కామావచరకుసలపదభాజనీయం

౧. ఇదాని యథానిక్ఖిత్తాయ మాతికాయ సఙ్గహితే ధమ్మే పభేదతో దస్సేతుం కతమే ధమ్మా కుసలాతి ఇదం పదభాజనీయం ఆరద్ధం. తత్థ యదేతం యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీతి పఠమం కామావచరకుసలం దస్సితం, తస్స తావ నిద్దేసే ధమ్మవవత్థానవారో సఙ్గహవారో సుఞ్ఞతవారోతి తయో మహావారా హోన్తి. తేసు ధమ్మవవత్థానవారో ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్విధా ఠితో. తేసు ఉద్దేసవారస్స పుచ్ఛా, సమయనిద్దేసో, ధమ్ముద్దేసో, అప్పనాతి చత్తారో పరిచ్ఛేదా. తేసు ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి అయం పుచ్ఛా నామ. ‘యస్మిం సమయే కామావచరం…పే… తస్మిం సమయే’తి అయం సమయనిద్దేసో నామ. ‘ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’తి అయం ధమ్ముద్దేసో నామ. ‘యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా ఇమే ధమ్మా కుసలా’తి అయం అప్పనా నామ.

ఏవం చతూహి పరిచ్ఛేదేహి ఠితస్స ఉద్దేసవారస్స య్వాయం పఠమో పుచ్ఛాపరిచ్ఛేదో, తత్థ ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా. పఞ్చవిధాహి పుచ్ఛా – అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా, దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా, విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా, అనుమతిపుచ్ఛా, కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి. తాసం ఇదం నానత్తం –

కతమా అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం అఞ్ఞాతం హోతి, అదిట్ఠం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం. తస్స ఞాణాయ దస్సనాయ తులనాయ తీరణాయ విభూతత్థాయ విభావనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

కతమా దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా? పకతియా లక్ఖణం ఞాతం హోతి, దిట్ఠం తులితం తీరితం విభూతం విభావితం, సో అఞ్ఞేహి పణ్డితేహి సద్ధిం సంసన్దనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

కతమా విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా? పకతియా సంసయపక్ఖన్దో హోతి, విమతిపక్ఖన్దో ద్వేళ్హకజాతో – ‘ఏవం ను ఖో, నను ఖో, కిం ను ఖో, కథం ను ఖో’తి. సో విమతిచ్ఛేదనత్థాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా (మహాని. ౧౫౦; చూళని. పుణ్ణకమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౨).

కతమా అనుమతిపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం అనుమతియా పఞ్హం పుచ్ఛతి – ‘తం కిం మఞ్ఞథ, భిక్ఖవే, రూపం నిచ్చం వా అనిచ్చం వా’తి? ‘అనిచ్చం, భన్తే’. ‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం వా తం సుఖం వా’తి? ‘దుక్ఖం, భన్తే’. ‘యం పనానిచ్చం దుక్ఖం విపరిణామధమ్మం, కల్లం ను తం సమనుపస్సితుం ఏతం మమ, ఏసోహమస్మి, ఏసో మే అత్తా’తి? ‘నోహేతం, భన్తే’తి (సం. ని. ౩.౭౯; మహావ. ౨౧). అయం అనుమతిపుచ్ఛా.

కతమా కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛా? భగవా భిక్ఖూనం కథేతుకమ్యతాయ పఞ్హం పుచ్ఛతి. ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, సతిపట్ఠానా. కతమే చత్తారో’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩)? అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి.

తత్థ బుద్ధానం పురిమా తిస్సో పుచ్ఛా నత్థి. కస్మా? బుద్ధానఞ్హి తీసు అద్ధాసు కిఞ్చి సఙ్ఖతం, అద్ధావిముత్తం వా అసఙ్ఖతం, అదిట్ఠం అనఞ్ఞాతం అజోతితం అతులితం అతీరితం అవిభూతం అవిభావితం నామ నత్థి. తేన తేసం అదిట్ఠజోతనాపుచ్ఛా నత్థి. యం పన భగవతా అత్తనో ఞాణేన పటివిద్ధం, తస్స అఞ్ఞేన సమణేన వా బ్రాహ్మణేన వా దేవేన వా మారేన వా బ్రహ్మునా వా సద్ధిం సంసన్దనకిచ్చం నత్థి. తేనస్స దిట్ఠసంసన్దనాపుచ్ఛా నత్థి. యస్మా పనేస అకథంకథీ తిణ్ణవిచికిచ్ఛో సబ్బధమ్మేసు విహతసంసయో, తేనస్స విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛా నత్థి. ఇతరా ద్వే పన పుచ్ఛా భగవతో అత్థి. తాసు అయం కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాతి వేదితబ్బా.

తత్థ ‘కతమే’తిపదేన నిద్దిసితబ్బధమ్మే పుచ్ఛతి. ‘ధమ్మా కుసలా’తి హి వచనమత్తేన ‘కిం కతా కిం వా కరోన్తీ’తి న సక్కా ఞాతుం. ‘కతమే’తి వుత్తే పన తేసం పుట్ఠభావో పఞ్ఞాయతి. తేన వుత్తం ‘కతమేతిపదేన నిద్దిసితబ్బధమ్మే పుచ్ఛతీ’తి. ‘ధమ్మా కుసలా’తిపదద్వయేన పుచ్ఛాయ పుట్ఠధమ్మే దస్సేతి. తేసం అత్థో హేట్ఠా పకాసితోవ.

కస్మా పనేత్థ మాతికాయం వియ ‘కుసలా ధమ్మా’తి అవత్వా ‘ధమ్మా కుసలా’తి పదానుక్కమో కతోతి? పభేదతో ధమ్మానం దేసనం దీపేత్వా పభేదవన్తదస్సనత్థం. ఇమస్మిఞ్హి అభిధమ్మే ధమ్మావ దేసేతబ్బా. తే చ కుసలాదీహి పభేదేహి అనేకప్పభేదా. తస్మా ధమ్మాయేవ ఇధ దేసేతబ్బా. నాయం వోహారదేసనా. తే చ అనేకప్పభేదతో దేసేతబ్బా, న ధమ్మమత్తతో. పభేదతో హి దేసనా ఘనవినిబ్భోగపటిసమ్భిదాఞాణావహా హోతీతి ‘కుసలా ధమ్మా’తి ఏవం పభేదతో ధమ్మానం దేసనం దీపేత్వా, ఇదాని యే తేన పభేదేన దేసేతబ్బా ధమ్మా తే దస్సేతుం, అయం ‘కతమే ధమ్మా కుసలా’తి పదానుక్కమో కతోతి వేదితబ్బో. పభేదవన్తేసు హి దస్సితేసు పభేదో దస్సియమానో యుజ్జతి సువిఞ్ఞేయ్యో చ హోతీతి.

ఇదాని యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తన్తి. ఏత్థ –

సమయే నిద్దిసి చిత్తం, చిత్తేన సమయం ముని;

నియమేత్వాన దీపేతుం, ధమ్మే తత్థ పభేదతో.

‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్త’న్తి హి నిద్దిసన్తో భగవా సమయే చిత్తం నిద్దిసి. కింకారణా? తేన సమయనియమితేన చిత్తేన పరియోసానే ‘తస్మిం సమయే’తి ఏవం సమయం నియమేత్వాన, అథ విజ్జమానేపి సమయనానత్తే యస్మిం సమయే చిత్తం తస్మింయేవ సమయే ఫస్సో హోతి, వేదనా హోతీతి ఏవం తస్మిం చిత్తనియమితే సమయే ఏతే సన్తతిసమూహకిచ్చారమ్మణఘనవసేన దురనుబోధప్పభేదే ఫస్సవేదనాదయో ధమ్మే బోధేతున్తి అత్థో.

ఇదాని ‘యస్మిం సమయే’తిఆదీసు అయమనుపుబ్బపదవణ్ణనా. యస్మిన్తి అనియమతో భుమ్మనిద్దేసో. సమయేతి అనియమనిద్దిట్ఠపరిదీపనం. ఏత్తావతా అనియమతో సమయో నిద్దిట్ఠో హోతి. తత్థ సమయసద్దో –

సమవాయే ఖణే కాలే, సమూహే హేతు దిట్ఠిసు;

పటిలాభే పహానే చ, పటివేధే చ దిస్సతి.

తథా హిస్స ‘‘అప్పేవ నామ స్వేపి ఉపసఙ్కమేయ్యామ కాలఞ్చ సమయఞ్చ ఉపాదాయా’’తి (దీ. ని. ౧.౪౪౭) ఏవమాదీసు సమవాయో అత్థో. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౮.౨౯) ఖణో. ‘‘ఉణ్హసమయో పరిళాహసమయో’’తిఆదీసు (పాచి. ౩౫౮) కాలో. ‘‘మహాసమయో పవనస్మి’’న్తిఆదీసు సమూహో. ‘‘సమయోపి ఖో తే, భద్దాలి, అప్పటివిద్ధో అహోసి – భగవా ఖో సావత్థియం విహరతి, భగవాపి మం జానిస్సతి ‘భద్దాలి నామ భిక్ఖు సత్థుసాసనే సిక్ఖాయ అపరిపూరకారీ’తి. అయమ్పి ఖో తే, భద్దాలి, సమయో అప్పటివిద్ధో అహోసీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౧౩౫) హేతు. ‘‘తేన ఖో పన సమయేన ఉగ్గాహమానో పరిబ్బాజకో సమణముణ్డికాపుత్తో సమయప్పవాదకే తిన్దుకాచీరే ఏకసాలకే మల్లికాయ ఆరామే పటివసతీ’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౨౬౦) దిట్ఠి.

‘‘దిట్ఠే ధమ్మే చ యో అత్థో, యో చత్థో సమ్పరాయికో;

అత్థాభిసమయా ధీరో, పణ్డితోతి పవుచ్చతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౨౯) –

ఆదీసు పటిలాభో. ‘‘సమ్మా మానాభిసమయా అన్తమకాసి దుక్ఖస్సా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౮) పహానం. ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తిఆదీసు (పటి. మ. ౨.౮) పటివేధో. ఏవమనేకేసు సమయేసు –

సమవాయో ఖణో కాలో, సమూహో హేతుయేవ చ;

ఏతే పఞ్చపి విఞ్ఞేయ్యా, సమయా ఇధ విఞ్ఞునా.

‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసల’న్తి ఇమస్మిఞ్హి కుసలాధికారే తేసు నవసు సమయేసు ఏతే సమవాయాదయో పఞ్చ సమయా పణ్డితేన వేదితబ్బా.

తేసు పచ్చయసామగ్గీ, సమవాయో ఖణో పన;

ఏకోవ నవమో ఞేయ్యో, చక్కాని చతురోపి వా.

యా హి ఏసా సాధారణఫలనిప్ఫాదకత్తేన సణ్ఠితా పచ్చయానం సామగ్గీ, సా ఇధ సమవాయోతి ఞాతబ్బా. ‘‘ఏకోవ ఖో, భిక్ఖవే, ఖణో చ సమయో చ బ్రహ్మచరియవాసాయా’’తి (అ. ని. ౮.౨౯) ఏవం వుత్తో పన నవమోవ ఖణో ఏకో ఖణోతి వేదితబ్బో. యాని వా పనేతాని ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, చక్కాని యేహి సమన్నాగతానం దేవమనుస్సానం చతుచక్కం వత్తతీ’’తి – ఏత్థ ‘పతిరూపదేసవాసో, సప్పురిసూపనిస్సయో, అత్తసమ్మాపణిధి, పుబ్బే చ కతపుఞ్ఞతా’తి (అ. ని. ౪.౩౧) చత్తారి చక్కాని వుత్తాని, ఏతాని వా ఏకజ్ఝం కత్వా ఓకాసట్ఠేన ఖణోతి వేదితబ్బాని. తాని హి కుసలుప్పత్తియా ఓకాసభూతాని.

ఏవం సమవాయఞ్చ ఖణఞ్చ ఞత్వా ఇతరేసు –

తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో, కాలో వోహారమత్తకో;

పుఞ్జో ఫస్సాదిధమ్మానం, సమూహోతి విభావితో.

‘చిత్తకాలో రూపకాలో’తిఆదినా హి నయేన ధమ్మే వా, ‘అతీతో అనాగతో’తిఆదినా నయేన ధమ్మవుత్తిం వా, ‘బీజకాలో అఙ్కురకాలో’తి ఆదినా నయేన ధమ్మపటిపాటిం వా, ‘ఉప్పాదకాలో జరాకాలో’తిఆదినా నయేన ధమ్మలక్ఖణం వా, ‘వేదియనకాలో సఞ్జాననకాలో’తిఆదినా నయేన ధమ్మకిచ్చం వా, ‘న్హానకాలో పానకాలో’తిఆదినా నయేన సత్తకిచ్చం వా, ‘గమనకాలో ఠానకాలో’తిఆదినా నయేన ఇరియాపథం వా, ‘పుబ్బణ్హో సాయన్హో దివా రత్తీ’తిఆదినా నయేన చన్దిమసూరియాదిపరివత్తనం వా, ‘అడ్ఢమాసో మాసో’తిఆదినా నయేన అహోరత్తాదిసఙ్ఖాతం కాలసఞ్చయం వాతి – ఏవం తం తం ఉపాదాయ పఞ్ఞత్తో కాలో నామ. సో పనేస సభావతో అవిజ్జమానత్తా పఞ్ఞత్తిమత్తకో ఏవాతి వేదితబ్బో. యో పనేస ఫస్సవేదనాదీనం ధమ్మానం పుఞ్జో, సో ఇధ సమూహోతి విభావితో. ఏవం కాలసమూహేపి ఞత్వా ఇతరో పన –

హేతూతి పచ్చయోవేత్థ, తస్స ద్వారవసేన వా;

అనేకభావో విఞ్ఞేయ్యో, పచ్చయానం వసేన వా.

ఏత్థ హి పచ్చయోవ హేతు నామ, తస్స ద్వారానం వా పచ్చయానం వా వసేన అనేకభావో వేదితబ్బో. కథం? చక్ఖుద్వారాదీసు హి ఉప్పజ్జమానానం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం చక్ఖురూపఆలోకమనసికారాదయో పచ్చయా, మహాపకరణే చ ‘‘హేతుపచ్చయో ఆరమ్మణపచ్చయో’’తిఆదినా నయేన చతువీసతి పచ్చయా వుత్తా. తేసు ఠపేత్వా విపాకపచ్చయఞ్చ పచ్ఛాజాతపచ్చయఞ్చ, సేసా కుసలధమ్మానం పచ్చయా హోన్తియేవ. తే సబ్బేపి ఇధ హేతూతి అధిప్పేతా. ఏవమస్స ఇమినా ద్వారవసేన వా పచ్చయవసేన వా అనేకభావో వేదితబ్బో. ఏవమేతే సమవాయాదయో పఞ్చ అత్థా ఇధ సమయసద్దేన పరిగ్గహితాతి వేదితబ్బా.

‘కస్మా పన ఏతేసు యంకిఞ్చి ఏకం అపరిగ్గహేత్వా సబ్బేసం పరిగ్గహో కతో’తి? ‘తేన తేన తస్స తస్స అత్థవిసేసస్స దీపనతో. ఏతేసు హి సమవాయసఙ్ఖాతో సమయో అనేకహేతుతో వుత్తిం దీపేతి. తేన ఏకకారణవాదో పటిసేధితో హోతి. సమవాయో చ నామ సాధారణఫలనిప్ఫాదనే అఞ్ఞమఞ్ఞాపేక్ఖో హోతి. తస్మా ‘ఏకో కత్తా నామ నత్థీ’తి ఇమమ్పి అత్థం దీపేతి. సభావేన హి కారణే సతి కారణన్తరాపేక్ఖా అయుత్తాతి. ఏవం ఏకస్స కస్సచి కారణస్స అభావదీపనేన ‘‘సయంకతం సుఖదుక్ఖ’’న్తిఆది పటిసేధితం హోతి.

తత్థ సియా – ‘యం వుత్తం అనేకహేతుతో వుత్తిం దీపేతీ’తి, తం న యుత్తం. ‘కింకారణా’?‘అసామగ్గియం అహేతూనం సామగ్గియమ్పి అహేతుభావాపత్తితో’. ‘న హి ఏకస్మిం అన్ధే దట్ఠుం అసక్కోన్తే అన్ధసతం పస్సతీ’తి. ‘నో న యుత్తం; సాధారణఫలనిప్ఫాదకత్తేన హి ఠితభావో సామగ్గీ; న అనేకేసం సమోధానమత్తం. న చ అన్ధానం దస్సనం నామ సాధారణఫలం’. ‘కస్మా’?‘అన్ధసతే సతిపి తస్స అభావతో. చక్ఖాదీనం పన తం సాధారణఫలం, తేసం భావే భావతో. అసామగ్గియం అహేతూనమ్పి చ సామగ్గియం హేతుభావో సిద్ధో. స్వాయం అసామగ్గియం ఫలాభావేన, సామగ్గియఞ్చస్స భావేన, వేదితబ్బో. చక్ఖాదీనఞ్హి వేకల్లే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అభావో, అవేకల్లే చ భావో, పచ్చక్ఖసిద్ధో లోకస్సా’తి. అయం తావ సమవాయసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

యో పనేస అట్ఠహి అక్ఖణేహి పరివజ్జితో నవమో ఖణో, పతిరూపదేసవాసాదికో చ చతుచక్కసఙ్ఖాతో ఓకాసట్ఠేన ఖణో వుత్తో, సో మనుస్సత్తబుద్ధుప్పాదసద్ధమ్మట్ఠితిఆదికం ఖణసామగ్గిం వినా నత్థి. మనుస్సత్తాదీనఞ్చ కాణకచ్ఛపోపమాదీహి (మ. ని. ౩.౨౫౨) దుల్లభభావో. ఇతి ఖణస్స దుల్లభత్తా సుట్ఠుతరం ఖణాయత్తం లోకుత్తరధమ్మానం ఉపకారభూతం కుసలం దుల్లభమేవ. ఏవమేతేసు ఖణసఙ్ఖాతో సమయో కుసలుప్పత్తియా దుల్లభభావం దీపేతి. ఏవం దీపేన్తేన అనేన అధిగతఖణానం ఖణాయత్తస్సేవ తస్స కుసలస్స అననుట్ఠానేన మోఘఖణం కురుమానానం పమాదవిహారో పటిసేధితో హోతి. అయం ఖణసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

యో పనేతస్స కుసలచిత్తస్స పవత్తికాలో నామ హోతి, సో అతిపరిత్తో. సా చస్స అతిపరిత్తతా ‘‘యథా చ, భిక్ఖవే, తస్స పురిసస్స జవో, యథా చ చన్దిమసూరియానం జవో, యథా చ యా దేవతా చన్దిమసూరియానం పురతో ధావన్తి తాసం దేవతానం జవో, తతో సీఘతరం ఆయుసఙ్ఖారా ఖీయన్తీ’’తి (సం. ని. ౨.౨౨౮) – ఇమస్స సుత్తస్స అట్ఠకథావసేన వేదితబ్బా. తత్ర హి సో రూపజీవితిన్ద్రియస్స తావ పరిత్తకో కాలో వుత్తో. యావ పటుప్పన్నం రూపం తిట్ఠతి తావ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జన్తి. ఇతి తేసం కాలపరిత్తతాయ ఉపమాపి నత్థి. తేనేవాహ – ‘‘యావఞ్చిదం, భిక్ఖవే, ఉపమాపి న సుకరా యావ లహుపరివత్తం చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮). ఏవమేతేసు కాలసఙ్ఖాతో సమయో కుసలచిత్తప్పవత్తికాలస్స అతిపరిత్తతం దీపేతి. ఏవం దీపేన్తేన చానేన అతిపరిత్తకాలతాయ, విజ్జులతోభాసేన ముత్తావుణనం వియ, దుప్పటివిజ్ఝమిదం చిత్తం, తస్మా ఏతస్స పటివేధే మహాఉస్సాహో చ ఆదరో చ కత్తబ్బోతి ఓవాదో దిన్నో హోతి. అయం కాలసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

సమూహసఙ్ఖాతో పన సమయో అనేకేసం సహుప్పత్తిం దీపేతి. ఫస్సాదీనఞ్హి ధమ్మానం పుఞ్జో సమూహోతి వుత్తో. తస్మిఞ్చ ఉప్పజ్జమానం చిత్తం సహ తేహి ధమ్మేహి ఉప్పజ్జతీతి అనేకేసం సహుప్పత్తి దీపితా. ఏవం దీపేన్తేన చానేన ఏకస్సేవ ధమ్మస్స ఉప్పత్తి పటిసేధితా హోతి. అయం సమూహసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

హేతుసఙ్ఖాతో పన సమయో పరాయత్తవుత్తితం దీపేతి. ‘యస్మిం సమయే’తి హి పదస్స యస్మా ‘యస్మిం హేతుమ్హి సతి’ ఉప్పన్నం హోతీతి అయమత్థో, తస్మా ‘హేతుమ్హి సతి’ పవత్తితో పరాయత్తవుత్తితా దీపితా. ఏవం దీపేన్తేన చానేన ధమ్మానం సవసవత్తితాభిమానో పటిసేధితో హోతి. అయం హేతుసఙ్ఖాతేన సమయేన అత్థో దీపితో.

తత్థ ‘యస్మిం సమయే’తి కాలసఙ్ఖాతస్స సమయస్స వసేన ‘యస్మిం కాలే’తి అత్థో; సమూహసఙ్ఖాతస్స ‘యస్మిం సమూహే’తి. ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతానం ‘యస్మిం ఖణే సతి, యాయ సామగ్గియా సతి, యమ్హి హేతుమ్హి సతి’ కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మింయేవ సతి ‘ఫస్సాదయోపీ’తి అయమత్థో వేదితబ్బో. అధికరణఞ్హి కాలసఙ్ఖాతో సమూహసఙ్ఖాతో చ సమయో. తత్థ వుత్తధమ్మానన్తి అధికరణవసేనేత్థ భుమ్మం. ఖణసమవాయహేతుసఙ్ఖాతస్స చ సమయస్స భావేన తేసం భావో లక్ఖీయతీతి భావేనభావలక్ఖణవసేనేత్థ భుమ్మం.

కామావచరన్తి ‘‘కతమే ధమ్మా కామావచరా? హేట్ఠతో అవీచినిరయం ఉపరితో పరనిమ్మితవసవత్తిం పరియన్తం కత్వా’’తిఆదినా (ధ. స. ౧౨౮౭) నయేన వుత్తేసు కామావచరధమ్మేసు పరియాపన్నం. తత్రాయం వచనత్థో – ఉద్దానతో ద్వే కామా, వత్థుకామో చ కిలేసకామో చ. తత్థ కిలేసకామో అత్థతో ఛన్దరాగోవ వత్థుకామో తేభూమకవట్టం. కిలేసకామో చేత్థ కామేతీతి కామో; ఇతరో పన కామియతీతి కామో. యస్మిం పన పదేసే దువిధోపేసో కామో పవత్తివసేన అవచరతి, సో చతున్నం అపాయానం, మనుస్సానం, ఛన్నఞ్చ దేవలోకానం వసేన ఏకాదసవిధో పదేసో. కామో ఏత్థ అవచరతీతి కామావచరో, ససత్థావచరో వియ. యథా హి యస్మిం పదేసే ససత్థా పురిసా అవచరన్తి, సో విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు ద్విపదచతుప్పదేసు అవచరన్తేసు, తేసం అభిలక్ఖితత్తా ‘ససత్థావచరో’త్వేవ వుచ్చతి, ఏవం విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు రూపావచరాదీసు తత్థ అవచరన్తేసు, తేసం అభిలక్ఖితత్తా అయం పదేసో ‘కామావచరో’త్వేవ వుచ్చతి. స్వాయం యథా రూపభవో రూపం, ఏవం ఉత్తరపదలోపం కత్వా ‘కామో’త్వేవ వుచ్చతి. ఏవమిదం చిత్తం ఇమస్మిం ఏకాదసపదేససఙ్ఖాతే కామే అవచరతీతి కామావచరం.

కిఞ్చాపి హి ఏతం రూపారూపభవేసుపి అవచరతి, యథా పన సఙ్గామే అవచరణతో సఙ్గామావచరోతి లద్ధనామకో నాగో నగరే చరన్తోపి ‘సఙ్గామావచరో’త్వేవ వుచ్చతి, థలజలచరా చ పాణా అథలే అజలే చ ఠితాపి ‘థలచరా జలచరా’త్వేవ వుచ్చన్తి, ఏవమిదం అఞ్ఞత్థ అవచరన్తమ్పి కామావచరమేవాతి వేదితబ్బం. ఆరమ్మణకరణవసేన వా ఏత్థ కామో అవచరతీతిపి కామావచరం. కామఞ్చేస రూపారూపావచరేసుపి అవచరతి, యథా పన వదతీతి ‘వచ్ఛో’, మహియం సేతీతి ‘మహింసో’తి వుత్తే, న సత్తా యత్తకా వదన్తి, మహియం వా సేన్తి సబ్బేసం తం నామం హోతి, ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. అపిచ కామభవసఙ్ఖాతే కామే పటిసన్ధిం అవచారేతీతిపి కామావచరం.

కుసలన్తి కుచ్ఛితానం సలనాదీహి అత్థేహి కుసలం. అపిచ ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన చ కుసలం. యథేవ హి ‘కచ్చి ను భోతో కుసల’న్తి (జా. ౧.౧౫.౧౪౬; ౨.౨౦.౧౨౯) రూపకాయే అనాతురతాయ అగేలఞ్ఞేన నిబ్యాధితాయ ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వుత్తం, ఏవం అరూపధమ్మేపి కిలేసాతురతాయ కిలేసగేలఞ్ఞస్స చ కిలేసబ్యాధినో అభావేన ఆరోగ్యట్ఠేన కుసలం వేదితబ్బం. కిలేసవజ్జస్స పన కిలేసదోసస్స కిలేసదరథస్స చ అభావా అనవజ్జట్ఠేన కుసలం. కోసల్లం వుచ్చతి పఞ్ఞా; కోసల్లతో సమ్భూతత్తా కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలం.

‘ఞాణసమ్పయుత్తం’ తావ ఏవం హోతు; ఞాణవిప్పయుత్తం కథన్తి. తమ్పి రుళ్హీసద్దేన కుసలమేవ. యథా హి తాలపణ్ణేహి అకత్వా కిలఞ్జాదీహి కతమ్పి తంసరిక్ఖత్తా రుళ్హీసద్దేన తాలవణ్టన్త్వేవ వుచ్చతి, ఏవం ‘ఞాణవిప్పయుత్త’మ్పి కుసలన్త్వేవ వేదితబ్బం. నిప్పరియాయేన పన ‘ఞాణసమ్పయుత్తం’ ఆరోగ్యట్ఠేన అనవజ్జట్ఠేన కోసల్లసమ్భూతట్ఠేనాతి తివిధేనపి కుసలన్తి నామం లభతి, ఞాణవిప్పయుత్తం దువిధేనేవ. ఇతి యఞ్చ జాతకపరియాయేన యఞ్చ బాహితికసుత్తపరియాయేన యఞ్చ అభిధమ్మపరియాయేన కుసలం కథితం సబ్బం తం తీహిపి అత్థేహి ఇమస్మిం చిత్తే లబ్భతి.

తదేతం లక్ఖణాదివసేన అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణం, అకుసలవిద్ధంసనరసం, వోదానపచ్చుపట్ఠానం, యోనిసోమనసికారపదట్ఠానం. అవజ్జపటిపక్ఖత్తా వా అనవజ్జలక్ఖణమేవ కుసలం, వోదానభావరసం, ఇట్ఠవిపాకపచ్చుపట్ఠానం, యథావుత్తపదట్ఠానమేవ. లక్ఖణాదీసు హి తేసం తేసం ధమ్మానం సభావో వా సామఞ్ఞం వా లక్ఖణం నామ. కిచ్చం వా సమ్పత్తి వా రసో నామ. ఉపట్ఠానాకారో వా ఫలం వా పచ్చుపట్ఠానం నామ. ఆసన్నకారణం పదట్ఠానం నామ. ఇతి యత్థ యత్థ లక్ఖణాదీని వక్ఖామ తత్థ తత్థ ఇమినావ నయేన తేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

చిత్తన్తి ఆరమ్మణం చిన్తేతీతి చిత్తం; విజానాతీతి అత్థో. యస్మా వా ‘చిత్త’న్తి సబ్బచిత్తసాధారణో ఏస సద్దో, తస్మా యదేత్థ లోకియకుసలాకుసలకిరియచిత్తం, తం జవనవీథివసేన అత్తనో సన్తానం చినోతీతి చిత్తం. విపాకం కమ్మకిలేసేహి చితన్తి చిత్తం. అపిచ సబ్బమ్పి యథానురూపతో చిత్తతాయ చిత్తం. చిత్తకరణతాయ చిత్తన్తి ఏవమ్పేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ యస్మా అఞ్ఞదేవ సరాగం చిత్తం, అఞ్ఞం సదోసం, అఞ్ఞం సమోహం; అఞ్ఞం కామావచరం, అఞ్ఞం రూపావచరాదిభేదం; అఞ్ఞం రూపారమ్మణం, అఞ్ఞం సద్దాదిఆరమ్మణం; రూపారమ్మణేసు చాపి అఞ్ఞం నీలారమ్మణం, అఞ్ఞం పీతాదిఆరమ్మణం; సద్దాదిఆరమ్మణేసుపి ఏసేవ నయో; సబ్బేసుపి చేతేసు అఞ్ఞం హీనం అఞ్ఞం మజ్ఝిమం అఞ్ఞం పణీతం; హీనాదీసుపి అఞ్ఞం ఛన్దాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీరియాధిపతేయ్యం అఞ్ఞం చిత్తాధిపతేయ్యం, అఞ్ఞం వీమంసాధిపతేయ్యం, తస్మా అస్స ఇమేసం సమ్పయుత్తభూమిఆరమ్మణహీనమజ్ఝిమపణీతాధిపతీనం వసేన చిత్తతా వేదితబ్బా. కామఞ్చేత్థ ఏకమేవ ఏవం చిత్తం న హోతి, చిత్తానం పన అన్తోగధత్తా ఏతేసు యంకిఞ్చి ఏకమ్పి చిత్తతాయ చిత్తన్తి వత్తుం వట్టతి. ఏవం తావ చిత్తతాయ చిత్తం.

కథం చిత్తకరణతాయాతి? లోకస్మిఞ్హి చిత్తకమ్మతో ఉత్తరి అఞ్ఞం చిత్తం నామ నత్థి. తస్మిమ్పి చరణం నామ చిత్తం అతిచిత్తమేవ హోతి. తం కరోన్తానం చిత్తకారానం ‘ఏవంవిధాని ఏత్థ రూపాని కాతబ్బానీ’తి చిత్తసఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి. తాయ చిత్తసఞ్ఞాయ లేఖాగహనరఞ్జనఉజ్జోతనవత్తనాదినిప్ఫాదికా చిత్తకిరియా ఉప్పజ్జన్తి, తతో చరణసఙ్ఖాతే చిత్తే అఞ్ఞతరం విచిత్తరూపం నిప్ఫజ్జతి. తతో ‘ఇమస్స రూపస్స ఉపరి ఇదం హోతు, హేట్ఠా ఇదం, ఉభయపస్సే ఇద’న్తి చిన్తేత్వా యథాచిన్తితేన కమేన సేసచిత్తరూపనిప్ఫాదనం హోతి, ఏవం యంకిఞ్చి లోకే విచిత్తం సిప్పజాతం సబ్బం తం చిత్తేనేవ కరియతి, ఏవం ఇమాయ కరణవిచిత్తతాయ తస్స తస్స చిత్తస్స నిప్ఫాదకం చిత్తమ్పి తథేవ చిత్తం హోతి. యథాచిన్తితస్స వా అనవసేసస్స అనిప్ఫజ్జనతో తతోపి చిత్తమేవ చిత్తతరం. తేనాహ భగవా –

‘‘దిట్ఠం వో, భిక్ఖవే, చరణం నామ చిత్తన్తి? ‘ఏవం, భన్తే’. తమ్పి ఖో, భిక్ఖవే, చరణం నామ చిత్తం చిత్తేనేవ చిన్తితం. తేనపి ఖో, భిక్ఖవే, చరణేన చిత్తేన చిత్తంయేవ చిత్తతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౦౦).

తథా యదేతం దేవమనుస్సనిరయతిరచ్ఛానభేదాసు గతీసు కమ్మలిఙ్గసఞ్ఞావోహారాదిభేదం అజ్ఝత్తికం చిత్తం తమ్పి చిత్తకతమేవ. కాయకమ్మాదిభేదఞ్హి దానసీలవిహింసాసాఠేయ్యాదినయప్పవత్తం కుసలాకుసలకమ్మం చిత్తనిప్ఫాదితం కమ్మనానత్తం. కమ్మనానత్తేనేవ చ తాసు తాసు గతీసు హత్థపాదకణ్ణఉదరగీవాముఖాదిసణ్ఠానభిన్నం లిఙ్గనానత్తం. లిఙ్గనానత్తతో యథాగహితసణ్ఠానవసేన ‘అయం ఇత్థీ అయం పురిసో’తి ఉప్పజ్జమానాయ సఞ్ఞాయ సఞ్ఞానానత్తం. సఞ్ఞానానత్తతో సఞ్ఞానురూపేన ‘ఇత్థీ’తి వా ‘పురిసో’తి వా వోహరన్తానం వోహారనానత్తం. వోహారనానత్తవసేన పన యస్మా ‘ఇత్థీ భవిస్సామి పురిసో భవిస్సామి, ఖత్తియో భవిస్సామి బ్రాహ్మణో భవిస్సామీ’తి ఏవం తస్స తస్స అత్తభావస్స జనకం కమ్మం కరీయతి, తస్మా వోహారనానత్తతో కమ్మనానత్తం. తం పనేతం కమ్మనానత్తం యథాపత్థితం భవం నిబ్బత్తేన్తం యస్మా గతివసేన నిబ్బత్తేతి తస్మా కమ్మనానత్తతో గతినానత్తం. కమ్మనానత్తేనేవ చ తేసం తేసం సత్తానం తస్సా తస్సా గతియా అపాదకద్విపాదకాదితా, తస్సా తస్సా ఉపపత్తియా ఉచ్చనీచాదితా, తస్మిం తస్మిం అత్తభావే సువణ్ణదుబ్బణ్ణాదితా, లోకధమ్మేసు లాభాలాభాదితా చ పఞ్ఞాయతి. తస్మా సబ్బమేతం దేవమనుస్సనిరయతిరచ్ఛానభేదాసు గతీసు కమ్మలిఙ్గసఞ్ఞావోహారాదిభేదం అజ్ఝత్తికం చిత్తం చిత్తేనేవ కతన్తి వేదితబ్బం. స్వాయమత్థో ఇమస్స సఙ్గీతిఅనారుళ్హస్స సుత్తస్స వసేన వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘కమ్మనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన లిఙ్గనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి, లిఙ్గనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన సఞ్ఞానానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి, సఞ్ఞానానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన వోహారనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి, వోహారనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానవసేన కమ్మనానత్తపుథుత్తప్పభేదవవత్థానం భవతి. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం గతియా నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – అపదా ద్విపదా చతుప్పదా బహుప్పదా, రూపినో అరూపినో, సఞ్ఞినో అసఞ్ఞినో నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞినో. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం ఉపపత్తియా నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – ఉచ్చనీచతా హీనపణీతతా సుగతదుగ్గతతా. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం అత్తభావే నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – సువణ్ణదుబ్బణ్ణతా సుజాతదుజ్జాతతా సుసణ్ఠితదుస్సణ్ఠితతా. కమ్మనానాకరణం పటిచ్చ సత్తానం లోకధమ్మే నానాకరణం పఞ్ఞాయతి – లాభాలాభే యసాయసే నిన్దాపసంసాయం సుఖదుక్ఖే’’తి.

అపరమ్పి వుత్తం –

కమ్మతో లిఙ్గతో చేవ, లిఙ్గసఞ్ఞా పవత్తరే;

సఞ్ఞాతో భేదం గచ్ఛన్తి, ఇత్థాయం పురిసోతి వా.

‘‘కమ్మునా వత్తతే లోకో, కమ్మునా వత్తతే పజా;

కమ్మనిబన్ధనా సత్తా, రథస్సాణీవ యాయతో’’. (మ. ని. ౨.౪౬౦; సు. ని. ౬౫౯);

కమ్మేన కిత్తిం లభతే పసంసం,

కమ్మేన జానిఞ్చ వధఞ్చ బన్ధం;

తం కమ్మనానాకరణం విదిత్వా,

కస్మా వదే నత్థి కమ్మన్తి లోకే. (కథా. ౭౮౫);

‘‘కమ్మస్సకా మాణవ సత్తా కమ్మదాయాదా కమ్మయోనీ కమ్మబన్ధూ కమ్మపటిసరణా; కమ్మం సత్తే విభజతి యదిదం హీనప్పణీతతాయా’’తి (మ. ని. ౩.౨౮౯).

ఏవం ఇమాయ కరణచిత్తతాయపి చిత్తస్స చిత్తతా వేదితబ్బా. సబ్బానిపి హి ఏతాని విచిత్రాని చిత్తేనేవ కతాని. అలద్ధోకాసస్స పన చిత్తస్స యం వా పన అవసేసపచ్చయవికలం తస్స ఏకచ్చచిత్తకరణాభావతో యదేతం చిత్తేన కతం అజ్ఝత్తికం చిత్తం వుత్తం, తతోపి చిత్తమేవ చిత్తతరం. తేనాహ భగవా –

‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకనికాయమ్పి సమనుపస్సామి ఏవం చిత్తం యథయిదం, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతా పాణా… తేహిపి ఖో, భిక్ఖవే, తిరచ్ఛానగతేహి పాణేహి చిత్తంయేవ చిత్తతర’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౦౦).

ఉప్పన్నం హోతీతి ఏత్థ వత్తమానభూతాపగతోకాసకతభూమిలద్ధవసేన ఉప్పన్నం నామ అనేకప్పభేదం. తత్థ సబ్బమ్పి ఉప్పాదజరాభఙ్గసమఙ్గీసఙ్ఖాతం వత్తమానుప్పన్నం నామ. ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధం, అనుభూతాపగతసఙ్ఖాతం కుసలాకుసలం, ఉప్పాదాదిత్తయం అనుప్పత్వా నిరుద్ధం, భూతాపగతసఙ్ఖాతం, సేససఙ్ఖతఞ్చ భూతాపగతుప్పన్నం నామ. ‘‘యానిస్స తాని పుబ్బే కతాని కమ్మానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౮) ఏవమాదినా నయేన వుత్తం కమ్మం అతీతమ్పి సమానం, అఞ్ఞం విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్సోకాసం కత్వా ఠితత్తా, తథా కతోకాసఞ్చ విపాకం అనుప్పన్నమ్పి సమానం ఏవం కతే ఓకాసే ఏకన్తేన ఉప్పజ్జనతో ఓకాసకతుప్పన్నం నామ. తాసు తాసు భూమీసు అసమూహతం అకుసలం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ. ఏత్థ చ భూమియా భూమిలద్ధస్స చ నానత్తం వేదితబ్బం. భూమీతి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. భూమిలద్ధం నామ తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తారహం కిలేసజాతం. తేన హేసా భూమి లద్ధా నామ హోతి, తస్మా భూమిలద్ధన్తి వుచ్చతి. ఏవమేతేసు చతూసు ఉప్పన్నేసు ఇధ ‘వత్తమానుప్పన్నం’ అధిప్పేతం.

తత్రాయం వచనత్థో – పుబ్బన్తతో ఉద్ధం ఉప్పాదాదిఅభిముఖం పన్నన్తి ఉప్పన్నం. ‘ఉప్పన్న’-సద్దో పనేస అతీతే పటిలద్ధే సముట్ఠితే అవిక్ఖమ్భితే అసముచ్ఛిన్నే ఖణత్తయగతేతి అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘తేన ఖో పన, భిక్ఖవే, సమయేన కకుసన్ధో భగవా అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో లోకే ఉప్పన్నో’’తి (సం. ని. ౨.౧౪౩) ఏత్థ అతీతే ఆగతో. ‘‘ఆయస్మతో ఆనన్దస్స అతిరేకచీవరం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి (పారా. ౪౬౧) ఏత్థ పటిలద్ధే. ‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, ఉప్పన్నం మహామేఘం తమేనం మహావాతో అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౫౭) ఏత్థ సముట్ఠితే. ‘‘ఉప్పన్నం గమియచిత్తం దుప్పటివినోదనీయం (అ. ని. ౫.౧౬౦; పరి. ౩౨౫); ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరధాపేతీ’’తి (పారా. ౧౬౫) ఏత్థ అవిక్ఖమ్భితే. ‘‘అరియం అట్ఠఙ్గికం మగ్గం భావేన్తో బహులీకరోన్తో ఉప్పన్నుప్పన్నే పాపకే అకుసలే ధమ్మే ఠానసో అన్తరాయేవ అన్తరధాపేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౫౬-౧౫౭) ఏత్థ అసముచ్ఛిన్నే. ‘‘ఉప్పజ్జమానం ఉప్పన్నన్తి? ఆమన్తా’’తి (యమ. ౨.చిత్తయమక.౮౧) ఏత్థ ఖణత్తయగతే. స్వాయమిధాపి ఖణత్తయగతేవ దట్ఠబ్బో. తస్మా ‘ఉప్పన్నం హోతీ’తి ఏత్థ ఖణత్తయగతం హోతి, వత్తమానం హోతి, పచ్చుప్పన్నం హోతీతి. అయం సఙ్ఖేపత్థో.

చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీతి చేతం దేసనాసీసమేవ. న పన చిత్తం ఏకకమేవ ఉప్పజ్జతి. తస్మా యథా రాజా ఆగతోతి వుత్తే న పరిసం పహాయ ఏకకోవ ఆగతో, రాజపరిసాయ పన సద్ధింయేవ ఆగతోతి పఞ్ఞాయతి, ఏవమిదమ్పి పరోపణ్ణాసకుసలధమ్మేహి సద్ధింయేవ ఉప్పన్నన్తి వేదితబ్బం. పుబ్బఙ్గమట్ఠేన పన ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి’’చ్చేవ వుత్తం.

లోకియధమ్మఞ్హి పత్వా చిత్తం జేట్ఠకం చిత్తం ధురం చిత్తం పుబ్బఙ్గమం హోతి. లోకుత్తరధమ్మం పత్వా పఞ్ఞా జేట్ఠికా పఞ్ఞా ధురా పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమా. తేనేవ భగవా వినయపరియాయం పత్వా పఞ్హం పుచ్ఛన్తో ‘కింఫస్సోసి, కింవేదనోసి, కింసఞ్ఞోసి, కించేతనోసీ’తి అపుచ్ఛిత్వా ‘‘కించిత్తో త్వం భిక్ఖూ’’తి చిత్తమేవ ధురం కత్వా పుచ్ఛతి. ‘‘అథేయ్యచిత్తో అహం భగవా’’తి చ వుత్తే ‘అనాపత్తి అథేయ్యఫస్సస్సా’తిఆదీని అవత్వా ‘‘అనాపత్తి భిక్ఖు అథేయ్యచిత్తస్సా’’తి వదతి.

న కేవలఞ్చ వినయపరియాయం, అఞ్ఞమ్పి లోకియదేసనం దేసేన్తో చిత్తమేవ ధురం కత్వా దేసేతి. యథాహ – ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, ధమ్మా అకుసలా అకుసలభాగియా అకుసలపక్ఖికా సబ్బేతే మనోపుబ్బఙ్గమా. మనో తేసం ధమ్మానం పఠమం ఉప్పజ్జతి’’ (అ. ని. ౧.౫౬).

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పదుట్ఠేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం దుక్ఖమన్వేతి, చక్కంవ వహతో పదం.

‘‘మనోపుబ్బఙ్గమా ధమ్మా, మనోసేట్ఠా మనోమయా;

మనసా చే పసన్నేన, భాసతి వా కరోతి వా;

తతో నం సుఖమన్వేతి, ఛాయావ అనపాయినీ’’. (ధ. ప. ౧,౨);

‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతి;

చిత్తస్స ఏకధమ్మస్స, సబ్బేవ వసమన్వగూ’’. (సం. ని. ౧.౬౨);

‘‘చిత్తసంకిలేసా, భిక్ఖవే, సత్తా సంకిలిస్సన్తి చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తి’’ (సం. ని. ౩.౧౦౦);

‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం’’ (అ. ని. ౧.౪౯);

‘‘చిత్తే, గహపతి, అరక్ఖితే కాయకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అరక్ఖితం హోతి; చిత్తే, గహపతి, రక్ఖితే…పే… చిత్తే, గహపతి, బ్యాపన్నే…పే… చిత్తే, గహపతి, అబ్యాపన్నే…పే… చిత్తే, గహపతి, అవస్సుతే…పే… చిత్తే, గహపతి, అనవస్సుతే కాయకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, వచీకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతి, మనోకమ్మమ్పి అనవస్సుతం హోతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౧౦).

ఏవం లోకియధమ్మం పత్వా చిత్తం జేట్ఠకం హోతి, చిత్తం ధురం హోతి, చిత్తం పుబ్బఙ్గమం హోతీతి వేదితబ్బం. ఇమేసు పన సుత్తేసు ఏకం వా ద్వే వా అగ్గహేత్వా సుత్తానురక్ఖణత్థాయ సబ్బానిపి గహితానీతి వేదితబ్బాని.

లోకుత్తరధమ్మం పుచ్ఛన్తో పన ‘కతరఫస్సం అధిగతోసి, కతరవేదనం కతరసఞ్ఞం కతరచేతనం కతరచిత్త’న్తి అపుచ్ఛిత్వా, ‘కతరపఞ్ఞం త్వం భిక్ఖు అధిగతో’సి, ‘కిం పఠమం మగ్గపఞ్ఞం, ఉదాహు దుతియం…పే… తతియం…పే… చతుత్థం మగ్గపఞ్ఞం అధిగతో’తి పఞ్ఞం జేట్ఠికం పఞ్ఞం ధురం కత్వా పుచ్ఛతి. పఞ్ఞుత్తరా సబ్బే కుసలా ధమ్మా న పరిహాయన్తి. పఞ్ఞా పన కిమత్థియా (మ. ని. ౧.౪౫౧)? ‘‘పఞ్ఞవతో, భిక్ఖవే, అరియసావకస్స తదన్వయా సద్ధా సణ్ఠాతి, తదన్వయం వీరియం సణ్ఠాతి, తదన్వయా సతి సణ్ఠాతి, తదన్వయో సమాధి సణ్ఠాతీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౧౫) ఏవమాదీని పనేత్థ సుత్తాని దట్ఠబ్బాని. ఇతి లోకుత్తరధమ్మం పత్వా పఞ్ఞా జేట్ఠికా హోతి పఞ్ఞా ధురా పఞ్ఞా పుబ్బఙ్గమాతి వేదితబ్బా. అయం పన లోకియదేసనా. తస్మా చిత్తం ధురం కత్వా దేసేన్తో ‘‘చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’’తి ఆహ.

సోమనస్ససహగతన్తి సాతమధురవేదయితసఙ్ఖాతేన సోమనస్సేన సహ ఏకుప్పాదాదిభావం గతం. అయం పన ‘సహగత’-సద్దో తబ్భావే వోకిణ్ణే నిస్సయే ఆరమ్మణే సంసట్ఠేతి ఇమేసు అత్థేసు దిస్సతి. తత్థ ‘‘యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా నన్దిరాగసహగతా’’తి (విభ. ౨౦౩) తబ్భావే వేదితబ్బో; నన్దిరాగభూతాతి అత్థో. ‘‘యా, భిక్ఖవే, వీమంసా కోసజ్జసహగతా కోసజ్జసమ్పయుత్తా’’తి (సం. ని. ౫.౮౩౨) వోకిణ్ణే వేదితబ్బో; అన్తరన్తరా ఉప్పజ్జమానేన కోసజ్జేన వోకిణ్ణాతి అయమేత్థ అత్థో. ‘‘అట్ఠికసఞ్ఞాసహగతం సతిసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౮) నిస్సయే వేదితబ్బో; అట్ఠికసఞ్ఞం నిస్సాయ అట్ఠికసఞ్ఞం భావేత్వా పటిలద్ధన్తి అత్థో. ‘‘లాభీ హోతి రూపసహగతానం వా సమాపత్తీనం అరూపసహగతానం వా’’తి (పు. ప. ౩-౫) ఆరమ్మణే; వేదితబ్బో రూపారూపారమ్మణానన్తి అత్థో. ‘‘ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్త’’న్తి (విభ. ౫౭౮) సంసట్ఠే. ఇమస్మిమ్పి పదే అయమేవత్థో అధిప్పేతో. సోమనస్ససంసట్ఠఞ్హి ఇధ సోమనస్ససహగతన్తి వుత్తం.

‘సంసట్ఠ’-సద్దోపి చేస సదిసే అవస్సుతే మిత్తసన్థవే సహజాతేతి బహూసు అత్థేసు దిస్సతి. అయఞ్హి ‘‘కిసే థూలే వివజ్జేత్వా సంసట్ఠా యోజితా హయా’’తి (జా. ౨.౨౨.౭౦) ఏత్థ సదిసే ఆగతో. ‘‘సంసట్ఠావ తుమ్హే అయ్యే విహరథా’’తి (పాచి. ౭౨౭) అవస్సుతే. ‘‘గిహి సంసట్ఠో విహరతీ’’తి (సం. ని. ౩.౩) మిత్తసన్థవే. ‘‘ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగతం హోతి సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్త’’న్తి సహజాతే. ఇధాపి సహజాతే అధిప్పేతో. తత్థ ‘సహగతం’ అసహజాతం అసంసట్ఠం అసమ్పయుత్తం నామ నత్థి. సహజాతం పన సంసట్ఠం సమ్పయుత్తం హోతిపి, న హోతిపి. రూపారూపధమ్మేసు హి ఏకతో జాతేసు రూపం అరూపేన సహజాతం హోతి, న సంసట్ఠం, న సమ్పయుత్తం; తథా అరూపం రూపేన; రూపఞ్చ రూపేన; అరూపం పన అరూపేన సద్ధిం నియమతోవ సహగతం సహజాతం సంసట్ఠం సమ్పయుత్తమేవ హోతీతి. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘సోమనస్ససహగత’న్తి.

ఞాణసమ్పయుత్తన్తి ఞాణేన సమ్పయుత్తం, సమం ఏకుప్పాదాదిప్పకారేహి యుత్తన్తి అత్థో. యం పనేత్థ వత్తబ్బం సియా తం మాతికావణ్ణనాయ వేదనాత్తికే వుత్తనయమేవ. తస్మా ఏకుప్పాదా ఏకనిరోధా ఏకవత్థుకా ఏకారమ్మణాతి ఇమినా లక్ఖణేనేతం సమ్పయుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఉక్కట్ఠనిద్దేసో చేస. అరూపే పన వినాపి ఏకవత్థుకభావం సమ్పయోగో లబ్భతి.

ఏత్తావతా కిం కథితం? కామావచరకుసలేసు సోమనస్ససహగతం తిహేతుకం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం మహాచిత్తం కథితం. ‘‘కతమే ధమ్మా కుసలా’’తి హి అనియమితపుచ్ఛాయ చతుభూమకకుసలం గహితం. ‘కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతీ’తి వచనేన పన తేభూమకం కుసలం పరిచ్చజిత్వా, అట్ఠవిధం కామావచరకుసలమేవ గహితం. ‘సోమనస్ససహగత’న్తి వచనేన తతో చతుబ్బిధం ఉపేక్ఖాసహగతం పరిచ్చజిత్వా చతుబ్బిధం సోమనస్ససహగతమేవ గహితం. ‘ఞాణసమ్పయుత్త’న్తి వచనేన తతో దువిధం ఞాణవిప్పయుత్తం పరిచ్చజిత్వా ద్వే ఞాణసమ్పయుత్తానేవ గహితాని. అసఙ్ఖారికభావో పన అనాభట్ఠతాయేవ న గహితో. కిఞ్చాపి న గహితో, పరతో పన ‘ససఙ్ఖారేనా’తి వచనతో ఇధ ‘అసఙ్ఖారేనా’తి అవుత్తేపి అసఙ్ఖారికభావో వేదితబ్బో. సమ్మాసమ్బుద్ధో హి ఆదితోవ ఇదం మహాచిత్తం భాజేత్వా దస్సేతుం నియమేత్వావ ఇమం దేసనం ఆరభీతి ఏవమేత్థ సన్నిట్ఠానం కతన్తి వేదితబ్బం.

ఇదాని తమేవ చిత్తం ఆరమ్మణతో దస్సేతుం రూపారమ్మణం వాతిఆదిమాహ. భగవా హి అరూపధమ్మం దస్సేన్తో వత్థునా వా దస్సేతి, ఆరమ్మణేన వా, వత్థారమ్మణేహి వా, సరసభావేన వా. ‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… మనోసమ్ఫస్సో; చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా; చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు హి వత్థునా అరూపధమ్మా దస్సితా. ‘‘రూపసఞ్ఞా…పే… ధమ్మసఞ్ఞా, రూపసఞ్చేతనా…పే… ధమ్మసఞ్చేతనా’’తిఆదీసు ఆరమ్మణేన. ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో…పే… మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, తిణ్ణం సఙ్గతి ఫస్సో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౪.౬౦) వత్థారమ్మణేహి. ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧) సరసభావేన అరూపధమ్మా దస్సితా. ఇమస్మిం పన ఠానే ఆరమ్మణేన దస్సేన్తో ‘రూపారమ్మణం’ వాతిఆదిమాహ.

తత్థ చతుసముట్ఠానం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం రూపమేవ రూపారమ్మణం. ద్విసముట్ఠానో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నో సద్దోవ సద్దారమ్మణం. చతుసముట్ఠానో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నో గన్ధోవ గన్ధారమ్మణం. చతుసముట్ఠానో అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నో రసోవ రసారమ్మణం. చతుసముట్ఠానం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం ఫోట్ఠబ్బమేవ ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం. ఏకసముట్ఠానా ద్విసముట్ఠానా తిసముట్ఠానా చతుసముట్ఠానా నకుతోచిసముట్ఠానా అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నా చిత్తచేతసికా, తథా నవత్తబ్బా చ, వుత్తావసేసా చిత్తగోచరసఙ్ఖాతా ధమ్మాయేవ ధమ్మారమ్మణం. యే పన అనాపాథగతా రూపాదయోపి ధమ్మారమ్మణమిచ్చేవ వదన్తి తే ఇమినా సుత్తేన పటిక్ఖిపితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఇమేసం ఖో, ఆవుసో, పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం నానావిసయానం నానాగోచరానం న అఞ్ఞమఞ్ఞస్స గోచరవిసయం పచ్చనుభోన్తానం మనో పటిసరణం మనో నేసం గోచరవిసయం పచ్చనుభోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౫).

ఏతేసఞ్హి రూపారమ్మణాదీని గోచరవిసయో నామ. తాని మనేన పచ్చనుభవియమానానిపి రూపారమ్మణాదీనియేవాతి అయమత్థో సిద్ధో హోతి. దిబ్బచక్ఖుఞాణాదీనఞ్చ రూపాదిఆరమ్మణత్తాపి అయమత్థో సిద్ధోయేవ హోతి. అనాపాథగతానేవ హి రూపారమ్మణాదీని దిబ్బచక్ఖుఆదీనం ఆరమ్మణాని, న చ తాని ధమ్మారమ్మణాని భవన్తీతి వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణవవత్థానం వేదితబ్బం.

తత్థ ఏకేకం ఆరమ్మణం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు ఆపాథమాగచ్ఛతి. రూపారమ్మణఞ్హి చక్ఖుపసాదం ఘట్టేత్వా తఙ్ఖణఞ్ఞేవ మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛతి; భవఙ్గచలనస్స పచ్చయో హోతీతి అత్థో. సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బారమ్మణేసుపి ఏసేవ నయో. యథా హి సకుణో ఆకాసేనాగన్త్వా రుక్ఖగ్గే నిలీయమానోవ రుక్ఖసాఖఞ్చ ఘట్టేతి, ఛాయా చస్స పథవియం పటిహఞ్ఞతి సాఖాఘట్టనఛాయాఫరణాని అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణేయేవ భవన్తి, ఏవం పచ్చుప్పన్నరూపాదీనం చక్ఖుపసాదాదిఘట్టనఞ్చ భవఙ్గచలనసమత్థతాయ మనోద్వారే ఆపాథగమనఞ్చ అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణేయేవ హోతి. తతో భవఙ్గం విచ్ఛిన్దిత్వా చక్ఖుద్వారాదీసు ఉప్పన్నానం ఆవజ్జనాదీనం వోట్ఠబ్బనపరియోసానానం అనన్తరా తేసం ఆరమ్మణానం అఞ్ఞతరస్మిం ఇదం మహాచిత్తం ఉప్పజ్జతి.

సుద్ధమనోద్వారే పన పసాదఘట్టనకిచ్చం నత్థి. పకతియా దిట్ఠసుతఘాయితసాయితఫుట్ఠవసేనేవ ఏతాని ఆరమ్మణాని ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. కథం? ఇధేకచ్చో కతసుధాకమ్మం హరితాలమనోసిలాదివణ్ణవిచిత్తం పగ్గహితనానప్పకారధజపటాకం మాలాదామవినద్ధం దీపమాలాపరిక్ఖిత్తం అతిమనోరమాయ సిరియా విరోచమానం అలఙ్కతపటియత్తం మహాచేతియం పదక్ఖిణం కత్వా సోళససు పాదపిట్ఠికాసు పఞ్చపతిట్ఠితేన వన్దిత్వా అఞ్జలిం పగ్గయ్హ ఉల్లోకేన్తో బుద్ధారమ్మణం పీతిం గహేత్వా తిట్ఠతి. తస్స ఏవం చేతియం పస్సిత్వా బుద్ధారమ్మణం పీతిం నిబ్బత్తేత్వా అపరభాగే యత్థ కత్థచి గతస్స రత్తిట్ఠానదివాట్ఠానేసు నిసిన్నస్స ఆవజ్జమానస్స అలఙ్కతపటియత్తం మహాచేతియం చక్ఖుద్వారే ఆపాథమాగతసదిసమేవ హోతి, పదక్ఖిణం కత్వా చేతియవన్దనకాలో వియ హోతి. ఏవం తావ దిట్ఠవసేన రూపారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి.

మధురేన పన సరేన ధమ్మకథికస్స వా ధమ్మం కథేన్తస్స, సరభాణకస్స వా సరేన భణన్తస్స సద్దం సుత్వా అపరభాగే యత్థ కత్థచి నిసీదిత్వా ఆవజ్జమానస్స ధమ్మకథా వా సరభఞ్ఞం వా సోతద్వారే ఆపాథమాగతం వియ హోతి, సాధుకారం దత్వా సుణనకాలో వియ హోతి. ఏవం సుతవసేన సద్దారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి.

సుగన్ధం పన గన్ధం వా మాలం వా లభిత్వా ఆసనే వా చేతియే వా గన్ధారమ్మణేన చిత్తేన పూజం కత్వా అపరభాగే యత్థ కత్థచి నిసీదిత్వా ఆవజ్జమానస్స తం గన్ధారమ్మణం ఘానద్వారే ఆపాథమాగతం వియ హోతి, పూజాకరణకాలో వియ హోతి. ఏవం ఘాయితవసేన గన్ధారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి.

పణీతం పన ఖాదనీయం వా భోజనీయం వా సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం సంవిభజిత్వా పరిభుఞ్జిత్వా అపరభాగే యత్థ కత్థచి కుద్రూసకాదిభోజనం లభిత్వా ‘అసుకకాలే పణీతం భోజనం సబ్రహ్మచారీహి సద్ధిం సంవిభజిత్వా పరిభుత్త’న్తి ఆవజ్జమానస్స తం రసారమ్మణం జివ్హాద్వారే ఆపాథమాగతం వియ హోతి, పరిభుఞ్జనకాలో వియ హోతి. ఏవం సాయితవసేన రసారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి.

ముదుకం పన సుఖసమ్ఫస్సం మఞ్చం వా పీఠం వా అత్థరణపాపురణం వా పరిభుఞ్జిత్వా అపరభాగే యత్థ కత్థచి దుక్ఖసేయ్యం కప్పేత్వా ‘అసుకకాలే మే ముదుకం మఞ్చపీఠం అత్థరణపావురణం పరిభుత్త’న్తి ఆవజ్జమానస్స తం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం కాయద్వారే ఆపాథమాగతం వియ హోతి. సుఖసమ్ఫస్సం వేదయితకాలో వియ హోతి. ఏవం ఫుట్ఠవసేన ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం ఆపాథమాగచ్ఛతి. ఏవం సుద్ధమనోద్వారే పసాదఘట్టనకిచ్చం నత్థి. పకతియా దిట్ఠసుతఘాయితసాయితఫుట్ఠవసేనేవ ఏతాని ఆరమ్మణాని ఆపాథమాగచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బాని.

ఇదాని పకతియా దిట్ఠాదీనం వసేన ఆపాథగమనే అయమపరోపి అట్ఠకథాముత్తకో నయో హోతి. దిట్ఠం సుతం ఉభయసమ్బన్ధన్తి ఇమే తావ దిట్ఠాదయో వేదితబ్బా. తత్థ ‘దిట్ఠం’ నామ పఞ్చద్వారవసేన గహితపుబ్బం. ‘సుత’న్తి పచ్చక్ఖతో అదిస్వా అనుస్సవవసేన గహితా రూపాదయోవ. తేహి ద్వీహిపి సమ్బన్ధం ‘ఉభయసమ్బన్ధం’ నామ. ఇతి ఇమేసమ్పి దిట్ఠాదీనం వసేన ఏతాని మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తీతి వేదితబ్బాని. తత్థ దిట్ఠవసేన తావ ఆపాథగమనం హేట్ఠా పఞ్చహి నయేహి వుత్తమేవ.

ఏకచ్చో పన సుణాతి – ‘భగవతో పుఞ్ఞాతిసయనిబ్బత్తం ఏవరూపం నామ రూపం, అతిమధురో సద్దో, కిస్మిఞ్చి పదేసే కేసఞ్చి పుప్ఫానం అతిమనుఞ్ఞో గన్ధో, కేసఞ్చి ఫలానం అతిమధురో రసో, కేసఞ్చి పావురణాదీనం అతిసుఖో సమ్ఫస్సో’తి. తస్స, చక్ఖుపసాదాదిఘట్టనం వినా, సుతమత్తానేవ తాని మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. అథస్స తం చిత్తం తస్మిం రూపే వా సద్దే వా పసాదవసేన గన్ధాదీసు అరియానం దాతుకామతావసేన అఞ్ఞేహి దిన్నేసు అనుమోదనావసేన వా పవత్తతి. ఏవం సుతవసేన ఏతాని మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తి.

అపరేన పన యథావుత్తాని రూపాదీని దిట్ఠాని వా సుతాని వా హోన్తి. తస్స ‘ఈదిసం రూపం ఆయతిం ఉప్పజ్జనకబుద్ధస్సాపి భవిస్సతీ’తిఆదినా నయేన చక్ఖుపసాదాదిఘట్టనం వినా దిట్ఠసుతసమ్బన్ధేనేవ తాని మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తి. అథస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తేసు అఞ్ఞతరారమ్మణం ఇదం మహాచిత్తం పవత్తతి. ఏవం ఉభయసమ్బన్ధవసేన ఏతాని మనోద్వారే ఆపాథమాగచ్ఛన్తి.

ఇదమ్పి చ ముఖమత్తమేవ. సద్ధారుచిఆకారపరివితక్కదిట్ఠినిజ్ఝానక్ఖన్తిఆదీనం పన వసేన విత్థారతో ఏతేసం మనోద్వారే ఆపాథగమనం వేదితబ్బమేవ. యస్మా పన ఏవం ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తాని భూతానిపి హోన్తి అభూతానిపి, తస్మా అయం నయో అట్ఠకథాయం న గహితో. ఏవం ఏకేకారమ్మణం జవనం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. రూపారమ్మణఞ్హి జవనం చక్ఖుద్వారేపి ఉప్పజ్జతి మనోద్వారేపి. సద్దాదిఆరమ్మణేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ మనోద్వారే ఉప్పజ్జమానం రూపారమ్మణం జవనం దానమయం సీలమయం భావనామయన్తి తివిధం హోతి. తేసు ఏకేకం కాయకమ్మం వచీకమ్మం మనోకమ్మన్తి తివిధమేవ హోతి. సద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బధమ్మారమ్మణేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ రూపం తావ ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జమానం ఏతం మహాకుసలచిత్తం నీలపీతలోహితోదాతవణ్ణేసు పుప్ఫవత్థధాతూసు అఞ్ఞతరం సుభనిమిత్తసఙ్ఖాతం ఇట్ఠం కన్తం మనాపం రజనీయం వణ్ణం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పజ్జతి. నను చేతం ఇట్ఠారమ్మణం లోభస్స వత్థు? కథం ఏతం చిత్తం కుసలం నామ జాతన్తి? నియమితవసేన పరిణామితవసేన సముదాచారవసేన ఆభుజితవసేనాతి. యస్స హి ‘కుసలమేవ మయా కత్తబ్బ’న్తి కుసలకరణే చిత్తం నియమితం హోతి, అకుసలప్పవత్తితో నివత్తేత్వా కుసలకరణేయేవ పరిణామితం, అభిణ్హకరణేన కుసలసముదాచారేనేవ సముదాచరితం, పతిరూపదేసవాససప్పురిసూపనిస్సయసద్ధమ్మసవనపుబ్బేకతపుఞ్ఞతాదీహి చ ఉపనిస్సయేహి యోనిసో చ ఆభోగో పవత్తతి, తస్స ఇమినా నియమితవసేన పరిణామితవసేన సముదాచారవసేన ఆభుజితవసేన చ కుసలం నామ జాతం హోతి.

ఆరమ్మణవసేన పనేత్థ సోమనస్ససహగతభావో వేదితబ్బో. ఇట్ఠారమ్మణస్మిఞ్హి ఉప్పన్నత్తా ఏతం సోమనస్ససహగతం జాతం. సద్ధాబహులతాదీనిపేత్థ కారణానియేవ. అస్సద్ధానఞ్హి మిచ్ఛాదిట్ఠీనఞ్చ ఏకన్తఇట్ఠారమ్మణభూతం తథాగతరూపమ్పి దిస్వా సోమనస్సం నుప్పజ్జతి. యే చ కుసలప్పవత్తియం ఆనిసంసం న పస్సన్తి తేసం పరేహి ఉస్సాహితానం కుసలం కరోన్తానమ్పి సోమనస్సం నుప్పజ్జతి. తస్మా సద్ధాబహులతా విసుద్ధదిట్ఠితా ఆనిసంసదస్సావితాతి. ఏవమ్పేత్థ సోమనస్ససహగతభావో వేదితబ్బో. అపిచ ఏకాదసధమ్మా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – బుద్ధానుస్సతి ధమ్మానుస్సతి సఙ్ఘానుస్సతి సీలానుస్సతి చాగానుస్సతి దేవతానుస్సతి ఉపసమానుస్సతి లూఖపుగ్గలపరివజ్జనతా సినిద్ధపుగ్గలసేవనతా పసాదనీయసుత్తన్తపచ్చవేక్ఖణతా తదధిముత్తతాతి. ఇమేహిపి కారణేహేత్థ సోమనస్ససహగతభావో వేదితబ్బో. ఇమేసం పన విత్థారో బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గే (విభ. అట్ఠ. ౩౬౭ బోజ్ఝఙ్గపబ్బవణ్ణనా, ౪౬౮-౪౬౯) ఆవి భవిస్సతి.

కమ్మతో, ఉపపత్తితో, ఇన్ద్రియపరిపాకతో, కిలేసదూరీభావతోతి ఇమేహి పనేత్థ కారణేహి ఞాణసమ్పయుత్తతా వేదితబ్బా. యో హి పరేసం ధమ్మం దేసేతి అనవజ్జాని సిప్పాయతనకమ్మాయతనవిజ్జాట్ఠానాని సిక్ఖాపేతి ధమ్మకథికం సక్కారం కత్వా ధమ్మం కథాపేతి, ‘ఆయతిం పఞ్ఞవా భవిస్సామీ’తి పత్థనం పట్ఠపేత్వా నానప్పకారం దానం దేతి, తస్స ఏవరూపం కమ్మం ఉపనిస్సాయ కుసలం ఉప్పజ్జమానం ఞాణసమ్పయుత్తం ఉప్పజ్జతి. అబ్యాపజ్జే లోకే ఉప్పన్నస్స వాపి ‘‘తస్స తత్థ సుఖినో ధమ్మపదా పిలవన్తి… దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదో, అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౯౧) ఇమినా నయేన ఉపపత్తిం నిస్సాయపి ఉప్పజ్జమానం కుసలం ఞాణసమ్పయుత్తం ఉప్పజ్జతి. తథా ఇన్ద్రియపరిపాకం ఉపగతానం పఞ్ఞాదసకప్పత్తానం ఇన్ద్రియపరిపాకం నిస్సాయపి కుసలం ఉప్పజ్జమానం ఞాణసమ్పయుత్తం ఉప్పజ్జతి. యేహి పన కిలేసా విక్ఖమ్భితా తేసం కిలేసదూరీభావం నిస్సాయపి ఉప్పజ్జమానం కుసలం ఞాణసమ్పయుత్తం ఉప్పజ్జతి. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘యోగా వే జాయతీ భూరి, అయోగా భూరిసఙ్ఖయో’’తి (ధ. ప. ౨౮౨).

ఏవం కమ్మతో ఉపపత్తితో ఇన్ద్రియపరిపాకతో కిలేసదూరీభావతోతి ఇమేహి కారణేహి ఞాణసమ్పయుత్తతా వేదితబ్బా.

అపిచ సత్త ధమ్మా ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదాయ సంవత్తన్తి – పరిపుచ్ఛకతా, వత్థువిసదకిరియా, ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా, దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా, పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా, గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణా, తదధిముత్తతాతి. ఇమేహిపి కారణేహి ఞాణసమ్పయుత్తతా వేదితబ్బా. ఇమేసం పన విత్థారో బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గే (విభ. అట్ఠ. ౩౬౭ బోజ్ఝఙ్గపబ్బవణ్ణనా) ఆవి భవిస్సతి.

ఏవం ఞాణసమ్పయుత్తం హుత్వా ఉప్పన్నఞ్చేతం అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన అనుపాయచిన్తనాయ ఉప్పన్నత్తా అసఙ్ఖారం నామ జాతం. తయిదం రజనీయవణ్ణారమ్మణం హుత్వా ఉప్పజ్జమానమేవ తివిధేన నియమేన ఉప్పజ్జతి – దానమయం వా హోతి, సీలమయం వా, భావనామయం వా.

కథం? యదా హి నీలపీతలోహితోదాతేసు పుప్ఫాదీసు అఞ్ఞతరం లభిత్వా వణ్ణవసేన ఆభుజిత్వా ‘వణ్ణదానం మయ్హ’న్తి బుద్ధరతనాదీని పూజేతి, తదా దానమయం హోతి. తత్రిదం వత్థు – భణ్డాగారికసఙ్ఘమిత్తో కిర ఏకం సువణ్ణఖచితం వత్థం లభిత్వా ఇదమ్పి వత్థం సువణ్ణవణ్ణం, సమ్మాసమ్బుద్ధోపి సువణ్ణవణ్ణో, సువణ్ణవణ్ణం వత్థం సువణ్ణవణ్ణస్సేవ అనుచ్ఛవికం, అమ్హాకఞ్చ వణ్ణదానం భవిస్సతీతి మహాచేతియే ఆరోపేసి. ఏవరూపే కాలే దానమయం హోతీతి వేదితబ్బం. యదా పన తథారూపమేవ దేయ్యధమ్మం లభిత్వా ‘మయ్హం కులవంసో, కులతన్తి కులప్పవేణీ ఏసా, కులవత్తం ఏత’న్తి బుద్ధరతనాదీని పూజేతి తదా సీలమయం హోతి. యదా పన తాదిసేనేవ వత్థునా రతనత్తయస్స పూజం కత్వా ‘అయం వణ్ణో ఖయం గచ్ఛిస్సతి, వయం గచ్ఛిస్సతీ’తి ఖయవయం పట్ఠపేతి, తదా భావనామయం హోతి.

దానమయం పన హుత్వా వత్తమానమ్పి యదా తీణి రతనాని సహత్థేన పూజేన్తస్స పవత్తత్తి, తదా కాయకమ్మం హోతి. యదా తీణి రతనాని పూజేన్తో పుత్తదారదాసకమ్మకరపోరిసాదయోపి ఆణాపేత్వా పూజాపేతి తదా వచీకమ్మం హోతి. యదా తదేవ వుత్తప్పకారం విజ్జమానకవత్థుం ఆరబ్భ వణ్ణదానం దస్సామీతి చిన్తేతి తదా మనోకమ్మం హోతి. వినయపరియాయం పత్వా హి ‘దస్సామి కరిస్సామీ’తి వాచా భిన్నా హోతీతి (పారా. ౬౫౯) ఇమినా లక్ఖణేన దానం నామ హోతి. అభిధమ్మపరియాయం పత్వా పన విజ్జమానకవత్థుం ఆరబ్భ ‘దస్సామీ’తి మనసా చిన్తితకాలతో పట్ఠాయ కుసలం హోతి. అపరభాగే కాయేన వా వాచాయ వా కత్తబ్బం కరిస్సతీతి వుత్తం. ఏవం దానమయం కాయవచీమనోకమ్మవసేనేవ తివిధం హోతి.

యదా పన తం వుత్తప్పకారం వత్థుం లభిత్వా కులవంసాదివసేన సహత్థా రతనత్తయం పూజేతి తదా సీలమయం కాయకమ్మం హోతి. యదా కులవంసాదివసేనేవ పుత్తదారాదయో ఆణాపేత్వా పూజాపేతి తదా వచీకమ్మం హోతి. యదా ‘మయ్హం కులవంసో, కులతన్తి కులప్పవేణీ ఏసా, కులవత్తమేత’న్తి విజ్జమానకవత్థుం ఆరబ్భ ‘వణ్ణదానం దస్సామీ’తి చిన్తేతి తదా మనోకమ్మం హోతి. ఏవం సీలమయం కాయవచీమనోకమ్మవసేన తివిధం హోతి.

యదా పన తం వుత్తప్పకారం వత్థుం లభిత్వా తీణి రతనాని పూజేత్వా చఙ్కమన్తో ఖయవయం పట్ఠపేతి తదా భావనామయం కాయకమ్మం హోతి. వాచాయ సమ్మసనం పట్ఠపేన్తస్స వచీకమ్మం హోతి, కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా మనసావ సమ్మసనం పట్ఠపేన్తస్స మనోకమ్మం హోతి. ఏవం భావనామయం కాయవచీమనోకమ్మవసేన తివిధం హోతి. ఏవమేతం రూపారమ్మణం కుసలం తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవహి కమ్మద్వారేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా. సద్దారమ్మణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

భేరిసద్దాదీసు హి రజనీయసద్దం ఆరమ్మణం కత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తీహి నియమేహేతం కుసలం ఉప్పజ్జతి. తత్థ సద్దం కన్దమూలం వియ ఉప్పాటేత్వా నీలుప్పలహత్థకం వియ చ హత్థే ఠపేత్వా దాతుం నామ న సక్కా, సవత్థుకం పన కత్వా దేన్తో సద్దదానం దేతి నామ. తస్మా యదా ‘సద్దదానం దస్సామీ’తి భేరిముదిఙ్గాదీసు అఞ్ఞతరతూరియేన తిణ్ణం రతనానం ఉపహారం కరోతి, ‘సద్దదానం మే’తి భేరిఆదీని ఠపాపేతి, ధమ్మకథికభిక్ఖూనం సరభేసజ్జతేలఫాణితాదీని దేతి, ధమ్మసవనం ఘోసేతి, సరభఞ్ఞం భణతి, ధమ్మకథం కథేతి, ఉపనిసిన్నకకథం అనుమోదనకథం కరోతి, తదా దానమయంయేవ హోతి. యదా ఏతదేవ విధానం కులవంసాదివసేన వత్తవసేన కరోతి తదా సీలమయం హోతి. యదా సబ్బమ్పేతం కత్వా అయం ఏత్తకో సద్దో బ్రహ్మలోకప్పమాణోపి హుత్వా ‘ఖయం గమిస్సతి, వయం గమిస్సతీ’తి సమ్మసనం పట్ఠపేతి తదా భావనామయం హోతి.

తత్థ దానమయం తావ యదా భేరిఆదీని గహేత్వా సహత్థా ఉపహారం కరోతి, నిచ్చుపహారత్థాయ ఠపేన్తోపి సహత్థా ఠపేతి, ‘సద్దదానం మే’తి ధమ్మసవనం ఘోసేతుం గచ్ఛతి, ధమ్మకథం సరభఞ్ఞం కాతుం వా గచ్ఛతి, తదా కాయకమ్మం హోతి. యదా ‘గచ్ఛథ, తాతా, అమ్హాకం సద్దదానం తిణ్ణం రతనానం ఉపహారం కరోథా’తి ఆణాపేతి, ‘సద్దదానం మే’తి చేతియఙ్గణేసు ‘ఇమం భేరిం, ఇమం ముదిఙ్గం ఠపేథా’తి ఆణాపేతి, సయమేవ ధమ్మసవనం ఘోసేతి, ధమ్మకథం కథేతి, సరభఞ్ఞం భణతి, తదా వచీకమ్మం హోతి. యదా కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా ‘సద్దదానం దస్సామీ’తి విజ్జమానకవత్థుం మనసా పరిచ్చజతి, తదా మనోకమ్మం హోతి.

సీలమయమ్పి ‘సద్దదానం నామ మయ్హం కులవంసో కులతన్తి కులప్పవేణీ’తి భేరిఆదీహి సహత్థా ఉపహారం కరోన్తస్స, భేరిఆదీని సహత్థా చేతియఙ్గణాదీసు ఠపేన్తస్స, ధమ్మకథికానం సరభేసజ్జం సహత్థా దదన్తస్స, వత్తసీసేన ధమ్మసవనఘోసనధమ్మకథాకథనసరభఞ్ఞభణనత్థాయ చ గచ్ఛన్తస్స కాయకమ్మం హోతి. ‘సద్దదానం నామ అమ్హాకం కులవంసో కులతన్తి కులప్పవేణీ, గచ్ఛథ, తాతా, బుద్ధరతనాదీనం ఉపహారం కరోథా’తి ఆణాపేన్తస్స కులవంసవసేనేవ అత్తనా ధమ్మకథం వా సరభఞ్ఞం వా కరోన్తస్స చ వచీకమ్మం హోతి. ‘సద్దదానం నామ మయ్హం కులవంసో సద్దదానం దస్సామీ’తి కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా మనసావ విజ్జమానకవత్థుం పరిచ్చజన్తస్స మనోకమ్మం హోతి.

భావనామయమ్పి యదా చఙ్కమన్తో సద్దే ఖయవయం పట్ఠపేతి తదా కాయకమ్మం హోతి. కాయఙ్గం పన అచోపేత్వా వాచాయ సమ్మసన్తస్స వచీకమ్మం హోతి. కాయఙ్గవాచఙ్గం అచోపేత్వా మనసావ సద్దాయతనం సమ్మసన్తస్స మనోకమ్మం హోతి. ఏవం సద్దారమ్మణమ్పి కుసలం తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవహి కమ్మద్వారేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా.

మూలగన్ధాదీసుపి రజనీయగన్ధం ఆరమ్మణం కత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తీహి నియమేహేతం కుసలం ఉప్పజ్జతి. తత్థ యదా మూలగన్ధాదీసు యంకిఞ్చి గన్ధం లభిత్వా గన్ధవసేన ఆభుజిత్వా ‘గన్ధదానం మయ్హ’న్తి బుద్ధరతనాదీని పూజేతి, తదా దానమయం హోతీతి సబ్బం వణ్ణదానే వుత్తనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బం. ఏవం గన్ధారమ్మణమ్పి కుసలం తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవహి కమ్మద్వారేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా.

మూలరసాదీసు పన రజనీయరసం ఆరమ్మణం కత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తీహి నియమేహేతం కుసలం ఉప్పజ్జతి. తత్థ యదా మూలరసాదీసు యంకిఞ్చి రజనీయం రసవత్థుం లభిత్వా రసవసేన ఆభుజిత్వా ‘రసదానం మయ్హ’న్తి దేతి పరిచ్చజతి, తదా దానమయం హోతీతి సబ్బం వణ్ణదానే వుత్తనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బం. సీలమయే పనేత్థ ‘సఙ్ఘస్స అదత్వా పరిభుఞ్జనం నామ అమ్హాకం న ఆచిణ్ణ’న్తి ద్వాదసన్నం భిక్ఖుసహస్సానం దాపేత్వా సాదురసం పరిభుత్తస్స దుట్ఠగామణిఅభయరఞ్ఞో వత్థుం ఆదిం కత్వా మహాఅట్ఠకథాయం వత్థూని ఆగతాని. అయమేవ విసేసో. ఏవం రసారమ్మణమ్పి కుసలం తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవహి కమ్మద్వారేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా.

ఫోట్ఠబ్బారమ్మణేపి పథవీధాతు తేజోధాతు వాయోధాతూతి తీణి మహాభూతాని ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం నామ. ఇమస్మిం ఠానే ఏతేసం వసేన యోజనం అకత్వా మఞ్చపీఠాదివసేన కాతబ్బా. యదా హి మఞ్చపీఠాదీసు యంకిఞ్చి రజనీయం ఫోట్ఠబ్బవత్థుం లభిత్వా ఫోట్ఠబ్బవసేన ఆభుజిత్వా ‘ఫోట్ఠబ్బదానం మయ్హ’న్తి దేతి పరిచ్చజతి, తదా దానమయం హోతీతి సబ్బం వణ్ణదానే వుత్తనయేనేవ విత్థారతో వేదితబ్బం. ఏవం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణమ్పి కుసలం తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవహి కమ్మద్వారేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా.

ధమ్మారమ్మణే ఛ అజ్ఝత్తికాని ఆయతనాని, తీణి లక్ఖణాని, తయో అరూపినో ఖన్ధా, పన్నరస సుఖుమరూపాని, నిబ్బానపఞ్ఞత్తీతి ఇమే ధమ్మాయతనే పరియాపన్నా చ, అపరియాపన్నా చ, ధమ్మా ధమ్మారమ్మణం నామ. ఇమస్మిం పన ఠానే ఏతేసం వసేన యోజనం అకత్వా ఓజదానపానదానజీవితదానవసేన కాతబ్బా. ఓజాదీసు హి రజనీయం ధమ్మారమ్మణం ఆరమ్మణం కత్వా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తీహి నియమేహేతం కుసలం ఉప్పజ్జతి.

తత్థ యదా ‘ఓజదానం మయ్హ’న్తి సప్పినవనీతాదీని దేతి, పానదానన్తి అట్ఠ పానాని దేతి, జీవితదానన్తి సలాకభత్తసఙ్ఘభత్తాదీని దేతి, అఫాసుకానం భిక్ఖూనం భేసజ్జం దేతి, వేజ్జం పచ్చుపట్ఠాపేతి, జాలం ఫాలాపేతి, కుమీనం విద్ధంసాపేతి, సకుణపఞ్జరం విద్ధంసాపేతి, బన్ధనమోక్ఖం కారాపేతి, మాఘాతభేరిం చరాపేతి, అఞ్ఞానిపి జీవితపరిత్తాణత్థం ఏవరూపాని కమ్మాని కరోతి తదా దానమయం హోతి. యదా పన ‘ఓజదానపానదానజీవితదానాని మయ్హం కులవంసో కులతన్తి కులప్పవేణీ’తి వత్తసీసేన ఓజదానాదీని పవత్తేతి తదా సీలమయం హోతి. యదా ధమ్మారమ్మణస్మిం ఖయవయం పట్ఠపేతి తదా భావనామయం హోతి.

దానమయం పన హుత్వా పవత్తమానమ్పి యదా ఓజదానపానదానజీవితదానాని సహత్థా దేతి, తదా కాయకమ్మం హోతి. యదా పుత్తదారాదయో ఆణాపేత్వా దాపేతి, తదా వచీకమ్మం హోతి. యదా కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా ఓజదానపానదానజీవితదానవసేన విజ్జమానకవత్థుం ‘దస్సామీ’తి మనసా చిన్తేతి, తదా మనోకమ్మం హోతి.

యదా పన వుత్తప్పకారం విజ్జమానకవత్థుం కులవంసాదివసేన సహత్థా దేతి, తదా సీలమయం కాయకమ్మం హోతి. యదా కులవంసాదివసేనేవ పుత్తదారాదయో ఆణాపేత్వా దాపేతి, తదా వచీకమ్మం హోతి. యదా కులవంసాదివసేనేవ వుత్తప్పకారం విజ్జమానకవత్థుం ‘దస్సామీ’తి మనసావ చిన్తేతి, తదా మనోకమ్మం హోతి.

చఙ్కమిత్వా ధమ్మారమ్మణే ఖయవయం పట్ఠపేన్తస్స పన భావనామయం కాయకమ్మం హోతి. కాయఙ్గం అచోపేత్వా వాచాయ ఖయవయం పట్ఠపేన్తస్స వచీకమ్మం హోతి. కాయఙ్గవాచఙ్గాని అచోపేత్వా మనసావ ధమ్మారమ్మణే ఖయవయం పట్ఠపేన్తస్స మనోకమ్మం హోతి. ఏవం భావనామయం కాయవచీమనోకమ్మవసేన తివిధం హోతి. ఏవమేతం ధమ్మారమ్మణమ్పి కుసలం తివిధపుఞ్ఞకిరియవత్థువసేన నవహి కమ్మద్వారేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా.

ఏవమిదం చిత్తం నానావత్థూసు నానారమ్మణవసేన దీపితం. ఇదం పన ఏకవత్థుస్మిమ్పి నానారమ్మణవసేన లబ్భతియేవ. కథం? చతూసు హి పచ్చయేసు చీవరే ఛ ఆరమ్మణాని లబ్భన్తి – నవరత్తస్స హి చీవరస్స వణ్ణో మనాపో హోతి దస్సనీయో, ఇదం వణ్ణారమ్మణం. పరిభోగకాలే పటపటసద్దం కరోతి, ఇదం సద్దారమ్మణం. యో తత్థ కాళకచ్ఛకాదిగన్ధో, ఇదం గన్ధారమ్మణం. రసారమ్మణం పన పరిభోగరసవసేన కథితం. యా తత్థ సుఖసమ్ఫస్సతా, ఇదం ఫోట్ఠబ్బారమ్మణం. చీవరం పటిచ్చ ఉప్పన్నా సుఖా వేదనా, ధమ్మారమ్మణం. పిణ్డపాతే రసారమ్మణం నిప్పరియాయేనేవ లబ్భతి. ఏవం చతూసు పచ్చయేసు నానారమ్మణవసేన యోజనం కత్వా దానమయాదిభేదో వేదితబ్బో.

ఇమస్స పన చిత్తస్స ఆరమ్మణమేవ నిబద్ధం, వినా ఆరమ్మణేన అనుప్పజ్జనతో. ద్వారం పన అనిబద్ధం. కస్మా? కమ్మస్స అనిబద్ధత్తా. కమ్మస్మిఞ్హి అనిబద్ధే ద్వారమ్పి అనిబద్ధమేవ హోతి.

కామావచరకుసలం ద్వారకథా

కాయకమ్మద్వారకథా

ఇమస్స పనత్థస్స పకాసనత్థం ఇమస్మిం ఠానే మహాఅట్ఠకథాయం ద్వారకథా కథితా. తత్థ తీణి కమ్మాని, తీణి కమ్మద్వారాని, పఞ్చ విఞ్ఞాణాని, పఞ్చ విఞ్ఞాణద్వారాని, ఛ ఫస్సా, ఛ ఫస్సద్వారాని, అట్ఠ అసంవరా, అట్ఠ అసంవరద్వారాని, అట్ఠ సంవరా, అట్ఠ సంవరద్వారాని, దస కుసలకమ్మపథా, దస అకుసలకమ్మపథాతి, ఇదం ఏత్తకం ద్వారకథాయ మాతికాఠపనం నామ.

తత్థ కిఞ్చాపి తీణి కమ్మాని పఠమం వుత్తాని, తాని పన ఠపేత్వా ఆదితో తావ తీణి కమ్మద్వారాని భాజేత్వా దస్సితాని. కతమాని తీణి? కాయకమ్మద్వారం, వచీకమ్మద్వారం, మనోకమ్మద్వారన్తి.

తత్థ చతుబ్బిధో కాయో – ఉపాదిన్నకో, ఆహారసముట్ఠానో, ఉతుసముట్ఠానో, చిత్తసముట్ఠానోతి. తత్థ చక్ఖాయతనాదీని జీవితిన్ద్రియపరియన్తాని అట్ఠ కమ్మసముట్ఠానరూపానిపి, కమ్మసముట్ఠానానేవ చతస్సో ధాతుయో వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజాతి అట్ఠ ఉపాదిన్నకకాయో నామ. తానేవ అట్ఠ ఆహారజాని ఆహారసముట్ఠానికకాయో నామ. అట్ఠ ఉతుజాని ఉతుసముట్ఠానికకాయో నామ. అట్ఠ చిత్తజాని చిత్తసముట్ఠానికకాయో నామ.

తేసు కాయకమ్మద్వారన్తి నేవ ఉపాదిన్నకకాయస్స నామం న ఇతరేసం. చిత్తసముట్ఠానేసు పన అట్ఠసు రూపేసు ఏకా విఞ్ఞత్తి అత్థి, ఇదం కాయకమ్మద్వారం నామ. యం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘కతమం తం రూపం కాయవిఞ్ఞత్తి? యా కుసలచిత్తస్స వా, అకుసలచిత్తస్స వా, అబ్యాకతచిత్తస్స వా, అభిక్కమన్తస్స వా పటిక్కమన్తస్స వా, ఆలోకేన్తస్స వా విలోకేన్తస్స వా, సమిఞ్జేన్తస్స వా పసారేన్తస్స వా, కాయస్స థమ్భనా సన్థమ్భనా సన్థమ్భితత్తం, విఞ్ఞత్తి విఞ్ఞాపనా విఞ్ఞాపితత్తం, ఇదం తం రూపం కాయవిఞ్ఞత్తీ’’తి (ధ. స. ౭౨౦). ‘అభిక్కమిస్సామి పటిక్కమిస్సామీ’తి హి చిత్తం ఉప్పజ్జమానం రూపం సముట్ఠాపేతి. తత్థ యా పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతు తన్నిస్సితో వణ్ణో గన్ధో రసో ఓజాతి ఇమేసం అట్ఠన్నం రూపకలాపానం అబ్భన్తరే చిత్తసముట్ఠానా వాయోధాతు, సా అత్తనా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతి సన్ధారేతి చాలేతి అభిక్కమాపేతి పటిక్కమాపేతి.

తత్థ ఏకావజ్జనవీథియం సత్తసు జవనేసు పఠమచిత్తసముట్ఠితా వాయోధాతు అత్తనా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం సక్కోతి, అపరాపరం పన చాలేతుం న సక్కోతి. దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో. సత్తమచిత్తేన పన సముట్ఠితా వాయోధాతు హేట్ఠా ఛహి చిత్తేహి సముట్ఠితం వాయోధాతుం ఉపత్థమ్భనపచ్చయం లభిత్వా అత్తనా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం చాలేతుం అభిక్కమాపేతుం పటిక్కమాపేతుం ఆలోకాపేతుం విలోకాపేతుం సమ్మిఞ్జాపేతుం పసారాపేతుం సక్కోతి. తేన గమనం నామ జాయతి, ఆగమనం నామ జాయతి, గమనాగమనం నామ జాయతి. ‘యోజనం గతో దసయోజనం గతో’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జాపేతి.

యథా హి సత్తహి యుగేహి ఆకడ్ఢితబ్బే సకటే పఠమయుగే యుత్తగోణా యుగం తావ సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం సక్కోన్తి, చక్కం పన నపవట్టేన్తి; దుతియాదీసుపి ఏసేవ నయో; సత్తమయుగే పన గోణే యోజేత్వా యదా ఛేకో సారథి ధురే నిసీదిత్వా యోత్తాని ఆదాయ సబ్బపురిమతో పట్ఠాయ పతోదలట్ఠియా గోణే ఆకోటేతి, తదా సబ్బేవ ఏకబలా హుత్వా ధురఞ్చ సన్ధారేన్తి చక్కాని చ పవట్టేన్తి. ‘సకటం గహేత్వా దసయోజనం వీసతియోజనం గతా’తి వత్తబ్బతం ఆపాదేన్తి – ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

తత్థ యో చిత్తసముట్ఠానికకాయో న సో విఞ్ఞత్తి, చిత్తసముట్ఠానాయ పన వాయోధాతుయా సహజాతం రూపకాయం సన్థమ్భేతుం సన్ధారేతుం చాలేతుం పచ్చయో భవితుం సమత్థో ఏకో ఆకారవికారో అత్థి, అయం విఞ్ఞత్తి నామ. సా అట్ఠ రూపాని వియ న చిత్తసముట్ఠానా. యథా పన అనిచ్చాదిభేదానం ధమ్మానం జరామరణత్తా, ‘‘జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖత’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౨౦) వుత్తం, ఏవం చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం విఞ్ఞత్తితాయ సాపి చిత్తసముట్ఠానా నామ హోతి.

విఞ్ఞాపనత్తా పనేసా విఞ్ఞత్తీతి వుచ్చతి. కిం విఞ్ఞాపేతీతి? ఏకం కాయికకరణం. చక్ఖుపథస్మిఞ్హి ఠితో హత్థం వా పాదం వా ఉక్ఖిపతి, సీసం వా భముకం వా చాలేతి, అయం హత్థాదీనం ఆకారో చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యో హోతి. విఞ్ఞత్తి పన న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా మనోవిఞ్ఞేయ్యా ఏవ. చక్ఖునా హి హత్థవికారాదివసేన విప్ఫన్దమానం వణ్ణారమ్మణమేవ పస్సతి. విఞ్ఞత్తిం పన మనోద్వారికచిత్తేన చిన్తేత్వా ‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’తి జానాతి.

యథా హి అరఞ్ఞే నిదాఘసమయే ఉదకట్ఠానే మనుస్సా ‘ఇమాయ సఞ్ఞాయ ఇధ ఉదకస్స అత్థిభావం జానిస్సన్తీ’తి రుక్ఖగ్గే తాలపణ్ణాదీని బన్ధాపేన్తి, సురాపానద్వారే ధజం ఉస్సాపేన్తి, ఉచ్చం వా పన రుక్ఖం వాతో పహరిత్వా చాలేతి, అన్తోఉదకే మచ్ఛే చలన్తే ఉపరి బుబ్బుళకాని ఉట్ఠహన్తి, మహోఘస్స గతమగ్గపరియన్తే తిణపణ్ణకసటం ఉస్సారితం హోతి. తత్థ తాలపణ్ణధజసాఖాచలనబుబ్బుళకతిణపణ్ణకసటే దిస్వా యథా చక్ఖునా అదిట్ఠమ్పి ‘ఏత్థ ఉదకం భవిస్సతి, సురా భవిస్సతి, అయం రుక్ఖో వాతేన పహతో భవిస్సతి, అన్తోఉదకే మచ్ఛో భవిస్సతి, ఏత్తకం ఠానం అజ్ఝోత్థరిత్వా ఓఘో గతో భవిస్సతీ’తి మనోవిఞ్ఞాణేన జానాతి, ఏవమేవ విఞ్ఞత్తిపి న చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యా మనోవిఞ్ఞేయ్యావ. చక్ఖునా హి హత్థవికారాదివసేన విప్ఫన్దమానం వణ్ణారమ్మణమేవ పస్సతి. విఞ్ఞత్తిం పన మనోద్వారికచిత్తేన చిన్తేత్వా ‘ఇదఞ్చిదఞ్చ ఏస కారేతి మఞ్ఞే’తి జానాతి.

న కేవలఞ్చేసా విఞ్ఞాపనతోవ విఞ్ఞత్తి నామ. విఞ్ఞేయ్యతోపి పన విఞ్ఞత్తియేవ నామ. అయఞ్హి పరేసం అన్తమసో తిరచ్ఛానగతానమ్పి పాకటా హోతి. తత్థ తత్థ సన్నిపతితా హి సోణసిఙ్గాలకాకగోణాదయో దణ్డం వా లేడ్డుం వా గహేత్వా పహరణాకారే దస్సితే ‘అయం నో పహరితుకామో’తి ఞత్వా యేన వా తేన వా పలాయన్తి. పాకారకుట్టాదిఅన్తరికస్స పన పరస్స అపాకటకాలోపి అత్థి. కిఞ్చాపి తస్మిం ఖణే అపాకటా సమ్ముఖీభూతానం పన పాకటత్తా విఞ్ఞత్తియేవ నామ హోతి.

చిత్తసముట్ఠానికే పన కాయే చలన్తే తిసముట్ఠానికో చలతి న చలతీతి? సోపి తథేవ చలతి. తంగతికో తదనువత్తకోవ హోతి. యథా హి ఉదకే గచ్ఛన్తే ఉదకే పతితాని సుక్ఖదణ్డకతిణపణ్ణాదీనిపి ఉదకగతికానేవ భవన్తి, తస్మిం గచ్ఛన్తే గచ్ఛన్తి, తిట్ఠన్తే తిట్ఠన్తి – ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. ఏవమేసా చిత్తసముట్ఠానేసు రూపేసు విఞ్ఞత్తి కాయకమ్మద్వారం నామాతి వేదితబ్బా.

యా పన తస్మిం ద్వారే సిద్ధా చేతనా యాయ పాణం హనతి, అదిన్నం ఆదియతి, మిచ్ఛాచారం చరతి, పాణాతిపాతాదీహి విరమతి, ఇదం కాయకమ్మం నామ. ఏవం పరవాదిమ్హి సతి కాయో ద్వారం, తమ్హి ద్వారే సిద్ధా చేతనా కాయకమ్మం ‘కుసలం వా అకుసలం వా’తి ఠపేతబ్బం. పరవాదిమ్హి పన అసతి ‘అబ్యాకతం వా’తి తికం పూరేత్వావ ఠపేతబ్బం. తత్థ యథా నగరద్వారం కతట్ఠానేయేవ తిట్ఠతి, అఙ్గులమత్తమ్పి అపరాపరం న సఙ్కమతి, తేన తేన పన ద్వారేన మహాజనో సఞ్చరతి, ఏవమేవ ద్వారే ద్వారం న సఞ్చరతి, కమ్మం పన తస్మిం తస్మిం ద్వారే ఉప్పజ్జనతో చరతి. తేనాహు పోరాణా –

ద్వారే చరన్తి కమ్మాని, న ద్వారా ద్వారచారినో;

తస్మా ద్వారేహి కమ్మాని, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితాతి.

తత్థ కమ్మేనాపి ద్వారం నామం లభతి, ద్వారేనాపి కమ్మం. యథా హి విఞ్ఞాణాదీనం ఉప్పజ్జనట్ఠానాని విఞ్ఞాణద్వారం ఫస్సద్వారం అసంవరద్వారం సంవరద్వారన్తి నామం లభన్తి, ఏవం కాయకమ్మస్స ఉప్పజ్జనట్ఠానం కాయకమ్మద్వారన్తి నామం లభతి. వచీమనోకమ్మద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. యథా పన తస్మిం తస్మిం రుక్ఖే అధివత్థా దేవతా సిమ్బలిదేవతా పలాసదేవతా పుచిమన్దదేవతా ఫన్దనదేవతాతి తేన తేన రుక్ఖేన నామం లభతి, ఏవమేవ కాయద్వారేన కతం కమ్మమ్పి కాయకమ్మన్తి ద్వారేన నామం లభతి. వచీకమ్మమనోకమ్మేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అఞ్ఞో కాయో, అఞ్ఞం కమ్మం, కాయేన పన కతత్తా తం కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా –

కాయేన చే కతం కమ్మం, కాయకమ్మన్తి వుచ్చతి;

కాయో చ కాయకమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.

సూచియా చే కతం కమ్మం, సూచికమ్మన్తి వుచ్చతి;

సూచి చ సూచికమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.

వాసియా చే కతం కమ్మం, వాసికమ్మన్తి వుచ్చతి;

వాసి చ వాసికమ్మఞ్చ, అఞ్ఞమఞ్ఞం వవత్థితా.

పురిసేన చే కతం కమ్మం, పురిసకమ్మన్తి వుచ్చతి;