౩. నిక్ఖేపకణ్డో
తికనిక్ఖేపకథా
౯౮౫. ఏత్తావతా కుసలత్తికో సబ్బేసం కుసలాదిధమ్మానం పదభాజననయేన విత్థారితో హోతి. యస్మా పన య్వాయం కుసలత్తికస్స విభజననయో వుత్తో, సేసతికదుకానమ్పి ఏసేవ విభజననయో హోతి – యథా హి ఏత్థ, ఏవం ‘కతమే ధమ్మా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం రూపారమ్మణం వా…పే… యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా ఠపేత్వా వేదనాఖన్ధం, ఇమే ధమ్మా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా’తిఆదినా అనుక్కమేన సబ్బతికదుకేసు సక్కా పణ్డితేహి విభాజననయం సల్లక్ఖేతుం – తస్మా తం విత్థారదేసనం నిక్ఖిపిత్వా, అఞ్ఞేన నాతిసఙ్ఖేపనాతివిత్థారనయేన సబ్బతికదుకధమ్మవిభాగం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా కుసలాతి నిక్ఖేపకణ్డం ఆరద్ధం. చిత్తుప్పాదకణ్డఞ్హి విత్థారదేసనా, అట్ఠకథాకణ్డం సఙ్ఖేపదేసనా. ఇదం పన నిక్ఖేపకణ్డం చిత్తుప్పాదకణ్డం ఉపాదాయ సఙ్ఖేపో, అట్ఠకథాకణ్డం ఉపాదాయ విత్థారోతి సఙ్ఖిత్తవిత్థారధాతుకం హోతి. తయిదం, విత్థారదేసనం నిక్ఖిపిత్వా దేసితత్తాపి, హేట్ఠా వుత్తకారణవసేనాపి, నిక్ఖేపకణ్డం నామాతి వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం –
మూలతో ఖన్ధతో చాపి, ద్వారతో చాపి భూమితో;
అత్థతో ధమ్మతో చాపి, నామతో చాపి లిఙ్గతో;
నిక్ఖిపిత్వా దేసితత్తా, నిక్ఖేపోతి పవుచ్చతీతి.
ఇదఞ్హి తీణి కుసలమూలానీతిఆదినా నయేన మూలతో నిక్ఖిపిత్వా దేసితం. తంసమ్పయుత్తో వేదనాక్ఖన్ధోతి ఖన్ధతో. తంసముట్ఠానం కాయకమ్మన్తి ద్వారతో. కాయద్వారప్పవత్తఞ్హి కమ్మం కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి. సుఖభూమియం, కామావచరేతి భూమితో నిక్ఖిపిత్వా దేసితం. తత్థ తత్థ అత్థధమ్మనామలిఙ్గానం వసేన దేసితత్తా అత్థాదీహి నిక్ఖిపిత్వా దేసితం నామాతి వేదితబ్బం.
తత్థ కుసలపదనిద్దేసే తావ తీణీతి గణనపరిచ్ఛేదో. కుసలాని చ తాని మూలాని చ, కుసలానం వా ధమ్మానం హేతుపచ్చయపభవజనకసముట్ఠాననిబ్బత్తకట్ఠేన మూలానీతి కుసలమూలాని. ఏవం అత్థవసేన దస్సేత్వా ఇదాని నామవసేన దస్సేతుం అలోభో అదోసో అమోహోతి ఆహ. ఏత్తావతా యస్మా మూలేన ముత్తం కుసలం నామ నత్థి, తస్మా చతుభూమకకుసలం తీహి మూలేహి పరియాదియిత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. తంసమ్పయుత్తోతి తేహి అలోభాదీహి సమ్పయుత్తో. తత్థ అలోభేన సమ్పయుత్తే సఙ్ఖారక్ఖన్ధే, అదోసామోహాపి అలోభేన సమ్పయుత్తసఙ్ఖారక్ఖన్ధగణనంయేవ గచ్ఛన్తి. సేసద్వయవసేన సమ్పయోగేపి ఏసేవ నయో. ఇతి చతుభూమకకుసలం పున తంసమ్పయుత్తకచతుక్ఖన్ధవసేన పరియాదియిత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. తంసముట్ఠానన్తి తేహి అలోభాదీహి సముట్ఠితం. ఇమినాపి నయేన తదేవ చతుభూమికకుసలం తిణ్ణం కమ్మద్వారానం వసేన పరియాదియిత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. ఏవం తావ కుసలం తీసు ఠానేసు పరియాదియిత్వా దస్సితం.
౯౮౬. అకుసలేపి ఏసేవ నయో. ద్వాదసన్నఞ్హి అకుసలచిత్తానం ఏకమ్పి మూలేన ముత్తం నామ నత్థీతి మూలేన పరియాదియిత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. తంసమ్పయుత్తచతుక్ఖన్ధతో చ ఉద్ధం అకుసలం నామ నత్థీతి తానేవ ద్వాదస అకుసలచిత్తాని చతుక్ఖన్ధవసేన పరియాదియిత్వా దస్సేసి. ధమ్మరాజా కాయకమ్మాదివసేన పన నేసం పవత్తిసబ్భావతో కమ్మద్వారవసేన పరియాదియిత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. యం పనేత్థ తదేకట్ఠా చ కిలేసాతిఆది వుత్తం, తత్థ ఏకస్మిం చిత్తే పుగ్గలే వా ఠితన్తి ‘ఏకట్ఠం’. తత్థ ఏకస్మిం చిత్తే ఠితం సహజేకట్ఠం నామ హోతి. ఏకస్మిం పుగ్గలే ఠితం పహానేకట్ఠం నామ. తేన లోభాదినా అఞ్ఞేన వా తత్థ తత్థ నిద్దిట్ఠేన సహ ఏకస్మిం ఠితన్తి తదేకట్ఠం. తత్థ ‘కతమే ధమ్మా సంకిలిట్ఠసంకిలేసికా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో దోసో మోహో, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’తి సంకిలిట్ఠత్తికే; ‘కతమే ధమ్మా హీనా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో దోసో మోహో, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’తి హీనత్తికే ‘కతమే ధమ్మా అకుసలా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో దోసో మోహో, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’తి ఇమస్మిం కుసలత్తికే; ‘కతమే ధమ్మా సంకిలిట్ఠా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో దోసో మోహో, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’తి కిలేసగోచ్ఛకే ‘కతమే ధమ్మా సరణా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో దోసో మోహో, తదేకట్ఠా చ కిలేసాతి సరణదుకే’తి – ఇమేసు ఏత్తకేసు ఠానేసు ‘సహజేకట్ఠం’ ఆగతం.
దస్సనేనపహాతబ్బత్తికే పన ‘ఇమాని తీణి సంయోజనాని, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’తి, దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకత్తికేపి ‘ఇమాని తీణి సంయోజనాని, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’తి, పున తత్థేవ తీణి సంయోజనాని – సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో, ఇమే ధమ్మా దస్సనేనపహాతబ్బా; తదేకట్ఠో లోభో దోసో మోహో, ఇమే ధమ్మా దస్సనేనపహాతబ్బహేతూ; తదేకట్ఠా చ కిలేసా తంసమ్పయుత్తో వేదనాఖన్ధో…పే… విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసముట్ఠానం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మం, ఇమే ధమ్మా దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకాతి; సమ్మప్పధానవిభఙ్గే ‘‘తత్థ కతమే పాపకా అకుసలా ధమ్మా? తీణి అకుసలమూలాని – లోభో దోసో మోహో, తదేకట్ఠా చ కిలేసా’’తి (విభ. ౩౯౧) – ఇమేసు పన ఏత్తకేసు ఠానేసు ‘పహానేకట్ఠం’ ఆగతన్తి వేదితబ్బం.
౯౮౭. అబ్యాకతపదనిద్దేసో ఉత్తానత్థోయేవాతి. ఇమస్మిం తికే తీణి లక్ఖణాని తిస్సో పఞ్ఞత్తియో కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం అజటాకాసం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స ఆరమ్మణం నిరోధసమాపత్తి చ న లబ్భతీతి వుత్తం.
౯౮౮. వేదనాత్తికనిద్దేసే సుఖభూమియన్తి ఏత్థ యథా తమ్బభూమి కణ్హభూమీతి తమ్బకణ్హభూమియోవ వుచ్చన్తి, ఏవం సుఖమ్పి సుఖభూమి నామ. యథా ఉచ్ఛుభూమి సాలిభూమీతి ఉచ్ఛుసాలీనం ఉప్పజ్జనట్ఠానాని వుచ్చన్తి, ఏవం సుఖస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానం చిత్తమ్పి సుఖభూమి నామ. తం ఇధ అధిప్పేతం. యస్మా పన సా కామావచరే వా హోతి, రూపావచరాదీసు వా, తస్మాస్సా తం పభేదం దస్సేతుం కామావచరేతిఆది వుత్తం. సుఖవేదనం ఠపేత్వాతి యా సా సుఖభూమియం సుఖవేదనా, తం ఠపేత్వా. తంసమ్పయుత్తోతి తాయ ఠపితాయ సుఖవేదనాయ సమ్పయుత్తో. సేసపదద్వయేపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బోతి.
ఇమస్మిం తికే తిస్సో వేదనా, సబ్బం రూపం, నిబ్బానన్తి ఇదమ్పి న లబ్భతి. అయఞ్హి తికో కుసలత్తికే చ అలబ్భమానేహి ఇమేహి చ తీహి కోట్ఠాసేహి ముత్తకో నామ. ఇతో పరేసు పన తికదుకేసు పాళితో చ అత్థతో చ యం వత్తబ్బం సియా తం సబ్బం పదానుక్కమేన మాతికాకథాయఞ్చేవ కుసలాదీనం నిద్దేసే చ వుత్తమేవ. యం పన యత్థ విసేసమత్తం తదేవ వక్ఖామ.
౯౯౧. తత్థ విపాకత్తికే తావ కిఞ్చాపి అరూపధమ్మా వియ రూపధమ్మాపి కమ్మసముట్ఠానా అత్థి, అనారమ్మణత్తా పన తే కమ్మసరిక్ఖకా న హోన్తీతి సారమ్మణా అరూపధమ్మావ కమ్మసరిక్ఖకత్తా విపాకాతి వుత్తా, బీజసరిక్ఖకం ఫలం వియ. సాలిబీజస్మిఞ్హి వపితే అఙ్కురపత్తాదీసు నిక్ఖన్తేసుపి సాలిఫలన్తి న వుచ్చతి. యదా పన సాలిసీసం పక్కం హోతి పరిణతం, తదా బీజసరిక్ఖకో సాలి ఏవ సాలిఫలన్తి వుచ్చతి. అఙ్కురపత్తాదీని పన బీజజాతాని బీజతో నిబ్బత్తానీతి వుచ్చన్తి, ఏవమేవ రూపమ్పి కమ్మజన్తి వా ఉపాదిణ్ణన్తి వా వత్తుం వట్టతి.
౯౯౪. ఉపాదిణ్ణత్తికే కిఞ్చాపి ఖీణాసవస్స ఖన్ధా ‘అమ్హాకం మాతులత్థేరో అమ్హాకం చూళపితుత్థేరో’తి వదన్తానం పరేసం ఉపాదానస్స పచ్చయా హోన్తి, మగ్గఫలనిబ్బానాని పన అగ్గహితాని అపరామట్ఠాని అనుపాదిణ్ణానేవ. తాని హి, యథా దివసం సన్తత్తో అయోగుళో మక్ఖికానం అభినిసీదనస్స పచ్చయో న హోతి, ఏవమేవ తేజుస్సదత్తా తణ్హామానదిట్ఠివసేన గహణస్స పచ్చయా న హోన్తి. తేన వుత్తం – ఇమే ధమ్మా అనుపాదిణ్ణఅనుపాదానియాతి.
౯౯౮. అసంకిలిట్ఠఅసంకిలేసికేసుపి ఏసేవ నయో.
౧౦౦౦. వితక్కత్తికే వితక్కసహజాతేన విచారేన సద్ధిం కుసలత్తికే అలబ్భమానావ న లబ్భన్తి.
౧౦౦౩. పీతిసహగతత్తికే పీతిఆదయో అత్తనా సహజాతధమ్మానం పీతిసహగతాదిభావం దత్వా సయం పిట్ఠివట్టకా జాతా. ఇమస్మిఞ్హి తికే ద్వే దోమనస్ససహగతచిత్తుప్పాదా దుక్ఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉపేక్ఖావేదనా రూపం నిబ్బానన్తి – ఇదమ్పి న లబ్భతి. అయఞ్హి తికో కుసలత్తికే చ అలబ్భమానేహి ఇమేహి చ పఞ్చహి కోట్ఠాసేహి ముత్తకో నామ.
౧౦౦౬. దస్సనేనపహాతబ్బత్తికే సఞ్ఞోజనానీతి బన్ధనాని. సక్కాయదిట్ఠీతి విజ్జమానట్ఠేన సతి ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే కాయే; సయం వా సతీ తస్మిం కాయే దిట్ఠీతి ‘సక్కాయదిట్ఠి’. సీలేన సుజ్ఝితుం సక్కా, వతేన సుజ్ఝితుం సక్కా, సీలవతేహి సుజ్ఝితుం సక్కాతి గహితసమాదానం పన సీలబ్బతపరామాసో నామ.
౧౦౦౭. ఇధాతి దేసాపదేసే నిపాతో. స్వాయం కత్థచి లోకం ఉపాదాయ వుచ్చతి. యథాహ – ‘‘ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౮౯). కత్థచి సాసనం. యథాహ – ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో ఇధ దుతియో సమణో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧). కత్థచి ఓకాసం. యథాహ –
‘‘ఇధేవ తిట్ఠమానస్స, దేవభూతస్స మే సతో;
పునరాయు చ మే లద్ధో, ఏవం జానాహి మారిసా’’తి. (దీ. ని. ౨.౩౬౯);
కత్థచి పదపూరణమత్తమేవ. యథాహ – ‘‘ఇధాహం, భిక్ఖవే, భుత్తావీ అస్సం పవారితో’’తి (మ. ని. ౧.౩౦). ఇధ పన లోకం ఉపాదాయ వుత్తోతి వేదితబ్బో.
అస్సుతవా పుథుజ్జనోతి ఏత్థ పన ‘ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి’. యస్స హి ఖన్ధధాతుఆయతనపచ్చయాకారసతిపట్ఠానాదీసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావినిచ్ఛయరహితత్తా దిట్ఠిపటిసేధకో నేవ ‘ఆగమో’, పటిపత్తియా అధిగన్తబ్బస్స అనధిగతత్తా నేవ ‘అధిగమో’ అత్థి, సో ‘ఆగమాధిగమాభావా ఞేయ్యో అస్సుతవా ఇతి’. స్వాయం –
పుథూనం జననాదీహి, కారణేహి పుథుజ్జనో;
పుథుజ్జనన్తోగధత్తా, పుథువాయం జనో ఇతి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౫౧; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦; చూళని. అట్ఠ. ౮౮; నేత్తి. అట్ఠ. ౫౬);
సో హి పుథూనం నానప్పకారానం కిలేసాదీనం జననాదీహి కారణేహి పుథుజ్జనో. యథాహ – ‘‘పుథు కిలేసే జనేన్తీతి పుథుజ్జనా. పుథు అవిహతసక్కాయదిట్ఠికాతి పుథుజ్జనా. పుథు సత్థారానం ముఖుల్లోకికాతి పుథుజ్జనా. పుథు సబ్బగతీహి అవుట్ఠితాతి పుథుజ్జనా. పుథు నానాభిసఙ్ఖారే అభిసఙ్ఖరోన్తీతి పుథుజ్జనా. పుథు నానాఓఘేహి వుయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా. పుథు నానాసన్తాపేహి సన్తప్పన్తీతి పుథుజ్జనా. పుథు నానాపరిళాహేహి పరిడయ్హన్తీతి పుథుజ్జనా. పుథు పఞ్చసు కామగుణేసు రత్తా గిద్ధా గధితా ముచ్ఛితా అజ్ఝోసన్నా లగ్గా లగ్గితా పలిబుద్ధాతి పుథుజ్జనా. పుథు పఞ్చహి నీవరణేహి ఆవుతా నివుతా ఓవుతా పిహితా పటిచ్ఛన్నా పటికుజ్జితాతి పుథుజ్జనా’’తి (మహాని. ౯౪). పుథూనం వా గణనపథమతీతానం అరియధమ్మపరమ్ముఖానం నీచధమ్మసమాచారానం జనానం అన్తోగధత్తాపి పుథుజ్జనా. పుథు వా అయం – విసుంయేవ సఙ్ఖ్యం గతో, విసంసట్ఠో సీలసుతాదిగుణయుత్తేహి అరియేహి – జనోతిపి పుథుజ్జనో. ఏవమేతేహి ‘అస్సుతవా పుథుజ్జనో’తి ద్వీహి పదేహి యే తే –
‘‘దువే పుథుజ్జనా వుత్తా, బుద్ధేనాదిచ్చబన్ధునా;
అన్ధో పుథుజ్జనో ఏకో, కల్యాణేకో పుథుజ్జనో’’తి. (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౭; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౫౧; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౩౦; చూళని. అట్ఠ. ౮౮);
ద్వే పుథుజ్జనా వుత్తా, తేసు అన్ధపుథుజ్జనో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో.
అరియానం అదస్సావీతిఆదీసు అరియాతి ఆరకత్తా కిలేసేహి, అనయే న ఇరియనతో, అయే ఇరియనతో, సదేవకేన లోకేన చ అరణీయతో బుద్ధా చ పచ్చేకబుద్ధా చ బుద్ధసావకా చ వుచ్చన్తి. బుద్ధా ఏవ వా ఇధ అరియా. యథాహ – ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… తథాగతో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮).
సప్పురిసాతి ఏత్థ పన పచ్చేకబుద్ధా తథాగతసావకా చ సప్పురిసాతి వేదితబ్బా. తే హి లోకుత్తరగుణయోగేన సోభనా పురిసాతి సప్పురిసా. సబ్బేవ వా ఏతే ద్వేధాపి వుత్తా. బుద్ధాపి హి అరియా చ సప్పురిసా చ పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధసావకాపి. యథాహ –
‘‘యో వే కతఞ్ఞూ కతవేది ధీరో,
కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతి;
దుఖితస్స సక్కచ్చ కరోతి కిచ్చం,
తథావిధం సప్పురిసం వదన్తీ’’తి. (జా. ౨.౧౭.౭౮);
‘కల్యాణమిత్తో దళ్హభత్తి చ హోతీ’తి ఏత్తావతా హి బుద్ధసావకో వుత్తో. కతఞ్ఞుతాదీహి పచ్చేకబుద్ధా బుద్ధాతి. ఇదాని యో తేసం అరియానం అదస్సనసీలో, న చ దస్సనే సాధుకారీ, సో అరియానం అదస్సావీతి వేదితబ్బో. సో చక్ఖునా అదస్సావీ ఞాణేన అదస్సావీతి దువిధో. తేసు ఞాణేన అదస్సావీ ఇధ అధిప్పేతో. మంసచక్ఖునా హి దిబ్బచక్ఖునా వా అరియా దిట్ఠాపి అదిట్ఠావ హోన్తి, తేసం చక్ఖూనం వణ్ణమత్తగ్గహణతో, న అరియభావగోచరతో. సోణసిఙ్గాలాదయోపి చక్ఖునా అరియే పస్సన్తి, న చ తే అరియానం దస్సావినో.
తత్రిదం వత్థు – చిత్తలపబ్బతవాసినో కిర ఖీణాసవత్థేరస్స ఉపట్ఠాకో వుడ్ఢపబ్బజితో ఏకదివసం థేరేన సద్ధిం పిణ్డాయ చరిత్వా థేరస్స పత్తచీవరం గహేత్వా పిట్ఠితో ఆగచ్ఛన్తో థేరం పుచ్ఛి – ‘అరియా నామ భన్తే కీదిసా’తి? థేరో ఆహ – ‘ఇధేకచ్చో మహల్లకో అరియానం పత్తచీవరం గహేత్వా వత్తపటిపత్తిం కత్వా సహ చరన్తోపి నేవ అరియే జానాతి, ఏవందుజ్జానావుసో, అరియా’తి. ఏవం వుత్తేపి సో నేవ అఞ్ఞాసి. తస్మా న చక్ఖునా దస్సనం ‘దస్సనం’, ఞాణదస్సనమేవ ‘దస్సనం’. యథాహ – ‘‘కిం తే వక్కలి ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౭). తస్మా చక్ఖునా పస్సన్తోపి, ఞాణేన అరియేహి దిట్ఠం అనిచ్చాదిలక్ఖణం అపస్సన్తో, అరియాధిగతఞ్చ ధమ్మం అనధిగచ్ఛన్తో, అరియకరధమ్మానం అరియభావస్స చ అదిట్ఠత్తా, ‘అరియానం అదస్సావీ’తి వేదితబ్బో.
అరియధమ్మస్స అకోవిదోతి సతిపట్ఠానాదిభేదే అరియధమ్మే అకుసలో. అరియధమ్మే అవినీతోతి, ఏత్థ పన
దువిధో వినయో నామ, ఏకమేకేత్థ పఞ్చధా;
అభావతో తస్స అయం, అవినీతోతి వుచ్చతి.
అయఞ్హి సంవరవినయో పహానవినయోతి దువిధో వినయో. ఏత్థ చ దువిధేపి వినయే ఏకమేకో వినయో పఞ్చధా భిజ్జతి. సంవరవినయోపి హి సీలసంవరో సతిసంవరో ఞాణసంవరో ఖన్తిసంవరో వీరియసంవరోతి పఞ్చవిధో. పహానవినయోపి తదఙ్గపహానం విక్ఖమ్భనపహానం సముచ్ఛేదపహానం పటిప్పస్సద్ధిపహానం నిస్సరణపహానన్తి పఞ్చవిధో.
తత్థ ‘‘ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తి (విభ. ౫౧౧) అయం సీలసంవరో. ‘‘రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౩; మ. ని. ౧.౨౯౫; సం. ని. ౪.౨౩౯; అ. ని. ౩.౧౬) అయం సతిసంవరో.
‘‘యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా)
సతి తేసం నివారణం;
సోతానం సంవరం బ్రూమి,
పఞ్ఞాయేతే పిధీయరే’’తి. (సు. ని. ౧౦౪౧) –
అయం ఞాణసంవరో నామ. ‘‘ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం ఖన్తిసంవరో. ‘‘ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౪.౧౧౪; ౬.౫౮) అయం వీరియసంవరో. సబ్బోపి చాయం సంవరో యథాసకం సంవరితబ్బానం వినేతబ్బానఞ్చ కాయదుచ్చరితాదీనం సంవరణతో సంవరో, వినయనతో వినయోతి వుచ్చతి. ఏవం తావ ‘సంవరవినయో’ పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.
తథా యం నామరూపపరిచ్ఛేదాదీసు విపస్సనాఞాణేసు పటిపక్ఖభావతో, దీపాలోకేనేవ తమస్స, తేన తేన విపస్సనాఞాణేన తస్స తస్స అనత్థస్స పహానం, సేయ్యథిదం – నామరూపవవత్థానేన సక్కాయదిట్ఠియా, పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠీనం, తస్సేవ అపరభాగేన కఙ్ఖావితరణేన కథంకథిభావస్స, కలాపసమ్మసనేన ‘అహం మమా’తి గాహస్స, మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ, ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా, వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా, భయదస్సనేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ, ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ, నిబ్బిదానుపస్సనాయ అభిరతిసఞ్ఞాయ, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణేన అముచ్చితుకామతాయ, ఉపేక్ఖాఞాణేన అనుపేక్ఖాయ, అనులోమేన ధమ్మట్ఠితియం నిబ్బానే చ పటిలోమభావస్స, గోత్రభునా సఙ్ఖారనిమిత్తగ్గాహస్స పహానం, ఏతం ‘తదఙ్గపహానం’ నామ.
యం పన ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తిభావనివారణతో, ఘటప్పహారేనేవ ఉదకపిట్ఠే సేవాలస్స, తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానం, ఏతం ‘విక్ఖమ్భనపహానం’ నామ. ‘‘యం చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో అత్తనో సన్తానే దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭) నయేన వుత్తస్స సముదయపక్ఖికస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిభావేన పహానం, ఇదం ‘సముచ్ఛేదపహానం’ నామ. యం పన ఫలక్ఖణే పటిప్పస్సద్ధత్తం కిలేసానం, ఏతం ‘పటిప్పస్సద్ధిపహానం’ నామ. యం సబ్బసఙ్ఖతనిస్సటత్తా పహీనసబ్బసఙ్ఖతం నిబ్బానం, ఏతం ‘నిస్సరణపహానం’ నామ. సబ్బమ్పి చేతం పహానం యస్మా చాగట్ఠేన పహానం, వినయనట్ఠేన వినయో, తస్మా ‘పహానవినయో’తి వుచ్చతి. తంతంపహానవతో వా తస్స తస్స వినయస్స సమ్భవతోపేతం పహానవినయోతి వుచ్చతి. ఏవం పహానవినయోపి పఞ్చధా భిజ్జతీతి వేదితబ్బో.
ఏవమయం సఙ్ఖేపతో దువిధో, భేదతో చ దసవిధో వినయో, భిన్నసంవరత్తా, పహాతబ్బస్స చ అప్పహీనత్తా, యస్మా ఏతస్స అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స నత్థి, తస్మా అభావతో తస్స, అయం ‘అవినీతో’తి వుచ్చతీతి. ఏస నయో సప్పురిసానం అదస్సావీ సప్పురిసధమ్మస్స అకోవిదో సప్పురిసధమ్మే అవినీతోతి ఏత్థాపి. నిన్నానాకరణఞ్హేతం అత్థతో. యథాహ – ‘‘యేవ తే అరియా తేవ తే సప్పురిసా, యేవ తే సప్పురిసా తేవ తే అరియా. యో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో సో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో, యో ఏవ సో సప్పురిసానం ధమ్మో సో ఏవ సో అరియానం ధమ్మో. యేవ తే అరియవినయా తేవ తే సప్పురిసవినయా, యేవ తే సప్పురిసవినయా తేవ తే అరియవినయా. అరియేతి వా సప్పురిసేతి వా, అరియధమ్మేతి వా సప్పురిసధమ్మేతి వా, అరియవినయేతి వా సప్పురిసవినయేతి వా, ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.
రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి – ‘యం రూపం సో అహం, యో అహం తం రూప’న్తి రూపఞ్చ అత్తానఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి. ‘‘సేయ్యథాపి నామ తేలప్పదీపస్స ఝాయతో యా అచ్చి సో వణ్ణో, యో వణ్ణో సా అచ్చీతి అచ్చిఞ్చ వణ్ణఞ్చ అద్వయం సమనుపస్సతి,’’ ఏవమేవ ఇధేకచ్చో రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీతి ఏవం రూపం అత్తాతి దిట్ఠిపస్సనాయ పస్సతి. రూపవన్తం వా అత్తానన్తి ‘అరూపం అత్తా’తి గహేత్వా, ఛాయావన్తం రుక్ఖం వియ, తం రూపవన్తం సమనుపస్సతి. అత్తని వా రూపన్తి ‘అరూపమేవ అత్తా’తి గహేత్వా, పుప్ఫమ్హి గన్ధం వియ, అత్తని రూపం సమనుపస్సతి. రూపస్మిం వా అత్తానన్తి ‘అరూపమేవ అత్తా’తి గహేత్వా, కరణ్డకే మణిం వియ, అత్తానం రూపస్మిం సమనుపస్సతి. వేదనాదీసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ ‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతీ’తి సుద్ధరూపమేవ అత్తాతి కథితం. ‘రూపవన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా రూపం, రూపస్మిం వా అత్తానం; వేదనం అత్తతో సమనుపస్సతి… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’తి ఇమేసు సత్తసు ఠానేసు ‘అరూపం అత్తా’తి కథితం. వేదనావన్తం వా అత్తానం, అత్తని వా వేదనం, వేదనాయ వా అత్తానన్తి ఏవం చతూసు ఖన్ధేసు తిణ్ణం తిణ్ణం వసేన ద్వాదససు ఠానేసు ‘రూపారూపమిస్సకో అత్తా’ కథితో. తత్థ ‘రూపం అత్తతో సమనుపస్సతి వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం అత్తతో సమనుపస్సతీ’తి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు ఉచ్ఛేదదిట్ఠి కథితా. అవసేసేసు సస్సతదిట్ఠి. ఏవమేత్థ పన్నరస భవదిట్ఠియో పఞ్చ విభవదిట్ఠియో హోన్తి. తా సబ్బాపి మగ్గావరణా, న సగ్గావరణా, పఠమమగ్గవజ్ఝాతి వేదితబ్బా.
౧౦౦౮. సత్థరి కఙ్ఖతీతి సత్థు సరీరే వా గుణే వా ఉభయత్థ వా కఙ్ఖతి. సరీరే కఙ్ఖమానో ‘ద్వత్తింసవరలక్ఖణపటిమణ్డితం నామ సరీరం అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖతి. గుణే కఙ్ఖమానో ‘అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నజాననసమత్థం సబ్బఞ్ఞుతఞాణం అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖతి. ఉభయత్థ కఙ్ఖమానో ‘అసీతిఅనుబ్యఞ్జనబ్యామప్పభానురఞ్జితాయ సరీరనిప్ఫత్తియా సమన్నాగతో సబ్బఞేయ్యజాననసమత్థం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం పటివిజ్ఝిత్వా ఠితో లోకతారకో బుద్ధో నామ అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖతి. అయఞ్హిస్స అత్తభావే గుణే వా కఙ్ఖనతో ఉభయత్థ కఙ్ఖతి నామ. విచికిచ్ఛతీతి ఆరమ్మణం నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తో కిచ్ఛతి కిలమతి. నాధిముచ్చతీతి తత్థేవ అధిమోక్ఖం న లభతి. న సమ్పసీదతీతి చిత్తం అనావిలం కత్వా పసీదితుం న సక్కోతి, గుణేసు నప్పసీదతి.
ధమ్మే కఙ్ఖతీతిఆదీసు పన ‘కిలేసే పజహన్తా చత్తారో అరియమగ్గా, పటిప్పస్సద్ధకిలేసాని చత్తారి సామఞ్ఞఫలాని, మగ్గఫలానం ఆరమ్మణపచ్చయభూతం అమతం మహానిబ్బానం నామ అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖన్తోపి ‘అయం ధమ్మో నియ్యానికో ను ఖో అనియ్యానికో’తి కఙ్ఖన్తోపి ధమ్మే కఙ్ఖతి నామ. ‘చత్తారో మగ్గట్ఠకా చత్తారో ఫలట్ఠకాతి ఇదం సఙ్ఘరతనం అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖన్తోపి, ‘అయం సఙ్ఘో సుప్పటిపన్నో ను ఖో దుప్పటిపన్నో’తి కఙ్ఖన్తోపి, ‘ఏతస్మిం సఙ్ఘరతనే దిన్నస్స విపాకఫలం అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖన్తోపి సఙ్ఘే కఙ్ఖతి నామ. ‘తిస్సో పన సిక్ఖా అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖన్తోపి, ‘తిస్సో సిక్ఖా సిక్ఖితపచ్చయేన ఆనిసంసో అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖన్తోపి సిక్ఖాయ కఙ్ఖతి నామ.
పుబ్బన్తో వుచ్చతి అతీతాని ఖన్ధధాతాయతనాని. అపరన్తో అనాగతాని. తత్థ అతీతేసు ఖన్ధాదీసు ‘అతీతాని ను ఖో, న ను ఖో’తి కఙ్ఖన్తో పుబ్బన్తే కఙ్ఖతి నామ. అనాగతేసు ‘అనాగతాని ను ఖో, న ను ఖో’తి కఙ్ఖన్తో అపరన్తే కఙ్ఖతి నామ. ఉభయత్థ కఙ్ఖన్తో పుబ్బన్తాపరన్తే కఙ్ఖతి నామ. ‘ద్వాదసపదికం పచ్చయవట్టం అత్థి ను ఖో నత్థీ’తి కఙ్ఖన్తో ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు కఙ్ఖతి నామ. తత్రాయం వచనత్థో – ఇమేసం జరామరణాదీనం పచ్చయా ‘ఇదప్పచ్చయా’. ఇదప్పచ్చయానం భావో ‘ఇదప్పచ్చయతా’. ఇదప్పచ్చయా ఏవ వా ‘ఇదప్పచ్చయతా’; జాతిఆదీనమేతం అధివచనం. జాతిఆదీసు తం తం పటిచ్చ ఆగమ్మ సముప్పన్నాతి ‘పటిచ్చసముప్పన్నా’. ఇదం వుత్తం హోతి – ఇదప్పచ్చయతాయ చ పటిచ్చసముప్పన్నేసు చ ధమ్మేసు కఙ్ఖతీతి.
౧౦౦౯. సీలేనాతి గోసీలాదినా. వతేనాతి గోవతాదినావ. సీలబ్బతేనాతి తదుభయేన. సుద్ధీతి కిలేససుద్ధి; పరమత్థసుద్ధిభూతం వా నిబ్బానమేవ. తదేకట్ఠాతి ఇధ పహానేకట్ఠం ధురం. ఇమిస్సా చ పాళియా దిట్ఠికిలేసో విచికిచ్ఛాకిలేసోతి ద్వేయేవ ఆగతా. లోభో దోసో మోహో మానో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే పన అట్ఠ అనాగతా. ఆహరిత్వా పన దీపేతబ్బా. ఏత్థ హి దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసు పహీయమానాసు అపాయగమనీయో లోభో దోసో మోహో మానో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి సబ్బేపిమే పహానేకట్ఠా హుత్వా పహీయన్తి. సహజేకట్ఠం పన ఆహరిత్వా దీపేతబ్బం. సోతాపత్తిమగ్గేన హి చత్తారి దిట్ఠిసహగతాని విచికిచ్ఛాసహగతఞ్చాతి పఞ్చ చిత్తాని పహీయన్తి. తత్థ ద్వీసు అసఙ్ఖారికదిట్ఠిచిత్తేసు పహీయన్తేసు తేహి సహజాతో లోభో మోహో ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే కిలేసా సహజేకట్ఠవసేన పహీయన్తి. సేసదిట్ఠికిలేసో చ విచికిచ్ఛాకిలేసో చ పహానేకట్ఠవసేన పహీయన్తి. దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తససఙ్ఖారికచిత్తేసుపి పహీయన్తేసు తేహి సహజాతో లోభో మోహో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే కిలేసా సహజేకట్ఠవసేన పహీయన్తి. సేసదిట్ఠికిలేసో చ విచికిచ్ఛాకిలేసో చ పహానేకట్ఠవసేన పహీయన్తి. ఏవం పహానేకట్ఠస్మింయేవ సహజేకట్ఠం లబ్భతీతి ఇదం సహజేకట్ఠం ఆహరిత్వా దీపయింసు.
తంసమ్పయుత్తోతి తేహి తదేకట్ఠేహి అట్ఠహి కిలేసేహి సమ్పయుత్తో. వినిబ్భోగం వా కత్వా తేన లోభేన తేన దోసేనాతి ఏవం ఏకేకేన సమ్పయుత్తతా దీపేతబ్బా. తత్థ లోభే గహితే, మోహో మానో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి అయం సఙ్ఖారక్ఖన్ధే కిలేసగణో లోభసమ్పయుత్తో నామ. దోసే గహితే, మోహో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి అయం కిలేసగణో దోససమ్పయుత్తో నామ. మోహే గహితే, లోభో దోసో మానో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి అయం కిలేసగణో మోహసమ్పయుత్తో నామ. మానే గహితే, తేన సహుప్పన్నో లోభో మోహో థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి అయం కిలేసగణో మానసమ్పయుత్తో నామ. ఇమినా ఉపాయేన తేన థినేన తేన ఉద్ధచ్చేన తేన అహిరికేన తేన అనోత్తప్పేన సమ్పయుత్తో తంసమ్పయుత్తోతి యోజనా కాతబ్బా. తంసముట్ఠానన్తి తేన లోభేన…పే… తేన అనోత్తప్పేన సముట్ఠితన్తి అత్థో.
ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బాతి ఏత్థ దస్సనం నామ సోతాపత్తిమగ్గో; తేన పహాతబ్బాతి అత్థో. ‘కస్మా పన సోతాపత్తిమగ్గో దస్సనం నామ జాతో’తి? ‘పఠమం నిబ్బానదస్సనతో’. ‘నను గోత్రభు పఠమతరం పస్సతీ’తి? ‘నో న పస్సతి; దిస్వాపి కత్తబ్బకిచ్చం పన న కరోతి, సంయోజనానం అప్పహానతో. తస్మా పస్సతీ’తి న వత్తబ్బో. యత్థ కత్థచి రాజానం దిస్వాపి పణ్ణాకారం దత్వా కిచ్చనిప్ఫత్తియా అదిట్ఠత్తా ‘అజ్జాపి రాజానం న పస్సామీ’తి వదన్తో చేత్థ జానపదపురిసో నిదస్సనం.
౧౦౧౧. అవసేసో లోభోతి దస్సనేన పహీనావసేసో. లోభో దోసమోహేసుపి ఏసేవ నయో. దస్సనేన హి అపాయగమనీయావ పహీనా. తేహి పన అఞ్ఞే దస్సేతుం ఇదం వుత్తం. ‘తదేకట్ఠా’తి తేహి పాళియం ఆగతేహి తీహి కిలేసేహి సమ్పయోగతోపి పహానతోపి ఏకట్ఠా పఞ్చ కిలేసా. నేవ దస్సనేన న భావనాయాతి ఇదం సంయోజనాదీనం వియ తేహి మగ్గేహి అప్పహాతబ్బతం సన్ధాయ వుత్తం. యం పన ‘‘సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారవట్టే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం, నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తీ’’తిఆదినా నయేన కుసలాదీనమ్పి పహానం అనుఞ్ఞాతం, తం తేసం మగ్గానం అభావితత్తా యే ఉప్పజ్జేయ్యుం, తే ఉపనిస్సయపచ్చయానం కిలేసానం పహీనత్తా పహీనాతి ఇమం పరియాయం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
౧౦౧౩. దస్సనేనపహాతబ్బహేతుకత్తికే ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతుకాతి నిట్ఠపేత్వా, పున ‘తీణి సంయోజనానీ’తిఆది పహాతబ్బే దస్సేత్వా, తదేకట్ఠభావేన హేతూ చేవ సహేతుకే చ దస్సేతుం వుత్తం. తత్థ ‘కిఞ్చాపి దస్సనేన పహాతబ్బేసు హేతూసు లోభసహగతో మోహో లోభేన సహేతుకో హోతి, దోససహగతో మోహో దోసేన, లోభదోసా చ మోహేనాతి పహాతబ్బహేతుకపదేపేతే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, విచికిచ్ఛాసహగతో పన మోహో అఞ్ఞస్స సమ్పయుత్తహేతునో అభావేన హేతుయేవ, న సహేతుకోతి తస్స పహానం దస్సేతుం ఇమే ధమ్మా దస్సనేన పహాతబ్బహేతూ’తి వుత్తం.
౧౦౧౮. దుతియపదే ఉద్ధచ్చసహగతస్స మోహస్స పహానం దస్సేతుం ఇమే ధమ్మా భావనాయ పహాతబ్బహేతూతి వుత్తం. సో హి అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మే సహేతుకే కత్వా పిట్ఠివట్టకో జాతో, విచికిచ్ఛాసహగతో వియ అఞ్ఞస్స సమ్పయుత్తహేతునో అభావా పహాతబ్బహేతుకపదం న భజతి. తతియపదే అవసేసా అకుసలాతి పున అకుసలగ్గహణం విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతానం మోహానం సఙ్గహత్థం కతం. తే హి సమ్పయుత్తహేతునో అభావా పహాతబ్బహేతుకా నామ న హోన్తి.
౧౦౨౯. పరిత్తారమ్మణత్తికే ఆరబ్భాతి ఆరమ్మణం కత్వా. సయఞ్హి పరిత్తా వా హోన్తు మహగ్గతా వా, పరిత్తధమ్మే ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నా పరిత్తారమ్మణా, మహగ్గతే ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నా మహగ్గతారమ్మణా, అప్పమాణే ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నా అప్పమాణారమ్మణా. తే పన పరిత్తాపి హోన్తి మహగ్గతాపి అప్పమాణాపి.
౧౦౩౫. మిచ్ఛత్తత్తికే ఆనన్తరికానీతి అనన్తరాయేన ఫలదాయకాని; మాతుఘాతకకమ్మాదీనమేతం అధివచనం. తేసు హి ఏకస్మిమ్పి కమ్మే కతే తం పటిబాహిత్వా అఞ్ఞం కమ్మం అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కాతుం న సక్కోతి. సినేరుప్పమాణేపి హి సువణ్ణథూపే కత్వా చక్కవాళమత్తం వా రతనమయపాకారం విహారం కారేత్వా తం పూరేత్వా నిసిన్నస్స బుద్ధప్పముఖస్స సఙ్ఘస్స యావజీవం చత్తారో పచ్చయే దదతోపి తం కమ్మం ఏతేసం కమ్మానం విపాకం పటిబాహేతుం న సక్కోతి ఏవ. యా చ మిచ్ఛాదిట్ఠి నియతాతి అహేతుకవాదఅకిరియవాదనత్థికవాదేసు అఞ్ఞతరా. తఞ్హి గహేత్వా ఠితం పుగ్గలం బుద్ధసతమ్పి బుద్ధసహస్సమ్పి బోధేతుం న సక్కోతి.
౧౦౩౮. మగ్గారమ్మణత్తికే అరియమగ్గం ఆరబ్భాతి లోకుత్తరమగ్గం ఆరమ్మణం కత్వా. తే పన పరిత్తాపి హోన్తి మహగ్గతాపి.
౧౦౩౯. మగ్గహేతుకనిద్దేసే పఠమనయేన పచ్చయట్ఠేన హేతునా మగ్గసమ్పయుత్తానం ఖన్ధానం సహేతుకభావో దస్సితో. దుతియనయేన మగ్గభూతేన సమ్మాదిట్ఠిసఙ్ఖాతేన హేతునా సేసమగ్గఙ్గానం సహేతుకభావో దస్సితో. తతియనయేన మగ్గే ఉప్పన్నహేతూహి సమ్మాదిట్ఠియా సహేతుకభావో దస్సితోతి వేదితబ్బో.
౧౦౪౦. అధిపతిం కరిత్వాతి ఆరమ్మణాధిపతిం కత్వా. తే చ ఖో పరిత్తధమ్మావ హోన్తి. అరియసావకానఞ్హి అత్తనో మగ్గం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖణకాలే ఆరమ్మణాధిపతి లబ్భతి. చేతోపరియఞాణేన పన అరియసావకో పరస్స మగ్గం పచ్చవేక్ఖమానో గరుం కరోన్తోపి అత్తనా పటివిద్ధమగ్గం వియ గరుం న కరోతి. ‘యమకపాటిహారియం కరోన్తం తథాగతం దిస్వా తస్స మగ్గం గరుం కరోతి న కరోతీ’తి? కరోతి, న పన అత్తనో మగ్గం వియ. అరహా న కిఞ్చి ధమ్మం గరుం కరోతి ఠపేత్వా మగ్గం ఫలం నిబ్బానన్తి. ఏత్థాపి అయమేవత్థో. వీమంసాధిపతేయ్యన్తి ఇదం సహజాతాధిపతిం దస్సేతుం వుత్తం. ఛన్దఞ్హి జేట్ఠకం కత్వా మగ్గం భావేన్తస్స ఛన్దో అధిపతి నామ హోతి, న మగ్గో. సేసధమ్మాపి ఛన్దాధిపతినో నామ హోన్తి, న మగ్గాధిపతినో. చిత్తేపి ఏసేవ నయో. వీమంసం పన జేట్ఠకం కత్వా మగ్గం భావేన్తస్స వీమంసాధిపతి చేవ హోతి మగ్గో చాతి. సేసధమ్మా మగ్గాధిపతినో నామ హోన్తి. వీరియేపి ఏసేవ నయో.
౧౦౪౧. ఉప్పన్నత్తికనిద్దేసే జాతాతి నిబ్బత్తా, పటిలద్ధత్తభావా. భూతాతిఆదీని తేసంయేవ వేవచనాని. జాతా ఏవ హి భావప్పత్తియా భూతా. పచ్చయసంయోగే జాతత్తా సఞ్జాతా. నిబ్బత్తిలక్ఖణప్పత్తత్తా నిబ్బత్తా. ఉపసగ్గేన పన పదం వడ్ఢేత్వా అభినిబ్బత్తాతి వుత్తా. పాకటీభూతాతి పాతుభూతా. పుబ్బన్తతో ఉద్ధం పన్నాతి ఉప్పన్నా. ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢేత్వా సముప్పన్నాతి వుత్తా. నిబ్బత్తట్ఠేనేవ ఉద్ధం ఠితాతి ఉట్ఠితా. పచ్చయసంయోగే ఉట్ఠితాతి సముట్ఠితా. పున ఉప్పన్నాతివచనే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఉప్పన్నంసేన సఙ్గహితాతి ఉప్పన్నకోట్ఠాసేన గణనం గతా. రూపం వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణన్తి ఇదం నేసం సభావదస్సనం. దుతియపదనిద్దేసో వుత్తపటిసేధనయేన వేదితబ్బో. తతియపదనిద్దేసో ఉత్తానత్థోయేవ.
అయం పన తికో ద్విన్నం అద్ధానం వసేన పూరేత్వా దస్సితో. లద్ధోకాసస్స హి కమ్మస్స విపాకో దువిధో – ఖణప్పత్తో, చ అప్పత్తో చ. తత్థ ‘ఖణప్పత్తో’ ఉప్పన్నో నామ. ‘అప్పత్తో’ చిత్తానన్తరే వా ఉప్పజ్జతు, కప్పసతసహస్సాతిక్కమే వా. ధువపచ్చయట్ఠేన నత్థి నామ న హోతి, ఉప్పాదినో ధమ్మా నామ జాతో. యథా హి – ‘‘తిట్ఠతేవ సాయం, పోట్ఠపాద, అరూపీ అత్తా సఞ్ఞామయో. అథ ఇమస్స పురిసస్స అఞ్ఞా చ సఞ్ఞా ఉప్పజ్జన్తి అఞ్ఞా చ సఞ్ఞా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౧౯). ఏత్థ ఆరుప్పే కామావచరసఞ్ఞాపవత్తికాలే కిఞ్చాపి మూలభవఙ్గసఞ్ఞా నిరుద్ధా కామావచరసఞ్ఞాయ పన నిరుద్ధకాలే అవస్సం సా ఉప్పజ్జిస్సతీతి అరూపసఙ్ఖాతో అత్తా నత్థీతి సఙ్ఖ్యం అగన్త్వా ‘తిట్ఠతేవ’ నామాతి జాతో. ఏవమేవ లద్ధోకాసస్స కమ్మస్స విపాకో దువిధో…పే… ధువపచ్చయట్ఠేన నత్థి నామ న హోతి, ఉప్పాదినో ధమ్మా నామ జాతో.
యది పన ఆయూహితం కుసలాకుసలకమ్మం సబ్బం విపాకం దదేయ్య, అఞ్ఞస్స ఓకాసో న భవేయ్య. తం పన దువిధం హోతి – ధువవిపాకం, అధువవిపాకఞ్చ. తత్థ పఞ్చ ఆనన్తరియకమ్మాని, అట్ఠ సమాపత్తియో, చత్తారో అరియమగ్గాతి ఏతం ‘ధువవిపాకం’ నామ. తం పన ఖణప్పత్తమ్పి అత్థి, అప్పత్తమ్పి. తత్థ ‘ఖణప్పత్తం’ ఉప్పన్నం నామ. ‘అప్పత్తం’ అనుప్పన్నం నామ. తస్స విపాకో చిత్తానన్తరే వా ఉప్పజ్జతు కప్పసతసహస్సాతిక్కమే వా. ధువపచ్చయట్ఠేన అనుప్పన్నం నామ న హోతి, ఉప్పాదినో ధమ్మా నామ జాతం. మేత్తేయ్యబోధిసత్తస్స మగ్గో అనుప్పన్నో నామ, ఫలం ఉప్పాదినో ధమ్మాయేవ నామ జాతం.
౧౦౪౪. అతీతత్తికనిద్దేసే అతీతాతి ఖణత్తయం అతిక్కన్తా. నిరుద్ధాతి నిరోధప్పత్తా. విగతాతి విభవం గతా, విగచ్ఛితా వా. విపరిణతాతి పకతివిజహనేన విపరిణామం గతా. నిరోధసఙ్ఖాతం అత్థం గతాతి అత్థఙ్గతా. అబ్భత్థఙ్గతాతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. ఉప్పజ్జిత్వా విగతాతి నిబ్బత్తిత్వా విగచ్ఛితా. పున అతీతవచనే కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ. పరతో అనాగతాదీసుపి ఏసేవ నయో. అతీతంసేన సఙ్గహితాతి అతీతకోట్ఠాసేన గణనం గతా. కతమే తేతి? రూపం వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా విఞ్ఞాణం. పరతో అనాగతాదీసుపి ఏసేవ నయో.
౧౦౪౭. అతీతారమ్మణత్తికనిద్దేసే అతీతే ధమ్మే ఆరబ్భాతిఆదీసు పరిత్తమహగ్గతావ ధమ్మా వేదితబ్బా. తే హి అతీతాదీని ఆరబ్భ ఉప్పజ్జన్తి.
౧౦౫౦. అజ్ఝత్తత్తికనిద్దేసే తేసం తేసన్తి పదద్వయేన సబ్బసత్తే పరియాదియతి. అజ్ఝత్తం పచ్చత్తన్తి ఉభయం నియకజ్ఝత్తాధివచనం. నియతాతి అత్తని జాతా. పాటిపుగ్గలికాతి పాటియేక్కస్స పాటియేక్కస్స పుగ్గలస్స సన్తకా. ఉపాదిణ్ణాతి సరీరట్ఠకా. తే హి కమ్మనిబ్బత్తా వా హోన్తు మా వా, ఆదిన్నగహితపరామట్ఠవసేన పన ఇధ ఉపాదిణ్ణాతి వుత్తా.
౧౦౫౧. పరసత్తానన్తి అత్తానం ఠపేత్వా అవసేససత్తానం. పరపుగ్గలానన్తి తస్సేవ వేవచనం. సేసం హేట్ఠా వుత్తసదిసమేవ. తదుభయన్తి తం ఉభయం.
౧౦౫౩. అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికస్స పఠమపదే పరిత్తమహగ్గతా ధమ్మా వేదితబ్బా. దుతియే అప్పమాణాపి. తతియే పరిత్తమహగ్గతావ. అప్పమాణా పన కాలేన బహిద్ధా కాలేన అజ్ఝత్తం ఆరమ్మణం న కరోన్తి. సనిదస్సనత్తికనిద్దేసో ఉత్తానోయేవాతి.
దుకనిక్ఖేపకథా
౧౦౬౨. దుకేసు అదోసనిద్దేసే మేత్తాయనవసేన మేత్తి. మేత్తాకారో మేత్తాయనా. మేత్తాయ అయితస్స మేత్తాసమఙ్గినో చిత్తస్స భావో మేత్తాయితత్తం. అనుదయతీతి అనుద్దా, రక్ఖతీతి అత్థో. అనుద్దాకారో అనుద్దాయనా. అనుద్దాయితస్స భావో అనుద్దాయితత్తం. హితస్స ఏసనవసేన హితేసితా. అనుకమ్పనవసేన అనుకమ్పా. సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి ఉపచారప్పనాప్పత్తా మేత్తావ వుత్తా. సేసపదేహి లోకియలోకుత్తరో అదోసో కథితో.
౧౦౬౩. అమోహనిద్దేసే దుక్ఖే ఞాణన్తి దుక్ఖసచ్చే పఞ్ఞా. దుక్ఖసముదయేతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ దుక్ఖే ఞాణం సవనసమ్మసనపటివేధపచ్చవేక్ఖణాసు వత్తతి. తథా దుక్ఖసముదయే. నిరోధే పన సవనపటివేధపచ్చవేక్ఖణాసు ఏవ. తథా పటిపదాయ. పుబ్బన్తేతి అతీతకోట్ఠాసే. అపరన్తేతి అనాగతకోట్ఠాసే. పుబ్బన్తాపరన్తేతి తదుభయే. ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు ఞాణన్తి అయం పచ్చయో, ఇదం పచ్చయుప్పన్నం, ఇదం పటిచ్చ ఇదం నిబ్బత్తన్తి, ఏవం పచ్చయేసు చ పచ్చయుప్పన్నధమ్మేసు చ ఞాణం.
౧౦౬౫. లోభనిద్దేసేపి హేట్ఠా అనాగతానం పదానం అయమత్థో – రఞ్జనవసేన రాగో. బలవరఞ్జనట్ఠేన సారాగో. విసయేసు సత్తానం అనునయనతో అనునయో. అనురుజ్ఝతీతి అనురోధో, కామేతీతి అత్థో. యత్థ కత్థచి భవే సత్తా ఏతాయ నన్దన్తి, సయం వా నన్దతీతి నన్దీ. నన్దీ చ సా రఞ్జనట్ఠేన రాగో చాతి నన్దీరాగో. తత్థ ఏకస్మిం ఆరమ్మణే సకిం ఉప్పన్నా తణ్హా ‘నన్దీ’. పునప్పునం ఉప్పజ్జమానా ‘నన్దీరాగో’తి వుచ్చతి. చిత్తస్స సారాగోతి యో హేట్ఠా బలవరఞ్జనట్ఠేన సారాగోతి వుత్తో, సో న సత్తస్స, చిత్తస్సేవ సారాగోతి అత్థో.
ఇచ్ఛన్తి ఏతాయ ఆరమ్మణానీతి ఇచ్ఛా. బహలకిలేసభావేన ముచ్ఛన్తి ఏతాయ పాణినోతి ముచ్ఛా. గిలిత్వా పరినిట్ఠపేత్వా గహణవసేన అజ్ఝోసానం. ఇమినా సత్తా గిజ్ఝన్తి, గేధం ఆపజ్జన్తీతి గేధో; బహలట్ఠేన వా గేధో. ‘‘గేధం వా పవనసణ్డ’’న్తి హి బహలట్ఠేనేవ వుత్తం. అనన్తరపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. సబ్బతోభాగేన వా గేధోతి పలిగేధో. సఞ్జన్తి ఏతేనాతి సఙ్గో; లగ్గనట్ఠేన వా సఙ్గో. ఓసీదనట్ఠేన పఙ్కో. ఆకడ్ఢనవసేన ఏజా. ‘‘ఏజా ఇమం పురిసం పరికడ్ఢతి తస్స తస్సేవ భవస్స అభినిబ్బత్తియా’’తి హి వుత్తం. వఞ్చనట్ఠేన మాయా. వట్టస్మిం సత్తానం జననట్ఠేన జనికా. ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం చిత్తమస్స విధావతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭) హి వుత్తం. వట్టస్మిం సత్తే దుక్ఖేన సంయోజయమానా జనేతీతి సఞ్జననీ. ఘటనట్ఠేన సిబ్బినీ. అయఞ్హి వట్టస్మిం సత్తే చుతిపటిసన్ధివసేన సిబ్బతి ఘటేతి, తున్నకారో వియ పిలోతికాయ పిలోతికం; తస్మా ఘటనట్ఠేన సిబ్బినీతి వుత్తా. అనేకప్పకారం విసయజాలం తణ్హావిప్ఫన్దితనివేససఙ్ఖాతం వా జాలమస్సా అత్థీతి జాలినీ.
ఆకడ్ఢనట్ఠేన సీఘసోతా సరితా వియాతి సరితా. అల్లట్ఠేన వా సరితా. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సరితాని సినేహితాని చ సోమనస్సాని భవన్తి జన్తునో’’తి (ధ. ప. ౩౪౧). అల్లాని చేవ సినిద్ధాని చాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. విసతాతి విసత్తికా. విసటాతి విసత్తికా. విసాలాతి విసత్తికా. విసక్కతీతి విసత్తికా. విసంవాదికాతి విసత్తికా. విసంహరతీతి విసత్తికా. విసమూలాతి విసత్తికా. విసఫలాతి విసత్తికా. విసపరిభోగాతి విసత్తికా. విసతా వా పన సా తణ్హా రూపే సద్దే గన్ధే రసే ఫోట్ఠబ్బే ధమ్మే కులే గణే విత్థతాతి విసత్తికా (మహాని. ౩). అనయబ్యసనపాపనట్ఠేన కుమ్మానుబన్ధసుత్తకం వియాతి సుత్తం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘సుత్తకన్తి ఖో, భిక్ఖవే, నన్దీరాగస్సేతం అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౫౯). రూపాదీసు విత్థతట్ఠేన విసటా. తస్స తస్స పటిలాభత్థాయ సత్తే ఆయూహాపేతీతి ఆయూహినీ. ఉక్కణ్ఠితుం అప్పదానతో సహాయట్ఠేన దుతియా. అయఞ్హి సత్తానం వట్టస్మిం ఉక్కణ్ఠితుం న దేతి, గతగతట్ఠానే పియసహాయో వియ అభిరమాపేతి. తేన వుత్తం –
‘‘తణ్హాదుతియో పురిసో, దీఘమద్ధాన సంసరం;
ఇత్థభావఞ్ఞథాభావం, సంసారం నాతివత్తతీ’’తి. (అ. ని. ౪.౯; ఇతివు. ౧౫; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస ౧౦౭);
పణిధానకవసేన పణిధి. భవనేత్తీతి భవరజ్జు. ఏతాయ హి సత్తా, రజ్జుయా గీవాయ బద్ధా గోణా వియ, ఇచ్ఛితిచ్ఛితట్ఠానం నియ్యన్తి. తం తం ఆరమ్మణం వనతి భజతి అల్లీయతీతి వనం. వనతి యాచతీతి వా వనం. వనథోతి బ్యఞ్జనేన పదం వడ్ఢితం. అనత్థదుక్ఖానం వా సముట్ఠాపనట్ఠేన గహనట్ఠేన చ వనం వియాతి ‘వనం’; బలవతణ్హాయేతం నామం. గహనతరట్ఠేన పన తతో బలవతరో ‘వనథో’ నామ. తేన వుత్తం –
‘‘వనం ఛిన్దథ మా రుక్ఖం, వనతో జాయతే భయం;
ఛేత్వా వనఞ్చ వనథఞ్చ, నిబ్బనా హోథ భిక్ఖవో’’తి. (ధ. ప. ౨౮౩);
సన్థవనవసేన సన్థవో; సంసగ్గోతి అత్థో. సో దువిధో – తణ్హాసన్థవో మిత్తసన్థవో చ. తేసు ఇధ తణ్హాసన్థవో అధిప్పేతో. సినేహవసేన సినేహో. ఆలయకరణవసేన అపేక్ఖతీతి అపేక్ఖా. వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘ఇమాని తే దేవ చతురాసీతినగరసహస్సాని కుసావతీరాజధానీపముఖాని. ఏత్థ దేవ ఛన్దం జనేహి, జీవితే అపేక్ఖం కరోహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౬౬). ఆలయం కరోహీతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. పాటియేక్కే పాటియేక్కే ఆరమ్మణే బన్ధతీతి పటిబన్ధు. ఞాతకట్ఠేన వా పాటియేక్కో బన్ధూతిపి పటిబన్ధు. నిచ్చసన్నిస్సితట్ఠేన హి సత్తానం తణ్హాసమో బన్ధు నామ నత్థి.
ఆరమ్మణానం అసనతో ఆసా. అజ్ఝోత్థరణతో చేవ తిత్తిం అనుపగన్త్వావ పరిభుఞ్జనతో చాతి అత్థో. ఆసిసనవసేన ఆసిసనా. ఆసిసితస్స భావో ఆసిసితత్తం. ఇదాని తస్సా పవత్తిట్ఠానం దస్సేతుం రూపాసాతిఆది వుత్తం. తత్థ ఆసిసనవసేన ఆసాతి ఆసాయ అత్థం గహేత్వా రూపే ఆసా రూపాసాతి ఏవం నవపి పదాని వేదితబ్బాని. ఏత్థ చ పురిమాని పఞ్చ పఞ్చకామగుణవసేన వుత్తాని. పరిక్ఖారలోభవసేన ఛట్ఠం. తం విసేసతో పబ్బజితానం. తతో పరాని తీణి అతిత్తియవత్థువసేన గహట్ఠానం. న హి తేసం ధనపుత్తజీవితేహి అఞ్ఞం పియతరం అత్థి. ‘ఏతం మయ్హం ఏతం మయ్హ’న్తి వా ‘అసుకేన మే ఇదం దిన్నం ఇదం దిన్న’న్తి వా ఏవం సత్తే జప్పాపేతీతి జప్పా. పరతో ద్వే పదాని ఉపసగ్గేన వడ్ఢితాని. తతో పరం అఞ్ఞేనాకారేన విభజితుం ఆరద్ధత్తా పున జప్పాతి వుత్తం. జప్పనాకారో జప్పనా. జప్పితస్స భావో జప్పితత్తం. పునప్పునం విసయే లుమ్పతి ఆకడ్ఢతీతి లోలుపో. లోలుపస్స భావో లోలుప్పం. లోలుప్పాకారో లోలుప్పాయనా. లోలుప్పసమఙ్గినో భావో లోలుప్పాయితత్తం.
పుచ్ఛఞ్జికతాతి యాయ తణ్హాయ లాభట్ఠానేసు, పుచ్ఛం చాలయమానా సునఖా వియ, కమ్పమానా విచరన్తి, తం తస్సా కమ్పనతణ్హాయ నామం. సాధు మనాపమనాపే విసయే కామేతీతి సాధుకామో. తస్స భావో సాధుకమ్యతా. మాతా మాతుచ్ఛాతిఆదికే అయుత్తట్ఠానే రాగోతి అధమ్మరాగో. యుత్తట్ఠానేపి బలవా హుత్వా ఉప్పన్నలోభో విసమలోభో. ‘‘రాగో విసమ’’న్తిఆదివచనతో (విభ. ౯౨౪) వా యుత్తట్ఠానే వా అయుత్తట్ఠానే వా ఉప్పన్నో ఛన్దరాగో అధమ్మట్ఠేన ‘అధమ్మరాగో’, విసమట్ఠేన ‘విసమలోభో’తి వేదితబ్బో.
ఆరమ్మణానం నికామనవసేన నికన్తి. నికామనాకారో నికామనా. పత్థనావసేన పత్థనా. పిహాయనవసేన పిహనా. సుట్ఠు పత్థనా సమ్పత్థనా. పఞ్చసు కామగుణేసు తణ్హా కామతణ్హా. రూపారూపభవే తణ్హా భవతణ్హా. ఉచ్ఛేదసఙ్ఖాతే విభవే తణ్హా విభవతణ్హా. సుద్ధే రూపభవస్మింయేవ తణ్హా రూపతణ్హా. అరూపభవే తణ్హా అరూపతణ్హా. ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసహగతో రాగో దిట్ఠిరాగో. నిరోధే తణ్హా నిరోధతణ్హా. రూపే తణ్హా రూపతణ్హా. సద్దే తణ్హా సద్దతణ్హా. గన్ధతణ్హాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఓఘాదయో వుత్తత్థావ.
కుసలధమ్మే ఆవరతీతి ఆవరణం. ఛాదనవసేన ఛాదనం. సత్తే వట్టస్మిం బన్ధతీతి బన్ధనం. చిత్తం ఉపగన్త్వా కిలిస్సతి సంకిలిట్ఠం కరోతీతి ఉపక్కిలేసో. థామగతట్ఠేన అనుసేతీతి అనుసయో. ఉప్పజ్జమానా చిత్తం పరియుట్ఠాతీతి పరియుట్ఠానం; ఉప్పజ్జితుం అప్పదానేన కుసలచారం గణ్హాతీతి అత్థో. ‘‘చోరా మగ్గే పరియుట్ఠింసు ధుత్తా మగ్గే పరియుట్ఠింసూ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౪౩౦) హి మగ్గం గణ్హింసూతి అత్థో. ఏవమిధాపి గహణట్ఠేన పరియుట్ఠానం వేదితబ్బం. పలివేఠనట్ఠేన లతా వియాతి లతా. ‘‘లతా ఉబ్భిజ్జ తిట్ఠతీ’’తి (ధ. ప. ౩౪౦) ఆగతట్ఠానేపి అయం తణ్హా లతాతి వుత్తా. వివిధాని వత్థూని ఇచ్ఛతీతి వేవిచ్ఛం. వట్టదుక్ఖస్స మూలన్తి దుక్ఖమూలం. తస్సేవ దుక్ఖస్స నిదానన్తి దుక్ఖనిదానం. తం దుక్ఖం ఇతో పభవతీతి దుక్ఖప్పభవో. బన్ధనట్ఠేన పాసో వియాతి పాసో. మారస్స పాసో మారపాసో. దురుగ్గిలనట్ఠేన బళిసం వియాతి బళిసం. మారస్స బళిసం మారబళిసం. తణ్హాభిభూతా మారస్స విసయం నాతిక్కమన్తి, తేసం ఉపరి మారో వసం వత్తేతీతి ఇమినా పరియాయేన మారస్స విసయోతి మారవిసయో. సన్దనట్ఠేన తణ్హావ నదీ తణ్హానదీ. అజ్ఝోత్థరణట్ఠేన తణ్హావ జాలం తణ్హాజాలం. యథా సునఖా గద్దులబద్ధా యదిచ్ఛకం నీయన్తి, ఏవం తణ్హాబద్ధా సత్తాపీతి దళ్హబన్ధనట్ఠేన గద్దులం వియాతి గద్దులం. తణ్హావ గద్దులం తణ్హాగద్దులం. దుప్పూరణట్ఠేన తణ్హావ సముద్దో తణ్హాసముద్దో.
౧౦౬౬. దోసనిద్దేసే అనత్థం మే అచరీతి అవుడ్ఢిం మే అకాసి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో. అట్ఠానే వా పన ఆఘాతోతి అకారణే కోపో – ఏకచ్చో హి ‘దేవో అతివస్సతీ’తి కుప్పతి, ‘న వస్సతీ’తి కుప్పతి, ‘సూరియో తప్పతీ’తి కుప్పతి, ‘న తప్పతీ’తి కుప్పతి, వాతే వాయన్తేపి కుప్పతి, అవాయన్తేపి కుప్పతి, సమ్మజ్జితుం అసక్కోన్తో బోధిపణ్ణానం కుప్పతి, చీవరం పారుపితుం అసక్కోన్తో వాతస్స కుప్పతి, ఉపక్ఖలిత్వా ఖాణుకస్స కుప్పతి ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – అట్ఠానే వా పన ఆఘాతో జాయతీతి. తత్థ హేట్ఠా నవసు ఠానేసు సత్తే ఆరబ్భ ఉప్పన్నత్తా కమ్మపథభేదో హోతి. అట్ఠానాఘాతో పన సఙ్ఖారేసు ఉప్పన్నో కమ్మపథభేదం న కరోతి. చిత్తం ఆఘాతేన్తో ఉప్పన్నోతి చిత్తస్స ఆఘాతో. తతో బలవతరో పటిఘాతో. పటిహఞ్ఞనవసేన పటిఘం. పటివిరుజ్ఝతీతి పటివిరోధో. కుప్పనవసేన కోపో. పకోపో సమ్పకోపోతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. దుస్సనవసేన దోసో. పదోసో సమ్పదోసోతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. చిత్తస్స బ్యాపత్తీతి చిత్తస్స విపన్నతా, విపరివత్తనాకారో. మనం పదూసయమానో ఉప్పజ్జతీతి మనోపదోసో. కుజ్ఝనవసేన కోధో. కుజ్ఝనాకారో కుజ్ఝనా. కుజ్ఝితస్స భావో కుజ్ఝితత్తం.
ఇదాని అకుసలనిద్దేసే వుత్తనయం దస్సేతుం దోసో దుస్సనాతిఆది వుత్తం. తస్మా ‘‘యో ఏవరూపో చిత్తస్స ఆఘాతో…పే… కుజ్ఝితత్త’’న్తి చ ఇధ వుత్తో, ‘‘దోసో దుస్సనా’’తిఆదినా నయేన హేట్ఠా వుత్తో, అయం వుచ్చతి దోసోతి. ఏవమేత్థ యోజనా కాతబ్బా. ఏవఞ్హి సతి పునరుత్తిదోసో పటిసేధితో హోతి. మోహనిద్దేసో అమోహనిద్దేసే వుత్తపటిపక్ఖనయేన వేదితబ్బో. సబ్బాకారేన పనేస విభఙ్గట్ఠకథాయం ఆవి భవిస్సతి.
౧౦౭౯. తేహి ధమ్మేహి యే ధమ్మా సహేతుకాతి తేహి హేతుధమ్మేహి యే అఞ్ఞే హేతుధమ్మా వా నహేతుధమ్మా వా తే సహేతుకా. అహేతుకపదేపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ హేతు హేతుయేవ చ హోతి, తిణ్ణం వా ద్విన్నం వా ఏకతో ఉప్పత్తియం సహేతుకో చ. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసహగతో పన మోహో హేతు అహేతుకో. హేతుసమ్పయుత్తదుకనిద్దేసేపి ఏసేవ నయో.
౧౦౯౧. సఙ్ఖతదుకనిద్దేసే పురిమదుకే వుత్తం అసఙ్ఖతధాతుం సన్ధాయ యో ఏవ సో ధమ్మోతి ఏకవచననిద్దేసో కతో. పురిమదుకే పన బహువచనవసేన పుచ్ఛాయ ఉద్ధటత్తా ఇమే ధమ్మా అప్పచ్చయాతి పుచ్ఛానుసన్ధినయేన బహువచనం కతం. ఇమే ధమ్మా సనిదస్సనాతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.
౧౧౦౧. కేనచి విఞ్ఞేయ్యదుకనిద్దేసే చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన విజానితబ్బా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ కేనచి విఞ్ఞేయ్యాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు కేనచి ఏకేన చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా సోతవిఞ్ఞాణేన వా విజానితబ్బా. కేనచి న విఞ్ఞేయ్యాతి తేనేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన వా సోతవిఞ్ఞాణేన వా న విజానితబ్బా. ‘ఏవం సన్తే ద్విన్నమ్పి పదానం అత్థనానత్తతో దుకో హోతీ’తి హేట్ఠా వుత్తత్తా ‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా’తి అయం దుకో న హోతి. రూపం పన చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యం సద్దో న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యోతి ఇమమత్థం గహేత్వా ‘యే తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా న తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా, యే వా పన తే ధమ్మా సోతవిఞ్ఞేయ్యా న తే ధమ్మా చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా’తి అయమేకో దుకోతి వేదితబ్బో. ఏవం ఏకేకఇన్ద్రియమూలకే చత్తారో చత్తారో కత్వా వీసతి దుకా విభత్తాతి వేదితబ్బా.
కిం పన ‘మనోవిఞ్ఞాణేన కేనచి విఞ్ఞేయ్యా కేనచి న విఞ్ఞేయ్యా’ నత్థి? తేనేత్థ దుకా న వుత్తాతి? నో నత్థి, వవత్థానాభావతో పన న వుత్తా. న హి, యథా చక్ఖువిఞ్ఞాణేన అవిఞ్ఞేయ్యా ఏవాతి వవత్థానం అత్థి, ఏవం మనోవిఞ్ఞాణేనాపీతి వవత్థానాభావతో ఏత్థ దుకా న వుత్తా. మనోవిఞ్ఞాణేన పన కేనచి విఞ్ఞేయ్యా చేవ అవిఞ్ఞేయ్యా చాతి అయమత్థో అత్థి. తస్మా సో అవుత్తోపి యథాలాభవసేన వేదితబ్బో. మనోవిఞ్ఞాణన్తి హి సఙ్ఖ్యం గతేహి కామావచరధమ్మేహి కామావచరధమ్మా ఏవ తావ కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా. తేహియేవ రూపావచరాదిధమ్మాపి కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా. రూపావచరేహిపి కామావచరా కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా. తేహేవ రూపావచరాదయోపి కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా. అరూపావచరేహి పన కామావచరా రూపావచరా అపరియాపన్నా చ నేవ విఞ్ఞేయ్యా. అరూపావచరా పన కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా. తేపి చ కేచిదేవ విఞ్ఞేయ్యా కేచి అవిఞ్ఞేయ్యా. అపరియాపన్నేహి కామావచరాదయో నేవ విఞ్ఞేయ్యా. అపరియాపన్నా పన నిబ్బానేన అవిఞ్ఞేయ్యత్తా కేహిచి విఞ్ఞేయ్యా కేహిచి అవిఞ్ఞేయ్యా. తేపి చ మగ్గఫలానం అవిఞ్ఞేయ్యత్తా కేచిదేవ విఞ్ఞేయ్యా కేచి అవిఞ్ఞేయ్యాతి.
౧౧౦౨. ఆసవనిద్దేసే పఞ్చకామగుణికో రాగో కామాసవో నామ. రూపారూపభవేసు ఛన్దరాగో ఝాననికన్తి సస్సతదిట్ఠిసహజాతో రాగో భవవసేన పత్థనా భవాసవో నామ. ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో దిట్ఠాసవో నామ. అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణం అవిజ్జాసవో నామ. తత్థ తత్థ ఆగతేసు పన ఆసవేసు అసమ్మోహత్థం ఏకవిధాదిభేదో వేదితబ్బో. అత్థతో హేతే చిరపారివాసియట్ఠేన ఆసవాతి ఏవం ఏకవిధావ హోన్తి. వినయే పన ‘‘దిట్ఠధమ్మికానం ఆసవానం సంవరాయ సమ్పరాయికానం ఆసవానం పటిఘాతాయా’’తి (పారా. ౩౯) దువిధేన ఆగతా. సుత్తన్తే సళాయతనే తావ ‘‘తయోమే, ఆవుసో, ఆసవా – కామాసవో భవాసవో అవిజ్జాసవో’’తి (సం. ని. ౪.౩౨౧) తివిధేన ఆగతా. నిబ్బేధికపరియాయే ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, ఆసవా నిరయగమనీయా, అత్థి ఆసవా తిరచ్ఛానయోనిగమనీయా, అత్థి ఆసవా పేత్తివిసయగమనీయా, అత్థి ఆసవా మనుస్సలోకగమనీయా, అత్థి ఆసవా దేవలోకగమనీయా’’తి (అ. ని. ౬.౬౩) పఞ్చవిధేన ఆగతా. ఛక్కనిపాతే ఆహునేయ్యసుత్తే – ‘‘అత్థి ఆసవా సంవరా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా పటిసేవనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా అధివాసనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా పరివజ్జనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా వినోదనా పహాతబ్బా, అత్థి ఆసవా భావనా పహాతబ్బా’’తి (అ. ని. ౬.౫౮) ఛబ్బిధేన ఆగతా. సబ్బాసవపరియాయే (మ. ని. ౧.౧౪ ఆదయో) ‘దస్సనపహాతబ్బేహి’ సద్ధిం సత్తవిధేన ఆగతా. ఇధ పనేతే కామాసవాదిభేదతో చతుబ్బిధేన ఆగతా. తత్రాయం వచనత్థో – పఞ్చకామగుణసఙ్ఖాతే కామే ఆసవో ‘కామాసవో’. రూపారూపసఙ్ఖాతే కమ్మతో చ ఉపపత్తితో చ దువిధేపి భవే ఆసవో ‘భవాసవో’. దిట్ఠి ఏవ ఆసవో ‘దిట్ఠాసవో’. అవిజ్జావ ఆసవో ‘అవిజ్జాసవో’.
౧౧౦౩. కామేసూతి పఞ్చసు కామగుణేసు. కామచ్ఛన్దోతి కామసఙ్ఖాతో ఛన్దో, న కత్తుకమ్యతాఛన్దో, న ధమ్మచ్ఛన్దో. కామనవసేన రజ్జనవసేన చ కామోయేవ రాగో కామరాగో. కామనవసేన నన్దనవసేన చ కామోవ నన్దీతి కామనన్దీ. ఏవం సబ్బత్థ కామత్థం విదిత్వా తణ్హాయనట్ఠేన కామతణ్హా, సినేహనట్ఠేన కామసినేహో, పరిడయ్హనట్ఠేన కామపరిళాహో, ముచ్ఛనట్ఠేన కామముచ్ఛా, గిలిత్వా పరినిట్ఠాపనట్ఠేన కామజ్ఝోసానన్తి వేదితబ్బం. అయం వుచ్చతీతి అయం అట్ఠహి పదేహి విభత్తో కామాసవో నామ వుచ్చతి.
౧౧౦౪. భవేసు భవఛన్దోతి రూపారూపభవేసు భవపత్థనావసేనేవ పవత్తో ఛన్దో ‘భవఛన్దో’. సేసపదానిపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బాని.
౧౧౦౫. సస్సతో లోకోతి వాతిఆదీహి దసహాకారేహి దిట్ఠిప్పభేదోవ వుత్తో. తత్థ సస్సతో లోకోతి ఏత్థ ఖన్ధపఞ్చకం లోకోతి గహేత్వా ‘అయం లోకో నిచ్చో ధువో సబ్బకాలికో’తి గణ్హన్తస్స ‘సస్సత’న్తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. అసస్సతోతి తమేవ లోకం ‘ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతీ’తి గణ్హన్తస్స ఉచ్ఛేదగహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. అన్తవాతి పరిత్తకసిణలాభినో ‘సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా’ కసిణే సమాపన్నస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తితరూపారూపధమ్మే లోకోతి చ కసిణపరిచ్ఛేదన్తేన చ ‘అన్తవా’తి గణ్హన్తస్స ‘అన్తవా లోకో’తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. సా సస్సతదిట్ఠిపి హోతి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిపి. విపులకసిణలాభినో పన తస్మిం కసిణే సమాపన్నస్స అన్తోసమాపత్తియం పవత్తితరూపారూపధమ్మే లోకోతి చ కసిణపరిచ్ఛేదన్తేన చ ‘అనన్తో’తి గణ్హన్తస్స ‘అనన్తవా లోకో’తి గహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. సా సస్సతదిట్ఠిపి హోతి, ఉచ్ఛేదదిట్ఠిపి.
తం జీవం తం సరీరన్తి భేదనధమ్మస్స సరీరస్సేవ ‘జీవ’న్తి గహితత్తా సరీరే ఉచ్ఛిజ్జమానే ‘జీవమ్పి ఉచ్ఛిజ్జతీ’తి ఉచ్ఛేదగహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. దుతియపదే సరీరతో అఞ్ఞస్స జీవస్స గహితత్తా సరీరే ఉచ్ఛిజ్జమానేపి ‘జీవం న ఉచ్ఛిజ్జతీ’తి సస్సతగహణాకారప్పవత్తా దిట్ఠి. హోతి తథాగతో పరం మరణాతిఆదీసు సత్తో తథాగతో నామ. సో పరం మరణా హోతీతి గణ్హతో పఠమా సస్సతదిట్ఠి. న హోతీతి గణ్హతో దుతియా ఉచ్ఛేదదిట్ఠి. హోతి చ న చ హోతీతి గణ్హతో తతియా ఏకచ్చసస్సతదిట్ఠి. నేవ హోతి న నహోతీతి గణ్హతో చతుత్థా అమరావిక్ఖేపదిట్ఠి. ఇమే ధమ్మా ఆసవాతి ఇమే కామాసవఞ్చ భవాసవఞ్చ రాగవసేన ఏకతో కత్వా, సఙ్ఖేపతో తయో, విత్థారతో చత్తారో ధమ్మా ఆసవా నామ.
యో పన బ్రహ్మానం విమానకప్పరుక్ఖఆభరణేసు ఛన్దరాగో ఉప్పజ్జతి, సో కామాసవో హోతి న హోతీతి? న హోతి. కస్మా? పఞ్చకామగుణికస్స రాగస్స ఇధేవ పహీనత్తా. హేతుగోచ్ఛకం పన పత్వా లోభో హేతు నామ హోతి. గన్థగోచ్ఛకం పత్వా అభిజ్ఝాకాయగన్థో నామ. కిలేసగోచ్ఛకం పత్వా లోభో కిలేసో నామ హోతి. దిట్ఠిసహజాతో పన రాగో కామాసవో హోతి న హోతీతి? న హోతి; దిట్ఠిరాగో నామ హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘దిట్ఠిరాగరత్తే పురిసపుగ్గలే దిన్నదానం న మహప్ఫలం హోతి, న మహానిసంస’’న్తి (పటి. మ. ౧.౧౨౯).
ఇమే పన ఆసవే కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతి, మగ్గపటిపాటియాపి. కిలేసపటిపాటియా కామాసవో అనాగామిమగ్గేన పహీయతి, భవాసవో అరహత్తమగ్గేన, దిట్ఠాసవో సోతాపత్తిమగ్గేన, అవిజ్జాసవో అరహత్తమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా సోతాపత్తిమగ్గేన దిట్ఠాసవో పహీయతి, అనాగామిమగ్గేన కామాసవో, అరహత్తమగ్గేన భవాసవో అవిజ్జాసవో చాతి.
౧౧౨౧. సంయోజనేసు మాననిద్దేసే సేయ్యోహమస్మీతి మానోతి ఉత్తమట్ఠేన ‘అహం సేయ్యో’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో. సదిసోహమస్మీతి మానోతి సమసమట్ఠేన ‘అహం సదిసో’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో. హీనోహమస్మీతి మానోతి లామకట్ఠేన ‘అహం హీనో’తి ఏవం ఉప్పన్నమానో. ఏవం సేయ్యమానో సదిసమానో హీనమానోతి ఇమే తయో మానా తిణ్ణం జనానం ఉప్పజ్జన్తి. సేయ్యస్సాపి హి ‘అహం సేయ్యో సదిసో హీనో’తి తయో మానా ఉప్పజ్జన్తి. సదిసస్సాపి, హీనస్సాపి. తత్థ సేయ్యస్స సేయ్యమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. సదిసస్స సదిసమానోవ…పే… హీనస్స హీనమానోవ యాథావమానో, ఇతరే ద్వే అయాథావమానా. ఇమినా కిం కథితం? ఏకస్స తయో మానా ఉప్పజ్జన్తీతి కథితం. ఖుద్దకవత్థుకే పన పఠమకమానభాజనీయే ఏకో మానో తిణ్ణం జనానం ఉప్పజ్జతీతి కథితో.
మానకరణవసేన మానో. మఞ్ఞనా మఞ్ఞితత్తన్తి ఆకారభావనిద్దేసా. ఉస్సితట్ఠేన ఉన్నతి. యస్సుప్పజ్జతి తం పుగ్గలం ఉన్నామేతి, ఉక్ఖిపిత్వా ఠపేతీతి ఉన్నమో. సముస్సితట్ఠేన ధజో. ఉక్ఖిపనట్ఠేన చిత్తం సమ్పగ్గణ్హాతీతి సమ్పగ్గాహో. కేతు వుచ్చతి బహూసు ధజేసు అచ్చుగ్గతధజో. మానోపి పునప్పునం ఉప్పజ్జమానో అపరాపరే ఉపాదాయ అచ్చుగ్గతట్ఠేన కేతు వియాతి ‘కేతు’. కేతుం ఇచ్ఛతీతి కేతుకమ్యం, తస్స భావో కేతుకమ్యతా. సా పన చిత్తస్స, న అత్తనో. తేన వుత్తం – ‘కేతుకమ్యతా చిత్తస్సా’తి. మానసమ్పయుత్తఞ్హి చిత్తం కేతుం ఇచ్ఛతి. తస్స చ భావో కేతుకమ్యతా; కేతుసఙ్ఖాతో మానోతి.
౧౧౨౬. ఇస్సానిద్దేసే యా పరలాభసక్కారగరుకారమాననవన్దనపూజనాసు ఇస్సాతి యా ఏతేసు పరేసం లాభాదీసు ‘కిం ఇమినా ఇమేస’న్తి పరసమ్పత్తిఖియ్యనలక్ఖణా ఇస్సా. తత్థ లాభోతి చీవరాదీనం చతున్నం పచ్చయానం పటిలాభో. ఇస్సుకీ హి పుగ్గలో పరస్స తం లాభం ఖియ్యతి, ‘కిం ఇమస్స ఇమినా’తి న ఇచ్ఛతి. సక్కారోతి తేసంయేవ పచ్చయానం సుకతానం సున్దరానం పటిలాభో. గరుకారోతి గరుకిరియా, భారియకరణం. మాననన్తి మనేన పియకరణం. వన్దనన్తి పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దనం. పూజనాతి గన్ధమాలాదీహి పూజనా. ఇస్సాయనవసేన ఇస్సా. ఇస్సాకారో ఇస్సాయనా. ఇస్సాయితభావో ఇస్సాయితత్తం. ఉసూయాదీని ఇస్సాదివేవచనాని.
ఇమిస్సా పన ఇస్సాయ ఖియ్యనలక్ఖణం ఆగారికేనాపి అనాగారికేనాపి దీపేతబ్బం. ఆగారికో హి ఏకచ్చో కసివణిజ్జాదీసు అఞ్ఞతరేన ఆజీవేన అత్తనో పురిసకారం నిస్సాయ భద్దకం యానం వా వాహనం వా రతనం వా లభతి. అపరో తస్స అలాభత్థికో తేన లాభేన న తుస్సతి. ‘కదా ను ఖో ఏస ఇమాయ సమ్పత్తియా పరిహాయిత్వా కపణో హుత్వా చరిస్సతీ’తి చిన్తేత్వా ఏకేన కారణేన తస్మిం తాయ సమ్పత్తియా పరిహీనే అత్తమనో హోతి. అనాగారికోపి ఏకో ఇస్సామనకో అఞ్ఞం అత్తనో సుతపరియత్తిఆదీని నిస్సాయ ఉప్పన్నలాభాదిసమ్పత్తిం దిస్వా ‘కదా ను ఖో ఏసో ఇమేహి లాభాదీహి పరిహాయిస్సతీ’తి చిన్తేత్వా, యదా తం ఏకేన కారణేన పరిహీనం పస్సతి, తదా అత్తమనో హోతి. ఏవం పరసమ్పత్తిఖియ్యనలక్ఖణా ‘ఇస్సా’తి వేదితబ్బా.
౧౧౨౭. మచ్ఛరియనిద్దేసే వత్థుతో మచ్ఛరియదస్సనత్థం ‘పఞ్చ మచ్ఛరియాని ఆవాసమచ్ఛరియ’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఆవాసే మచ్ఛరియం ఆవాసమచ్ఛరియం. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.
ఆవాసో నామ సకలారామోపి పరివేణమ్పి ఏకోవరకోపి రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానాదీనిపి. తేసు వసన్తా సుఖం వసన్తి పచ్చయే లభన్తి. ఏకో భిక్ఖు వత్తసమ్పన్నస్సేవ పేసలస్స భిక్ఖునో తత్థ ఆగమనం న ఇచ్ఛతి. ఆగతోపి ‘ఖిప్పం గచ్ఛతూ’తి చిన్తేతి. ఇదం ‘ఆవాసమచ్ఛరియం’ నామ. భణ్డనకారకాదీనం పన తత్థ వాసం అనిచ్ఛతో ఆవాసమచ్ఛరియం నామ న హోతి.
కులన్తి ఉపట్ఠాకకులమ్పి ఞాతికులమ్పి. తత్థ అఞ్ఞస్స ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛతో కులమచ్ఛరియం హోతి. పాపపుగ్గలస్స పన ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛన్తోపి మచ్ఛరీ నామ న హోతి. సో హి తేసం పసాదభేదాయ పటిపజ్జతి. పసాదం రక్ఖితుం సమత్థస్సేవ పన భిక్ఖునో తత్థ ఉపసఙ్కమనం అనిచ్ఛన్తో మచ్ఛరీ నామ హోతి.
లాభోతి చతుపచ్చయలాభోవ. తం అఞ్ఞస్మిం సీలవన్తేయేవ లభన్తే ‘మా లభతూ’తి చిన్తేన్తస్స లాభమచ్ఛరియం హోతి. యో పన సద్ధాదేయ్యం వినిపాతేతి, అపరిభోగదుప్పరిభోగాదివసేన వినాసేతి, పూతిభావం గచ్ఛన్తమ్పి అఞ్ఞస్స న దేతి, తం దిస్వా ‘సచే ఇమం ఏస న లభేయ్య, అఞ్ఞో సీలవా లభేయ్య, పరిభోగం గచ్ఛేయ్యా’తి చిన్తేన్తస్స మచ్ఛరియం నామ నత్థి.
వణ్ణో నామ సరీరవణ్ణోపి గుణవణ్ణోపి. తత్థ సరీరవణ్ణే మచ్ఛరిపుగ్గలో ‘పరో పాసాదికో రూపవా’తి వుత్తే తం న కథేతుకామో హోతి. గుణవణ్ణమచ్ఛరీ సీలేన ధుతఙ్గేన పటిపదాయ ఆచారేన వణ్ణం న కథేతుకామో హోతి.
ధమ్మోతి పరియత్తిధమ్మో చ పటివేధధమ్మో చ. తత్థ అరియసావకా పటివేధధమ్మం న మచ్ఛరాయన్తి, అత్తనా పటివిద్ధధమ్మే సదేవకస్స లోకస్స పటివేధం ఇచ్ఛన్తి. తం పన పటివేధం ‘పరే జానన్తూ’తి ఇచ్ఛన్తి. తన్తిధమ్మేయేవ పన ధమ్మమచ్ఛరియం నామ హోతి. తేన సమన్నాగతో పుగ్గలో యం గుళ్హం గన్థం వా కథామగ్గం వా జానాతి తం అఞ్ఞం న జానాపేతుకామో హోతి. యో పన పుగ్గలం ఉపపరిక్ఖిత్వా ధమ్మానుగ్గహేన, ధమ్మం వా ఉపపరిక్ఖిత్వా పుగ్గలానుగ్గహేన న దేతి, అయం ధమ్మమచ్ఛరీ నామ న హోతి.
తత్థ ఏకచ్చో పుగ్గలో లోలో హోతి, కాలేన సమణో హోతి, కాలేన బ్రాహ్మణో, కాలేన నిగణ్ఠో. యో హి భిక్ఖు ‘అయం పుగ్గలో పవేణిఆగతం తన్తిం సణ్హం సుఖుమం ధమ్మన్తరం భిన్దిత్వా ఆలుళిస్సతీ’తి న దేతి, అయం పుగ్గలం ఉపపరిక్ఖిత్వా ధమ్మానుగ్గహేన న దేతి నామ. యో పన ‘అయం ధమ్మో సణ్హో సుఖుమో, సచాయం పుగ్గలో గణ్హిస్సతి అఞ్ఞం బ్యాకరిత్వా అత్తానం ఆవికత్వా నస్సిస్సతీ’తి న దేతి, అయం ధమ్మం ఉపపరిక్ఖిత్వా పుగ్గలానుగ్గహేన న దేతి నామ. యో పన ‘సచాయం ఇమం ధమ్మం గణ్హిస్సతి, అమ్హాకం సమయం భిన్దితుం సమత్థో భవిస్సతీ’తి న దేతి, అయం ధమ్మమచ్ఛరీ నామ హోతి.
ఇమేసు పఞ్చసు మచ్ఛరియేసు ఆవాసమచ్ఛరియేన తావ యక్ఖో వా పేతో వా హుత్వా తస్సేవ ఆవాసస్స సఙ్కారం సీసేన ఉక్ఖిపిత్వా విచరతి. కులమచ్ఛరియేన తస్మిం కులే అఞ్ఞేసం దానమాననాదీని కరోన్తే దిస్వా ‘భిన్నం వతిదం కులం మమా’తి చిన్తయతో లోహితమ్పి ముఖతో ఉగ్గచ్ఛతి, కుచ్ఛివిరేచనమ్పి హోతి, అన్తానిపి ఖణ్డాఖణ్డాని హుత్వా నిక్ఖమన్తి. లాభమచ్ఛరియేన సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా సన్తకే లాభే మచ్ఛరాయిత్వా పుగ్గలికపరిభోగం వియ పరిభుఞ్జిత్వా యక్ఖో వా పేతో వా మహాఅజగరో వా హుత్వా నిబ్బత్తతి. సరీరవణ్ణగుణవణ్ణమచ్ఛరేన పరియత్తిధమ్మమచ్ఛరియేన చ అత్తనోవ వణ్ణం వణ్ణేతి, పరేసం వణ్ణే ‘కిం వణ్ణో ఏసో’తి తం తం దోసం వదన్తో పరియత్తిధమ్మఞ్చ కస్సచి కిఞ్చి అదేన్తో దుబ్బణ్ణో చేవ ఏళమూగో చ హోతి.
అపిచ ఆవాసమచ్ఛరియేన లోహగేహే పచ్చతి. కులమచ్ఛరియేన అప్పలాభో హోతి. లాభమచ్ఛరియేన గూథనిరయే నిబ్బత్తతి. వణ్ణమచ్ఛరియేన భవే భవే నిబ్బత్తస్స వణ్ణో నామ న హోతి. ధమ్మమచ్ఛరియేన కుక్కుళనిరయే నిబ్బత్తతీతి.
మచ్ఛరాయనవసేన మచ్ఛేరం. మచ్ఛరాయనాకారో మచ్ఛరాయనా. మచ్ఛరేన అయితస్స మచ్ఛేరసమఙ్గినో భావో మచ్ఛరాయితత్తం. ‘మయ్హమేవ హోన్తు మా అఞ్ఞస్సా’తి సబ్బాపి అత్తనో సమ్పత్తియో బ్యాపేతుం న ఇచ్ఛతీతి వివిచ్ఛో. వివిచ్ఛస్స భావో వేవిచ్ఛం, ముదుమచ్ఛరియస్సేతం నామం. కదరియో వుచ్చతి అనాదరో. తస్స భావో కదరియం. థద్ధమచ్ఛరియస్సేతం నామం. తేన హి సమన్నాగతో పుగ్గలో పరమ్పి పరేసం దదమానం నివారేతి. వుత్తమ్పి చేతం –
కదరియో పాపసఙ్కప్పో, మిచ్ఛాదిట్ఠి అనాదరో;
దదమానం నివారేతి, యాచమానాన భోజనన్తి. (సం. ని. ౧.౧౩౨);
యాచకే దిస్వా కటుకభావేన చిత్తం అఞ్చతి సఙ్కోచేతీతి కటుకఞ్చుకో. తస్స భావో కటుకఞ్చుకతా. అపరో నయో – కటుకఞ్చుకతా వుచ్చతి కటచ్ఛుగ్గాహో. సమతిత్తికపుణ్ణాయ హి ఉక్ఖలియా భత్తం గణ్హన్తో సబ్బతోభాగేన సఙ్కుటితేన అగ్గకటచ్ఛునా గణ్హాతి, పూరేత్వా గహేతుం న సక్కోతి; ఏవం మచ్ఛరిపుగ్గలస్స చిత్తం సఙ్కుచతి. తస్మిం సఙ్కుచితే కాయోపి తథేవ సఙ్కుచతి, పటికుటతి, పటినివత్తతి, న సమ్పసారియతీతి మచ్ఛేరం ‘కటుకఞ్చుకతా’తి వుత్తం.
అగ్గహితత్తం చిత్తస్సాతి పరేసం ఉపకారకరణే దానాదినా ఆకారేన యథా న సమ్పసారియతి, ఏవం ఆవరిత్వా గహితభావో చిత్తస్స. యస్మా పన మచ్ఛరిపుగ్గలో అత్తనో సన్తకం పరేసం అదాతుకామో హోతి పరసన్తకం గణ్హితుకామో, తస్మా ‘ఇదం అచ్ఛరియం మయ్హమేవ హోతు, మా అఞ్ఞస్సా’తి పవత్తివసేనస్స అత్తసమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణతా అత్తసమ్పత్తిగ్గహణలక్ఖణతా వా వేదితబ్బా. సేసం ఇమస్మిం గోచ్ఛకే ఉత్తానత్థమేవ.
ఇమాని పన సంయోజనాని కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతి మగ్గపటిపాటియాపి. కిలేసపటిపాటియా కామరాగపటిఘసంయోజనాని అనాగామిమగ్గేన పహీయన్తి, మానసంయోజనం అరహత్తమగ్గేన, దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసా సోతాపత్తిమగ్గేన, భవరాగసంయోజనం అరహత్తమగ్గేన, ఇస్సామచ్ఛరియాని సోతాపత్తిమగ్గేన, అవిజ్జా అరహత్తమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా దిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసఇస్సామచ్ఛరియాని సోతాపత్తిమగ్గేన పహీయన్తి, కామరాగపటిఘా అనాగామిమగ్గేన, మానభవరాగఅవిజ్జా అరహత్తమగ్గేనాతి.
౧౧౪౦. గన్థగోచ్ఛకే నామకాయం గన్థేతి, చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టస్మిం ఘటేతీతి కాయగన్థో. సబ్బఞ్ఞుభాసితమ్పి పటిక్ఖిపిత్వా సస్సతో లోకో ఇదమేవ సచ్చం మోఘమఞ్ఞన్తి ఇమినా ఆకారేన అభినివిసతీతి ఇదంసచ్చాభినివేసో. యస్మా పన అభిజ్ఝాకామరాగానం విసేసో అత్థి, తస్మా అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స పదభాజనే ‘‘యో కామేసు కామచ్ఛన్దో కామరాగో’’తి అవత్వా యో రాగో సారాగోతిఆది వుత్తం. ఇమినా యం హేట్ఠా వుత్తం ‘బ్రహ్మానం విమానాదీసు ఛన్దరాగో కామాసవో న హోతి, గన్థగోచ్ఛకం పత్వా అభిజ్ఝాకాయగన్థో హోతీ’తి తం సువుత్తన్తి వేదితబ్బం. పరతో కిలేసగోచ్ఛకేపి ఏసేవ నయో. ఠపేత్వా సీలబ్బతపరామాసన్తి ఇదం యస్మా సీలబ్బతపరామాసో ‘ఇదమేవ సచ్చ’న్తిఆదినా ఆకారేన నాభినివిసతి, ‘సీలేన సుద్ధీ’తిఆదినా ఏవ పన అభినివిసతి, తస్మా మిచ్ఛాదిట్ఠిభూతమ్పి తం పటిక్ఖిపన్తో ‘ఠపేత్వా’తి ఆహ.
౧౧౬౨. నీవరణగోచ్ఛకస్స థినమిద్ధనిద్దేసే చిత్తస్స అకల్లతాతి చిత్తస్స గిలానభావో. గిలానో హి అకల్లకోతి వుచ్చతి. వినయేపి వుత్తం – ‘‘నాహం, భన్తే, అకల్లకో’’తి (పారా. ౧౫౧). అకమ్మఞ్ఞతాతి చిత్తగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతోవ అకమ్మఞ్ఞతాకారో. ఓలీయనాతి ఓలీయనాకారో. ఇరియాపథికచిత్తఞ్హి ఇరియాపథం సన్ధారేతుం అసక్కోన్తం, రుక్ఖే వగ్గులి వియ, ఖీలే లగ్గితఫాణితవారకో వియ చ, ఓలీయతి. తస్స తం ఆకారం సన్ధాయ ఓలీయనాతి వుత్తం. దుతియపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. లీనన్తి అవిప్ఫారికతాయ పటికుటితం. ఇతరే ద్వే ఆకారభావనిద్దేసా. థినన్తి సప్పిపిణ్డో వియ అవిప్ఫారికతాయ ఘనభావేన ఠితం. థియనాతి ఆకారనిద్దేసో. థియితభావో థియితత్తం, అవిప్ఫారవసేనేవ థద్ధతాతి అత్థో.
౧౧౬౩. కాయస్సాతి ఖన్ధత్తయసఙ్ఖాతస్స నామకాయస్స. అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతాతి హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. మేఘో వియ ఆకాసం కాయం ఓనయ్హతీతి ఓనాహో. సబ్బతోభాగేన ఓనాహో పరియోనాహో. అబ్భన్తరే సమోరున్ధతీతి అన్తోసమోరోధో. యథా హి నగరే రున్ధిత్వా గహితే మనుస్సా బహి నిక్ఖమితుం న లభన్తి, ఏవమ్పి మిద్ధేన సమోరుద్ధా ధమ్మా విప్ఫారవసేన నిక్ఖమితుం న లభన్తి. తస్మా అన్తోసమోరోధోతి వుత్తం. మేధతీతి మిద్ధం; అకమ్మఞ్ఞభావేన విహింసతీతి అత్థో. సుపన్తి తేనాతి సోప్పం. అక్ఖిదలాదీనం పచలభావం కరోతీతి పచలాయికా. సుపనా సుపితత్తన్తి ఆకారభావనిద్దేసా. యం పన తేసం పురతో సోప్పపదం తస్స పునవచనే కారణం వుత్తమేవ. ఇదం వుచ్చతి థినమిద్ధనీవరణన్తి ఇదం థినఞ్చ మిద్ధఞ్చ ఏకతో కత్వా ఆవరణట్ఠేన థినమిద్ధనీవరణన్తి వుచ్చతి. యం యేభుయ్యేన సేక్ఖపుథుజ్జనానం నిద్దాయ పుబ్బభాగఅపరభాగేసు ఉప్పజ్జతి తం అరహత్తమగ్గేన సముచ్ఛిజ్జతి. ఖీణాసవానం పన కరజకాయస్స దుబ్బలభావేన భవఙ్గోతరణం హోతి, తస్మిం అసమ్మిస్సే వత్తమానే తే సుపన్తి, సా నేసం నిద్దా నామ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘అభిజానామి ఖో పనాహం, అగ్గివేస్సన, గిమ్హానం పచ్ఛిమే మాసే చతుగ్గుణం సఙ్ఘాటిం పఞ్ఞపేత్వా దక్ఖిణేన పస్సేన సతో సమ్పజానో నిద్దం ఓక్కమితా’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭). ఏవరూపో పనాయం కరజకాయస్స దుబ్బలభావో న మగ్గవజ్ఝో, ఉపాదిన్నకేపి అనుపాదిన్నకేపి లబ్భతి. ఉపాదిన్నకే లబ్భమానో యదా ఖీణాసవో దీఘమగ్గం గతో హోతి, అఞ్ఞతరం వా పన కమ్మం కత్వా కిలన్తో, ఏవరూపే కాలే లబ్భతి. అనుపాదిన్నకే లబ్భమానో పణ్ణపుప్ఫేసు లబ్భతి. ఏకచ్చానఞ్హి రుక్ఖానం పణ్ణాని సూరియాతపేన పసారియన్తి రత్తిం పటికుటన్తి, పదుమపుప్ఫాదీని సూరియాతపేన పుప్ఫన్తి, రత్తిం పున పటికుటన్తి. ఇదం పన మిద్ధం అకుసలత్తా ఖీణాసవానం న హోతీతి.
తత్థ సియా – ‘‘న మిద్ధం అకుసలం. కస్మా? రూపత్తా. రూపఞ్హి అబ్యాకతం. ఇదఞ్చ రూపం. తేనేవేత్థ ‘కాయస్స అకల్లతా అకమ్మఞ్ఞతా’తి కాయగ్గహణం కత’’న్తి. యది ‘కాయస్సా’తి వుత్తమత్తేనేవేతం రూపం, కాయపస్సద్ధాదయోపి ధమ్మా రూపమేవ భవేయ్యుం. ‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతి’ (ధ. స. ౧౬౩; దీ. ని. ౧.౨౩౦) ‘కాయేన చేవ పరమసచ్చం సచ్ఛికరోతీ’తి (మ. ని. ౨.౧౮౩; అ. ని. ౪.౧౧౩) సుఖపటిసంవేదనపరమత్థసచ్చసచ్ఛికరణానిపి రూపకాయేనేవ సియుం. తస్మా న వత్తబ్బమేతం ‘రూపం మిద్ధ’న్తి. నామకాయో హేత్థ కాయో నామ. యది నామకాయో, అథ కస్మా ‘సోప్పం పచలాయికా’తి వుత్తం? న హి నామకాయో సుపతి, న చ పచలాయతీతి. ‘లిఙ్గాదీని వియ ఇన్ద్రియస్స, తస్స ఫలత్తా. యథా హి ‘ఇత్థిలిఙ్గం ఇత్థినిమిత్తం ఇత్థికుత్తం ఇత్థాకప్పో’తి ఇమాని లిఙ్గాదీని ఇత్థిన్ద్రియస్స ఫలత్తా వుత్తాని, ఏవం ఇమస్సాపి నామకాయగేలఞ్ఞసఙ్ఖాతస్స మిద్ధస్స ఫలత్తా సోప్పాదీని వుత్తాని. మిద్ధే హి సతి తాని హోన్తీతి. ఫలూపచారేన, మిద్ధం అరూపమ్పి సమానం ‘సోప్పం పచలాయికా సుపనా సుపితత్త’న్తి వుత్తం.
‘అక్ఖిదలాదీనం పచలభావం కరోతీతి పచలాయికా’తి వచనత్థేనాపి చాయమత్థో సాధితోయేవాతి న రూపం మిద్ధం. ఓనాహాదీహిపి చస్స అరూపభావో దీపితోయేవ. న హి రూపం నామకాయస్స ‘ఓనాహో పరియోనాహో అన్తోసమోరోధో’ హోతీతి. ‘నను చ ఇమినావ కారణేనేతం రూపం? న హి అరూపం కస్సచి ఓనాహో, న పరియోనాహో, న అన్తోసమోరోధో హోతీ’తి. యది ఏవం, ఆవరణమ్పి న భవేయ్య. తస్మా. యథా కామచ్ఛన్దాదయో అరూపధమ్మా ఆవరణట్ఠేన నీవరణా, ఏవం ఇమస్సాపి ఓనాహనాదిఅత్థేన ఓనాహాదితా వేదితబ్బా. అపిచ ‘‘పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణే’’తి (దీ. ని. ౨.౧౪౬; సం. ని. ౫.౨౩౩) వచనతోపేతం అరూపం. న హి రూపం చిత్తుపక్కిలేసో, న పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణం హోతీతి.
కస్మా న హోతి? నను వుత్తం –
‘‘సన్తి, భిక్ఖవే, ఏకే సమణబ్రాహ్మణా సురం పివన్తి మేరయం, సురామేరయపానా అప్పటివిరతా, అయం, భిక్ఖవే, పఠమో సమణబ్రాహ్మణానం ఉపక్కిలేసో’’తి (అ. ని. ౪.౫౦).
అపరమ్పి వుత్తం ‘‘ఛ ఖోమే, గహపతిపుత్త, ఆదీనవా సురామేరయమజ్జపమాదట్ఠానానుయోగే – సన్దిట్ఠికా ధనజాని, కలహప్పవడ్ఢనీ, రోగానం ఆయతనం, అకిత్తిసఞ్జననీ, కోపీననిదంసనీ, పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణీత్వేవ ఛట్ఠం పదం భవతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౨౪౮). పచ్చక్ఖతోపి చేతం సిద్ధమేవ. యథా మజ్జే ఉదరగతే, చిత్తం సంకిలిస్సతి, పఞ్ఞా దుబ్బలా హోతి, తస్మా మజ్జం వియ మిద్ధమ్పి చిత్తసంకిలేసో చేవ పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణఞ్చ సియాతి. న, పచ్చయనిద్దేసతో. యది హి మజ్జం సంకిలేసో భవేయ్య, సో ‘‘ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే’’తి (మ. ని. ౧.౨౯౭) వా, ‘‘ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, పఞ్చిమే చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా, యేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం చిత్తం న చేవ ముదు హోతి, న చ కమ్మనియం, న చ పభస్సరం, పభఙ్గు చ, న చ సమ్మా సమాధియతి ఆసవానం ఖయాయ. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దో, భిక్ఖవే, చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి (సం. ని. ౫.౨౧౪) వా, ‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, చిత్తస్స ఉపక్కిలేసా? అభిజ్ఝా విసమలోభో చిత్తస్స ఉపక్కిలేసో’’తి (మ. ని. ౧.౭౧) వా – ఏవమాదీసు ఉపక్కిలేసనిద్దేసేసు నిద్దేసం ఆగచ్ఛేయ్య. యస్మా పన తస్మిం పీతే ఉపక్కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి యే చిత్తసంకిలేసా చేవ పఞ్ఞాయ చ దుబ్బలీకరణా హోన్తి, తస్మా తం తేసం పచ్చయత్తా పచ్చయనిద్దేసతో ఏవం వుత్తం. మిద్ధం పన సయమేవ చిత్తస్స సంకిలేసో చేవ పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణఞ్చాతి అరూపమేవ మిద్ధం.
కిఞ్చ భియ్యో? సమ్పయోగవచనతో. ‘‘థినమిద్ధనీవరణం అవిజ్జానీవరణేన నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చా’’తి (ధ. స. ౧౧౭౬) హి వుత్తం. తస్మా సమ్పయోగవచనతో నయిదం రూపం. న హి రూపం సమ్పయుత్తసఙ్ఖ్యం లభతీతి. అథాపి సియా – ‘యథాలాభవసేనేతం వుత్తం. యథా హి ‘‘సిప్పిసమ్బుకమ్పి సక్ఖరకథలమ్పి మచ్ఛగుమ్బమ్పి చరన్తమ్పి తిట్ఠన్తమ్పీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౯; మ. ని. ౧.౪౩౩) ఏవం ఏకతో కత్వా యథాలాభవసేన వుత్తం. సక్ఖరకథలఞ్హి తిట్ఠతి యేవ న చరతి, ఇతరద్వయం తిట్ఠతిపి చరతిపి. ఏవమిధాపి మిద్ధం నీవరణమేవ, న సమ్పయుత్తం, థినం నీవరణమ్పి సమ్పయుత్తమ్పీతి సబ్బం ఏకతో కత్వా యథాలాభవసేన ‘‘నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చా’’తి వుత్తం. మిద్ధం పన యథా సక్ఖరకథలం తిట్ఠతేవ న చరతి, ఏవం నీవరణమేవ, న సమ్పయుత్తం. తస్మా రూపమేవ మిద్ధన్తి. న, రూపభావాసిద్ధితో. సక్ఖరకథలఞ్హి న చరతీతి వినాపి సుత్తేన సిద్ధం. తస్మా తత్థ యథాలాభవసేనత్థో హోతు. మిద్ధం పన రూపన్తి అసిద్ధమేతం. న సక్కా తస్స ఇమినా సుత్తేన రూపభావో సాధేతున్తి మిద్ధస్స రూపభావాసిద్ధితో న ఇదం యథాలాభవసేన వుత్తన్తి అరూపమేవ మిద్ధం.
కిఞ్చ భియ్యో? ‘చత్తత్తా’తిఆదివచనతో. విభఙ్గస్మిఞ్హి ‘‘విగతథినమిద్ధోతి తస్స థినమిద్ధస్స చత్తత్తా వన్తత్తా ముత్తత్తా పహీనత్తా పటినిస్సట్ఠత్తా, తేన వుచ్చతి విగతథినమిద్ధో’’తి (విభ. ౫౪౭) చ, ‘‘ఇదం చిత్తం ఇమమ్హా థినమిద్ధా సోధేతి విసోధేతి పరిసోధేతి మోచేతి విమోచేతి పరిమోచేతి, తేన వుచ్చతి థినమిద్ధా చిత్తం పరిసోధేతి’’ చాతి (విభ. ౫౫౧) – ఏవం ‘చత్తత్తా’తిఆది వుత్తం. న చ ‘రూపం’ ఏవం వుచ్చతి, తస్మాపి అరూపమేవ మిద్ధన్తి. న, చిత్తజస్సాసమ్భవవచనతో. తివిధఞ్హి మిద్ధం – చిత్తజం ఉతుజం ఆహారజఞ్చ. తస్మా యం తత్థ చిత్తజం తస్స విభఙ్గే ఝానచిత్తేహి అసమ్భవో వుత్తో, న అరూపభావో సాధితోతి రూపమేవ మిద్ధన్తి. న, రూపభావాసిద్ధితోవ. మిద్ధస్స హి రూపభావే సిద్ధే సక్కా ఏతం లద్ధుం. తత్థ చిత్తజస్సాసమ్భవో వుత్తో. సో ఏవ చ న సిజ్ఝతీతి అరూపమేవ మిద్ధం.
కిఞ్చ భియ్యో? పహానవచనతో. భగవతా హి ‘‘ఛ, భిక్ఖవే, ధమ్మే పహాయ భబ్బో పఠమజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం; కతమే ఛ? కామచ్ఛన్దం, బ్యాపాదం, థినమిద్ధం, ఉద్ధచ్చం, కక్కుచ్చం, విచికిచ్ఛం; కామేసు ఖో పనస్స ఆదీనవో సమ్మపఞ్ఞాయ సుదిట్ఠో హోతీ’’తి (అ. ని. ౬.౭౩) చ, ‘‘ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ బలవతియా పఞ్ఞాయ అత్తత్థం వా పరత్థం వా ఞస్సతీ’’తి (అ. ని. ౫.౫౧) చ ఆదీసు మిద్ధస్సాపి పహానం వుత్తం. న చ రూపం పహాతబ్బం. యథాహ – ‘‘రూపక్ఖన్ధో అభిఞ్ఞేయ్యో, పరిఞ్ఞేయ్యో, న పహాతబ్బో, న భావేతబ్బో న సచ్ఛికాతబ్బో’’తి (విభ. ౧౦౩౧) ఇమస్సాపి పహానవచనతో అరూపమేవ మిద్ధన్తి. న, రూపస్సాపి పహానవచనతో. ‘‘రూపం, భిక్ఖవే, న తుమ్హాకం, తం పజహథా’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౭; సం. ని. ౩.౩౩). ఏత్థ హి రూపస్సాపి పహానం వుత్తమేవ. తస్మా అకారణమేతన్తి. న, అఞ్ఞథా వుత్తత్తా. తస్మిఞ్హి సుత్తే ‘‘యో, భిక్ఖవే, రూపే ఛన్దరాగవినయో తం తత్థ పహాన’’న్తి (సం. ని. ౩.౨౫) ఏవం ఛన్దరాగప్పహానవసేన రూపస్స పహానం వుత్తం, న యథా ‘‘ఛ ధమ్మే పహాయ పఞ్చ నీవరణే పహాయా’’తి ఏవం పహాతబ్బమేవ వుత్తన్తి, అఞ్ఞథా వుత్తత్తా, న రూపం మిద్ధం. తస్మా యానేతాని ‘‘సో ఇమే పఞ్చ నీవరణే పహాయ చేతసో ఉపక్కిలేసే’’తిఆదీని సుత్తాని వుత్తాని, ఏతేహి చేవ అఞ్ఞేహి చ సుత్తేహి అరూపమేవ మిద్ధన్తి వేదితబ్బం. తథా హి –
‘‘పఞ్చిమే, భిక్ఖవే, ఆవరణా నీవరణా చేతసో అజ్ఝారుహా పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణా. కతమే పఞ్చ? కామచ్ఛన్దో, భిక్ఖవే, ఆవరణో నీవరణో…పే… థినమిద్ధం, భిక్ఖవే, ఆవరణం నీవరణం చేతసో అజ్ఝారుహం పఞ్ఞాయ దుబ్బలీకరణ’’న్తి (సం. ని. ౫.౨౨౦) చ, ‘‘థినమిద్ధనీవరణం, భిక్ఖవే, అన్ధకరణం అచక్ఖుకరణం అఞ్ఞాణకరణం పఞ్ఞానిరోధికం విఘాతపక్ఖికం అనిబ్బానసంవత్తనిక’’న్తి (సం. ని. ౫.౨౨౧) చ, ‘‘ఏవమేవ ఖో, బ్రాహ్మణ, యస్మిం సమయే థినమిద్ధపరియుట్ఠితేన చేతసా విహరతి థినమిద్ధపరేతేనా’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౬) చ, ‘‘అయోనిసో, భిక్ఖవే, మనసికరోతో అనుప్పన్నో చేవ కామచ్ఛన్దో ఉప్పజ్జతి…పే… అనుప్పన్నఞ్చేవ థినమిద్ధం ఉప్పజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౧౬) చ, ‘‘కేవలోహాయం, భిక్ఖవే, అకుసలరాసి యదిదం పఞ్చ నీవరణా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౧) చ –
ఏవమాదీని చ అనేకాని ఏతస్స అరూపభావజోతకానేవ సుత్తాని వుత్తాని. యస్మా చేతం అరూపం తస్మా ఆరుప్పేపి ఉప్పజ్జతి. వుత్తఞ్హేతం మహాపకరణే పట్ఠానే – ‘‘నీవరణం ధమ్మం పటిచ్చ నీవరణో ధమ్మో ఉప్పజ్జతి, న పురేజాతపచ్చయా’’తి ఏతస్స విభఙ్గే ‘‘ఆరుప్పే కామచ్ఛన్దనీవరణం పటిచ్చ థినమిద్ధం… ఉద్ధచ్చం అవిజ్జానీవరణ’’న్తి (పట్ఠా. ౩.౮.౮) సబ్బం విత్థారేతబ్బం. తస్మా సన్నిట్ఠానమేత్థ గన్తబ్బం అరూపమేవ మిద్ధన్తి.
౧౧౬౬. కుక్కుచ్చనిద్దేసే అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితాతిఆదీని మూలతో కుక్కుచ్చదస్సనత్థం వుత్తాని. ఏవంసఞ్ఞితాయ హి కతే వీతికమ్మే, నిట్ఠితే వత్థుజ్ఝాచారే, పున సఞ్జాతసతినోపి ‘దుట్ఠు మయా కత’న్తి ఏవం అనుతప్పమానస్స పచ్ఛానుతాపవసేనేతం ఉప్పజ్జతి. తేన తం మూలతో దస్సేతుం ‘అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞితా’తిఆది వుత్తం. తత్థ అకప్పియభోజనం కప్పియసఞ్ఞీ హుత్వా పరిభుఞ్జతి, అకప్పియమంసం కప్పియమంససఞ్ఞీ హుత్వా, అచ్ఛమంసం సూకరమంసన్తి, దీపిమంసం వా మిగమంసన్తి ఖాదతి; కాలే వీతివత్తే కాలసఞ్ఞాయ, పవారేత్వా అప్పవారితసఞ్ఞాయ, పత్తస్మిం రజే పతితే పటిగ్గహితసఞ్ఞాయ భుఞ్జతి – ఏవం ‘అకప్పియే కప్పియసఞ్ఞాయ’ వీతిక్కమం కరోతి నామ. సూకరమంసం పన అచ్ఛమంససఞ్ఞాయ ఖాదమానో, కాలే చ వికాలసఞ్ఞాయ భుఞ్జమానో ‘కప్పియే అకప్పియసఞ్ఞితాయ’ వీతిక్కమం కరోతి నామ. అనవజ్జం పన కిఞ్చిదేవ వజ్జసఞ్ఞితాయ, వజ్జఞ్చ అనవజ్జసఞ్ఞితాయ కరోన్తో ‘అనవజ్జే వజ్జసఞ్ఞాయ వజ్జే చ అనవజ్జసఞ్ఞాయ’ వీతిక్కమం కరోతి నామ. యస్మా పనేతం ‘‘అకతం వత మే కల్యాణం, అకతం కుసలం, అకతం భీరుత్తాణం, కతం పాపం, కతం లుద్దం, కతం కిబ్బిస’’న్తి ఏవం అనవజ్జే వజ్జసఞ్ఞితాయపి కతే వీతిక్కమే ఉప్పజ్జతి, తస్మాస్స అఞ్ఞమ్పి వత్థుం అనుజానన్తో యం ఏవరూపన్తిఆదిమాహ.
తత్థ కుక్కుచ్చపదం వుత్తత్థమేవ. కుక్కుచ్చాయనాకారో కుక్కుచ్చాయనా. కుక్కుచ్చేన అయితస్స భావో కుక్కుచ్చాయితత్తం. చేతసో విప్పటిసారోతి ఏత్థ కతాకతస్స సావజ్జానవజ్జస్స వా అభిముఖగమనం ‘విప్పటిసారో’ నామ. యస్మా పన సో కతం వా పాపం అకతం న కరోతి, అకతం వా కల్యాణం కతం న కరోతి, తస్మా విరూపో కుచ్ఛితో వా పటిసారోతి ‘విప్పటిసారో’. సో పన చేతసో, న సత్తస్సాతి ఞాపనత్థం ‘చేతసో’ విప్పటిసారోతి వుత్తం. అయమస్స సభావనిద్దేసో. ఉప్పజ్జమానం పన కుక్కుచ్చం ఆరగ్గమివ కంసపత్తం మనం విలిఖమానమేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మా మనోవిలేఖోతి వుత్తం. అయమస్స కిచ్చనిద్దేసో. యం పన వినయే ‘‘అథ ఖో ఆయస్మా సారిపుత్తో భగవతా పటిక్ఖిత్తం అనువసిత్వా అనువసిత్వా ఆవసథపిణ్డం పరిభుఞ్జితు’’న్తి కుక్కుచ్చాయన్తో న పటిగ్గహేసీతి (పాచి. ౨౦౪) కుక్కుచ్చం ఆగతం, న తం నీవరణం. న హి అరహతో ‘దుట్ఠు మయా ఇదం కత’న్తి ఏవం అనుతాపో అత్థి. నీవరణపతిరూపకం పనేతం ‘కప్పతి న కప్పతీ’తి వీమంసనసఙ్ఖాతం వినయకుక్కుచ్చం నామ.
౧౧౭౬. ‘‘కతమే ధమ్మా నీవరణా చేవ నీవరణసమ్పయుత్తా చా’’తి పదస్స నిద్దేసే యస్మా థినమిద్ధం అఞ్ఞమఞ్ఞం న విజహతి, తస్మా థినమిద్ధనీవరణం అవిజ్జానీవరణేన నీవరణఞ్చేవ నీవరణసమ్పయుత్తఞ్చాతి అభిన్దిత్వా వుత్తం. యస్మా పన ఉద్ధచ్చే సతిపి కుక్కుచ్చస్స అభావా కుక్కుచ్చేన వినాపి ఉద్ధచ్చం ఉప్పజ్జతి, తస్మా తం భిన్దిత్వా వుత్తం. యఞ్చ యేన సమ్పయోగం న గచ్ఛతి, తం న యోజితన్తి వేదితబ్బం.
ఇమే పన నీవరణే కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతి మగ్గపటిపాటియాపి. కిలేసపటిపాటియా కామచ్ఛన్దబ్యాపాదా అనాగామిమగ్గేన పహీయన్తి, థినమిద్ధుద్ధచ్చాని అరహత్తమగ్గేన, కుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా సోతాపత్తిమగ్గేన, అవిజ్జా అరహత్తమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా సోతాపత్తిమగ్గేన కుక్కుచ్చవిచికిచ్ఛా పహీయన్తి, అనాగామిమగ్గేన కామచ్ఛన్దబ్యాపాదా, అరహత్తమగ్గేన థినమిద్ధుద్ధచ్చావిజ్జాతి.
౧౧౮౨. పరామాసగోచ్ఛకే తే ధమ్మే ఠపేత్వాతి పుచ్ఛాసభాగేన బహువచనం కతం.
౧౨౧౯. ఉపాదాననిద్దేసే వత్థుసఙ్ఖాతం కామం ఉపాదియతీతి కాముపాదానం కామో చ సో ఉపాదానఞ్చాతిపి కాముపాదానం. ఉపాదానన్తి దళ్హగ్గహణం. దళ్హత్థో హి ఏత్థ ఉపసద్దో ఉపాయాసఉపకట్ఠాదీసు వియ. తథా దిట్ఠి చ సా ఉపాదానఞ్చాతి దిట్ఠుపాదానం. దిట్ఠిం ఉపాదియతీతి దిట్ఠుపాదానం. ‘సస్సతో అత్తా చ లోకో చా’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౩౧) హి పురిమదిట్ఠిం ఉత్తరదిట్ఠి ఉపాదియహి. తథా సీలబ్బతం ఉపాదియతీతి సీలబ్బతుపాదానం. సీలబ్బతఞ్చ తం ఉపాదానఞ్చాతిపి సీలబ్బతుపాదానం. గోసీలగోవతాదీని హి ‘ఏవం సుద్ధీ’తి అభినివేసతో సయమేవ ఉపాదానాని. తథా, వదన్తి ఏతేనాతి ‘వాదో’; ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి ‘ఉపాదానం’. కిం వదన్తి, ఉపాదియన్తి వా? అత్తానం. అత్తనో వాదుపాదానం అత్తవాదుపాదానం; ‘అత్తవాదమత్తమేవ వా అత్తా’తి ఉపాదియన్తి ఏతేనాతి అత్తవాదుపాదానం.
౧౨౨౦. యో కామేసు కామచ్ఛన్దోతి ఏత్థాపి వత్థుకామావ అనవసేసతో కామాతి అధిప్పేతా. తస్మా వత్థుకామేసు కామచ్ఛన్దో ఇధ కాముపాదానన్తి అనాగామినోపి తం సిద్ధం హోతి. పఞ్చకామగుణవత్థుకో పనస్స కామరాగోవ నత్థీతి.
౧౨౨౧. దిట్ఠుపాదాననిద్దేసే నత్థి దిన్నన్తి. దిన్నం నామ అత్థి, సక్కా కస్సచి కిఞ్చి దాతున్తి జానాతి; దిన్నస్స పన ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి యిట్ఠన్తి. యిట్ఠం వుచ్చతి మహాయాగో. తం యజితుం సక్కాతి జానాతి; యిట్ఠస్స పన ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి హుతన్తి ఆహునపాహునమఙ్గలకిరియా. తం కాతుం సక్కాతి జానాతి; తస్స పన ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి, సుకతదుక్కటానన్తి ఏత్థ దస కుసలకమ్మపథా సుకతకమ్మాని నామ. దస అకుసలకమ్మపథా దుక్కటకమ్మాని నామ. తేసం అత్థిభావం జానాతి ఫలం విపాకో పన నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి అయం లోకోతి పరలోకే ఠితో ఇమం లోకం నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి పరలోకోతి ఇధ లోకే ఠితో పరలోకం నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి మాతా నత్థి పితాతి మాతాపితూనం అత్థిభావం జానాతి, తేసు కతపచ్చయేన కోచి ఫలం విపాకో నత్థీతి గణ్హాతి. నత్థి సత్తా ఓపపాతికాతి చవనకఉపపజ్జనకా సత్తా నత్థీతి గణ్హాతి. సమ్మగ్గతా సమ్మా పటిపన్నాతి అనులోమపటిపదం పటిపన్నా ధమ్మికసమణబ్రాహ్మణా లోకస్మిం నత్థీతి గణ్హాతి. యే ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదేన్తీతి ఇమఞ్చ లోకం పరఞ్చ లోకం అత్తనావ అభివిసిట్ఠేన ఞాణేన ఞత్వా పవేదనసమత్థో సబ్బఞ్ఞూ బుద్ధో నామ నత్థీతి గణ్హాతి.
ఇమాని పన ఉపాదానాని కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతి మగ్గపటిపాటియాపి. కిలేసపటిపాటియా కాముపాదానం చతూహి మగ్గేహి పహీయతి, సేసాని తీణి సోతాపత్తిమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా సోతాపత్తిమగ్గేన దిట్ఠుపాదానాదీని పహీయన్తి, చతూహి మగ్గేహి కాముపాదానన్తి.
౧౨౩౫. కిలేసగోచ్ఛకే కిలేసా ఏవ కిలేసవత్థూని. వసన్తి వా ఏత్థ అఖీణాసవా సత్తా లోభాదీసు పతిట్ఠితత్తాతి ‘వత్థూని’. కిలేసా చ తే తప్పతిట్ఠానం సత్తానం వత్థూని చాతి ‘కిలేసవత్థూని’. యస్మా చేత్థ అనన్తరపచ్చయాదిభావేన ఉప్పజ్జమానా కిలేసాపి వసన్తి ఏవ నామ, తస్మా కిలేసానం వత్థూనీతిపి ‘కిలేసవత్థూని’.
౧౨౩౬. తత్థ కతమో లోభో? యో రాగో సారాగోతి అయం పన లోభో హేతుగోచ్ఛకే గన్థగోచ్ఛకే ఇమస్మిం కిలేసగోచ్ఛకేతి తీసు ఠానేసు అతిరేకపదసతేన నిద్దిట్ఠో. ఆసవసంయోజనఓఘయోగనీవరణఉపాదానగోచ్ఛకేసు అట్ఠహి అట్ఠహి పదేహి నిద్దిట్ఠో. స్వాయం అతిరేకపదసతేన నిద్దిట్ఠట్ఠానేపి అట్ఠహి అట్ఠహి పదేహి నిద్దిట్ఠట్ఠానేపి నిప్పదేసతోవ గహితోతి వేదితబ్బో. తేసు హేతుగన్థనీవరణఉపాదానకిలేసగోచ్ఛకేసు చతుమగ్గవజ్ఝా తణ్హా ఏకేనేవ కోట్ఠాసేన ఠితా. ఆసవసంయోజనఓఘయోగేసు చతుమగ్గవజ్ఝాపి ద్వే కోట్ఠాసా హుత్వా ఠితా. కథం? ఆసవేసు కామాసవో భవాసవోతి, సంయోజనేసు కామరాగసంయోజనం భవరాగసంయోజనన్తి, ఓఘేసు కామోఘో భవోఘోతి, యోగేసు కామయోగో భవయోగోతి.
ఇమాని పన కిలేసవత్థూని కిలేసపటిపాటియాపి ఆహరితుం వట్టతి మగ్గపటిపాటియాపి. కిలేసపటిపాటియా లోభో చతూహి మగ్గేహి పహీయతి, దోసో అనాగామిమగ్గేన, మోహమానా అరహత్తమగ్గేన, దిట్ఠివిచికిచ్ఛా సోతాపత్తిమగ్గేన, థినాదీని అరహత్తమగ్గేన. మగ్గపటిపాటియా సోతాపత్తిమగ్గేన దిట్ఠివిచికిచ్ఛా పహీయన్తి, అనాగామిమగ్గేన దోసో, అరహత్తమగ్గేన సేసా సత్తాతి.
౧౨౮౭. కామావచరనిద్దేసే హేట్ఠతోతి హేట్ఠాభాగేన. అవీచినిరయన్తి వా అగ్గిజాలానం వా సత్తానం వా దుక్ఖవేదనాయ వీచి, అన్తరం, ఛిద్దం ఏత్థ నత్థీతి అవీచి. సుఖసఙ్ఖాతో అయో ఏత్థ నత్థీతి నిరయో. నిరతిఅత్థేనపి నిరస్సాదత్థేనపి నిరయో. పరియన్తం కరిత్వాతి తం అవీచిసఙ్ఖాతం నిరయం అన్తం కత్వా. ఉపరితోతి ఉపరిభాగేన. పరనిమ్మితవసవత్తిదేవేతి పరనిమ్మితేసు కామేసు వసం వత్తనతో ఏవంలద్ధవోహారే దేవే. అన్తో కరిత్వాతి అన్తో పక్ఖిపిత్వా. యం ఏతస్మిం అన్తరేతి యే ఏతస్మిం ఓకాసే. ఏత్థావచరాతి ఇమినా యస్మా ఏతస్మిం అన్తరే అఞ్ఞేపి చరన్తి కదాచి కత్థచి సమ్భవతో, తస్మా తేసం అసఙ్గణ్హనత్థం ‘అవచరా’తి వుత్తం. తేన యే ఏతస్మిం అన్తరే ఓగాళ్హా హుత్వా చరన్తి సబ్బత్థ సదా చ సమ్భవతో, అధోభాగే చరన్తి అవీచినిరయస్స హేట్ఠా భూతుపాదాయపవత్తిభావేన, తేసం సఙ్గహో కతో హోతి. తే హి అవగాళ్హావ చరన్తి, అధోభాగేవ చరన్తీతి అవచరా. ఏత్థ పరియాపన్నాతి ఇమినా పన యస్మా ఏతే ఏత్థావచరా అఞ్ఞత్థాపి అవచరన్తి, న పన తత్థ పరియాపన్నా హోన్తి, తస్మా తేసం అఞ్ఞత్థాపి అవచరన్తానం పరిగ్గహో కతో హోతి. ఇదాని తే ఏత్థ పరియాపన్నధమ్మే రాసిసుఞ్ఞతపచ్చయభావతో చేవ సభావతో చ దస్సేన్తో ఖన్ధాతిఆదిమాహ.
౧౨౮౯. రూపావచరనిద్దేసే బ్రహ్మలోకన్తి పఠమజ్ఝానభూమిసఙ్ఖాతం బ్రహ్మట్ఠానం. సేసమేత్థ కామావచరనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. సమాపన్నస్స వాతిఆదీసు పఠమపదేన కుసలజ్ఝానం వుత్తం, దుతియేన విపాకజ్ఝానం, వుత్తం తతియేన కిరియజ్ఝానం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.