అరూపావచరకుసలవణ్ణనా

ఆకాసానఞ్చాయతనం

౨౬౫. ఇదాని అరూపావచరకుసలం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అరూపూపపత్తియాతి అరూపభవో అరూపం, అరూపే ఉపపత్తి అరూపూపపత్తి, తస్సా అరూపూపపత్తియా. మగ్గం భావేతీతి ఉపాయం హేతుం కారణం ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతి. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన. సబ్బాసం వా అనవసేసానన్తి అత్థో. రూపసఞ్ఞానన్తి సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానానఞ్చేవ తదారమ్మణానఞ్చ. రూపావచరజ్ఝానమ్పి హి రూపన్తి వుచ్చతి ‘రూపీ రూపాని పస్సతీ’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౪౮; దీ. ని. ౨.౧౨౯). తస్స ఆరమ్మణమ్పి ‘‘బహిద్ధా రూపాని పస్సతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౨౪౪-౨౪౬; దీ. ని. ౨.౧౭౩); తస్మా ఇధ రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞాతి ఏవం సఞ్ఞాసీసేన వుత్తరూపావచరజ్ఝానస్సేతం అధివచనం. రూపం సఞ్ఞా అస్సాతి రూపసఞ్ఞం, రూపమస్స నామన్తి వుత్తం హోతి. ఏవం పథవీకసిణాదిభేదస్స తదారమ్మణస్స చేతం అధివచనన్తి వేదితబ్బం.

సమతిక్కమాతి విరాగా నిరోధా చ. కిం వుత్తం హోతి? ఏతాసం కుసలవిపాకకిరియవసేన పఞ్చదసన్నం ఝానసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం, ఏతేసఞ్చ పథవీకసిణాదివసేన అట్ఠన్నం ఆరమ్మణసఙ్ఖాతానం రూపసఞ్ఞానం, సబ్బాకారేన అనవసేసానం వా విరాగా చ నిరోధా చ విరాగహేతు చేవ నిరోధహేతు చ ఆకాసానఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. న హి సక్కా సబ్బసో అనతిక్కన్తరూపసఞ్ఞేన ఏతం ఉపసమ్పజ్జ విహరితున్తి.

తత్థ యస్మా ఆరమ్మణే అవిరత్తస్స సఞ్ఞాసమతిక్కమో న హోతి, సమతిక్కన్తాసు చ సఞ్ఞాసు ఆరమ్మణం సమతిక్కన్తమేవ హోతి, తస్మా ఆరమ్మణసమతిక్కమం అవత్వా ‘‘తత్థ కతమా రూపసఞ్ఞా? రూపావచరసమాపత్తిం సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి రూపసఞ్ఞాయో. ఇమా రూపసఞ్ఞాయో అతిక్కన్తో హోతి, వీతిక్కన్తో, సమతిక్కన్తో, తేన వుచ్చతి సబ్బసో రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’’తి (విభ. ౬౦౨) ఏవం విభఙ్గే సఞ్ఞానంయేవ సమతిక్కమో వుత్తో. యస్మా పన ఆరమ్మణసమతిక్కమేన పత్తబ్బా ఏతా సమాపత్తియో, న ఏకస్మింయేవ ఆరమ్మణే పఠమజ్ఝానాదీని వియ, తస్మా అయం ఆరమ్మణసమతిక్కమవసేనాపి అత్థవణ్ణనా కతాతి వేదితబ్బా.

పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమాతి చక్ఖాదీనం వత్థూనం రూపాదీనం ఆరమ్మణానఞ్చ పటిఘాతేన సముప్పన్నా సఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా. రూపసఞ్ఞాదీనం ఏతం అధివచనం. యథాహ – ‘‘తత్థ కతమా పటిఘసఞ్ఞా? రూపసఞ్ఞా సద్దసఞ్ఞా గన్ధసఞ్ఞా రససఞ్ఞా ఫోట్ఠబ్బసఞ్ఞా, ఇమా వుచ్చన్తి పటిఘసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౩). తాసం కుసలవిపాకానం పఞ్చన్నం అకుసలవిపాకానం పఞ్చన్నన్తి సబ్బసో దసన్నమ్పి పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా పహానా అసముప్పాదా అప్పవత్తిం కత్వాతి వుత్తం హోతి.

కామఞ్చేతా పఠమజ్ఝానాదీని సమాపన్నస్సాపి న సన్తి – న హి తస్మిం సమయే పఞ్చద్వారవసేన చిత్తం పవత్తతి – ఏవం సన్తేపి, అఞ్ఞత్థ పహీనానం సుఖదుక్ఖానం చతుత్థజ్ఝానే వియ, సక్కాయదిట్ఠాదీనం తతియమగ్గే వియ చ, ఇమస్మిం ఝానే ఉస్సాహజననత్థం ఇమస్స ఝానస్స పసంసావసేన ఏతాసం ఏత్థ వచనం వేదితబ్బం. అథ వా కిఞ్చాపి తా రూపావచరం సమాపన్నస్స న సన్తి, అథ ఖో న పహీనత్తా న సన్తి. న హి రూపవిరాగాయ రూపావచరభావనా సంవత్తతి, రూపాయత్తా చ ఏతాసం పవత్తి. అయం పన భావనా రూపవిరాగాయ సంవత్తతి. తస్మా తా ఏత్థ పహీనాతి వత్తుం వట్టతి. న కేవలఞ్చ వత్తుం, ఏకంసేనేవ ఏవం ధారేతుమ్పి వట్టతి. తాసఞ్హి ఇతో పుబ్బే అప్పహీనత్తాయేవ పఠమజ్ఝానం సమాపన్నస్స ‘‘సద్దో కణ్టకో’’తి (అ. ని. ౧౦.౭౨) వుత్తో భగవతా. ఇధ చ పహీనత్తాయేవ అరూపసమాపత్తీనం ఆనేఞ్జతా సన్తవిమోక్ఖతా చ వుత్తా. ఆళారో చ కాళామో ఆరుప్పసమాపన్నో పఞ్చమత్తాని సకటసతాని నిస్సాయ నిస్సాయ అతిక్కన్తాని నేవ అద్దస, న పన సద్దం అస్సోసీతి (దీ. ని. ౨.౧౯౨).

నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారాతి నానత్తే గోచరే పవత్తానం సఞ్ఞానం నానత్తానం వా సఞ్ఞానం. యస్మా హి ఏతా ‘‘తత్థ కతమా నానత్తసఞ్ఞా? అసమాపన్నస్స మనోధాతుసమఙ్గిస్స వా మనోవిఞ్ఞాణధాతుసమఙ్గిస్స వా సఞ్ఞా సఞ్జాననా సఞ్జానితత్తం, ఇమా వుచ్చన్తి నానత్తసఞ్ఞాయో’’తి (విభ. ౬౦౪) ఏవం విభఙ్గే విభజిత్వా వుత్తా ఇధ అధిప్పేతా; అసమాపన్నస్స మనోధాతుమనోవిఞ్ఞాణధాతుసఙ్గహితా సఞ్ఞా రూపసద్దాదిభేదే నానత్తే నానాసభావే గోచరే పవత్తన్తి; యస్మా చేతా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, ద్వాదస అకుసలసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ద్వే అకుసలవిపాకసఞ్ఞా, ఏకాదస కామావచరకిరియసఞ్ఞాతి ఏవం చతుచత్తాలీసమ్పి సఞ్ఞా నానత్తా నానాసభావా అఞ్ఞమఞ్ఞం అసదిసా, తస్మా నానత్తసఞ్ఞాతి వుత్తా. తాసం సబ్బసో నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా అనావజ్జనా అసమన్నాహారా అపచ్చవేక్ఖణా. యస్మా తా నావజ్జతి, న మనసికరోతి, న పచ్చవేక్ఖతి, తస్మాతి వుత్తం హోతి.

యస్మా చేత్థ పురిమా రూపసఞ్ఞా పటిఘసఞ్ఞా చ ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవేపి న విజ్జన్తి, పగేవ తస్మిం భవే ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణకాలే, తస్మా తాసం ‘సమతిక్కమా అత్థఙ్గమా’తి ద్వేధాపి అభావోయేవ వుత్తో. నానత్తసఞ్ఞాసు పన యస్మా అట్ఠ కామావచరకుసలసఞ్ఞా, నవ కిరియాసఞ్ఞా, దస అకుసలసఞ్ఞాతి ఇమా సత్తవీసతి సఞ్ఞా ఇమినా ఝానేన నిబ్బత్తే భవే విజ్జన్తి, తస్మా తాసం అమనసికారాతి వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్రాపి హి ఇమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరన్తో తాసం అమనసికారాయేవ ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. తా పన మనసికరోన్తో అసమాపన్నో హోతీతి. సఙ్ఖేపతో చేత్థ ‘రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమా’తి ఇమినా సబ్బరూపావచరధమ్మానం పహానం వుత్తం. ‘పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమా నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారా’తి ఇమినా సబ్బేసం కామావచరచిత్తచేతసికానఞ్చ పహానం అమనసికారో చ వుత్తోతి వేదితబ్బో.

ఇతి భగవా ‘పన్నరసన్నం రూపసఞ్ఞానం సమతిక్కమేన, దసన్నం పటిఘసఞ్ఞానం అత్థఙ్గమేన, చతుచత్తాలీసాయ నానత్తసఞ్ఞానం అమనసికారేనా’తి తీహి పదేహి ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా వణ్ణం కథేసి. కిం కారణాతి చే సోతూనం ఉస్సాహజననత్థఞ్చేవ పలోభనత్థఞ్చ. సచే హి కేచి అపణ్డితా వదేయ్యుం ‘సత్థా ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం నిబ్బత్తేథాతి వదతి, కో ను ఖో ఏతాయ నిబ్బత్తితాయ అత్థో? కో ఆనిసంసో’తి తే ఏవం వత్తుం మా లభన్తూతి ఇమేహి ఆకారేహి సమాపత్తియా వణ్ణం కథేసి. తఞ్హి నేసం సుత్వా ఏవం భవిస్సతి – ‘ఏవంసన్తా కిర అయం సమాపత్తి, ఏవంపణీతా, నిబ్బత్తేస్సామ న’న్తి. అథస్స నిబ్బత్తనత్థాయ ఉస్సాహం కరిస్సన్తీతి.

పలోభనత్థఞ్చాపి నేసం ఏతిస్సా వణ్ణం కథేసి, విసకణ్టకవాణిజో వియ. విసకణ్టకవాణిజో నామ గుళవాణిజో వుచ్చతి. సో కిర గుళఫాణితఖణ్డసక్కరాదీని సకటేనాదాయ పచ్చన్తగామం గన్త్వా ‘విసకణ్టకం గణ్హథ విసకణ్టకం గణ్హథా’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా ‘విసం నామ కక్ఖళం, యో నం ఖాదతి సో మరతి, కణ్టకోపి విజ్ఝిత్వా మారేతి. ఉభోపేతే కక్ఖళా, కో ఏత్థ ఆనిసంసో’తి గేహద్వారాని థకేసుం, దారకే చ పలాపేసుం. తం దిస్వా వాణిజో ‘అవోహారకుసలా ఇమే గామికా, హన్ద నే ఉపాయేన గణ్హాపేమీ’తి ‘అతిమధురం గణ్హథ అతిసాదుం గణ్హథ, గుళం ఫాణితం సక్కరం సమగ్ఘం లబ్భతి, కూటమాసకకూటకహాపణాదీహిపి లబ్భతీ’తి ఉగ్ఘోసేసి. తం సుత్వా గామికా హట్ఠపహట్ఠా నిగ్గన్త్వా బహుమ్పి మూలం దత్వా గహేసుం.

తత్థ వాణిజస్స ‘విసకణ్టకం గణ్హథా’తి ఉగ్ఘోసనం వియ భగవతో ‘ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తిం నిబ్బత్తేథా’తి వచనం. ‘ఉభోపేతే కక్ఖళా, కో ఏత్థ ఆనిసంసో’తి? గామికానం చిన్తనం వియ ‘భగవా ఆకాసానఞ్చాయతనం నిబ్బత్తేథాతి ఆహ, కో ఏత్థ ఆనిసంసో? నాస్స గుణం జానామా’తి సోతూనం చిన్తనం. అథస్స వాణిజస్స ‘అతిమధురం గణ్హథా’తిఆదివచనం వియ భగవతో రూపసఞ్ఞాసమతిక్కమనాదికం ఆనిసంసప్పకాసనం. ఇదఞ్హి సుత్వా తే బహుమ్పి మూలం దత్వా, గామికా వియ గుళం, ఇమినా ఆనిసంసేన పలోభితచిత్తా మహన్తమ్పి ఉస్సాహం కత్వా ఇమం సమాపత్తిం నిబ్బత్తేస్సన్తీతి ఉస్సాహజననత్థం పలోభనత్థఞ్చ కథేసి.

ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి ఏత్థ నాస్స అన్తోతి అనన్తం. ఆకాసం అనన్తం ఆకాసానన్తం. ఆకాసానన్తమేవ ఆకాసానఞ్చం. తం ఆకాసానఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనమస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స, దేవానం దేవాయతనమివాతి ఆకాసానఞ్చాయతనం. ఇతి ఆకాసానఞ్చం చ తం ఆయతనఞ్చాతిపి ఆకాసానఞ్చాయతనం. కసిణుగ్ఘాటిమాకాసస్సేతం అధివచనం. తస్మిం ఆకాసానఞ్చాయతనే అప్పనాప్పత్తాయ సఞ్ఞాయ సహగతం ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం.

యథా పన అఞ్ఞత్థ ‘అనన్తో ఆకాసో’తి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౨.౧౨౯) వుత్తం, ఏవమిధ అనన్తన్తి వా పరిత్తన్తి వా న గహితం. కస్మా? అనన్తే హి గహితే పరిత్తం న గయ్హతి, పరిత్తే గహితే అనన్తం న గయ్హతి. ఏవం సన్తే ఆరమ్మణచతుక్కం న పూరతి, దేసనా సోళసక్ఖత్తుకా న హోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స చ ఇమస్మిం ఠానే దేసనం సోళసక్ఖత్తుకం కాతుం అజ్ఝాసయో, తస్మా అనన్తన్తి వా పరిత్తన్తి వా అవత్వా ‘ఆకాసానఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగత’న్తి ఆహ. ఏవఞ్హి సతి ఉభయమ్పి గహితమేవ హోతి. ఆరమ్మణచతుక్కం పూరతి, దేసనా సోళసక్ఖత్తుకా సమ్పజ్జతి. అవసేసో పాళిఅత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. రూపావచరచతుత్థజ్ఝాననికన్తిపరియాదానదుక్ఖతాయ చేత్థ దుక్ఖా పటిపదా, పరియాదిన్ననికన్తికస్స అప్పనాపరివాసదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా హోతి. విపరియాయేన సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ వేదితబ్బా. పరిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పన పవత్తం ఝానం పరిత్తారమ్మణం విపులకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తం అప్పమాణారమ్మణన్తి వేదితబ్బం. ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారే వియ చ ఇధాపి చతుత్థజ్ఝానవసేన పఞ్చవీసతి ఏకకా హోన్తి. యథా చేత్థ ఏవం ఇతో పరేసుపి. విసేసమత్తమేవ పన తేసు వణ్ణయిస్సామ.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం

౨౬౬. ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి, ఏత్థ తావ పుబ్బే వుత్తనయేన ఆకాసానఞ్చం ఆయతనమస్స అధిట్ఠానట్ఠేనాతి ఝానమ్పి ఆకాసానఞ్చాయతనం. వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణమ్పి. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘ఆకాసానఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి, ఏత్థ పన అనన్తన్తి మనసికాతబ్బవసేన నాస్స అన్తోతి అనన్తం. అనన్తమేవ ఆనఞ్చం. విఞ్ఞాణం ఆనఞ్చం విఞ్ఞాణానఞ్చన్తి అవత్వా విఞ్ఞాణఞ్చన్తి వుత్తం. అయఞ్హేత్థ రూళ్హీసద్దో. తదేవ విఞ్ఞాణఞ్చం అధిట్ఠానట్ఠేన ఇమాయ సఞ్ఞాయ ఆయతనన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. తస్మిం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనే పవత్తాయ సఞ్ఞాయ సహగతన్తి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసఞ్ఞాసహగతం. ఆకాసే పవత్తవిఞ్ఞాణారమ్మణస్స ఝానస్సేతం అధివచనం. ఇధ ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తియా నికన్తిపరియాదానదుక్ఖతాయ దుక్ఖా పటిపదా, పరియాదిన్ననికన్తికస్స అప్పనాపరివాసదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా. విపరియాయేన సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ. పరిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసారమ్మణం సమాపత్తిం ఆరబ్భ పవత్తియా పరిత్తారమ్మణతా, విపరియాయేన అప్పమాణారమ్మణతా వేదితబ్బా. సేసం పురిమసదిసమేవ.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం

౨౬౭. విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ విఞ్ఞాణఞ్చ ఆయతనమస్స అధిట్ఠానట్ఠేనాతి ఝానమ్పి విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. వుత్తనయేనేవ చ ఆరమ్మణమ్పి. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణేన చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమతిక్కమ్మా’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి ఏత్థ పన నాస్స కిఞ్చనన్తి అకిఞ్చనం; అన్తమసో భఙ్గమత్తమ్పి అస్స అవసిట్ఠం నత్థీతి వుత్తం హోతి. అకిఞ్చనస్స భావో ఆకిఞ్చఞ్ఞం. ఆకాసానఞ్చాయతనవిఞ్ఞాణాపగమస్సేతం అధివచనం. తం ఆకిఞ్చఞ్ఞం అధిట్ఠానట్ఠేన ఇమిస్సా సఞ్ఞాయ ఆయతనన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. తస్మిం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే పవత్తాయ సఞ్ఞాయ సహగతన్తి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం. ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాపగమారమ్మణస్స ఝానస్సేతం అధివచనం. ఇధ విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తియా నికన్తిపరియాదానదుక్ఖతాయ దుక్ఖా పటిపదా, పరియాదిన్ననికన్తికస్స అప్పనా పరివాసదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా. విపరియాయేన సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ. పరిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాపగమారమ్మణతాయ పరిత్తారమ్మణతా, విపరియాయేన అప్పమాణారమ్మణతా వేదితబ్బా. సేసం పురిమసదిసమేవ.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం

ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మాతి ఏత్థాపి పుబ్బే వుత్తనయేనేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞం ఆయతనమస్స అధిట్ఠానట్ఠేనాతి ఝానమ్పి ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. వుత్తనయేనేవ ఆరమ్మణమ్పి. ఏవమేతం ఝానఞ్చ ఆరమ్మణఞ్చాతి ఉభయమ్పి అప్పవత్తికరణేన చ అమనసికరణే చ సమతిక్కమిత్వావ యస్మా ఇదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఉపసమ్పజ్జ విహాతబ్బం, తస్మా ఉభయమ్పేతం ఏకజ్ఝం కత్వా ‘ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమతిక్కమ్మా’తి ఇదం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతన్తి ఏత్థ పన యాయ సఞ్ఞాయ భావతో తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి వుచ్చతి, యథా పటిపన్నస్స సా సఞ్ఞా హోతి, తం తావ దస్సేతుం విభఙ్గే ‘‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి ఉద్ధరిత్వా ‘‘తఞ్ఞేవ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సన్తతో మనసికరోతి సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతి, తేన వుచ్చతి నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ’’తి (విభ. ౬౧౯) వుత్తం. తత్థ ‘సన్తతో మనసికరోతీ’తి ‘సన్తా వతాయం సమాపత్తి, యత్ర హి నామ నత్థిభావమ్పి ఆరమ్మణం కరిత్వా ఠస్సతీ’తి ఏవం సన్తారమ్మణతాయ నం ‘సన్తా’తి మనసికరోతి. సన్తతో చే మనసికరోతి, కథం సమతిక్కమో హోతీతి? అనావజ్జితుకామతాయ. సో హి కిఞ్చాపి నం సన్తతో మనసికరోతి, అథ ఖ్వస్స ‘అహమేతం ఆవజ్జిస్సామి సమాపజ్జిస్సామి అధిట్ఠహిస్సామి వుట్ఠహిస్సామి పచ్చవేక్ఖిస్సామీ’తి ఏస ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో న హోతి. కస్మా? ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనస్స సన్తతరపణీతతరతాయ.

యథా హి రాజా మహచ్చరాజానుభావేన హత్థిక్ఖన్ధగతో నగరవీథియం విచరన్తో దన్తకారాదయో సిప్పికే ఏకం వత్థం దళ్హం నివాసేత్వా ఏకేన సీసం వేఠేత్వా దన్తచుణ్ణాదీహి సమోకిణ్ణగత్తే అనేకాని దన్తవికతిఆదీని కరోన్తే దిస్వా ‘అహో వత రే ఛేకా ఆచరియా, ఈదిసానిపి నామ సిప్పాని కరిస్సన్తీ’తి, ఏవం తేసం ఛేకతాయ తుస్సతి, న చస్స ఏవం హోతి – ‘అహో వతాహం రజ్జం పహాయ ఏవరూపో సిప్పికో భవేయ్య’న్తి. తం కిస్స హేతు? రజ్జసిరియా మహానిసంసతాయ. సో సిప్పికే సమతిక్కమిత్వావ గచ్ఛతి. ఏవమేవేస కిఞ్చాపి తం సమాపత్తిం సన్తతో మనసికరోతి, అథ ఖ్వస్స ‘అహమేతం సమాపత్తిం ఆవజ్జిస్సామి సమాపజ్జిస్సామి అధిట్ఠహిస్సామి వుట్ఠహిస్సామి పచ్చవేక్ఖిస్సామీ’తి నేవ ఏస ఆభోగో సమన్నాహారో మనసికారో హోతి. సో తం సన్తతో మనసి కరోన్తో తం పరమసుఖుమం అప్పనాప్పత్తం సఞ్ఞం పాపుణాతి, యాయ ‘నేవసఞ్ఞీనాసఞ్ఞీ నామ హోతి, సఙ్ఖారావసేససమాపత్తిం భావేతీ’తి వుచ్చతి. ‘సఙ్ఖారావసేససమాపత్తి’న్తి అచ్చన్తసుఖుమభావప్పత్తసఙ్ఖారం చతుత్థారుప్పసమాపత్తిం.

ఇదాని యం తం ఏవం అధిగతాయ సఞ్ఞాయ వసేన నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి వుచ్చతి, తం అత్థతో దస్సేతుం ‘‘నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నస్స వా, ఉపపన్నస్స వా, దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారిస్స వా చిత్తచేతసికా ధమ్మా’’తి (విభ. ౬౨౦) వుత్తం. తేసు ఇధ సమాపన్నస్స చిత్తచేతసికా ధమ్మా అధిప్పేతా.

వచనత్థో పనేత్థ – ఓళారికాయ సఞ్ఞాయ అభావతో, సుఖుమాయ చ భావతో, నేవస్స ససమ్పయుత్తధమ్మస్స ఝానస్స సఞ్ఞా, నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞం. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞఞ్చ తం మనాయతనధమ్మాయతనపరియాపన్నత్తా ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం. అథ వా యాయమేత్థ సఞ్ఞా, సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా. నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞా చ సా సేసధమ్మానం అధిట్ఠానట్ఠేన ఆయతనఞ్చాతి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం.

న కేవలఞ్చేత్థ సఞ్ఞావ ఏదిసీ, అథ ఖో వేదనాపి నేవవేదనా నావేదనా, చిత్తమ్పి నేవచిత్తం నాచిత్తం, ఫస్సోపి నేవఫస్సో నాఫస్సోతి. ఏస నయో సేససమ్పయుత్తధమ్మేసు. సఞ్ఞాసీసేన పనాయం దేసనా కతాతి వేదితబ్బా. పత్తమక్ఖనతేలప్పభుతీహి చ ఉపమాహి ఏసమత్థో విభావేతబ్బో – సామణేరో కిర తేలేన పత్తం మక్ఖేత్వా ఠపేసి. తం యాగుపానకాలే థేరో ‘పత్తమాహరా’తి ఆహ. సో ‘పత్తే తేలమత్థి, భన్తే’తి ఆహ. తతో ‘ఆహర, సామణేర, తేలం నాళిం పూరేస్సామీ’తి వుత్తే ‘నత్థి, భన్తే, తేల’న్తి ఆహ. తత్థ యథా అన్తోవుత్థత్తా యాగుయా సద్ధిం అకప్పియట్ఠేన తేలం అత్థీతి హోతి, నాళిపూరణాదీనం అభావవసేన నత్థీతి హోతి, ఏవం సాపి సఞ్ఞా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవసఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞా హోతి.

కిమ్పనేత్థ సఞ్ఞాకిచ్చన్తి? ఆరమ్మణసఞ్జాననఞ్చేవ విపస్సనాయ చ విసయభావం ఉపగన్త్వా నిబ్బిదాజననం. దహనకిచ్చమివ హి సుఖోదకే తేజోధాతు, సఞ్జాననకిచ్చమ్పేసా పటుం కాతుం న సక్కోతి. సేససమాపత్తీసు సఞ్ఞా వియ విపస్సనాయ విసయభావం ఉపగన్త్వా నిబ్బిదాజననమ్పి కాతుం న సక్కోతి. అఞ్ఞేసు హి ఖన్ధేసు అకతాభినివేసో భిక్ఖు నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనక్ఖన్ధే సమ్మసిత్వా నిబ్బిదం పత్తుం సమత్థో నామ నత్థి. అపిచ ఆయస్మా సారిపుత్తో, పకతివిపస్సకో పన మహాపఞ్ఞో సారిపుత్తసదిసోవ సక్కుణేయ్య. సోపి ‘‘ఏవం కిరిమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి (మ. ని. ౩.౯౫) ఏవం కలాపసమ్మసనవసేనేవ, నో అనుపదధమ్మవిపస్సనావసేన. ఏవం సుఖుమత్తం గతా ఏసా సమాపత్తి.

యథా చ పత్తమక్ఖనతేలూపమాయ ఏవం మగ్గుదకూపమాయపి అయమత్థో విభావేతబ్బో. మగ్గపటిపన్నస్స కిర థేరస్స పురతో గచ్ఛన్తో సామణేరో థోకముదకం దిస్వా ‘ఉదకం, భన్తే, ఉపాహనా ఓముఞ్చథా’తి ఆహ. తతో థేరేన ‘సచే ఉదకమత్థి, ఆహర న్హానసాటకం, న్హాయిస్సామీ’తి వుత్తే ‘నత్థి, భన్తే’తి ఆహ. తత్థ యథా ఉపాహనతేమనమత్తట్ఠేన ఉదకం అత్థీతి హోతి, న్హానట్ఠేన నత్థీతి హోతి, ఏవమ్పి సా పటుసఞ్ఞాకిచ్చం కాతుం అసమత్థతాయ నేవ సఞ్ఞా, సఙ్ఖారావసేససుఖుమభావేన విజ్జమానత్తా నాసఞ్ఞా హోతి. న కేవలఞ్చ ఏతాహేవ, అఞ్ఞాహిపి అనురూపాహి ఉపమాహి ఏస అత్థో విభావేతబ్బో. ఇతి ఇమాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే పవత్తాయ సఞ్ఞాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనభూతాయ వా సఞ్ఞాయ సహగతన్తి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాసహగతం. ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తిఆరమ్మణస్స ఝానస్సేతం అధివచనం.

ఇధ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా నికన్తిపరియాదానదుక్ఖతాయ దుక్ఖా పటిపదా, పరియాదిన్ననికన్తికస్స అప్పనాపరివాసదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా. విపరియాయేన సుఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా చ. పరిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాపగమారమ్మణం సమాపత్తిం ఆరబ్భ పవత్తితాయ పరిత్తారమ్మణతా, విపరియాయేన అప్పమాణారమ్మణతా వేదితబ్బా. సేసం పురిమసదిసమేవ.

అసదిసరూపో నాథో, ఆరుప్పం యం చతుబ్బిధం ఆహ;

తం ఇతి ఞత్వా తస్మిం, పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యా.

అరూపసమాపత్తియో హి –

ఆరమ్మణాతిక్కమతో, చతస్సోపి భవన్తిమా;

అఙ్గాతిక్కమమేతాసం, న ఇచ్ఛన్తి విభావినో.

ఏతాసు హి రూపనిమిత్తాతిక్కమతో పఠమా, ఆకాసాతిక్కమతో దుతియా, ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణాతిక్కమతో తతియా, ఆకాసే పవత్తితవిఞ్ఞాణస్స అపగమాతిక్కమతో చతుత్థాతి సబ్బథా ‘ఆరమ్మణాతిక్కమతో చతస్సోపి భవన్తిమా’ అరూపసమాపత్తియోతి వేదితబ్బా. అఙ్గాతిక్కమం పన ఏతాసం న ఇచ్ఛన్తి పణ్డితా. న హి రూపావచరసమాపత్తీసు వియ ఏతాసు అఙ్గాతిక్కమో అత్థి. సబ్బాసుపి హి ఏతాసు ఉపేక్ఖా చిత్తేకగ్గతాతి ద్వే ఏవ ఝానఙ్గాని హోన్తి. ఏవం సన్తేపి –

సుపణీతతరా హోన్తి, పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఇధ;

ఉపమా తత్థ విఞ్ఞేయ్యా, పాసాదతలసాటికా.

యథా హి చతుభూమకపాసాదస్స హేట్ఠిమతలే దిబ్బనచ్చగీతవాదితసురభిగన్ధమాలాసాదురసపానభోజనసయనచ్ఛాదనాదివసేన పణీతా పఞ్చ కామగుణా పచ్చుపట్ఠితా అస్సు, దుతియే తతో పణీతతరా, తతియే తతో పణీతతమా, చతుత్థే సబ్బపణీతా; తత్థ కిఞ్చాపి తాని చత్తారిపి పాసాదతలానేవ, నత్థి నేసం పాసాదతలభావేన విసేసో, పఞ్చకామగుణసమిద్ధివిసేసేన పన హేట్ఠిమతో హేట్ఠిమతో ఉపరిమం ఉపరిమం పణీతతరం హోతి.

యథా చ ఏకాయ ఇత్థియా కన్తితథూలసణ్హసణ్హతరసణ్హతమసుత్తానం చతుపలతిపలద్విపలఏకపలసాటికా అస్సు, ఆయామేన విత్థారేన చ సమప్పమాణా; తత్థ కిఞ్చాపి తా సాటికా చతస్సోపి ఆయామతో చ విత్థారతో చ సమప్పమాణా, నత్థి తాసం పమాణతో విసేసో, సుఖసమ్ఫస్ససుఖుమభావమహగ్ఘభావేహి పన పురిమాయ పురిమాయ పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా పణీతతరా హోన్తి, ఏవమేవ కిఞ్చాపి చతూసుపి ఏతాసు ఉపేక్ఖా చిత్తేకగ్గతాతి ఏతాని ద్వేయేవ అఙ్గాని హోన్తి, అథ ఖో భావనావిసేసేన తేసం అఙ్గానం పణీతపణీతతరభావేన సుపణీతతరా హోన్తి పచ్ఛిమా పచ్ఛిమా ఇధాతి వేదితబ్బా. ఏవం అనుపుబ్బేన పణీతపణీతా చేతా –

అసుచిమ్హి మణ్డపే లగ్గో, ఏకో తం నిస్సితో పరో;

అఞ్ఞో బహి అనిస్సాయ, తం తం నిస్సాయ చాపరో.

ఠితో చతూహి ఏతేహి, పురిసేహి యథాక్కమం;

సమానతాయ ఞాతబ్బా, చతస్సోపి విభావినా. (విసుద్ధి. ౧.౨౯౧);

తత్రాయమత్థయోజనా – అసుచిమ్హి కిర దేసే ఏకో మణ్డపో. అథేకో పురిసో ఆగన్త్వా తం అసుచిం జిగుచ్ఛమానో తం మణ్డపం హత్థేహి ఆలమ్బిత్వా తత్థ లగ్గో, లగ్గితో వియ అట్ఠాసి. అథాపరో ఆగన్త్వా తం మణ్డపలగ్గం పురిసం నిస్సితో. అథఞ్ఞో ఆగన్త్వా చిన్తేసి – ‘యో ఏస మణ్డపే లగ్గో, యో చ తం నిస్సితో, ఉభోపేతే దుట్ఠితా; ధువో చ నేసం మణ్డపపపాతే పాతో, హన్దాహం బహియేవ తిట్ఠామీ’తి సో తన్నిస్సితం అనిస్సాయ బహియేవ అట్ఠాసి. అథాపరో ఆగన్త్వా మణ్డపలగ్గస్స తన్నిస్సితస్స చ అఖేమభావం చిన్తేత్వా బహిఠితఞ్చ సుట్ఠితోతి మన్త్వా తం నిస్సాయ అట్ఠాసి.

తత్థ అసుచిమ్హి దేసే మణ్డపో వియ కసిణుగ్ఘాటిమాకాసం దట్ఠబ్బం. అసుచిజిగుచ్ఛాయ మణ్డపలగ్గో పురిసో వియ రూపనిమిత్తజిగుచ్ఛాయ ఆకాసారమ్మణం ఆకాసానఞ్చాయతనం. మణ్డపలగ్గం పురిసం నిస్సితో వియ ఆకాసారమ్మణం ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆరబ్భ పవత్తం విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం. తేసం ద్విన్నమ్పి అఖేమభావం చిన్తేత్వా అనిస్సాయ తం మణ్డపలగ్గం, బహిఠితో వియ, ఆకాసానఞ్చాయతనం ఆరమ్మణం అకత్వా తదభావారమ్మణం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం. మణ్డపలగ్గస్స తన్నిస్సితస్స చ అఖేమతం చిన్తేత్వా బహిఠితఞ్చ ‘సుట్ఠితో’తి మన్త్వా తం నిస్సాయ ఠితో వియ విఞ్ఞాణాభావసఙ్ఖాతే బహిపదేసే ఠితం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం ఆరబ్భ పవత్తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం దట్ఠబ్బం. ఏవం పవత్తమానఞ్చ –

ఆరమ్మణం కరోతేవ, అఞ్ఞాభావేన తం ఇదం;

దిట్ఠదోసమ్పి రాజానం, వుత్తిహేతు యథా జనో. (విసుద్ధి. ౧.౨౯౨);

ఇదఞ్హి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ‘ఆసన్నవిఞ్ఞాణఞ్చాయతనపచ్చత్థికా అయం సమాపత్తీ’తి ఏవం దిట్ఠదోసమ్పి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం అఞ్ఞస్స ఆరమ్మణస్స అభావా ఆరమ్మణం కరోతేవ. యథా కిం? ‘దిట్ఠదోసమ్పి రాజానం వుత్తిహేతు యథా జనో’. యథా హి అసంయతం ఫరుసకాయవచీమనోసమాచారం కఞ్చి సబ్బదిసమ్పతిం రాజానం ‘ఫరుససమాచారో అయ’న్తి ఏవం దిట్ఠదోసమ్పి అఞ్ఞత్థ వుత్తిం అలభమానో జనో వుత్తిహేతు నిస్సాయ వత్తతి, ఏవం దిట్ఠదోసమ్పి తం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం అఞ్ఞం ఆరమ్మణం అలభమానమిదం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం ఆరమ్మణం కరోతేవ. ఏవం కురుమానఞ్చ –

ఆరుళ్హో దీఘనిస్సేణిం, యథా నిస్సేణిబాహుకం;

పబ్బతగ్గఞ్చ ఆరుళ్హో, యథా పబ్బతమత్థకం.

యథా వా గిరిమారుళ్హో, అత్తనోయేవ జణ్ణుకం;

ఓలుబ్భతి తథేవేతం, ఝానమోలుబ్భ వత్తతీతి. (విసుద్ధి. ౧.౨౯౩);

అరూపావచరకుసలకథా నిట్ఠితా.

తేభూమకకుసలవణ్ణనా

౨౬౯. ఇదాని యస్మా సబ్బానిపేతాని తేభూమకకుసలాని హీనాదినా పభేదేన వత్తన్తి, తస్మా తేసం తం పభేదం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ హీనన్తి లామకం. తం ఆయూహనవసేన వేదితబ్బం. హీనుత్తమానం మజ్ఝే భవం మజ్ఝిమం. పధానభావం నీతం పణీతం, ఉత్తమన్తి అత్థో. తానిపి ఆయూహనవసేనేవ వేదితబ్బాని. యస్స హి ఆయూహనక్ఖణే ఛన్దో వా హీనో హోతి, వీరియం వా, చిత్తం వా, వీమంసా వా, తం హీనం నామ. యస్స తే ధమ్మా మజ్ఝిమా చేవ పణీతా, చ తం మజ్ఝిమఞ్చేవ పణీతఞ్చ. యం పన కత్తుకామతాసఙ్ఖాతం ఛన్దం ధురం ఛన్దం జేట్ఠకం ఛన్దం పుబ్బఙ్గమం కత్వా ఆయూహితం, తం ఛన్దాధిపతితో ఆగతత్తా ఛన్దాధిపతేయ్యం నామ. వీరియాధిపతేయ్యాదీసుపి ఏసేవ నయో.

ఇమస్మిం పన ఠానే ఠత్వా నయా గణేతబ్బా. సబ్బపఠమం విభత్తో హి ఏకో నయో, హీనన్తి ఏకో, మజ్ఝిమన్తి ఏకో, పణీతన్తి ఏకో, ఛన్దాధిపతేయ్యన్తి ఏకో. ఇమే తావ ఛన్దాధిపతేయ్యే పఞ్చ నయా. ఏవం వీరియాధిపతేయ్యాదీసుపీతి చత్తారో పఞ్చకా వీసతి హోన్తి. పురిమో వా ఏకో సుద్ధికనయో, హీనన్తిఆదయో తయో, ఛన్దాధిపతేయ్యన్తిఆదయో చత్తారో, ఛన్దాధిపతేయ్యం హీనన్తిఆదయో ద్వాదసాతి ఏవమ్పి వీసతి నయా హోన్తి.

ఇమే వీసతి మహానయా కత్థ విభత్తాతి? మహాపకరణే (పట్ఠా. ౨.౧౪.౧) హీనత్తికే విభత్తా. ఇమస్మిం పన ఠానే హీనత్తికతో మజ్ఝిమరాసిం గహేత్వా హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన తయో కోట్ఠాసా కాతబ్బా. తతోపి మజ్ఝిమరాసిం ఠపేత్వా హీనపణీతే గహేత్వా నవ నవ కోట్ఠాసా కాతబ్బా. హీనస్మింయేవ హి హీనం అత్థి మజ్ఝిమం అత్థి పణీతం అత్థి. పణీతస్మిమ్పి హీనం అత్థి మజ్ఝిమం అత్థి పణీతం అత్థి. తథా హీనహీనస్మిం హీనం, హీనహీనస్మిం మజ్ఝిమం, హీనహీనస్మిం పణీతం. హీనమజ్ఝిమస్మిం హీనం, హీనమజ్ఝిమస్మిం మజ్ఝిమం, హీనమజ్ఝిమస్మిం పణీతం. హీనపణీతస్మిం హీనం, హీనపణీతస్మిం మజ్ఝిమం, హీనపణీతస్మిం పణీతన్తి అయమేకో నవకో. పణీతహీనస్మిమ్పి హీనం నామ అత్థి, పణీతహీనస్మిం మజ్ఝిమం, పణీతహీనస్మిం పణీతం. తథా పణీతమజ్ఝిమస్మిం హీనం, పణీతమజ్ఝిమస్మిం మజ్ఝిమం, పణీతమజ్ఝిమస్మిం పణీతం. పణీతపణీతస్మిం హీనం, పణీతపణీతస్మిం మజ్ఝిమం, పణీతపణీతస్మిం పణీతన్తి. అయం దుతియో నవకోతి ద్వే నవకా అట్ఠారస. ఇమాని అట్ఠారస కమ్మద్వారాని నామ. ఇమేహి పభావితత్తా, ఇమేసం వసేన, అట్ఠారస ఖత్తియా, అట్ఠారస బ్రాహ్మణా, అట్ఠారస వేస్సా, అట్ఠారస సుద్దా, అట్ఠచత్తాలీస గోత్తచరణాని వేదితబ్బాని.

ఇమేసు చ పన తేభూమకేసు కుసలేసు కామావచరకుసలం తిహేతుకమ్పి దుహేతుకమ్పి హోతి ఞాణసమ్పయుత్తవిప్పయుత్తవసేన. రూపావచరారూపావచరం పన తిహేతుకమేవ ఞాణసమ్పయుత్తమేవ. కామావచరమ్పేత్థ అధిపతినా సహాపి ఉప్పజ్జతి వినాపి. రూపావచరారూపావచరం అధిపతిసమ్పన్నమేవ హోతి. కామావచరకుసలే చేత్థ ఆరమ్మణాధిపతి సహజాతాధిపతీతి ద్వేపి అధిపతయో లబ్భన్తి. రూపావచరారూపావచరేసు ఆరమ్మణాధిపతి న లబ్భతి, సహజాతాధిపతియేవ లబ్భతి. తత్థ చిత్తస్స చిత్తాధిపతేయ్యభావో సమ్పయుత్తధమ్మానం వసేన వుత్తో. ద్విన్నం పన చిత్తానం ఏకతో అభావేన సమ్పయుత్తచిత్తస్స చిత్తాధిపతి నామ నత్థి. తథా ఛన్దాదీనం ఛన్దాధిపతిఆదయో. కేచి పన ‘సచే చిత్తవతో కుసలం హోతి, మయ్హం భవిస్సతీతి ఏవం యం చిత్తం ధురం కత్వా జేట్ఠకం కత్వా అపరం కుసలచిత్తం ఆయూహితం, తస్స తం పురిమచిత్తం చిత్తాధిపతి నామ హోతి, తతో ఆగతత్తా ఇదం చిత్తాధిపతేయ్యం నామా’తి ఏవం ఆగమనవసేనాపి అధిపతిం నామ ఇచ్ఛన్తి. అయం పన నయో నేవ పాళియం న అట్ఠకథాయం దిస్సతి. తస్మా వుత్తనయేనేవ అధిపతిభావో వేదితబ్బో. ఇమేసు చ ఏకూనవీసతియా మహానయేసు పురిమే సుద్ధికనయే వుత్తపరిమాణానేవ చిత్తాని చ నవకా చ పాఠవారా చ హోన్తి. తస్మా ఞాణసమ్పయుత్తేసు వుత్తపరిమాణతో వీసతిగుణో చిత్తనవకవారభేదో వేదితబ్బో, చతూసు ఞాణవిప్పయుత్తేసు సోళసగుణోతి, అయం తేభూమకకుసలే పకిణ్ణకకథా నామాతి.

తేభూమకకుసలం.