసాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణా సాయితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణా వా జివ్హా, రసేసు ఆవిఞ్ఛనరసా, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానా, సాయితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానా.

ఫోట్ఠబ్బాభిఘాతారహభూతప్పసాదలక్ఖణో ఫుసితుకామతానిదానకమ్మసముట్ఠానభూతప్పసాదలక్ఖణో వా కాయో, ఫోట్ఠబ్బేసు ఆవిఞ్ఛనరసో, కాయవిఞ్ఞాణస్స ఆధారభావపచ్చుపట్ఠానో, ఫుసితుకామతానిదానకమ్మజభూతపదట్ఠానో.

కేచి పన ‘తేజాధికానం భూతానం పసాదో చక్ఖు, వాయుపథవీఆపాధికానం భూతానం పసాదా సోతఘానజివ్హా, కాయో సబ్బేస’న్తి వదన్తి. అపరే ‘తేజాధికానం పసాదో చక్ఖు, వివరవాయుఆపపథవాధికానం పసాదా సోతఘానజివ్హాకాయా’తి వదన్తి. తే వత్తబ్బా – ‘సుత్తం ఆహరథా’తి. అద్ధా సుత్తమేవ న దక్ఖిస్సన్తి. కేచి పనేత్థ ‘తేజాదీనం గుణేహి రూపాదీహి అనుగ్గయ్హభావతో’తి కారణం వదన్తి. తే చ వత్తబ్బా – ‘కో పనేవమాహ – రూపాదయో తేజాదీనం గుణా’తి? అవినిబ్భోగేసు హి రూపేసు ‘అయం ఇమస్స గుణో, అయం ఇమస్స గుణో’తి న లబ్భా వత్తుం. అథాపి వదేయ్యుం – ‘యథా తేసు తేసు సమ్భారేసు తస్స తస్స భూతస్స అధికతాయ పథవీఆదీనం సన్ధారణాదీని కిచ్చాని ఇచ్ఛథ, ఏవం తేజాదిఅధికేసు సమ్భారేసు రూపాదీనం అధికభావదస్సనతో ఇచ్ఛితబ్బమేతం రూపాదయో తేసం గుణా’తి. తే వత్తబ్బా – ఇచ్ఛేయ్యామ, యది ఆపాధికస్స ఆసవస్స గన్ధతో పథవీఅధికే కప్పాసే గన్ధో అధికతరో సియా, తేజాధికస్స చ ఉణ్హోదకస్స వణ్ణతోపి సీతూదకస్స వణ్ణో పరిహాయేథ. యస్మా పనేతం ఉభయమ్పి నత్థి, తస్మా పహాయేథేతం ఏతేసం నిస్సయభూతానం విసేసకప్పనం, యథా అవిసేసేపి ఏకకలాపే భూతానం రూపరసాదయో అఞ్ఞమఞ్ఞం విసదిసా హోన్తి, ఏవం చక్ఖుపసాదాదయో, అవిజ్జమానేపి అఞ్ఞస్మిం విసేసకారణేతి గహేతబ్బమేతం.

కిం పన తం యం అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అసాధారణం? కమ్మమేవ నేసం విసేసకారణం. తస్మా కమ్మవిసేసతో ఏతేసం విసేసో, న భూతవిసేసతో. భూతవిసేసే హి సతి పసాదోవ నుప్పజ్జతి. సమానానఞ్హి పసాదో, న విసమానానన్తి పోరాణా. ఏవం కమ్మేవిససతో విసేసవన్తేసు చ ఏతేసు చక్ఖుసోతాని అసమ్పత్తవిసయగ్గాహకాని అత్తనో నిస్సయం అనల్లీననిస్సయే ఏవ విసయే విఞ్ఞాణహేతుత్తా. ఘానజివ్హాకాయా సమ్పత్తవిసయగ్గాహకా, నిస్సయవసేన చేవ సయఞ్చ అత్తనో నిస్సయం అల్లీనేయేవ విసయే విఞ్ఞాణహేతుత్తా.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఆపాథగతత్తావ ఆరమ్మణం సమ్పత్తం నామ. చన్దమణ్డలసూరియమణ్డలానఞ్హి ద్వాచత్తాలీసయోజనసహస్సమత్థకే ఠితానం వణ్ణో చక్ఖుపసాదం ఘట్టేతి. సో దూరే ఠత్వా పఞ్ఞాయమానోపి సమ్పత్తోయేవ నామ. తంగోచరత్తా చక్ఖు సమ్పత్తగోచరమేవ నామ. దూరే రుక్ఖం ఛిన్దన్తానమ్పి, రజకానఞ్చ వత్థం ధోవన్తానం దూరతోవ కాయవికారో పఞ్ఞాయతి. సద్దో పన ధాతుపరమ్పరాయ ఆగన్త్వా సోతం ఘట్టేత్వా సణికం వవత్థానం గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం.

తత్థ కిఞ్చాపి ఆపాథగతత్తా ఆరమ్మణం సమ్పత్తన్తి వుత్తం, చన్దమణ్డలాదివణ్ణో పన చక్ఖుం అసమ్పత్తో దూరే ఠితోవ పఞ్ఞాయతి. సద్దోపి సచే సణికం ఆగచ్ఛేయ్య, దూరే ఉప్పన్నో చిరేన సుయ్యేయ్య, పరమ్పరఘట్టనాయ చ ఆగన్త్వా సోతం ఘట్టేన్తో అసుకదిసాయ నామాతి న పఞ్ఞాయేయ్య. తస్మా అసమ్పత్తగోచరానేవ తాని.

అహిఆదిసమానాని చేతాని. యథా హి అహి నామ బహి సిత్తసమ్మట్ఠట్ఠానే నాభిరమతి, సఙ్కారట్ఠానతిణపణ్ణగహనవమ్మికానియేవ పన పవిసిత్వా నిపన్నకాలే అభిరమతి, ఏకగ్గతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవ చక్ఖుపేతం విసమజ్ఝాసయం మట్ఠేసు సువణ్ణభిత్తిఆదీసు నాభిరమతి, ఓలోకేతుమ్పి న ఇచ్ఛతి, రూపచిత్తపుప్ఫలతాదిచిత్తేసుయేవ పన అభిరమతి. తాదిసేసు హి ఠానేసు చక్ఖుమ్హి అప్పహోన్తే ముఖమ్పి వివరిత్వా ఓలోకేతుకామా హోన్తి.

సుసుమారోపి బహి నిక్ఖన్తో గహేతబ్బం న పస్సతి, అక్ఖీని నిమ్మీలేత్వావ చరతి. యదా పన బ్యామసతమత్తం ఉదకం ఓగాహిత్వా బిలం పవిసిత్వా నిపన్నో హోతి, తదా తస్స చిత్తం ఏకగ్గం హోతి సుఖం సుపతి, ఏవమేవ సోతం తమ్పే బిలజ్ఝాసయం ఆకాససన్నిస్సితం కణ్ణచ్ఛిద్దకూపకేయేవ అజ్ఝాసయం కరోతి. కణ్ణచ్ఛిద్దాకాసోయేవ తస్స సద్దసవనే పచ్చయో హోతి. అజటాకాసోపి వట్టతియేవ. అన్తోలేణస్మిఞ్హి సజ్ఝాయే కరియమానే న లేణచ్ఛదనం భిన్దిత్వా సద్దో బహి నిక్ఖమతి, ద్వారవాతపానచ్ఛిద్దేహి పన నిక్ఖమిత్వా ధాతుపరమ్పరాయేవ ఘట్టేన్తో గన్త్వా సోతపసాదం ఘట్టేతి. అథ తస్మిం కాలే ‘అసుకో నామ సజ్ఝాయతీ’తి లేణపిట్ఠే నిసిన్నా జానన్తి.

ఏవం సన్తే సమ్పత్తగోచరతా హోతి. ‘కిం పనేతం సమ్పత్తగోచర’న్తి? ‘ఆమ, సమ్పత్తగోచరం’. ‘యది ఏవం, దూరే భేరీఆదీసు వజ్జమానేసు దూరే సద్దోతి జాననం న భవేయ్యా’తి? ‘నో న భవతి. సోతపసాదస్మిఞ్హి ఘట్టితే దూరే సద్దో ఆసన్నే సద్దో, పరతీరే ఓరిమతీరేతి తథా తథా జాననాకారో హోతి. ధమ్మతా ఏసా’తి. ‘కిం ఏతాయ ధమ్మతాయ? యతో యతో ఛిద్దం తతో తతో సవనం హోతి, చన్దిమసూరియాదీనం దస్సనం వియాతి అసమ్పత్తగోచరమేవేతం’.

పక్ఖీపి రుక్ఖే వా భూమియం వా న రమతి. యదా పన ఏకం వా ద్వే వా లేడ్డుపాతే అతిక్కమ్మ అజటాకాసం పక్ఖన్దో హోతి, తదా ఏకగ్గచిత్తతం ఆపజ్జతి, ఏవమేవ ఘానమ్పి ఆకాసజ్ఝాసయం వాతూపనిస్సయగన్ధగోచరం. తథా హి గావో నవవుట్ఠే దేవే భూమియం ఘాయిత్వా ఘాయిత్వా ఆకాసాభిముఖా హుత్వా వాతం ఆకడ్ఢన్తి. అఙ్గులీహి గన్ధపిణ్డం గహేత్వాపి చ ఉపసిఙ్ఘనకాలే వాతం అనాకడ్ఢన్తో నేవ తస్స గన్ధం జానాతి.

కుక్కురోపి బహి విచరన్తో ఖేమట్ఠానం న పస్సతి లేడ్డుపహారాదీహి ఉపద్దుతో హోతి. అన్తోగామం పవిసిత్వా ఉద్ధనట్ఠానే ఛారికం బ్యూహిత్వా నిపన్నస్స పన ఫాసుకం హోతి, ఏవమేవ జివ్హాపి గామజ్ఝాసయా ఆపోసన్నిస్సితరసారమ్మణా. తథా హి తియామరత్తిం సమణధమ్మం కత్వాపి పాతోవ పత్తచీవరమాదాయ గామో పవిసితబ్బో హోతి. సుక్ఖఖాదనీయస్స చ న సక్కా ఖేళేన అతేమితస్స రసం జానితుం.

సిఙ్గాలోపి బహి చరన్తో రతిం న విన్దతి, ఆమకసుసానే మనుస్సమంసం ఖాదిత్వా నిపన్నస్సేవ పనస్స ఫాసుకం హోతి, ఏవమేవ కాయోపి ఉపాదిణ్ణకజ్ఝాసయో పథవీనిస్సితఫోట్ఠబ్బారమ్మణో. తథా హి అఞ్ఞం ఉపాదిణ్ణకం అలభమానా సత్తా అత్తనోవ హత్థతలే సీసం కత్వా నిపజ్జన్తి. అజ్ఝత్తికబాహిరా చస్స పథవీ ఆరమ్మణగ్గహణే పచ్చయో హోతి. సుసన్థతస్సపి హి సయనస్స, హత్థే ఠపితానమ్పి వా ఫలానం, న సక్కా అనిసీదన్తేన వా అనిప్పీళేన్తేన వా థద్ధముదుభావో జానితున్తి. అజ్ఝత్తికబాహిరాపథవీ ఏతస్స కాయపసాదస్స ఫోట్ఠబ్బజాననే పచ్చయో హోతి. ఏవం లక్ఖణాదివవత్థానతోపేతేసం అసమ్మిస్సతా వేదితబ్బా. అఞ్ఞేయేవ హి చక్ఖుపసాదస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానగోచరజ్ఝాసయనిస్సయా అఞ్ఞే సోతపసాదాదీనన్తి అసమ్మిస్సానేవ చక్ఖాయతనాదీని.

అపిచ నేసం అసమ్మిస్సతాయ అయం ఉపమాపి వేదితబ్బా – యథా హి పఞ్చవణ్ణానం ధజానం ఉస్సాపితానం కిఞ్చాపి ఛాయా ఏకాబద్ధా వియ హోతి, తస్స తస్స పన అఞ్ఞమఞ్ఞం అసమ్మిస్సావ యథా చ పఞ్చవణ్ణేన కప్పాసేన వట్టిం కత్వా దీపే జాలితే కిఞ్చాపి జాలా ఏకాబద్ధా వియ హోతి, తస్స తస్స పన అంసునో పాటియేక్కా పాటియేక్కా జాలా అసమ్మిస్సా ఏవ, ఏవమేవ కిఞ్చాపి ఇమాని పఞ్చాయతనాని ఏకస్మిం అత్తభావే సమోసటాని అఞ్ఞమఞ్ఞం పన అసమ్మిస్సానేవ. న కేవలఞ్చ ఇమానేవ పఞ్చ, సేసరూపానిపి అసమ్మిస్సానేవ. ఇమస్మిఞ్హి సరీరే హేట్ఠిమకాయో మజ్ఝిమకాయో ఉపరిమకాయోతి తయో కోట్ఠాసా. తత్థ నాభితో పట్ఠాయ హేట్ఠా హేట్ఠిమకాయో నామ. తస్మిం కాయదసకం, భావదసకం, ఆహారసముట్ఠానాని అట్ఠ, ఉతుసముట్ఠానాని అట్ఠ, చిత్తసముట్ఠానాని అట్ఠాతి చతుచత్తాలీస రూపాని. నాభితో ఉద్ధం యావ గలవాటకా మజ్ఝిమకాయో నామ. తత్థ చ కాయదసకం, భావదసకం, వత్థుదసకం, ఆహారసముట్ఠానాదీని తీణి అట్ఠకానీతి చతుపఞ్ఞాస రూపాని. గలవాటకతో ఉద్ధం ఉపరిమకాయో నామ. తత్థ చక్ఖుదసకం, సోతదసకం, ఘానదసకం, జివ్హాదసకం, కాయదసకం, భావదసకం, ఆహారసముట్ఠానాదీని తీణి అట్ఠకానీతి చతురాసీతి రూపాని.

తత్థ చక్ఖుపసాదస్స పచ్చయాని చత్తారి మహాభూతాని, వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజా, జీవితిన్ద్రియం చక్ఖుపసాదోతి ఇదం ఏకన్తతో అవినిభుత్తానం దసన్నం నిప్ఫన్నరూపానం వసేన చక్ఖుదసకం నామ. ఇమినా నయేన సేసానిపి వేదితబ్బాని. తేసు హేట్ఠిమకాయే రూపం మజ్ఝిమకాయఉపరిమకాయరూపేహి సద్ధిం అసమ్మిస్సం. సేసకాయద్వయేపి రూపం ఇతరేహి సద్ధిం అసమ్మిస్సమేవ. యథా హి సాయన్హసమయే పబ్బతచ్ఛాయా చ రుక్ఖచ్ఛాయా చ కిఞ్చాపి ఏకాబద్ధా వియ హోన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం పన అసమ్మిస్సావ ఏవం ఇమేసుపి కాయేసు చతుచత్తాలీస చతుపఞ్ఞాస చతురాసీతి రూపాని చ కిఞ్చాపి ఏకాబద్ధాని వియ హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం పన అసమ్మిస్సానేవాతి.

౬౧౬. రూపాయతననిద్దేసే వణ్ణోవ వణ్ణనిభా; నిభాతీతి వా నిభా. చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పాకటా హోతీతి అత్థో. వణ్ణోవ నిభా వణ్ణనిభా. సద్ధిం నిదస్సనేన సనిదస్సనం, చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పస్సితబ్బన్తి అత్థో. సద్ధిం పటిఘేన సప్పటిఘం, పటిఘట్టననిఘంసజనకన్తి అత్థో. నీలాదీసు ఉమాపుప్ఫసమానం నీలం, కణికారపుప్ఫసమానం పీతకం, బన్ధుజీవకపుప్ఫసమానం లోహితకం, ఓసధితారకసమానం ఓదాతం. ఝామఙ్గారసమానం కాళకం, మన్దరత్తం సిన్దువారకరవీరమకుళసమానం మఞ్జిట్ఠకం. ‘‘హరిత్తచహేమవణ్ణకామంసుముఖపక్కమా’’తి (జా. ౧.౧౫.౧౩౩) ఏత్థ పన కిఞ్చాపి ‘హరీ’తి సువణ్ణం వుత్తం, పరతో పనస్స జాతరూపగ్గహణేన గహితత్తా ఇధ సామం హరి నామ. ఇమాని సత్త వత్థుం అనామసిత్వా సభావేనేవ దస్సితాని.

హరివణ్ణన్తి హరితసద్దలవణ్ణం. అమ్బఙ్కురవణ్ణన్తి అమ్బఙ్కురేన సమానవణ్ణం. ఇమాని ద్వే వత్థుం ఆమసిత్వా దస్సితాని. దీఘాదీని ద్వాదస వోహారతో దస్సితాని. సో చ నేసం వోహారో ఉపనిధాయసిద్ధో చేవ సన్నివేససిద్ధో చ. దీఘాదీని హి అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉపనిధాయసిద్ధాని, వట్టాదీని సన్నివేసవిసేసేన. తత్థ రస్సం ఉపనిధాయ తతో ఉచ్చతరం దీఘం, తం ఉపనిధాయ తతో నీచతరం రస్సం. థూలం ఉపనిధాయ తతో ఖుద్దకతరం అణుం, తం ఉపనిధాయ తతో మహన్తతరం థూలం. చక్కసణ్ఠానం వట్టం, కుక్కుటణ్డసణ్ఠానం పరిమణ్డలం. చతూహి అంసేహి యుత్తం చతురంసం. ఛళంసాదీసుపి ఏసేవ నయో. నిన్నన్తి ఓనతం, థలన్తి ఉన్నతం.

తత్థ యస్మా దీఘాదీని ఫుసిత్వా సక్కా జానితుం, నీలాదీని పనేవం న సక్కా, తస్మా న నిప్పరియాయేన దీఘం రూపాయతనం; తథా రస్సాదీని. తం తం నిస్సాయ పన తథా తథా ఠితం దీఘం రస్సన్తి తేన తేన వోహారేన రూపాయతనమేవేత్థ భాసితన్తి వేదితబ్బం. ఛాయా ఆతపోతి ఇదం అఞ్ఞమఞ్ఞపరిచ్ఛిన్నం; తథా ఆలోకో అన్ధకారో చ. అబ్భా మహికాతిఆదీని చత్తారి వత్థునావ దస్సితాని. తత్థ ‘అబ్భా’తి వలాహకో. ‘మహికా’తి హిమం. ఇమేహి చతూహి అబ్భాదీనం వణ్ణా దస్సితా. చన్దమణ్డలస్స వణ్ణనిభాతిఆదీహి తేసం తేసం పభావణ్ణా దస్సితా.

తత్థ చన్దమణ్డలాదీనం వత్థూనం ఏవం విసేసో వేదితబ్బో – మణిమయం రజతపటిచ్ఛన్నం ఏకూనపఞ్ఞాసయోజనాయామవిత్థారం చన్దస్స దేవపుత్తస్స విమానం చన్దమణ్డలం నామ. సోవణ్ణమయం ఫలికపటిచ్ఛన్నం సమపణ్ణాసయోజనాయామవిత్థారం సూరియస్స దేవపుత్తస్స విమానం సూరియమణ్డలం నామ. సత్తరతనమయాని సత్తట్ఠదసద్వాదసయోజనాయామవిత్థారాని తేసం తేసం దేవపుత్తానం విమానాని తారకరూపాని నామ.

తత్థ హేట్ఠా చన్దో, సూరియో ఉపరి, ఉభిన్నమన్తరం యోజనం హోతి. చన్దస్స హేట్ఠిమన్తతో సూరియస్స ఉపరిమన్తో యోజనసతం హోతి. ద్వీసు పస్సేసు నక్ఖత్తతారకా గచ్ఛన్తి. ఏతేసు పన తీసు చన్దో దన్ధగమనో, సూరియో సీఘగమనో, నక్ఖత్తతారకా సబ్బసీఘగమనా. కాలేన చన్దిమసూరియానం పురతో హోన్తి కాలేన పచ్ఛా.

ఆదాసమణ్డలన్తి కంసమయం. మణీతి ఠపేత్వా వేళురియం సేసో జోతిరసాదిఅనేకప్పభేదో. సఙ్ఖోతి సాముద్దికో; ముత్తా సాముద్దికాపి, సేసాపి. వేళురియోతి వేళువణ్ణమణి. జాతరూపం వుచ్చతి సత్థువణ్ణో. సత్థా హి సువణ్ణవణ్ణో, సువణ్ణమ్పి సత్థువణ్ణం. రజతం వుచ్చతి కహాపణో – లోహమాసకో దారుమాసకో జతుమాసకో, యే ‘వోహారం గచ్ఛన్తీ’తి (పారా. ౫౮౪) వుత్తం తం సబ్బమ్పి ఇధ గహితం.

యం వా పనఞ్ఞమ్పీతి ఇమినా పాళిఆగతం ఠపేత్వా సేసం తట్టికపిలోతికకణ్ణికవణ్ణాదిభేదం రూపం గహితం. తఞ్హి సబ్బం యేవాపనకేసు పవిట్ఠం.

ఏవమేతం నీలాదినా భేదేన భిన్నమ్పి రూపం సబ్బం లక్ఖణాదీహి అభిన్నమేవ. సబ్బఞ్హేతం చక్ఖుపటిహననలక్ఖణం రూపం, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసం, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానం, చతుమహాభూతపదట్ఠానం. యథా చేతం తథా సబ్బానిపి ఉపాదారూపాని. యత్థ పన విసేసో అత్థి తత్థ వక్ఖామ. సేసమేత్థ చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కేవలఞ్హి తత్థ చక్ఖుపుబ్బఙ్గమో నిద్దేసో ఇధ రూపపుబ్బఙ్గమో. తత్థ ‘చక్ఖుం పేత’న్తిఆదీని చుద్దస నామాని, ఇధ ‘రూపంపేత’న్తిఆదీని తీణి. సేసం తాదిసమేవ. యథా హి చతూహి చతూహి నయేహి పటిమణ్డేత్వా చక్ఖుం వవత్థాపేతుం తేరస వారా వుత్తా, ఇధాపి తే తథేవ వుత్తాతి.

౬౨౦. సద్దాయతననిద్దేసే భేరిసద్దోతి మహాభేరీపహటభేరీనం సద్దో. ముదిఙ్గసఙ్ఖపణవసద్దాపి ముదిఙ్గాదిపచ్చయా సద్దా. గీతసఙ్ఖాతో సద్దో గీతసద్దో. వుత్తావసేసానం వీణాదీనం తన్తిబద్ధానం సద్దో వాదితసద్దో. సమ్మసద్దోతి కంసతాలకట్ఠతాలసద్దో. పాణిసద్దోతి పాణిప్పహారసద్దో. సత్తానం నిగ్ఘోససద్దోతి బహూనం సన్నిపతితానం అపఞ్ఞాయమానపదబ్యఞ్జననిగ్ఘోససద్దో. ధాతూనం సన్నిఘాతసద్దోతి రుక్ఖానం అఞ్ఞమఞ్ఞనిఘంసనఘణ్టికాకోటనాదిసద్దో. వాతస్స వాయతో సద్దో వాతసద్దో. ఉదకస్స సన్దమానస్స వా పటిహతస్స వా సద్దో ఉదకసద్దో. మనుస్సానం సల్లాపాదిసద్దో మనుస్ససద్దో. తం ఠపేత్వా సేసో సబ్బోపి అమనుస్ససద్దో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి సద్దో పరియాదిన్నో. ఏవం సన్తేపి వంసఫాలనపిలోతికఫాలనాదీసు పవత్తో పాళియం అనాగతసద్దో యేవాపనకట్ఠానం పవిట్ఠోతి వేదితబ్బో.

ఏవమయం భేరీసద్దాదినా భేదేన భిన్నోపి సద్దో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస సోతపటిహననలక్ఖణో సద్దో సోతవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. సేసం చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి హి చతూహి చతూహి నయేహి పటిమణ్డితా తేరస వారా వుత్తా. తేసం అత్థో సక్కా వుత్తనయేనేవ జానితున్తి న విత్థారితో.

౬౨౪. గన్ధాయతననిద్దేసే మూలగన్ధోతి యం కిఞ్చి మూలం పటిచ్చ నిబ్బత్తో గన్ధో. సారగన్ధాదీసుపి ఏసేవ నయో. అసిద్ధదుసిద్ధానం డాకాదీనం గన్ధో ఆమకగన్ధో. మచ్ఛసకలికాపూతిమంససంకిలిట్ఠసప్పిఆదీనం గన్ధో విస్సగన్ధో. సుగన్ధోతి ఇట్ఠగన్ధో. దుగ్గన్ధోతి అనిట్ఠగన్ధో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి గన్ధో పరియాదిన్నో. ఏవం సన్తేపి కణ్ణకగన్ధపిలోతికగన్ధాదయో పాళియం అనాగతా సబ్బేపి గన్ధా యేవాపనకట్ఠానం పవిట్ఠాతి వేదితబ్బా.

ఏవమయం మూలగన్ధాదినా భేదేన భిన్నోపి గన్ధో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస ఘానపటిహననలక్ఖణో గన్ధో, ఘానవిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. సేసం చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి హి తథేవ ద్విపఞ్ఞాసనయపటిమణ్డితా తేరస వారా వుత్తా. తే అత్థతో పాకటాయేవ.

౬౨౮. రసాయతననిద్దేసే మూలరసోతి యంకిఞ్చి మూలం పటిచ్చ నిబ్బత్తరసో. ఖన్ధరసాదీసుపి ఏసేవ నయో. అమ్బిలన్తి తక్కమ్బిలాది. మధురన్తి ఏకన్తతో గోసప్పిఆది. మధు పన కసావయుత్తం చిరనిక్ఖిత్తం కసావం హోతి. ఫాణితం ఖారియుత్తం చిరనిక్ఖిత్తం ఖారియం హోతి. సప్పి పన చిరనిక్ఖిత్తం వణ్ణగన్ధే జహన్తమ్పి రసం న జహతీతి తదేవ ఏకన్తమధురం. తిత్తకన్తి నిమ్బపణ్ణాది. కటుకన్తి సిఙ్గివేరమరిచాది. లోణికన్తి సాముద్దికలోణాది. ఖారికన్తి వాతిఙ్గణకళీరాది. లమ్బిలన్తి బదరామలకకపిట్ఠసాలవాది. కసావన్తి హరితకాది. ఇమే సబ్బేపి రసా వత్థువసేన వుత్తా. తంతంవత్థుతో పనేత్థ రసోవ అమ్బిలాదీహి నామేహి వుత్తోతి వేదితబ్బో. సాదూతి ఇట్ఠరసో, అసాదూతి అనిట్ఠరసో. ఇమినా పదద్వయేన సబ్బోపి రసో పరియాదిన్నో. ఏవం సన్తేపి లేడ్డురసభిత్తిరసపిలోతికరసాదయో పాళియం అనాగతా సబ్బేపి రసా యేవాపనకట్ఠానం పవిట్ఠాతి వేదితబ్బా.

ఏవమయం మూలరసాదినాభేదేన భిన్నోపి రసో లక్ఖణాదీహి అభిన్నోయేవ. సబ్బోపి హేస జివ్హాపటిహననలక్ఖణో రసో, జివ్హావిఞ్ఞాణస్స విసయభావరసో, తస్సేవ గోచరపచ్చుపట్ఠానో. సేసం చక్ఖాయతననిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఇధాపి హి తథేవ ద్విపఞ్ఞాసనయపటిమణ్డితా తేరస వారా వుత్తా.

౬౩౨. ఇత్థిన్ద్రియనిద్దేసే యన్తి కరణవచనం. యేన కారణేన ఇత్థియా ఇత్థిలిఙ్గాదీని హోన్తీతి అయమేత్థ అత్థో. తత్థ ‘లిఙ్గ’న్తి సణ్ఠానం. ఇత్థియా హి హత్థపాదగీవాఉరాదీనం సణ్ఠానం న పురిసస్స వియ హోతి. ఇత్థీనఞ్హి హేట్ఠిమకాయో విసదో హోతి, ఉపరిమకాయో అవిసదో. హత్థపాదా ఖుద్దకా, ముఖం ఖుద్దకం. నిమిత్తన్తి సఞ్జాననం. ఇత్థీనఞ్హి ఉరమంసం అవిసదం హోతి, ముఖం నిమ్మస్సుదాఠికం. కేసబన్ధవత్థగ్గహణమ్పి న పురిసానం వియ హోతి. కుత్తన్తి కిరియా. ఇత్థియో హి దహరకాలే సుప్పకముసలకేహి కీళన్తి, చిత్తధీతలికాయ కీళన్తి, మత్తికవాకేన సుత్తకం నామ కన్తన్తి. ఆకప్పోతి గమనాదిఆకారో. ఇత్థియో హి గచ్ఛమానా అవిసదా గచ్ఛన్తి, తిట్ఠమానా నిపజ్జమానా నిసీదమానా ఖాదమానా భుఞ్జమానా అవిసదా భుఞ్జన్తి. పురిసమ్పి హి అవిసదం దిస్వా మాతుగామో వియ గచ్ఛతి తిట్ఠతి నిపజ్జతి నిసీదతి ఖాదతి భుఞ్జతీతి వదన్తి.

ఇత్థత్తం ఇత్థిభావోతి ఉభయమ్పి ఏకత్థం; ఇత్థిసభావోతి అత్థో. అయం కమ్మజో పటిసన్ధిసముట్ఠితో. ఇత్థిలిఙ్గాదీని పన ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ పవత్తే సముట్ఠితాని. యథా హి బీజే సతి, బీజం పటిచ్చ, బీజపచ్చయా రుక్ఖో వడ్ఢిత్వా సాఖావిటపసమ్పన్నో హుత్వా ఆకాసం పూరేత్వా తిట్ఠతి, ఏవమేవ ఇత్థిభావసఙ్ఖాతే ఇత్థిన్ద్రియే సతి ఇత్థిలిఙ్గాదీని హోన్తి. బీజం వియ హి ఇత్థిన్ద్రియం, బీజం పటిచ్చ వడ్ఢిత్వా ఆకాసం పూరేత్వా ఠితరుక్ఖో వియ ఇత్థిన్ద్రియం పటిచ్చ ఇత్థిలిఙ్గాదీని పవత్తే సముట్ఠహన్తి. తత్థ ఇత్థిన్ద్రియం న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం, మనోవిఞ్ఞేయ్యమేవ. ఇత్థిలిఙ్గాదీని చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానిపి మనోవిఞ్ఞేయ్యానిపి.

ఇదం తం రూపం ఇత్థిన్ద్రియన్తి ఇదం తం రూపం, యథా చక్ఖున్ద్రియాదీని పురిసస్సాపి హోన్తి, న ఏవం; నియమతో పన ఇత్థియా ఏవ ఇన్ద్రియం ‘ఇత్థిన్ద్రియం’.

౬౩౩. పురిసిన్ద్రియేపి ఏసేవ నయో. పురిసలిఙ్గాదీని పన ఇత్థిలిఙ్గాదీనం పటిపక్ఖతో వేదితబ్బాని. పురిసస్స హి హత్థపాదగీవాఉరాదీనం సణ్ఠానం న ఇత్థియా వియ హోతి. పురిసానఞ్హి ఉపరిమకాయో విసదో హోతి హేట్ఠిమకాయో అవిసదో, హత్థపాదా మహన్తా, ముఖం మహన్తం, ఉరమంసం విసదం, మస్సుదాఠికా ఉప్పజ్జన్తి. కేసబన్ధనవత్థగ్గహణం న ఇత్థీనం వియ హోతి. దహరకాలే రథనఙ్గలాదీహి కీళన్తి, వాలికపాళిం కత్వా వాపిం నామ ఖనన్తి, గమనాదీని విసదాని హోన్తి. ఇత్థిమ్పి గమనాదీని విసదాని కురుమానం దిస్వా ‘పురిసో వియ గచ్ఛతీ’తిఆదీని వదన్తి. సేసం ఇత్థిన్ద్రియే వుత్తసదిసమేవ.

తత్థ ఇత్థిభావలక్ఖణం ఇత్థిన్ద్రియం, ఇత్థీతి పకాసనరసం, ఇత్థిలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం. పురిసభావలక్ఖణం పురిసిన్ద్రియం, పురిసోతి పకాసనరసం, పురిసలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పానం కారణభావపచ్చుపట్ఠానం. ఉభయమ్పేతం పఠమకప్పికానం పవత్తే సముట్ఠాతి. అపరభాగే పటిసన్ధియం. పటిసన్ధిసముట్ఠితమ్పి పవత్తే చలతి పరివత్తతి.

యథాహ –

‘‘తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరస్స భిక్ఖునో ఇత్థిలిఙ్గం పాతుభూతం హోతి. తేన ఖో పన సమయేన అఞ్ఞతరిస్సా భిక్ఖునియా పురిసలిఙ్గం పాతుభూతం హోతీ’’తి (పారా. ౬౯).

ఇమేసు పన ద్వీసు పురిసలిఙ్గం ఉత్తమం, ఇత్థిలిఙ్గం హీనం. తస్మా పురిసలిఙ్గం బలవఅకుసలేన అన్తరధాయతి, ఇత్థిలిఙ్గం దుబ్బలకుసలేన పతిట్ఠాతి. ఇత్థిలిఙ్గం పన అన్తరధాయన్తం దుబ్బలఅకుసలేన అన్తరధాయతి, పురిసలిఙ్గం బలవకుసలేన పతిట్ఠాతి. ఏవం ఉభయమ్పి అకుసలేన అన్తరధాయతి, కుసలేన పతిట్ఠాతీతి వేదితబ్బం.

ఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పన కిం ఏకం ఇన్ద్రియం ఉదాహు ద్వేతి? ఏకం. తఞ్చ ఖో ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స ఇత్థిన్ద్రియం, పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకస్స పురిసిన్ద్రియం. ‘ఏవం సన్తే దుతియబ్యఞ్జనకస్స అభావో ఆపజ్జతి. ఇన్ద్రియఞ్హి బ్యఞ్జనకారణం వుత్తం. తఞ్చస్స నత్థీ’తి? ‘న తస్స ఇన్ద్రియం బ్యఞ్జనకారణం’. ‘కస్మా’? ‘సదా అభావతో. ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకస్స హి యదా ఇత్థియా రాగచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తదావ పురిసబ్యఞ్జనం పాకటం హోతి, ఇత్థిబ్యఞ్జనం పటిచ్ఛన్నం గుళ్హం హోతి. తథా ఇతరస్స ఇతరం.

యది చ తేసం ఇన్ద్రియం దుతియబ్యఞ్జనకారణం భవేయ్య, సదాపి బ్యఞ్జనద్వయం తిట్ఠేయ్య. న పన తిట్ఠతి. తస్మా వేదితబ్బమేతం న తస్స తం బ్యఞ్జనకారణం. కమ్మసహాయం పన రాగచిత్తమేవేత్థ కారణం. యస్మా చస్స ఏకమేవ ఇన్ద్రియం హోతి, తస్మా ఇత్థిఉభతోబ్యఞ్జనకో సయమ్పి గబ్భం గణ్హాతి, పరమ్పి గణ్హాపేతి. పురిసఉభతోబ్యఞ్జనకో పరం గబ్భం గణ్హాపేతి, సయం పన న గణ్హాతీతి.

౬౩౪. జీవితిన్ద్రియనిద్దేసే యం వత్తబ్బం తం హేట్ఠా అరూపజీవితిన్ద్రియే వుత్తమేవ. కేవలఞ్హి తత్థ యో తేసం అరూపీనం ధమ్మానన్తి వుత్తం, ఇధ రూపజీవితిన్ద్రియత్తా యో తేసం రూపీనం ధమ్మానన్తి అయమేవ విసేసో. లక్ఖణాదీని పనస్స ఏవం వేదితబ్బాని – సహజాతరూపానుపాలనలక్ఖణం జీవితిన్ద్రియం, తేసం పవత్తనరసం, తేసం యేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బభూతపదట్ఠానన్తి.

౬౩౫. కాయవిఞ్ఞత్తినిద్దేసే కాయవిఞ్ఞత్తీతి ఏత్థ తావ కాయేన అత్తనో భావం విఞ్ఞాపేన్తానం తిరచ్ఛానేహిపి పురిసానం, పురిసేహి వా తిరచ్ఛానానమ్పి కాయగహణానుసారేన గహితాయ ఏతాయ భావో విఞ్ఞాయతీతి ‘విఞ్ఞత్తి’. సయం కాయగహణానుసారేన విఞ్ఞాయతీతిపి ‘విఞ్ఞత్తి’. ‘‘కాయేన సంవరో సాధూ’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౧) ఆగతో చోపనసఙ్ఖాతో కాయోవ విఞ్ఞత్తి ‘కాయవిఞ్ఞత్తి’. కాయవిప్ఫన్దనేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా, సయఞ్చ తథా విఞ్ఞేయ్యత్తా కాయేన విఞ్ఞత్తీతిపి ‘కాయవిఞ్ఞత్తి’.

కుసలచిత్తస్స వాతిఆదీసు అట్ఠహి కామావచరేహి అభిఞ్ఞాచిత్తేన చాతి నవహి కుసలచిత్తేహి కుసలచిత్తస్స వా, ద్వాదసహిపి అకుసలచిత్తేహి అకుసలచిత్తస్స వా, అట్ఠహి మహాకిరియేహి ద్వీహి అహేతుకకిరియేహి అభిఞ్ఞాప్పత్తేన ఏకేన రూపావచరకిరియేనాతి ఏకాదసహి కిరియచిత్తేహి అబ్యాకతచిత్తస్స వా. ఇతో అఞ్ఞాని హి చిత్తాని విఞ్ఞత్తిం న జనేన్తి. సేక్ఖాసేక్ఖపుథుజ్జనానం పన ఏత్తకేహేవ చిత్తేహి విఞ్ఞత్తి హోతీతి ఏతేసం కుసలాదీనం వసేన తీహి పదేహి ‘హేతుతో’ దస్సితా.

ఇదాని ఛహి పదేహి ‘ఫలతో’ దస్సేతుం అభిక్కమన్తస్స వాతిఆది వుత్తం. అభిక్కమాదయో హి విఞ్ఞత్తివసేన పవత్తత్తా విఞ్ఞత్తిఫలం నామ. తత్థ ‘అభిక్కమన్తస్సా’తి పురతో కాయం అభిహరన్తస్స. పటిక్కమన్తస్సాతి పచ్ఛతో పచ్చాహరన్తస్స. ఆలోకేన్తస్సాతి ఉజుకం పేక్ఖన్తస్స. విలోకేన్తస్సాతి ఇతో చితో చ పేక్ఖన్తస్స. సమిఞ్జేన్తస్సాతి సన్ధయో సఙ్కోచేన్తస్స. పసారేన్తస్సాతి సన్ధయో పటిపణామేన్తస్స.

ఇదాని ఛహి పదేహి ‘సభావతో’ దస్సేతుం కాయస్స థమ్భనాతి ఆది వుత్తం. తత్థ ‘కాయస్సా’తి సరీరస్స. కాయం థమ్భేత్వా థద్ధం కరోతీతి థమ్భనా. తమేవ ఉపసగ్గేన వడ్ఢేత్వా సన్థమ్భనాతి ఆహ. బలవతరా వా థమ్భనా ‘సన్థమ్భనా’. సన్థమ్భితత్తన్తి సన్థమ్భితభావో. విఞ్ఞాపనవసేన విఞ్ఞత్తి. విఞ్ఞాపనాతి విఞ్ఞాపనాకారో. విఞ్ఞాపితభావో విఞ్ఞాపితత్తం. సేసమేత్థ యం వత్తబ్బం తం హేట్ఠా ద్వారకథాయం వుత్తమేవ. తథా వచీవిఞ్ఞత్తియం.

౬౩౬. వచీవిఞ్ఞత్తీతిపదస్స పన నిద్దేసపదానఞ్చ అత్థో తత్థ న వుత్తో, సో ఏవం వేదితబ్బో – వాచాయ అత్తనో భావం విఞ్ఞాపేన్తానం తిరచ్ఛానేహిపి పురిసానం, పురిసేహి వా తిరచ్ఛానానమ్పి, వచీగహణానుసారేన గహితాయ ఏతాయ భావో విఞ్ఞాయతీతి విఞ్ఞత్తి. సయఞ్చ వచీగహణానుసారేన విఞ్ఞాయతీతిపి విఞ్ఞత్తి. ‘‘సాధు వాచాయ సంవరో’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౩౬౧) ఆగతా చోపనసఙ్ఖాతా వచీ ఏవ విఞ్ఞత్తి ‘వచీవిఞ్ఞత్తి’. వచీఘోసేన అధిప్పాయవిఞ్ఞాపనహేతుత్తా సయఞ్చ తథావిఞ్ఞేయ్యత్తా వాచాయ విఞ్ఞత్తీతిపి ‘వచీవిఞ్ఞత్తి’. వాచా గిరాతిఆదీసు వుచ్చతీతి ‘వాచా’. గిరియతీతి ‘గిరా’. బ్యప్పథోతి వాక్యభేదో. వాక్యఞ్చ తం పథో చ అత్థం ఞాతుకామానం ఞాపేతుకామానఞ్చాతిపి ‘బ్యప్పథో’. ఉదీరియతీతి ఉదీరణం. ఘుస్సతీతి ఘోసో. కరియతీతి కమ్మం. ఘోసోవ కమ్మం ఘోసకమ్మం. నానప్పకారేహి కతో ఘోసోతి అత్థో. వచియా భేదో వచీభేదో. సో పన ‘న భఙ్గో, పభేదగతా వాచా ఏవా’తి ఞాపనత్థం వాచా వచీభేదోతి వుత్తం. ఇమేహి సబ్బేహిపి పదేహి ‘సద్దవాచావ’ దస్సితా. ఇదాని తాయ వాచాయ సద్ధిం యోజేత్వా హేట్ఠా వుత్తత్థానం విఞ్ఞత్తిఆదీనం పదానం వసేన తీహాకారేహి సభావతో తం దస్సేతుం యా తాయ వాచాయ విఞ్ఞత్తీతిఆది వుత్తం. తం హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థమేవ.

ఇదాని విఞ్ఞత్తిసముట్ఠాపకచిత్తేసు అసమ్మోహత్థం ద్వత్తింస ఛబ్బీస ఏకూనవీసతి సోళస పచ్ఛిమానీతి ఇదం పకిణ్ణకం వేదితబ్బం – ద్వత్తింస చిత్తాని హి రూపం సముట్ఠాపేన్తి, ఇరియాపథమ్పి ఉపత్థమ్భేన్తి, దువిధమ్పి విఞ్ఞత్తిం జనేన్తి. ఛబ్బీసతి విఞ్ఞత్తిమేవ న జనేన్తి, ఇతరద్వయం కరోన్తి. ఏకూనవీసతి రూపమేవ సముట్ఠాపేన్తి, ఇతరద్వయం న కరోన్తి. సోళస ఇమేసు తీసు ఏకమ్పి న కరోన్తి.

తత్థ ద్వత్తింసాతి హేట్ఠా వుత్తానేవ కామావచరతో అట్ఠ కుసలాని, ద్వాదస అకుసలాని, కిరియతో దస చిత్తాని, సేక్ఖపుథుజ్జనానం అభిఞ్ఞాచిత్తం, ఖీణాసవానం అభిఞ్ఞాచిత్తన్తి. ఛబ్బీసాతి రూపావచరతో పఞ్చ కుసలాని, పఞ్చ కిరియాని, అరూపావచరతో చత్తారి కుసలాని, చత్తారి కిరియాని, చత్తారి మగ్గచిత్తాని, చత్తారి ఫలచిత్తానీతి. ఏకూనవీసతీతి కామావచరకుసలవిపాకతో ఏకాదస, అకుసలవిపాకతో ద్వే, కిరియతో కిరియమనోధాతు, రూపావచరతో పఞ్చ విపాకచిత్తానీతి. సోళసాతి ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని, సబ్బసత్తానం పటిసన్ధిచిత్తం, ఖీణాసవానం చుతిచిత్తం, అరూపే చత్తారి విపాకచిత్తానీతి. ఇమాని సోళస రూపిరియాపథవిఞ్ఞత్తీసు ఏకమ్పి న కరోన్తి. అఞ్ఞానిపి బహూని అరూపే ఉప్పన్నాని అనోకాసగతత్తా రూపం న సముట్ఠాపేన్తి. న తానేవ, కాయవచీవిఞ్ఞత్తియోపి.

౬౩౭. ఆకాసధాతునిద్దేసే న కస్సతి, న నికస్సతి, కసితుం వా ఛిన్దితుం వా భిన్దితుం వా న సక్కాతి ఆకాసో. ఆకాసోవ ఆకాసగతం, ఖేళగతాది వియ. ఆకాసోతి వా గతన్తి ‘ఆకాసగతం’. న హఞ్ఞతీతి అఘం, అఘట్టనీయన్తి అత్థో. అఘమేవ అఘగతం. ఛిద్దట్ఠేన వివరో. వివరోవ వివరగతం. అసమ్ఫుట్ఠం చతూహి మహాభూతేహీతి ఏతేహి అసమ్ఫుట్ఠం నిజ్జటాకాసంవ కథితం. లక్ఖణాదితో పన రూపపరిచ్ఛేదలక్ఖణా ఆకాసధాతు, రూపపరియన్తప్పకాసనరసా, రూపమరియాదపచ్చుపట్ఠానా అసమ్ఫుట్ఠభావఛిద్దవివరభావపచ్చుపట్ఠానా వా, పరిచ్ఛిన్నరూపపదట్ఠానా, యాయ పరిచ్ఛిన్నేసు రూపేసు ‘ఇదమితో ఉద్ధం అధో తిరియ’న్తి చ హోతి.

౬౩౮. ఇతో పరే రూపస్సలహుతాదీనం నిద్దేసా చిత్తస్సలహుతాదీసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా. లక్ఖణాదితో పనేత్థ అదన్ధతాలక్ఖణా రూపస్స లహుతా, రూపానం గరుభావవినోదనరసా, లహుపరివత్తితాపచ్చుపట్ఠానా, లహురూపపదట్ఠానా. అథద్ధతాలక్ఖణా రూపస్స ముదుతా, రూపానం థద్ధభావవినోదనరసా, సబ్బకిరియాసు అవిరోధితాపచ్చుపట్ఠానా, ముదురూపపదట్ఠానా. సరీరకిరియానుకూలకమ్మఞ్ఞభావలక్ఖణా రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా, అకమ్మఞ్ఞతావినోదనరసా, అదుబ్బలభావపచ్చుపట్ఠానా, కమ్మఞ్ఞరూపపదట్ఠానా.

ఏతా పన తిస్సో న అఞ్ఞమఞ్ఞం విజహన్తి. ఏవం సన్తేపి యో అరోగినో వియ రూపానం లహుభావో, అదన్ధతాలహుపరివత్తిప్పకారో, రూపదన్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో ‘రూపస్సలహుతా’. యో సుపరిమద్దితచమ్మస్సేవ రూపానం ముదుభావో సబ్బకిరియావిసేసేసు సరసవత్తనభావో వసవత్తనభావమద్దవప్పకారో రూపథద్ధత్తకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో ‘రూపస్స ముదుతా’. యో పన సుధన్తసువణ్ణస్సేవ రూపానం కమ్మఞ్ఞభావో సరీరకిరియానుకూలభావప్పకారో సరీరకిరియానం అననుకూలకరధాతుక్ఖోభపటిపక్ఖపచ్చయసముట్ఠానో, సో రూపవికారో ‘రూపస్స కమ్మఞ్ఞతా’తి. ఏవమేతాసం విసేసో వేదితబ్బో.