౪. అట్ఠకథాకణ్డో

తికఅత్థుద్ధారవణ్ణనా

౧౩౮౪. ఇదాని నిక్ఖేపకణ్డానన్తరం ఠపితస్స అట్ఠకథాకణ్డస్స వణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో. కస్మా పనేతం అట్ఠకథాకణ్డం నామ జాతన్తి? తేపిటకస్స బుద్ధవచనస్స అత్థం ఉద్ధరిత్వా ఠపితత్తా. తీసుపి హి పిటకేసు ధమ్మన్తరం ఆగతం అట్ఠకథాకణ్డేనేవ పరిచ్ఛిన్దిత్వా వినిచ్ఛితం సువినిచ్ఛితం నామ హోతి. సకలే అభిధమ్మపిటకే నయమగ్గం మహాపకరణే పఞ్హుద్ధారం గణనచారం అసల్లక్ఖేన్తేనాపి అట్ఠకథాకణ్డతోయేవ సమానేతుం వట్టతి.

కుతో పభవం పన ఏతన్తి? సారిపుత్తత్థేరప్పభవం. సారిపుత్తత్థేరో హి ఏకస్స అత్తనో సద్ధివిహారికస్స నిక్ఖేపకణ్డే అత్థుద్ధారం సల్లక్ఖేతుం అసక్కోన్తస్స అట్ఠకథాకణ్డం కథేత్వా అదాసి. ఇదం పన మహాఅట్ఠకథాయం పటిక్ఖిపిత్వా ఇదం వుత్తం – అభిధమ్మో నామ న సావకవిసయో, న సావకగోచరో; బుద్ధవిసయో ఏస, బుద్ధగోచరో. ధమ్మసేనాపతి పన సద్ధివిహారికేన పుచ్ఛితో తం ఆదాయ సత్థు సన్తికం గన్త్వా సమ్మాసమ్బుద్ధస్స కథేసి. సమ్మాసమ్బుద్ధో తస్స భిక్ఖునో అట్ఠకథాకణ్డం కథేత్వా అదాసి. కథం? భగవా హి ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి పుచ్ఛి. ‘కుసలా ధమ్మా నామ కతమే’తి సల్లక్ఖేసీతి అత్థో. అథస్స తుణ్హీభూతస్స ‘నను యం మయా కతమే ధమ్మా కుసలా? యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీతిఆదినా నయేన భూమిభేదతో కుసలం దస్సితం, సబ్బమ్పి తం చతూసు భూమీసు కుసలం, ఇమే ధమ్మా కుసలా’తి ఇమినా నయేన కణ్ణికం కణ్ణికం ఘటం ఘటం గోచ్ఛకం గోచ్ఛకం కత్వా అత్థుద్ధారవసేన కుసలాదిధమ్మే దస్సేన్తో కథేత్వా అదాసి.

తత్థ చతూసూతి కామావచరరూపావచరారూపావచరఅపరియాపన్నాసు. కుసలన్తి ఫస్సాదిభేదం కుసలం. ఇమే ధమ్మా కుసలాతి ఇమే సబ్బేపి తాసు తాసు భూమీసు వుత్తా ఫస్సాదయో ధమ్మా కుసలా నామ.

౧౩౮౫. అకుసలానం పన భూమివసేన భేదాభావతో ద్వాదస అకుసలచిత్తుప్పాదాతి ఆహ. తత్థ ఉప్పజ్జతీతి ఉప్పాదో. చిత్తమేవ ఉప్పాదో చిత్తుప్పాదో. దేసనాసీసమేవ చేతం. యథా పన ‘రాజా ఆగతో’తి వుత్తే అమచ్చాదీనమ్పి ఆగమనం వుత్తమేవ హోతి, ఏవం ‘చిత్తుప్పాదా’తి వుత్తే తేహి సమ్పయుత్తధమ్మాపి వుత్తావ హోన్తీతి. సబ్బత్థ చిత్తుప్పాదగ్గహణేన ససమ్పయుత్తధమ్మం చిత్తం గహితన్తి వేదితబ్బం. ఇతో పరం చతూసు భూమీసు విపాకోతిఆదీనం సబ్బేసమ్పి తికదుకభాజనీయపదానం అత్థో, వేదనాత్తికాదీసు చ సుఖాదీనం నవత్తబ్బతా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ పాళియత్థం వీమంసిత్వా వేదితబ్బా. విసేసమత్తమేవ పన వక్ఖామ.

౧౪౨౦. తత్థ పరిత్తారమ్మణత్తికే తావ సబ్బో కామావచరస్స విపాకోతి ఏత్థ ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని చక్ఖుపసాదాదయో నిస్సాయ నియమేనేవ ఇట్ఠానిట్ఠాదిభేదే రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తన్తీతి పరిత్తారమ్మణాని. కుసలాకుసలవిపాకా పన ద్వే మనోధాతుయో హదయవత్థుం నిస్సాయ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరా నియమతో రూపాదీనేవ ఆరబ్భ పవత్తన్తీతి పరిత్తారమ్మణా. కుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సోమనస్ససహగతా పఞ్చద్వారే సన్తీరణవసేన ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణవసేనాతి నియమతో రూపాదీని ఛ పరిత్తారమ్మణానేవ ఆరబ్భ పవత్తతీతి పరిత్తారమ్మణా. కుసలాకుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం పఞ్చద్వారే సన్తీరణవసేన ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణవసేన నియమతో రూపాదీని ఛ పరిత్తారమ్మణానేవ ఆరబ్భ పవత్తతి. పటిసన్ధివసేన పవత్తమానమ్పి పరిత్తం కమ్మం కమ్మనిమిత్తం గతినిమిత్తం వా ఆరమ్మణం కరోతి, పవత్తియం భవఙ్గవసేన, పరియోసానే చుతివసేన పవత్తమానమ్పి తదేవ ఆరమ్మణం కరోతీతి పరిత్తారమ్మణం. అట్ఠ పన సహేతుకవిపాకచిత్తుప్పాదా ఏత్థ వుత్తనయేనేవ తదారమ్మణవసేన పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన చ పరిత్తధమ్మేయేవ ఆరబ్భ పవత్తన్తి. కిరియమనోధాతు పఞ్చద్వారే రూపాదీని ఆరబ్భ పవత్తతి. సోమనస్ససహగతాహేతుకకిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఛసు ద్వారేసు పచ్చుప్పన్నే మనోద్వారే అతీతానాగతేపి పరిత్తే రూపాదిధమ్మేయేవ ఆరబ్భ ఖీణాసవానం పహట్ఠాకారం కురుమానా పవత్తతీతి పరిత్తారమ్మణా. ఏవమిమే పఞ్చవీసతి చిత్తుప్పాదా ఏకన్తేనేవ పరిత్తారమ్మణాతి వేదితబ్బా.

౧౪౨౧. విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధమ్మా అత్తనో అత్తనో హేట్ఠిమం సమాపత్తిం ఆరబ్భ పవత్తనతో మహగ్గతారమ్మణా. ఏవ మగ్గఫలధమ్మా నిబ్బానారమ్మణత్తా అప్పమాణారమ్మణా.

కుసలతో చత్తారో కిరియతో చత్తారోతి అట్ఠ ఞాణవిప్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేక్ఖపుథుజ్జనఖీణాసవానం అసక్కచ్చదానపచ్చవేక్ఖణధమ్మసవనాదీసు కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే పరిత్తారమ్మణా. అతిపగుణానం పఠమజ్ఝానాదీనం పచ్చవేక్ఖణకాలే మహగ్గతారమ్మణా. కసిణనిమిత్తాదిపఞ్ఞత్తిపచ్చవేక్ఖణకాలే నవత్తబ్బారమ్మణా. అకుసలతో చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా పఞ్చపణ్ణాసాయ కామావచరధమ్మానం ‘సత్తో సత్తో’తి పరామసనఅస్సాదనాభినన్దనకాలే పరిత్తారమ్మణా. తేనేవాకారేన సత్తవీసతి మహగ్గతధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే మహగ్గతారమ్మణా. పణ్ణత్తిధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తనకాలే సియా నవత్తబ్బారమ్మణా. దిట్ఠివిప్పయుత్తానం తేయేవ ధమ్మే ఆరబ్భ కేవలం అస్సాదనాభినన్దనవసేన, పవత్తియం పటిఘసమ్పయుత్తానం దోమనస్సవసేన, విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదస్స అనిట్ఠఙ్గతవసేన, ఉద్ధచ్చసహగతస్స విక్ఖేపవసేన అవూపసమవసేన చ పవత్తియం పరిత్తమహగ్గతనవత్తబ్బారమ్మణతా వేదితబ్బా. ఏతేసు పన ఏకధమ్మోపి అప్పమాణే ఆరబ్భ పవత్తితుం న సక్కోతి, తస్మా న అప్పమాణారమ్మణా.

కుసలతో చత్తారో కిరియతో చత్తారోతి అట్ఠ ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేక్ఖపుథుజ్జనఖీణాసవానం సక్కచ్చదానపచ్చవేక్ఖణధమ్మసవనాదీసు యథావుత్తప్పకారే ధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తికాలే పరిత్తమహగ్గతనవత్తబ్బారమ్మణా హోన్తి. గోత్రభుకాలే లోకుత్తరధమ్మే పచ్చవేక్ఖణకాలే చ నేసం అప్పమాణారమ్మణతా వేదితబ్బా.

యం పనేతం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానం తం సబ్బత్థపాదకచతుత్థం ఆకాసకసిణచతుత్థం ఆలోకకసిణచతుత్థం బ్రహ్మవిహారచతుత్థం ఆనాపానచతుత్థం ఇద్ధివిధచతుత్థం దిబ్బసోతచతుత్థం చేతోపరియఞాణచతుత్థం యథాకమ్ముపగఞాణచతుత్థం దిబ్బచక్ఖుఞాణచతుత్థం పుబ్బేనివాసఞాణచతుత్థం అనాగతంసఞాణచతుత్థన్తి కుసలతోపి కిరియతోపి ద్వాదసవిధం హోతి.

తత్థ ‘సబ్బత్థపాదకచతుత్థం’ నామ అట్ఠసు కసిణేసు చతుత్థజ్ఝానం. తఞ్హి విపస్సనాయపి పాదకం హోతి, అభిఞ్ఞానమ్పి, నిరోధస్సాపి, వట్టస్సాపి పాదకం హోతియేవాతి సబ్బత్థపాదకన్తి వుత్తం. ‘ఆకాసకసిణఆలోకకసిణచతుత్థాని’ పన విపస్సనాయపి అభిఞ్ఞానమ్పి వట్టస్సాపి పాదకాని హోన్తి, నిరోధపాదకానేవ న హోన్తి. ‘బ్రహ్మవిహారఆనాపానచతుత్థాని’ విపస్సనాయ చేవ వట్టస్స చ పాదకాని హోన్తి, అభిఞ్ఞానం పన నిరోధస్స చ పాదకాని న హోన్తి. తత్థ దసవిధమ్పి కసిణజ్ఝానం కసిణపణ్ణత్తిం ఆరబ్భ పవత్తత్తా, బ్రహ్మవిహారచతుత్థం సత్తపణ్ణత్తిం ఆరబ్భ పవత్తత్తా, ఆనాపానచతుత్థం నిమిత్తం ఆరబ్భ పవత్తత్తా పరిత్తాదివసేన నవత్తబ్బధమ్మారమ్మణతో నవత్తబ్బారమ్మణం నామ హోతి.

‘ఇద్ధివిధచతుత్థం’ పరిత్తమహగ్గతారమ్మణం హోతి. కథం? తఞ్హి యదా కాయం చిత్తసన్నిస్సితం కత్వా అదిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామో చిత్తవసేన కాయం పరిణామేతి, మహగ్గతచిత్తే సమోదహతి, సమారోపేతి, తదా ఉపయోగలద్ధం ఆరమ్మణం హోతీతి కత్వా రూపకాయారమ్మణతో పరిత్తారమ్మణం హోతి. యదా చిత్తం కాయసన్నిస్సితం కత్వా దిస్సమానేన కాయేన గన్తుకామో కాయవసేన చిత్తం పరిణామేతి, పాదకజ్ఝానచిత్తం రూపకాయే సమోదహతి, సమారోపేతి, తదా ఉపయోగలద్ధం ఆరమ్మణం హోతీతి కత్వా మహగ్గతచిత్తారమ్మణతో మహగ్గతారమ్మణం హోతి.

‘దిబ్బసోతచతుత్థం’ సద్దం ఆరబ్భ పవత్తత్తా ఏకన్తపరిత్తారమ్మణమేవ. ‘చేతోపరియఞాణచతుత్థం’ పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణారమ్మణం హోతి. కథం? తఞ్హి పరేసం కామావచరచిత్తజాననకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి, రూపావచరారూపావచరచిత్తజాననకాలే మహగ్గతారమ్మణం, మగ్గఫలజాననకాలే అప్పమాణారమ్మణం హోతి. ఏత్థ చ పుథుజ్జనో సోతాపన్నస్స చిత్తం న జానాతి, సోతాపన్నో వా సకదాగామిస్సాతి ఏవం యావ అరహతో నేతబ్బం. అరహా పన సబ్బేసం చిత్తం జానాతి. అఞ్ఞోపి చ ఉపరిమో హేట్ఠిమస్సాతి అయం విసేసో వేదితబ్బో. ‘యథాకమ్ముపగఞాణచతుత్థం’ కామావచరకమ్మజాననకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి, రూపావచరారూపావచరకమ్మజాననకాలే మహగ్గతారమ్మణం.

‘దిబ్బచక్ఖుఞాణచతుత్థం’ రూపారమ్మణత్తా ఏకన్తపరిత్తారమ్మణమేవ. ‘పుబ్బేనివాసఞాణచతుత్థం’ పరిత్తమహగ్గతఅప్పమాణనవత్తబ్బారమ్మణం హోతి. కథం? తఞ్హి కామావచరక్ఖన్ధానుస్సరణకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి. రూపావచరారూపావచరక్ఖన్ధానుస్సరణకాలే మహగ్గతారమ్మణం. అతీతే అత్తనా వా పరేహి వా భావితమగ్గం సచ్ఛికతఫలఞ్చ అనుస్సరణకాలే అప్పమాణారమ్మణం. అతీతే బుద్ధా మగ్గం భావయింసు, ఫలం సచ్ఛాకంసు, నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయింసూతి ఛిన్నవటుమకానుస్సరణవసేన మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణతోపి అప్పమాణారమ్మణం. అతీతే ‘విపస్సీ నామ భగవా’ అహోసి. తస్స ‘బన్ధుమతీ నామ నగరం అహోసి, బన్ధుమా నామ రాజా పితా, బన్ధుమతీ నామ మాతా’తిఆదినా నయేన నామగోత్తపథవీనిమిత్తాదిఅనుస్సరణకాలే నవత్తబ్బారమ్మణం హోతి.

‘అనాగతంసఞాణచతుత్థే’పి ఏసేవ నయో. తమ్పి అయం అనాగతే ‘కామావచరే నిబ్బత్తిస్సతీ’తి జాననకాలే పరిత్తారమ్మణం హోతి. ‘రూపావచరే వా అరూపావచరే వా నిబ్బత్తిస్సతీ’తి జాననకాలే మహగ్గతారమ్మణం. ‘మగ్గం భావేస్సతి ఫలం సచ్ఛికరిస్సతి’ ‘నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయిస్సతీ’తి జాననకాలే అప్పమాణారమ్మణం. అనాగతే ‘‘మేత్తేయ్యో నామ భగవా ఉప్పజ్జిస్సతి, సుబ్రహ్మా నామస్స బ్రాహ్మణో పితా భవిస్సతి, బ్రహ్మవతీ నామ బ్రాహ్మణీ మాతా భవిస్సతీ’’తిఆదినా నయేన నామగోత్తజాననకాలే నవత్తబ్బారమ్మణం హోతి.

అరూపావచరచతుత్థం పన ఆసవానం ఖయచతుత్థఞ్చ పాళియం ఆగతట్ఠానేయేవ కథేస్సామి. కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతా సబ్బేసమ్పి ఏతేసం కుసలాకుసలకిరియచిత్తానం పురేచారికా. తస్సా తేసు వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణభేదో వేదితబ్బో. పఞ్చద్వారే పన వోట్ఠబ్బనవసేన పవత్తియం ఏకన్తపరిత్తారమ్మణావ హోతి. రూపావచరతికచతుక్కజ్ఝానాదీని పరిత్తాదిభావేన నవత్తబ్బధమ్మం ఆరబ్భ పవత్తితో నవత్తబ్బారమ్మణాని. ఏత్థ హి రూపావచరాని పథవీకసిణాదీసు పవత్తన్తి, ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉగ్ఘాటిమాకాసే, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం విఞ్ఞాణాపగమేతి.

౧౪౨౯. మగ్గారమ్మణత్తికే ఆదిమ్హి వుత్తా అట్ఠ ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా సేక్ఖాసేక్ఖానం అత్తనా పటివిద్ధమగ్గానం పచ్చవేక్ఖణకాలే మగ్గారమ్మణా, మగ్గేన పన అసహజాతత్తా న మగ్గహేతుకా, అత్తనా పటివిద్ధమగ్గం గరుం కత్వా పచ్చవేక్ఖణకాలే ఆరమ్మణాధిపతివసేన మగ్గాధిపతినో, అఞ్ఞధమ్మారమ్మణకాలే న వత్తబ్బా మగ్గారమ్మణాతిపి మగ్గాధిపతినోతిపి. చత్తారో అరియమగ్గా మగ్గసఙ్ఖాతస్స మగ్గసమ్పయుత్తస్స వా హేతునో అత్థితాయ ఏకన్తతో మగ్గహేతుకావ. వీరియం పన వీమంసం వా జేట్ఠకం కత్వా మగ్గభావనాకాలే సహజాతాధిపతినా సియా మగ్గాధిపతినో, ఛన్దచిత్తానం అఞ్ఞతరజేట్ఠకకాలే సియా న వత్తబ్బా మగ్గాధిపతినోతి.

ద్వాదసవిధే రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే సబ్బత్థపాదకచతుత్థాదీని నవ ఝానాని నేవ మగ్గారమ్మణాని న మగ్గహేతుకాని న మగ్గాధిపతీని. చేతోపరియఞాణపుబ్బేనివాసఞాణఅనాగతంసఞాణచతుత్థాని పన అరియానం మగ్గచిత్తజాననకాలే మగ్గారమ్మణాని హోన్తి, మగ్గేన పన అసహజాతత్తా న మగ్గహేతుకాని, మగ్గం గరుం కత్వా అప్పవత్తితో న మగ్గాధిపతీని. కస్మా పనేతాని న మగ్గం గరుం కరోన్తీతి? అత్తనో మహగ్గతతాయ. యథా హి రాజానం సబ్బో లోకో గరుం కరోతి, మాతాపితరో పన న కరోన్తి. న హి తే రాజానం దిస్వా ఆసనా వుట్ఠహన్తి, న అఞ్జలికమ్మాదీని కరోన్తి, దహరకాలే వోహరితనయేనేవ వోహరన్తి. ఏవమేతానిపి అత్తనో మహగ్గతతాయ న మగ్గం గరుం కరోన్తి.

కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుపి అరియానం మగ్గపచ్చవేక్ఖణకాలే పచ్చవేక్ఖణపురేచారికత్తా మగ్గారమ్మణా హోతి, మగ్గేన అసహజాతత్తా పన న మగ్గహేతుకా, మగ్గం గరుం కత్వా అప్పవత్తితో న మగ్గాధిపతి. కస్మా గరుం న కరోతీతి? అత్తనో అహేతుకతాయ హీనతాయ జళతాయ. యథా హి రాజానం సబ్బో లోకో గరుం కరోతి, అత్తనో పరిజనా పన ఖుజ్జవామనకచేటకాదయో అత్తనో అఞ్ఞాణతాయ పణ్డితమనుస్సా వియ నాతిగరుం కరోన్తి, ఏవమేవ ఇదమ్పి చిత్తం అత్తనో అహేతుకతాయ హీనతాయ జళతాయ మగ్గం గరుం న కరోతి.

ఞాణవిప్పయుత్తకుసలాదీని ఞాణాభావేన చేవ లోకియధమ్మారమ్మణతాయ చ మగ్గారమ్మణాదిభావం న లభన్తి, నవత్తబ్బారమ్మణానేవ హోన్తీతి వేదితబ్బానీతి.

౧౪౩౨. అతీతారమ్మణత్తికే విఞ్ఞాణఞ్చాయతననేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనధమ్మా హేట్ఠా అతీతసమాపత్తిం ఆరబ్భ పవత్తితా ఏకన్తేన అతీతారమ్మణావ.

౧౪౩౩. నియోగా అనాగతారమ్మణా నత్థీతి నియమేన పాటియేక్కం చిత్తం అనాగతారమ్మణం నామ నత్థి. నను చ అనాగతంసఞాణం ఏకన్తేన అనాగతారమ్మణం, చేతోపరియఞాణమ్పి అనాగతం ఆరబ్భ పవత్తతీతి? నో న పవత్తతి. పాటియేక్కం పన ఏతం ఏకం చిత్తం నామ నత్థి. రూపావచరచతుత్థజ్ఝానేన సఙ్గహితత్తా అఞ్ఞేహి మహగ్గతచిత్తేహి మిస్సకం హోతి. తేన వుత్తం ‘నియోగా అనాగతారమ్మణా నత్థీ’తి.

౧౪౩౪. ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, తిస్సో మనోధాతుయో చ పచ్చుప్పన్నేసు రూపాదీసు పవత్తితో పచ్చుప్పన్నారమ్మణా నామ. దస చిత్తుప్పాదాతి ఏత్థ అట్ఠ తావ సహేతుకా దేవమనుస్సానం పటిసన్ధిగ్గహణకాలే కమ్మం వా కమ్మనిమిత్తం వా ఆరబ్భ పవత్తియం అతీతారమ్మణా. భవఙ్గచుతికాలేసుపి ఏసేవ నయో. గతినిమిత్తం పన ఆరబ్భ పటిసన్ధిగ్గహణకాలే తతో పరం భవఙ్గకాలే చ పచ్చుప్పన్నారమ్మణా. తథా పఞ్చద్వారే తదారమ్మణవసేన పవత్తియం. మనోద్వారే పన అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణానం జవనానం ఆరమ్మణం గహేత్వా పవత్తితో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా. ‘కుసలవిపాకాహేతుకఉపేక్ఖాసహగతమనోవిఞ్ఞాణధాతుయ’మ్పి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి సా మనుస్సేసు జచ్చన్ధాదీనం పటిసన్ధి హోతి. పఞ్చద్వారే చ సన్తీరణవసేనాపి పచ్చుప్పన్నారమ్మణా హోతీతి అయమేత్థ విసేసో. ‘సోమనస్ససహగతా’ పన పఞ్చద్వారే సన్తీరణవసేన తదారమ్మణవసేన చ పచ్చుప్పన్నారమ్మణా హోతి. మనోద్వారే తదారమ్మణవసేన సహేతుకవిపాకా వియ అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణాతి వేదితబ్బా.

‘అకుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు’ పన కుసలవిపాకాయ ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకాయ సమానగతికా ఏవ. కేవలఞ్హి సా ఆపాయికానం పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేన పవత్తతీతి అయమేత్థ విసేసో. ‘కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు’ సోమనస్ససహగతా ఖీణాసవానం పఞ్చద్వారే పహట్ఠాకారం కురుమానా పచ్చుప్పన్నారమ్మణా హోతి. మనోద్వారే అతీతాదిభేదే ధమ్మే ఆరబ్భ హసితుప్పాదవసేన పవత్తియం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా హోతి.

కామావచరకుసలన్తిఆదీసు కుసలతో తావ చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా. సేక్ఖపుథుజ్జనానం అతీతాదిభేదాని ఖన్ధధాతుఆయతనాని సమ్మసన్తానం పచ్చవేక్ఖన్తానం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణా హోన్తి. పణ్ణత్తినిబ్బానపచ్చవేక్ఖణే నవత్తబ్బారమ్మణా. ఞాణవిప్పయుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తేహి మగ్గఫలనిబ్బానపచ్చవేక్ఖణా నత్థి. అయమేవేత్థ విసేసో.

అకుసలతో చత్తారో దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అతీతాదిభేదానం ఖన్ధధాతుఆయతనానం అస్సాదనాభినన్దనపరామాసకాలే అతీతాదిఆరమ్మణా హోన్తి. పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ అస్సాదేన్తస్స అభినన్దన్తస్స ‘సత్తో సత్తో’తి పరామసిత్వా గణ్హన్తస్స నవత్తబ్బారమ్మణా హోన్తి. దిట్ఠివిప్పయుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తేహి పరామాసగ్గహణం నత్థి. ద్వే పటిఘసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అతీతాదిభేదే ధమ్మే ఆరబ్భ దోమనస్సితానం అతీతాదిఆరమ్మణా, పణ్ణత్తిం ఆరబ్భ దోమనస్సితానం నవత్తబ్బారమ్మణా. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తా తేసు ఏవ ధమ్మేసు అనిట్ఠఙ్గతభావేన చేవ ఉద్ధతభావేన చ పవత్తియం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్ననవత్తబ్బారమ్మణా. కిరియతో అట్ఠ సహేతుకచిత్తుప్పాదా కుసలచిత్తుప్పాదగతికా ఏవ. కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతా పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనవసేన పవత్తియం పచ్చుప్పన్నారమ్మణావ. మనోద్వారే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నారమ్మణానఞ్చేవ పణ్ణత్తినిబ్బానారమ్మణానఞ్చ జవనానం పురేచారికకాలే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్ననవత్తబ్బారమ్మణా.

యథావుత్తప్పభేదే రూపావచరజ్ఝానే సబ్బత్థపాదకచతుత్థం ఆకాసకసిణచతుత్థం ఆలోకకసిణచతుత్థం బ్రహ్మవిహారచతుత్థం ఆనాపానచతుత్థన్తి ఇమాని పఞ్చ నవత్తబ్బారమ్మణానేవ. ‘ఇద్ధివిధచతుత్థం’ కాయవసేన చిత్తం పరిణామేన్తస్స అతీతపాదకజ్ఝానచిత్తం ఆరబ్భ పవత్తనతో అతీతారమ్మణం. మహాధాతునిధానే మహాకస్సపత్థేరాదీనం వియ అనాగతం అధిట్ఠహన్తానం అనాగతారమ్మణం హోతి. మహాకస్సపత్థేరో కిర మహాధాతునిధానం కరోన్తో అనాగతే అట్ఠారసవస్సాధికాని ద్వే వస్ససతాని ఇమే గన్ధా మా సుస్సింసు, పుప్ఫాని మా మిలాయింసు, దీపా మా నిబ్బాయింసూతి అధిట్ఠహి. సబ్బం తథేవ అహోసి. అస్సగుత్తత్థేరో వత్తనియసేనాసనే భిక్ఖుసఙ్ఘం సుక్ఖభత్తం భుఞ్జమానం దిస్వా ‘ఉదకసోణ్డి దివసే దివసే, పురేభత్తం దధిరసా హోతూ’తి అధిట్ఠహి. పురేభత్తం గహితం దధిరసం హోతి పచ్ఛాభత్తే పాకతికమేవ. కాయం పన చిత్తసన్నిస్సితం కత్వా అదిస్సమానేన కాయేన గమనకాలే, అఞ్ఞస్స వా పాటిహారియస్స కరణకాలే, కాయం ఆరబ్భ పవత్తత్తా పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి.

‘దిబ్బసోతచతుత్థం’ విజ్జమానసద్దమేవ ఆరబ్భ పవత్తితో పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి. చేతోపరియఞాణచతుత్థం అతీతే సత్తదివసబ్భన్తరే అనాగతే సత్తదివసబ్భన్తరే పరేసం చిత్తం జానన్తస్స అతీతారమ్మణం అనాగతారమ్మణఞ్చ హోతి. సత్తదివసాతిక్కమే పన తం జానితుం న సక్కోతి. అతీతానాగతంసఞాణానఞ్హి ఏస విసయో. న ఏతస్స పచ్చుప్పన్నజాననకాలే పన పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి.

పచ్చుప్పన్నఞ్చ నామేతం తివిధం – ఖణపచ్చుప్పన్నం సన్తతిపచ్చుప్పన్నం అద్ధాపచ్చుప్పన్నఞ్చ. తత్థ ఉప్పాదట్ఠితిభఙ్గప్పత్తం ‘ఖణపచ్చుప్పన్నం’. ఏకద్విసన్తతివారపరియాపన్నం ‘సన్తతిపచ్చుప్పన్నం’. తత్థ అన్ధకారే నిసీదిత్వా ఆలోకట్ఠానం గతస్స న తావ ఆరమ్మణం పాకటం హోతి; యావ పన తం పాకటం హోతి, ఏత్థన్తరే ఏకద్విసన్తతివారా వేదితబ్బా. ఆలోకట్ఠానే విచరిత్వా ఓవరకం పవిట్ఠస్సాపి న తావ సహసా రూపం పాకటం హోతి; యావ తం పాకటం హోతి, ఏత్థన్తరే ఏకద్విసన్తతివారా వేదితబ్బా. దూరే ఠత్వా పన రజకానం హత్థవికారం ఘణ్డిభేరీఆదిఆకోటనవికారఞ్చ దిస్వాపి న తావ సద్దం సుణాతి; యావ పన తం సుణాతి, ఏతస్మిమ్పి అన్తరే ఏకద్విసన్తతివారా వేదితబ్బా. ఏవం తావ మజ్ఝిమభాణకా. సంయుత్తభాణకా పన ‘రూపసన్తతి అరూపసన్తతీ’తి ద్వే సన్తతియో వత్వా, ‘ఉదకం అక్కమిత్వా గతస్స యావ తీరే అక్కన్తఉదకలేఖా న విప్పసీదతి, అద్ధానతో ఆగతస్స యావ కాయే ఉసుమభావో న వూపసమ్మతి, ఆతపా ఆగన్త్వా గబ్భం పవిట్ఠస్స యావ అన్ధకారభావో న విగచ్ఛతి, అన్తోగబ్భే కమ్మట్ఠానం మనసికరిత్వా దివా వాతపానం వివరిత్వా ఓలోకేన్తస్స యావ అక్ఖీనం ఫన్దనభావో న వూపసమ్మతి, అయం రూపసన్తతి నామ; ద్వే తయో జవనవారా అరూపసన్తతి నామా’తి వత్వా ‘తదుభయమ్పి సన్తతిపచ్చుప్పన్నం నామా’తి వదన్తి.

ఏకభవపరిచ్ఛిన్నం పన అద్ధాపచ్చుప్పన్నం నామ. యం సన్ధాయ భద్దేకరత్తసుత్తే ‘‘యో చావుసో, మనో యే చ ధమ్మా ఉభయమేతం పచ్చుప్పన్నం. తస్మిం చే పచ్చుప్పన్నే ఛన్దరాగపటిబద్ధం హోతి విఞ్ఞాణం, ఛన్దరాగపటిబద్ధత్తా విఞ్ఞాణస్స తదభినన్దతి, తదభినన్దన్తో పచ్చుప్పన్నేసు ధమ్మేసు సంహీరతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౪) వుత్తం. సన్తతిపచ్చుప్పన్నఞ్చేత్థ అట్ఠకథాసు ఆగతం. అద్ధాపచ్చుప్పన్నం సుత్తే.

తత్థ కేచి ‘ఖణపచ్చుప్పన్నం చిత్తం చేతోపరియఞాణస్స ఆరమ్మణం హోతీ’తి వదన్తి. కింకారణా? యస్మా ఇద్ధిమస్స చ పరస్స చ ఏకక్ఖణే చిత్తం ఉప్పజ్జతీతి. ఇదఞ్చ నేసం ఓపమ్మం – యథా ఆకాసే ఖిత్తే పుప్ఫముట్ఠిమ్హి అవస్సం ఏకం పుప్ఫం ఏకస్స వణ్టం పటివిజ్ఝతి వణ్టేన వణ్టం పటివిజ్ఝతి, ఏవం పరస్స చిత్తం జానిస్సామీతి రాసివసేన మహాజనస్స చిత్తే ఆవజ్జితే అవస్సం ఏకస్స చిత్తం ఏకేన చిత్తేన ఉప్పాదక్ఖణే వా ఠితిక్ఖణే వా భఙ్గక్ఖణే వా పటివిజ్ఝతీతి. తం పన వస్ససతమ్పి వస్ససహస్సమ్పి ఆవజ్జన్తో యేన చిత్తేన ఆవజ్జేతి, యేన చ జానాతి తేసం ద్విన్నం సహట్ఠానాభావతో ఆవజ్జనజవనానఞ్చ అనిట్ఠే ఠానే నానారమ్మణభావప్పత్తిదోసతో అయుత్తన్తి అట్ఠకథాసు పటిక్ఖిత్తం. సన్తతిపచ్చుప్పన్నం పన అద్ధాపచ్చుప్పన్నఞ్చ ఆరమ్మణం హోతీతి వేదితబ్బం.

తత్థ యం వత్తమానజవనవీథితో అతీతానాగతవసేన ద్వితిజవనవీథిపరిమాణకాలే పరస్స చిత్తం, తం సబ్బమ్పి సన్తతిపచ్చుప్పన్నం నామ. అద్ధాపచ్చుప్పన్నం పన జవనవారేన దీపేతబ్బన్తి యం అట్ఠకథాయం వుత్తం తం సువుత్తం. తత్రాయం దీపనా – ఇద్ధిమా పరస్స చిత్తం జానితుకామో ఆవజ్జేతి. ఆవజ్జనం ఖణపచ్చుప్పన్నం ఆరమ్మణం కత్వా తేనేవ సహ నిరుజ్ఝతి. తతో చత్తారి పఞ్చ జవనాని యేసం పచ్ఛిమం ఇద్ధిచిత్తం, సేసాని కామావచరాని. తేసం సబ్బేసమ్పి తదేవ నిరుద్ధం చిత్తమారమ్మణం హోతి. న చ తాని నానారమ్మణాని హోన్తి. అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణత్తా ఏకారమ్మణాని. ఏకారమ్మణత్తేపి చ ఇద్ధిచిత్తమేవ పరస్స చిత్తం పజానాతి, న ఇతరాని; యథా చక్ఖుద్వారే చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ రూపం పస్సతి, న ఇతరానీతి. ఇతి ఇదం సన్తతిపచ్చుప్పన్నస్స చేవ అద్ధాపచ్చుప్పన్నస్స చ వసేన పచ్చుప్పన్నారమ్మణం హోతి. యస్మా వా సన్తతిపచ్చుప్పన్నమ్పి అద్ధాపచ్చుప్పన్నేయేవ పతతి, తస్మా అద్ధాపచ్చుప్పన్నవసేనేతం పచ్చుప్పన్నారమ్మణన్తి వేదితబ్బం.

‘పుబ్బేనివాసఞాణచతుత్థం’ నామగోత్తానుస్సరణే నిబ్బాననిమిత్తపచ్చవేక్ఖణే చ నవత్తబ్బారమ్మణం, సేసకాలే అతీతారమ్మణమేవ. యథాకమ్ముపగఞాణచతుత్థమ్పి అతీతారమ్మణమేవ. తత్థ కిఞ్చాపి పుబ్బేనివాసచేతోపరియఞాణానిపి అతీతారమ్మణాని హోన్తి, అథ ఖో తేసం పుబ్బేనివాసఞాణస్స అతీతక్ఖన్ధా ఖన్ధపటిబద్ధఞ్చ కిఞ్చి అనారమ్మణం నామ నత్థి. తఞ్హి అతీతక్ఖన్ధఖన్ధపటిబద్ధేసు ధమ్మేసు సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమగతికం హోతి. చేతోపరియఞాణస్స చ సత్తదివసబ్భన్తరాతీతం చిత్తమేవ ఆరమ్మణం. తఞ్హి అఞ్ఞం ఖన్ధం వా ఖన్ధపటిబద్ధం వా న జానాతి, మగ్గసమ్పయుత్తచిత్తారమ్మణత్తా పన పరియాయతో మగ్గారమ్మణన్తి వుత్తం. యథాకమ్ముపగఞాణస్స చ అతీతచేతనామత్తమేవారమ్మణన్తి. అయం విసేసో వేదితబ్బో. అయమేత్థ అట్ఠకథానయో. యస్మా పన ‘‘కుసలా ఖన్ధా ఇద్ధివిధఞాణస్స చేతోపరియఞాణస్స పుబ్బేనివాసానుస్సతిఞాణస్స యథాకమ్ముపగఞాణస్స అనాగతంసఞాణస్స ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౦౪) పట్ఠానే వుత్తం, తస్మా చత్తారోపి ఖన్ధా చేతోపరియఞాణయథాకమ్ముపగఞాణానం ఆరమ్మణం హోన్తి. తత్రాపి యథాకమ్ముపగఞాణస్స కుసలాకుసలా ఏవాతి.

‘దిబ్బచక్ఖుఞాణచతుత్థం’ విజ్జమానవణ్ణారమ్మణత్తా పచ్చుప్పన్నారమ్మణమేవ. అనాగతంసఞాణచతుత్థం అనాగతారమ్మణమేవ. తఞ్హి అనాగతక్ఖన్ధఖన్ధపటిబద్ధేసు ధమ్మేసు పుబ్బేనివాసఞాణం వియ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణసమగతికం హోతి. తత్థ కిఞ్చాపి చేతోపరియఞాణమ్పి అనాగతారమ్మణం హోతి, తం పన సత్తదివసబ్భన్తరే ఉప్పజ్జనకచిత్తమేవ ఆరమ్మణం కరోతి. ఇదం అనాగతే కప్పసతసహస్సే ఉప్పజ్జనకచిత్తమ్పి ఖన్ధేపి ఖన్ధపటిబద్ధమ్పి. రూపావచరతికచతుక్కజ్ఝానాదీని అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నేసు ఏకధమ్మమ్పి ఆరబ్భ అప్పవత్తితో ఏకన్తనవత్తబ్బారమ్మణానేవాతి వేదితబ్బాని.

౧౪౩౫. అజ్ఝత్తత్తికే అనిన్ద్రియబద్ధరూపఞ్చ నిబ్బానఞ్చ బహిద్ధాతి ఇదం యథా ఇన్ద్రియబద్ధం పరపుగ్గలసన్తానే బహిద్ధాతి వుచ్చమానమ్పి తస్స అత్తనో సన్తానపరియాపన్నత్తా నియకజ్ఝత్తం హోతి, ఏవం న కేనచి పరియాయేన అజ్ఝత్తం హోతీతి నియకజ్ఝత్తపరియాయస్స అభావేన బహిద్ధాతి వుత్తం, న నియకజ్ఝత్తమత్తస్స అసమ్భవతో. నియకజ్ఝత్తమత్తస్స పన అసమ్భవమత్తం సన్ధాయ అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికే బహిద్ధారమ్మణతా వుత్తా. అజ్ఝత్తధమ్మాపగమమత్తతోవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనారమ్మణస్స అజ్ఝత్తభావమ్పి బహిద్ధాభావమ్పి అజ్ఝత్తబహిద్ధాభావమ్పి అననుజానిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం న వత్తబ్బం అజ్ఝత్తారమ్మణన్తిపీతిఆది వుత్తం.

తత్థ న కేవలం తదేవ నవత్తబ్బారమ్మణం, తస్స పన ఆవజ్జనమ్పి, ఉపచారచిత్తానిపి, తస్సారమ్మణస్స పచ్చవేక్ఖణచిత్తానిపి, తస్సేవ అస్సాదనాదివసేన పవత్తాని అకుసలచిత్తానిపి నవత్తబ్బారమ్మణానేవాతి. తాని పన తస్మిం వుత్తే వుత్తానేవ హోన్తీతి విసుం న వుత్తాని. కథం వుత్తానేవ హోన్తీతి? ఏతఞ్హి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, యఞ్చ తస్స పురేచారికం ఆవజ్జనఉపచారాదివసేన పవత్తం, తేన సహ ఏకారమ్మణం భవేయ్య. తం సబ్బం అతీతారమ్మణత్తికే ‘కామావచరకుసలం, అకుసలం, కిరియతో నవ చిత్తుప్పాదా, రూపావచరచతుత్థజ్ఝాన’న్తి ఏవం వుత్తానం ఏతేసం చిత్తుప్పాదానం ‘సియా న వత్తబ్బా అతీతారమ్మణాతిపీ’తిఆదినా నయేన నవత్తబ్బారమ్మణభావస్స అనుఞ్ఞాతత్తా, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స చ ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం, చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా, చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, ఇమే ధమ్మా న వత్తబ్బా అతీతారమ్మణాతిపీ’తి ఏవం ఏకన్తేన నవత్తబ్బారమ్మణత్తవచనతో నవత్తబ్బారమ్మణన్తి వుత్తం. ఇదాని తం అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికే ఏకమ్పి వుచ్చమానం యస్మా హేట్ఠా తేన సహ ఏకారమ్మణభావమ్పి సన్ధాయ కామావచరకుసలాదీనం నవత్తబ్బారమ్మణతా వుత్తా, తస్మా ఇధాపి తేసం నవత్తబ్బారమ్మణభావం దీపేతి. కో హి తేన సహ ఏకారమ్మణానం నవత్తబ్బారమ్మణభావే అన్తరాయోతి? ఏవం తస్మిం వుత్తే ‘వుత్తానేవ హోన్తీ’తి వేదితబ్బాని. సేసమేత్థ అజ్ఝత్తారమ్మణత్తికే పాళితో ఉత్తానమేవ.

ఆరమ్మణవిభాగే పన విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి ఇమేసం తావ కుసలవిపాకకిరియవసేన ఛన్నం చిత్తుప్పాదానం అత్తనో సన్తానసమ్బన్ధం హేట్ఠిమసమాపత్తిం ఆరబ్భ పవత్తితో అజ్ఝత్తారమ్మణతా వేదితబ్బా. ఏత్థ చ కిరియఆకాసానఞ్చాయతనం కిరియవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్సేవ ఆరమ్మణం హోతి, న ఇతరస్స. కస్మా? ఆకాసానఞ్చాయతనకిరియసమఙ్గినో కుసలస్స వా విపాకస్స వా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స అభావతో. కుసలం పన కుసలవిపాకకిరియానం తిణ్ణమ్పి ఆరమ్మణం హోతి. కస్మా? ఆకాసానఞ్చాయతనకుసలం నిబ్బత్తేత్వా ఠితస్స తతో ఉద్ధం తివిధస్సపి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనస్స ఉప్పత్తిసమ్భవతో. విపాకం పన న కస్సచి ఆరమ్మణం హోతి. కస్మా? విపాకతో వుట్ఠహిత్వా చిత్తస్స అభినీహారాసమ్భవతో. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స ఆరమ్మణకరణేపి ఏసేవ నయో. రూపావచరత్తికచతుక్కజ్ఝానాదీనం సబ్బేసమ్పి నియకజ్ఝత్తతో బహిద్ధాభావేన బహిద్ధాభూతాని పథవీకసిణాదీని ఆరబ్భ పవత్తితో బహిద్ధారమ్మణతా వేదితబ్బా.

సబ్బేవ కామావచరా కుసలాకుసలాబ్యాకతా ధమ్మా, రూపావచరం చతుత్థం ఝానన్తి ఏత్థ కుసలతో తావ చత్తారో ఞాణసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అత్తనో ఖన్ధాదీని పచ్చవేక్ఖన్తస్స అజ్ఝత్తారమ్మణా. పరేసం ఖన్ధాదిపచ్చవేక్ఖణే పణ్ణత్తినిబ్బానపచ్చవేక్ఖణే చ బహిద్ధారమ్మణా. తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ఞాణవిప్పయుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తేసం నిబ్బానపచ్చవేక్ఖణం నత్థి. అకుసలతో చత్తారో దిట్ఠిసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదా అత్తనో ఖన్ధాదీనం అస్సాదనాభినన్దనపరామాసగహణకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరస్స ఖన్ధాదీసు చేవ అనిన్ద్రియబద్ధరూపకసిణాదీసు చ తథేవ పవత్తికాలే బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. దిట్ఠివిప్పయుత్తేసుపి ఏసేవ నయో. కేవలఞ్హి తేసం పరామాసగహణం నత్థి. ద్వేపి పటిఘసమ్పయుత్తా అత్తనో ఖన్ధాదీసు దోమనస్సితస్స అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరస్స ఖన్ధాదీసు చేవ అనిన్ద్రియబద్ధరూపపణ్ణత్తీసు చ బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చసమ్పయుత్తానమ్పి వుత్తపకారేసు ధమ్మేసు విచికిచ్ఛనఫన్దనభావవసేన పవత్తియం అజ్ఝత్తాదిఆరమ్మణతా వేదితబ్బా.

ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, తిస్సో చ మనోధాతుయోతి, ఇమే తేరస చిత్తుప్పాదా అత్తనో రూపాదీని ఆరబ్భ పవత్తియం అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరస్స రూపాదీసు పవత్తా బహిద్ధారమ్మణా, తదుభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. సోమనస్ససహగతఅహేతుకవిపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు పఞ్చద్వారే సన్తీరణతదారమ్మణవసేన అత్తనో పఞ్చ రూపాదిధమ్మే, మనోద్వారే తదారమ్మణవసేనేవ అఞ్ఞేపి అజ్ఝత్తికే కామావచరధమ్మే ఆరబ్భ పవత్తియం అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరేసం ధమ్మేసు పవత్తమానా బహిద్ధారమ్మణా, ఉభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ఉపేక్ఖాసహగతవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయేపి ఏసేవ నయో. కేవలం పనేతా సుగతియం దుగ్గతియఞ్చ పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేనాపి అజ్ఝత్తాదిభేదేసు కమ్మాదీసు పవత్తన్తి.

అట్ఠ మహావిపాకచిత్తానిపి తాసంయేవ ద్విన్నం సమానగతికాని. కేవలం పనేతాని సన్తీరణవసేన న పవత్తన్తి. పటిసన్ధిభవఙ్గచుతివసేనేవ ఏతాని సుగతియంయేవ పవత్తన్తి. సోమనస్ససహగతాహేతుకకిరియా పఞ్చద్వారే అత్తనో రూపాదీని ఆరబ్భ పహట్ఠాకారకరణవసేన పవత్తియం అజ్ఝత్తారమ్మణా, పరస్స రూపాదీసు పవత్తా బహిద్ధారమ్మణా. మనోద్వారే తథాగతస్స జోతిపాలమాణవమఘదేవరాజకణ్హతాపసాదికాలేసు అత్తనా కతకిరియం పచ్చవేక్ఖన్తస్స హసితుప్పాదవసేన పవత్తా అజ్ఝత్తారమ్మణా.

మల్లికాయ దేవియా సన్తతిమహామత్తస్స సుమనమాలాకారస్సాతి ఏవమాదీనం కిరియాకరణం ఆరబ్భ పవత్తికాలే బహిద్ధారమ్మణా. ఉభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణా. ఉపేక్ఖాసహగతకిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనవసేన మనోద్వారే చ ఆవజ్జనవసేన పవత్తియం అజ్ఝత్తాదిఆరమ్మణా. అట్ఠ మహాకిరియా కుసలచిత్తగతికా ఏవ. కేవలఞ్హి తా ఖీణాసవానం ఉప్పజ్జన్తి, కుసలాని సేక్ఖపుథుజ్జనానన్తి ఏత్తకమేవేత్థ నానాకరణం.

వుత్తప్పకారే రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే సబ్బత్థపాదకచతుత్థాదీని పఞ్చ ఝానాని ఇమస్మిం తికే ఓకాసం లభన్తి. ఏతాని హి కసిణపణ్ణత్తినిమిత్తారమ్మణత్తా బహిద్ధారమ్మణాని.

‘ఇద్ధివిధచతుత్థం’ కాయవసేన చిత్తం, చిత్తవసేన వా కాయం పరిణామనకాలే అత్తనో కుమారకవణ్ణాదినిమ్మానకాలే చ సకాయచిత్తానం ఆరమ్మణకరణతో అజ్ఝత్తారమ్మణం, బహిద్ధా హత్థిఅస్సాదిదస్సనకాలే బహిద్ధారమ్మణం, కాలేన అజ్ఝత్తం కాలేన బహిద్ధా, పవత్తియం అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం.

‘దిబ్బసోతచతుత్థం’ అత్తనో కుచ్ఛిసద్దసవనకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం, పరేసం సద్దసవనకాలే బహిద్ధారమ్మణం, ఉభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం. ‘చేతోపరియఞాణచతుత్థం’ పరేసం చిత్తారమ్మణతో బహిద్ధారమ్మణమేవ. అత్తనో చిత్తజాననే పన తేన పయోజనం నత్థి. ‘పుబ్బేనివాసచతుత్థం’ అత్తనో ఖన్ధానుస్సరణకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం, పరస్స ఖన్ధే, అనిద్రియబద్ధరూపం, తిస్సో చ పణ్ణత్తియో అనుస్సరణతో బహిద్ధారమ్మణం, ఉభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం.

‘దిబ్బచక్ఖుచతుత్థం’ అత్తనో కుచ్ఛిగతాదిరూపదస్సనకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం, అవసేసరూపదస్సనకాలే బహిద్ధారమ్మణం, ఉభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం. ‘అనాగతంసఞాణచతుత్థం’ అత్తనో అనాగతక్ఖన్ధానుస్సరణకాలే అజ్ఝత్తారమ్మణం, పరస్స అనాగతక్ఖన్ధానం వా అనిన్ద్రియబద్ధస్స వా రూపస్స అనుస్సరణకాలే బహిద్ధారమ్మణం, ఉభయవసేన అజ్ఝత్తబహిద్ధారమ్మణం. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనస్స నవత్తబ్బారమ్మణతాయ కారణం హేట్ఠా వుత్తమేవ.

దుకఅత్థుద్ధారవణ్ణనా

౧౪౪౧. హేతుగోచ్ఛకనిద్దేసే తయో కుసలహేతూతిఆదినా నయేన హేతూ దస్సేత్వా పున తేయేవ ఉప్పత్తిట్ఠానతో దస్సేతుం చతూసు భూమీసు కుసలేసు ఉప్పజ్జన్తీతిఆది వుత్తం. ఇమినా ఉపాయేన సేసగోచ్ఛకేసుపి దేసనానయో వేదితబ్బో.

౧౪౭౩. యత్థ ద్వే తయో ఆసవా ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థ తివిధేన ఆసవానం ఏకతో ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. తత్థ చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు అవిజ్జాసవేన, దిట్ఠిసమ్పయుత్తేసు దిట్ఠాసవఅవిజ్జాసవేహి సద్ధిన్తి కామాసవో దువిధేన ఏకతో ఉప్పజ్జతి. భవాసవో చతూసు దిట్ఠివిప్పయుత్తేసు అవిజ్జాసవేన సద్ధిన్తి ఏకధావ ఏకతో ఉప్పజ్జతి. యథా చేత్థ ఏవం యత్థ ద్వే తీణి సంయోజనాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి ఏత్థాపి సంయోజనానం ఉప్పత్తి ఏకతో దసధా భవే. తత్థ కామరాగో చతుధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి, పటిఘో తిధా, మానో ఏకధా. తథా విచికిచ్ఛా చేవ భవరాగో చ. కథం? కామరాగో తావ మానసంయోజనఅవిజ్జాసంయోజనేహి చేవ, దిట్ఠిసంయోజనఅవిజ్జాసంయోజనేహి చ, సీలబ్బతపరామాసఅవిజ్జాసంయోజనేహి చ, అవిజ్జాసంయోజనమత్తేనేవ చ సద్ధిన్తి ఏవం చతుధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. పటిఘో పన ఇస్సాసంయోజనఅవిజ్జాసంయోజనేహి చేవ, మచ్ఛరియసంయోజనఅవిజ్జాసంయోజనేహి చ, అవిజ్జాసంయోజనమత్తేనేవ చ సద్ధిన్తి ఏవం తిధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. మానో భవరాగావిజ్జాసంయోజనేహి సద్ధిం ఏకధావ ఏకతో ఉప్పజ్జతి. తథా విచికిచ్ఛా. సా హి అవిజ్జాసంయోజనేన సద్ధిం ఏకధా ఉప్పజ్జతి. భవరాగేపి ఏసేవ నయోతి. ఏవమేత్థ ద్వే తీణి సంయోజనాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తి.

౧౫౧౧. యం పనేతం నీవరణగోచ్ఛకే యత్థ ద్వే తీణి నీవరణాని ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం, తత్థాపి అట్ఠధా నీవరణానం ఏకతో ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. ఏతేసు హి కామచ్ఛన్దో దువిధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి, బ్యాపాదో చతుధా, ఉద్ధచ్చం ఏకధా. తథా విచికిచ్ఛా. కథం? కామచ్ఛన్దో తావ అసఙ్ఖారికచిత్తేసు ఉద్ధచ్చనీవరణఅవిజ్జానీవరణేహి, ససఙ్ఖారికేసు థినమిద్ధఉద్ధచ్చఅవిజ్జానీవరణేహి సద్ధిం దువిధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. యం పనేతం ద్వే తీణీతి వుత్తం, తం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదవసేన వుత్తం. తస్మా చతున్నమ్పి ఏకతో ఉప్పజ్జతీతి వచనం యుజ్జతి ఏవ. బ్యాపాదో పన అసఙ్ఖారికచిత్తే ఉద్ధచ్చఅవిజ్జానీవరణేహి, ససఙ్ఖారికే థినమిద్ధఉద్ధచ్చఅవిజ్జానీవరణేహి, అసఙ్ఖారికేయేవ ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చఅవిజ్జానీవరణేహి, ససఙ్ఖారికేయేవ థినమిద్ధఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చఅవిజ్జానీవరణేహి సద్ధిన్తి చతుధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. ఉద్ధచ్చం పన అవిజ్జానీవరణమత్తేన సద్ధిం ఏకధావ ఏకతో ఉప్పజ్జతి. విచికిచ్ఛుద్ధచ్చఅవిజ్జానీవరణేహి సద్ధిం ఏకధావ ఏకతో ఉప్పజ్జతి.

౧౫౭౭. యమ్పిదం కిలేసగోచ్ఛకే యత్థ ద్వే తయో కిలేసా ఏకతో ఉప్పజ్జన్తీతి వుత్తం, తత్థ ‘ద్వే కిలేసా అఞ్ఞేహి, తయో వా కిలేసా అఞ్ఞేహి కిలేసేహి సద్ధిం ఉప్పజ్జన్తీ’తి ఏవమత్థో వేదితబ్బో. కస్మా? ద్విన్నం తిణ్ణంయేవ వా ఏకతో ఉప్పత్తియా అసమ్భవతో.

తత్థ దసధా కిలేసానం ఏకతో ఉప్పత్తి హోతి. ఏత్థ హి లోభో ఛధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. పటిఘో ద్విధా. తథా మోహోతి వేదితబ్బో. కథం? లోభో తావ అసఙ్ఖారికే దిట్ఠివిప్పయుత్తే మోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, ససఙ్ఖారికే మోహథినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, అసఙ్ఖారికేయేవ మోహమానుద్ధచ్చాహిరికానోత్తప్పేహి, ససఙ్ఖారికేయేవ మోహమానథినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, దిట్ఠిసమ్పయుత్తే పన అసఙ్ఖారికే మోహఉద్ధచ్చదిట్ఠిఅహిరికానోత్తప్పేహి, ససఙ్ఖారికే మోహదిట్ఠిథినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి సద్ధిన్తి ఛధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి.

పటిఘో పన అసఙ్ఖారికే మోహఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, ససఙ్ఖారికే మోహథినఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి సద్ధిన్తి ఏవం ద్విధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. మోహో పన విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తే విచికిచ్ఛుద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి, ఉద్ధచ్చసమ్పయుత్తే ఉద్ధచ్చఅహిరికానోత్తప్పేహి సద్ధిన్తి ఏవం ద్విధా ఏకతో ఉప్పజ్జతి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

అట్ఠసాలినియా ధమ్మసఙ్గహఅట్ఠకథాయ

అట్ఠకథాకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.

నిగమనకథా

ఏత్తావతా చ –

చిత్తం రూపఞ్చ నిక్ఖేపం, అత్థుద్ధారం మనోరమం;

యం లోకనాథో భాజేన్తో, దేసేసి ధమ్మసఙ్గణిం.

అభిధమ్మస్స సఙ్గయ్హ, ధమ్మే అనవసేసతో;

ఠితాయ తస్సా ఆరద్ధా, యా మయా అత్థవణ్ణనా.

అనాకులానమత్థానం, సమ్భవా అట్ఠసాలినీ;

ఇతి నామేన సా ఏసా, సన్నిట్ఠానముపాగతా.

ఏకూనచత్తాలీసాయ, పాళియా భాణవారతో;

చిరట్ఠితత్థం ధమ్మస్స, నిట్ఠాపేన్తేన తం మయా.

యం పత్తం కుసలం తస్స, ఆనుభావేన పాణినో;

సబ్బే సద్ధమ్మరాజస్స, ఞత్వా ధమ్మం సుఖావహం.

పాపుణన్తు విసుద్ధాయ, సుఖాయ పటిపత్తియా;

అసోకమనుపాయాసం, నిబ్బానసుఖముత్తమం.

చిరం తిట్ఠతు సద్ధమ్మో, ధమ్మే హోన్తు సగారవా;

సబ్బేపి సత్తా కాలేన, సమ్మా దేవో పవస్సతు.

యథా రక్ఖింసు పోరాణా, సురాజానో తథేవిమం;

రాజా రక్ఖతు ధమ్మేన, అత్తనోవ పజం పజన్తి.

పరమవిసుద్ధసద్ధాబుద్ధివీరియపటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవమద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయసమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిప్పభేదే సాట్ఠకథే సత్థుసాసనే అప్పటిహతఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదీవరేన మహాకవినా పభిన్నపటిసమ్భిదాపరివారే ఛళభిఞ్ఞాదిప్పభేదగుణపటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే సుప్పతిట్ఠితబుద్ధీనం థేరవంసప్పదీపానం థేరానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన విపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన కతా అయం అట్ఠసాలినీ నామ ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథా.

తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;

దస్సేన్తీ కులపుత్తానం, నయం పఞ్ఞావిసుద్ధియా.

యావ ‘బుద్ధో’తి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;

లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.

అట్ఠసాలినీ నామ

ధమ్మసఙ్గహ-అట్ఠకథా నిట్ఠితా.