లోకుత్తరకుసలవణ్ణనా
౨౭౭. ఏవం భవత్తయసమ్పత్తినిబ్బత్తకం కుసలం దస్సేత్వా ఇదాని సబ్బభవసమతిక్కమనాయ లోకుత్తరకుసలం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ లోకుత్తరన్తి కేనట్ఠేన లోకుత్తరం? లోకం తరతీతి, లోకుత్తరం లోకం ఉత్తరతీతి లోకుత్తరం; లోకం సమతిక్కమ్మ అభిభుయ్య తిట్ఠతీతి లోకుత్తరం (పటి. మ. ౨.౪౩). ఝానం భావేతీతి ఏకచిత్తక్ఖణికం అప్పనాఝానం భావేతి జనేతి వడ్ఢేతి.
లోకతో నియ్యాతి వట్టతో నియ్యాతీతి నియ్యానికం. నియ్యాతి వా ఏతేనాతి నియ్యానికం. తంసమఙ్గీ హి పుగ్గలో దుక్ఖం పరిజానన్తో నియ్యాతి, సముదయం పజహన్తో నియ్యాతి, నిరోధం సచ్ఛికరోన్తో నియ్యాతి, మగ్గం భావేన్తో నియ్యాతి. యథా చ పన తేభూమకకుసలం వట్టస్మిం చుతిపటిసన్ధియో ఆచినాతి వడ్ఢేతీతి ఆచయగామీ నామ హోతి, న తథా ఇదం. ఇదం పన యథా ఏకస్మిం పురిసే అట్ఠారసహత్థం పాకారం చినన్తే అపరో మహాముగ్గరం గహేత్వా తేన చితచితట్ఠానం అపచినన్తో విద్ధంసేన్తో ఏవ గచ్ఛేయ్య, ఏవమేవ తేభూమకకుసలేన చితా చుతిపటిసన్ధియో పచ్చయవేకల్లకరణేన అపచినన్తం విద్ధంసేన్తం గచ్ఛతీతి అపచయగామి.
దిట్ఠిగతానం పహానాయాతి, ఏత్థ దిట్ఠియో ఏవ దిట్ఠిగతాని, గూథగతం ముత్తగతన్తిఆదీని (అ. ని. ౯.౧౧) వియ. ద్వాసట్ఠియా వా దిట్ఠీనం అన్తోగధత్తా దిట్ఠీసు గతానీతిపి దిట్ఠిగతాని. దిట్ఠియా వా గతం ఏతేసన్తిపి దిట్ఠిగతాని. దిట్ఠిసదిసగమనాని దిట్ఠిసదిసప్పవత్తానీతి అత్థో. కాని పన తానీతి? ససమ్పయుత్తాని సక్కాయదిట్ఠివిచికిచ్ఛాసీలబ్బతపరామాసఅపాయగమనీయరాగదోసమోహాకుసలాని. తాని హి యావ పఠమమగ్గభావనా తావ పవత్తిసబ్భావతో దిట్ఠిసదిసగమనానీతి వుచ్చన్తి. ఇతి దిట్ఠియో చ దిట్ఠిగతాని చ దిట్ఠిగతాని. తేసం దిట్ఠిగతానం. పహానాయాతి సముచ్ఛేదవసేనేవ పజహనత్థాయ. పఠమాయాతి గణనవసేనపి పఠముప్పత్తివసేనపి పఠమాయ. భూమియాతి ‘‘అనన్తరహితాయ భూమియా’’తిఆదీసు (పారా. ౨౭; మ. ని. ౨.౨౯౬) తావ అయం మహాపథవీ భూమీతి వుచ్చతి. ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తిఆదీసు (ధ. స. ౯౮౮) చిత్తుప్పాదో. ఇధ పన సామఞ్ఞఫలం అధిప్పేతం. తఞ్హి సమ్పయుత్తానం నిస్సయభావతో తే ధమ్మా భవన్తి ఏత్థాతి భూమి. యస్మా వా సమానేపి లోకుత్తరభావే సయమ్పి భవతి ఉప్పజ్జతి, న నిబ్బానం వియ అపాతుభావం, తస్మాపి భూమీతి వుచ్చతి; తస్సా పఠమాయ భూమియా. పత్తియాతి సోతాపత్తిఫలసఙ్ఖాతస్స పఠమస్స సామఞ్ఞఫలస్స పత్తత్థాయ పటిలాభత్థాయాతి ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో. వివిచ్చాతి సముచ్ఛేదవివేకవసేన వివిచ్చిత్వా, వినా హుత్వా.
ఇదాని కిఞ్చాపి లోకియజ్ఝానమ్పి న వినా పటిపదాయ ఇజ్ఝతి, ఏవం సన్తేపి ఇధ సుద్ధికనయం పహాయ లోకుత్తరజ్ఝానం పటిపదాయ సద్ధింయేవ గరుం కత్వా దేసేతుకామతాయ దుక్ఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞన్తిఆదిమాహ.
తత్థ యో ఆదితోవ కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి; యో పన విక్ఖమ్భిత కిలేసో విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గపాతుభావం పాపుణాతి తస్స దన్ధాభిఞ్ఞా హోతి. ఇతి యో కోచి వారో దుక్ఖపటిపదదన్ధాభిఞ్ఞో నామ కతో.
కతమం పన వారం రోచేసున్తి? యత్థ సకిం విక్ఖమ్భితా కిలేసా సముదాచరిత్వా దుతియమ్పి విక్ఖమ్భితా పున సముదాచరన్తి, తతియం విక్ఖమ్భితే పన తథావిక్ఖమ్భితేవ కత్వా మగ్గేన సముగ్ఘాతం పాపేతి, ఇమం వారం రోచేసుం. ఇమస్స వారస్స దుక్ఖాపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞాతి నామం కతం. ఏత్తకేన పన న పాకటం హోతి. తస్మా ఏవమేత్థ ఆదితో పట్ఠాయ విభావనా వేదితబ్బా – యో హి చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గహేత్వా ఉపాదారూపం పరిగ్గణ్హాతి, అరూపం పరిగ్గణ్హాతి, ‘రూపారూపం’ పన పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గహేతుం సక్కోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా నామ హోతి. పరిగ్గహితరూపారూపస్స పన విపస్సనాపరివాసే మగ్గపాతుభావదన్ధతాయ దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.
యోపి రూపారూపం పరిగ్గహేత్వా ‘నామరూపం’ వవత్థపేన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో వవత్థపేతి, వవత్థాపితే చ నామరూపే విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతుం సక్కోతి, తస్సాపి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.
అపరో నామరూపమ్పి వవత్థపేత్వా ‘పచ్చయే’ పరిగ్గణ్హన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరిగ్గణ్హాతి, పచ్చయే చ పరిగ్గహేత్వా విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి, ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.
అపరో పచ్చయేపి పరిగ్గహేత్వా ‘లక్ఖణాని’ పటివిజ్ఝన్తో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పటివిజ్ఝతి, పటివిద్ధలక్ఖణో చ విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి, ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి.
అపరో లక్ఖణానిపి పటివిజ్ఝిత్వా విపస్సనాఞాణే తిక్ఖే సూరే పసన్నే వహన్తే ఉప్పన్నం ‘విపస్సనానికన్తిం’ పరియాదియమానో దుక్ఖేన కసిరేన కిలమన్తో పరియాదియతి, నికన్తిఞ్చ పరియాదియిత్వా విపస్సనాపరివాసం వసన్తో చిరేన మగ్గం ఉప్పాదేతి, ఏవమ్పి దుక్ఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. ఇమం వారం రోచేసుం. ఇమస్స వారస్స ఏతం నామం కతం. ఇమినావ ఉపాయేన పరతో తిస్సో పటిపదా వేదితబ్బా.
ఫస్సో హోతీతిఆదీసు అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం, సమ్మావాచా, సమ్మాకమ్మన్తో, సమ్మాఆజీవోతి చత్తారి పదాని అధికాని. నిద్దేసవారే చ వితక్కాదినిద్దేసేసు ‘మగ్గఙ్గ’న్తిఆదీని పదాని అధికాని. సేసం సబ్బం హేట్ఠా వుత్తసదిసమేవ. భూమన్తరవసేన పన లోకుత్తరతావ ఇధ విసేసో.
తత్థ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి ‘అనమతగ్గే సంసారవట్టే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం చతుసచ్చధమ్మమేవ వా జానిస్సామీ’తి పటిపన్నస్స ఇమినా పుబ్బాభోగేన ఉప్పన్నం ఇన్ద్రియం. లక్ఖణాదీని పనస్స హేట్ఠా పఞ్ఞిన్ద్రియే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.
సున్దరా పసత్థా వా వాచా సమ్మావాచా. వచీదుచ్చరితసముగ్ఘాటికాయ మిచ్ఛావాచావిరతియా ఏతం అధివచనం. సా పరిగ్గహలక్ఖణా విరమణరసా మిచ్ఛావాచప్పహానపచ్చుపట్ఠానా. సున్దరో పసత్థో వా కమ్మన్తో సమ్మాకమ్మన్తో. మిచ్ఛాకమ్మన్తసముచ్ఛేదికాయ పాణాతిపాతాదివిరతియా ఏతం నామం. సో సముట్ఠానలక్ఖణో విరమణరసో మిచ్ఛాకమ్మన్తప్పహానపచ్చుపట్ఠానో. సున్దరో పసత్థో వా ఆజీవో సమ్మాఆజీవో. మిచ్ఛాజీవవిరతియా ఏతం అధివచనం. సో వోదానలక్ఖణో ఞాయాజీవప్పవత్తిరసో మిచ్ఛాజీవప్పహానపచ్చుపట్ఠానో.
అపిచ హేట్ఠా విరతిత్తయే వుత్తవసేనపేత్థ లక్ఖణాదీని వేదితబ్బాని. ఇతి ఇమేసం తిణ్ణం ధమ్మానం వసేన హేట్ఠా వుత్తం మగ్గపఞ్చకం ఇధ మగ్గట్ఠకం వేదితబ్బం. యేవాపనకేసు చ ఇమేసం అభావో. తథా కరుణాముదితానం. ఇమే హి తయో ధమ్మా ఇధ పాళియం ఆగతత్తావ యేవాపనకేసు న గహితా. కరుణాముదితా పన సత్తారమ్మణా, ఇమే ధమ్మా నిబ్బానారమ్మణాతి తాపేత్థ న గహితా. అయం తావ ఉద్దేసవారే విసేసత్థో.
౨౮౩. నిద్దేసవారే పన మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నన్తి ఏత్థ తావ మగ్గస్స అఙ్గన్తి మగ్గఙ్గం; మగ్గకోట్ఠాసోతి అత్థో. యథా పన అరఞ్ఞే పరియాపన్నం అరఞ్ఞపరియాపన్నం నామ హోతి, ఏవం మగ్గే పరియాపన్నన్తి మగ్గపరియాపన్నం. మగ్గసన్నిస్సితన్తి అత్థో.
౨౮౫. పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి ఏత్థ పీతి ఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గోతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో. తత్థ బోధియా బోధిస్స వా అఙ్గోతి బోజ్ఝఙ్గో. ఇదం వుత్తం హోతి – యా అయం ధమ్మసామగ్గీ యాయ లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే ఉప్పజ్జమానాయ లీనుద్ధచ్చపతిట్ఠానాయూహనకామసుఖత్తకిలమథానుయోగఉచ్ఛేదసస్సతాభినివేసాదీనం అనేకేసం ఉపద్దవానం పటిపక్ఖభూతాయ సతిధమ్మవిచయవీరియపీతిపస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాసఙ్ఖాతాయ ధమ్మసామగ్గియా అరియసావకో బుజ్ఝతీతి కత్వా బోధీతి వుచ్చతి. బుజ్ఝతీతి కిలేససన్తాననిద్దాయ ఉట్ఠహతి, చత్తారి వా అరియసచ్చాని పటివిజ్ఝతి, నిబ్బానమేవ వా సచ్ఛికరోతి. తస్సా ధమ్మసామగ్గీసఙ్ఖాతాయ బోధియా అఙ్గోతిపి బోజ్ఝఙ్గో, ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాదీని వియ. యోపేస యథావుత్తప్పకారాయ ఏతాయ ధమ్మసామగ్గియా బుజ్ఝతీతి కత్వా అరియసావకో బోధీతి వుచ్చతి, తస్స బోధిస్స అఙ్గోతిపి బోజ్ఝఙ్గో; సేనఙ్గరథఙ్గాదయో వియ. తేనాహు అట్ఠకథాచరియా – ‘‘బుజ్ఝనకస్స పుగ్గలస్స అఙ్గాతి వా బోజ్ఝఙ్గా’’తి (విభ. అట్ఠ. ౪౬౬; సం. ని. అట్ఠ. ౩.౫.౧౮౨).
అపిచ ‘‘బోజ్ఝఙ్గాతి కేనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గా? బోధాయ సంవత్తన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, అనుబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, పటిబుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా, సమ్బుజ్ఝన్తీతి బోజ్ఝఙ్గా’’తి (పటి. మ. ౨.౧౭) ఇమినా పటిసమ్భిదానయేనాపి బోజ్ఝఙ్గత్థో వేదితబ్బో. పసత్థో సున్దరో వా బోజ్ఝఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. ఏవం పీతి ఏవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి. చిత్తేకగ్గతానిద్దేసాదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
౨౯౬. తేసం ధమ్మానన్తి యే తస్మిం సమయే పటివేధం గచ్ఛన్తి చతుసచ్చధమ్మా, తేసం ధమ్మానం. అనఞ్ఞాతానన్తి కిఞ్చాపి పఠమమగ్గేన తే ధమ్మా ఞాతా నామ హోన్తి, యథా పన పకతియా అనాగతపుబ్బం విహారం ఆగన్త్వా విహారమజ్ఝే ఠితోపి పుగ్గలో పకతియా అనాగతభావం ఉపాదాయ ‘అనాగతపుబ్బం ఠానం ఆగతోమ్హీ’తి వదతి, యథా చ పకతియా అపిళన్ధపుబ్బం మాలం పిళన్ధిత్వా, అనివత్థపుబ్బం వత్థం నివాసేత్వా, అభుత్తపుబ్బం భోజనం భుఞ్జిత్వా, పకతియా అభుత్తభావం ఉపాదాయ అభుత్తపుబ్బం భోజనం భుత్తోమ్హీతి వదతి, ఏవమిధాపి యస్మా పకతియా ఇమినా పుగ్గలేన ఇమే ధమ్మా న ఞాతపుబ్బా తస్మా అనఞ్ఞాతానన్తి వుత్తం. అదిట్ఠాదీసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ అదిట్ఠానన్తి ఇతో పుబ్బే పఞ్ఞాచక్ఖునా అదిట్ఠానం. అప్పత్తానన్తి అధిగమనవసేన అప్పత్తానం. అవిదితానన్తి ఞాణేన అపాకటకతానం. అసచ్ఛికతానన్తి అపచ్చక్ఖకతానం. సచ్ఛికిరియాయాతి పచ్చక్ఖకరణత్థం. యథా చ ఇమినా పదేన, ఏవం సేసేహిపి సద్ధిం అనఞ్ఞాతానం ఞాణాయ, అదిట్ఠానం దస్సనాయ, అప్పత్తానం పత్తియా, అవిదితానం వేదాయాతి యోజనా కాతబ్బా.
౨౯౯. చతూహి వచీదుచ్చరితేహీతిఆదీసు వచీతి వచీవిఞ్ఞత్తి వేదితబ్బా. తిణ్ణం దోసానం యేన కేనచి దుట్ఠాని చరితానీతి దుచ్చరితాని. వచీతో పవత్తాని దుచ్చరితాని వచీదుచ్చరితాని, వచియా వా నిప్ఫాదితాని దుచ్చరితాని వచీదుచ్చరితాని. తేహి వచీదుచ్చరితేహి. ఆరకా రమతీతి ఆరతి. వినా తేహి రమతీతి విరతి. తతో తతో పటినివత్తావ హుత్వా తేహి వినా రమతీతి పటివిరతి. ఉపసగ్గవసేన వా పదం వడ్ఢితం. సబ్బమిదం ఓరమణభావస్సేవాధివచనం. వేరం మణతి, వినాసేతీతి వేరమణీ. ఇదమ్పి ఓరమణస్సేవ వేవచనం. యాయ పన చేతనాయ ముసావాదాదీని భాసమానో కరోతి నామ, అయం లోకుత్తరమగ్గవిరతి. ఉప్పజ్జిత్వా తం కిరియం కాతుం న దేతి, కిరియాపథం పచ్ఛిన్దతీతి అకిరియా. తథా తం కరణం కాతుం న దేతి, కరణపథం పచ్ఛిన్దతీతి అకరణం. యాయ చ చేతనాయ చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం భాసమానో అజ్ఝాపజ్జతి నామ, అయం ఉప్పజ్జిత్వా తథా అజ్ఝాపజ్జితుం న దేతీతి అనజ్ఝాపత్తి.
వేలాఅనతిక్కమోతి ఏత్థ ‘‘తాయ వేలాయా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౧౫౪; మహావ. ౧-౩; ఉదా. ౧ ఆదయో) తావ కాలో వేలాతి ఆగతో. ‘‘ఉరువేలాయం విహరతీ’’తి (మహావ. ౧; సం. ని. ౧.౧౩౭) ఏత్థ రాసి. ‘‘ఠితధమ్మో వేలం నాతివత్తతీ’’తి (చూళవ. ౩౮౪; అ. ని. ౮.౧౯; ఉదా. ౪౫) ఏత్థ సీమా. ఇధాపి సీమావ. అనతిక్కమనీయట్ఠేన హి చత్తారి వచీసుచరితాని వేలాతి అధిప్పేతాని. ఇతి యాయ చేతనాయ చత్తారి వచీదుచ్చరితాని భాసమానో వేలం అతిక్కమతి నామ, అయం ఉప్పజ్జిత్వా తం వేలం అతిక్కమితుం న దేతీతి వేలాఅనతిక్కమోతి వుత్తా. వేలాయతీతి వా వేలా, చలయతి విద్ధంసేతీతి అత్థో. కిం వేలాయతి? చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం. ఇతి వేలాయనతో ‘వేలా’. పురిసస్స పన హితసుఖం అనతిక్కమిత్వా వత్తతీతి ‘అనతిక్కమో’. ఏవమేత్థ పదద్వయవసేనాపి అత్థో వేదితబ్బో.
సేతుం హనతీతి సేతుఘాతో; చతున్నం వచీదుచ్చరితానం పదఘాతో పచ్చయఘాతోతి అత్థో. పచ్చయో హి ఇధ సేతూతి అధిప్పేతో. తత్రాయం వచనత్థో – రాగాదికో చతున్నం వచీదుచ్చరితానం పచ్చయో వట్టస్మిం పుగ్గలం సినోతి బన్ధతీతి సేతు. సేతుస్స ఘాతో సేతుఘాతో. వచీదుచ్చరితపచ్చయసముగ్ఘాటికాయ విరతియా ఏతం అధివచనం. అయం పన సమ్మావాచాసఙ్ఖాతా విరతి పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భతి. అఞ్ఞేనేవ హి చిత్తేన ముసావాదా విరమతి, అఞ్ఞేన పేసుఞ్ఞాదీహి. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన ఏకచిత్తస్మింయేవ లబ్భతి. చతుబ్బిధాయ హి వచీదుచ్చరితచేతనాయ పదపచ్ఛేదం కురుమానా మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ విరతి ఉప్పజ్జతి.
౩౦౦. కాయదుచ్చరితేహీతి కాయతో పవత్తేహి కాయేన వా నిప్ఫాదితేహి పాణాతిపాతాదీహి దుచ్చరితేహి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. అయమ్పి సమ్మాకమ్మన్తసఙ్ఖాతా విరతి పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భతి. అఞ్ఞేనేవ హి చిత్తేన పాణాతిపాతా విరమతి, అఞ్ఞేన అదిన్నాదానమిచ్ఛాచారేహి. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన ఏకచిత్తస్మింయేవ లబ్భతి. తివిధాయ హి కాయదుచ్చరితచేతనాయ పదపచ్ఛేదం కురుమానా మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ విరతి ఉప్పజ్జతి.
౩౦౧. సమ్మాఆజీవనిద్దేసే అకిరియాతిఆదీసు యాయ చేతనాయ మిచ్ఛాజీవం ఆజీవమానో కిరియం కరోతి నామ, అయం ఉప్పజ్జిత్వా తం కిరియం కాతుం న దేతీతి అకిరియాతి. ఇమినా నయేన యోజనా వేదితబ్బా. ఆజీవో చ నామేస పాటియేక్కో నత్థి, వాచాకమ్మన్తేసు గహితేసు గహితోవ హోతి, తప్పక్ఖికత్తా. ధువపటిసేవనవసేన పనాయం తతో నీహరిత్వా దస్సితోతి. ఏవం సన్తే సమ్మాఆజీవో సకిచ్చకో న హోతి, అట్ఠ మగ్గఙ్గాని న పరిపూరేన్తి, తస్మా సమ్మాఆజీవో సకిచ్చకో కాతబ్బో, అట్ఠ మగ్గఙ్గాని పరిపూరేతబ్బానీతి. తత్రాయం నయో – ఆజీవో నామ భిజ్జమానో కాయవచీద్వారేసుయేవ భిజ్జతి. మనోద్వారే ఆజీవభేదో నామ నత్థి. పూరయమానోపి తస్మింయేవ ద్వారద్వయే పూరతి. మనోద్వారే ఆజీవపూరణం నామ నత్థి. కాయద్వారే పన వీతిక్కమో ఆజీవహేతుకోపి అత్థి నఆజీవహేతుకోపి. తథా వచీద్వారే.
తత్థ యం రాజరాజమహామత్తా ఖిడ్డాపసుతా సూరభావం దస్సేన్తా మిగవధం వా పన్థదుహనం వా పరదారవీతిక్కమం వా కరోన్తి, ఇదం అకుసలం కాయకమ్మం నామ. తతో విరతిపి ‘సమ్మాకమ్మన్తో’ నామ. యం పన నఆజీవహేతుకం చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం భాసన్తి, ఇదం అకుసలం వచీకమ్మం నామ. తతో విరతిపి ‘సమ్మావాచా’ నామ.
యం పన ఆజీవహేతు నేసాదమచ్ఛబన్ధాదయో పాణం హనన్తి, అదిన్నం ఆదియన్తి, మిచ్ఛాచారం చరన్తి, అయం మిచ్ఛాజీవో నామ. తతో విరతి ‘సమ్మాఆజీవో’ నామ. యమ్పి లఞ్జం గహేత్వా ముసా భణన్తి, పేసుఞ్ఞఫరుససమ్ఫప్పలాపే పవత్తేన్తి, అయమ్పి మిచ్ఛాజీవో నామ. తతో విరతి సమ్మాఆజీవో నామ.
మహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘కాయవచీద్వారేసుపి వీతిక్కమో ఆజీవహేతుకో వా హోతు నో వా ఆజీవహేతుకో, అకుసలం కాయకమ్మం వచీకమ్మన్త్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతి. తతో విరతిపి సమ్మాకమ్మన్తో సమ్మావాచాత్వేవ వుచ్చతీ’తి. ‘ఆజీవో కుహి’న్తి వుత్తే పన ‘తీణి కుహనవత్థూని నిస్సాయ చత్తారో పచ్చయే ఉప్పాదేత్వా తేసం పరిభోగో’తి ఆహ. అయం పన కోటిప్పత్తో మిచ్ఛాజీవో. తతో విరతి సమ్మాఆజీవో నామ.
అయమ్పి సమ్మాఆజీవో పుబ్బభాగే నానాచిత్తేసు లబ్భతి, అఞ్ఞేనేవ హి చిత్తేన కాయద్వారవీతిక్కమా విరమతి, అఞ్ఞేన వచీద్వారవీతిక్కమా. లోకుత్తరమగ్గక్ఖణే పన ఏకచిత్తస్మింయేవ లబ్భతి. కాయవచీద్వారేసు హి సత్తకమ్మపథవసేన ఉప్పన్నాయ మిచ్ఛాజీవసఙ్ఖాతాయ దుస్సీల్యచేతనాయ పదపచ్ఛేదం కురుమానా మగ్గఙ్గం పూరయమానా ఏకావ విరతి ఉప్పజ్జతీతి. అయం నిద్దేసవారే విసేసో.
యం పనేతం ఇన్ద్రియేసు అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం వడ్ఢితం, మగ్గఙ్గేసు చ సమ్మావాచాదీని, తేసం వసేన సఙ్గహవారే ‘‘నవిన్ద్రియాని, అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి వుత్తం. సుఞ్ఞతవారో పాకతికోయేవాతి. అయం తావ సుద్ధికపటిపదాయ విసేసో.
౩౪౩. ఇతో పరం సుద్ధికసుఞ్ఞతా సుఞ్ఞతపటిపదా సుద్ధికఅప్పణిహితా అప్పణిహితపటిపదాతి అయం దేసనాభేదో హోతి. తత్థ సుఞ్ఞతన్తి లోకుత్తరమగ్గస్స నామం. సో హి ఆగమనతో సగుణతో ఆరమ్మణతోతి తీహి కారణేహి నామం లభతి. కథం? ఇధ భిక్ఖు అనత్తతో అభినివిసిత్వా అనత్తతో సఙ్ఖారే పస్సతి. యస్మా పన అనత్తతో దిట్ఠమత్తేనేవ మగ్గవుట్ఠానం నామ న హోతి, అనిచ్చతోపి దుక్ఖతోపి దట్ఠుమేవ వట్టతి, తస్మా ‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’తి తివిధం అనుపస్సనం ఆరోపేత్వా సమ్మసన్తో చరతి. వుట్ఠానగామినివిపస్సనా పనస్స తేభూమకేపి సఙ్ఖారే సుఞ్ఞతోవ పస్సతి. అయం విపస్సనా సుఞ్ఞతా నామ హోతి. సా ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స ‘సుఞ్ఞత’న్తి నామం దేతి. ఏవం మగ్గో ‘ఆగమనతో’ సుఞ్ఞతనామం లభతి. యస్మా పన సో రాగాదీహి సుఞ్ఞో తస్మా ‘సగుణేనేవ’ సుఞ్ఞతనామం లభతి. నిబ్బానమ్పి రాగాదీహి సుఞ్ఞత్తా సుఞ్ఞతన్తి వుచ్చతి. తం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నత్తా మగ్గో ‘ఆరమ్మణతో’ సుఞ్ఞతనామం లభతి.
తత్థ సుత్తన్తికపరియాయేన సగుణతోపి ఆరమ్మణతోపి నామం లభతి. పరియాయదేసనా హేసా. అభిధమ్మకథా పన నిప్పరియాయదేసనా. తస్మా ఇధ సగుణతో వా ఆరమ్మణతో వా నామం న లభతి, ఆగమనతోవ లభతి. ఆగమనమేవ హి ధురం. తం దువిధం హోతి – విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనన్తి. తత్థ మగ్గస్స ఆగతట్ఠానే విపస్సనాగమనం ధురం, ఫలస్స ఆగతట్ఠానే మగ్గాగమనం ధురం. ఇధ మగ్గస్స ఆగతత్తా విపస్సనాగమనమేవ ధురం జాతం.
౩౫౦. అప్పణిహితన్తి, ఏత్థాపి అప్పణిహితన్తి మగ్గస్సేవ నామం. ఇదమ్పి నామం మగ్గో తీహేవ కారణేహి లభతి. కథం? ఇధ భిక్ఖు ఆదితోవ దుక్ఖతో అభినివిసిత్వా దుక్ఖతోవ సఙ్ఖారే పస్సతి. యస్మా పన దుక్ఖతో దిట్ఠమత్తేనేవ మగ్గవుట్ఠానం నామ న హోతి, అనిచ్చతోపి అనత్తతోపి దట్ఠుమేవ వట్టతి, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’తి తివిధం అనుపస్సనం ఆరోపేత్వా సమ్మసన్తో చరతి. వుట్ఠానగామినివిపస్సనా పనస్స తేభూమకసఙ్ఖారేసు పణిధిం సోసేత్వా పరియాదియిత్వా విస్సజ్జేతి. అయం విపస్సనా అప్పణిహితా నామ హోతి. సా ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స ‘అప్పణిహిత’న్తి నామం దేతి. ఏవం మగ్గో ‘ఆగమనతో’ అప్పణిహితనామం లభతి. యస్మా పన తత్థ రాగదోసమోహపణిధయో నత్థి, తస్మా ‘సగుణేనేవ’ అప్పణిహితనామం లభతి. నిబ్బానమ్పి తేసం పణిధీనం అభావా అప్పణిహితన్తి వుచ్చతి. తం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నత్తా మగ్గో అప్పణిహితనామం లభతి.
తత్థ సుత్తన్తికపరియాయేన సగుణతోపి ఆరమ్మణతోపి నామం లభతి. పరియాయదేసనా హేసా. అభిధమ్మకథా పన నిప్పరియాయదేసనా. తస్మా ఇధ సగుణతో వా ఆరమ్మణతో వా నామం న లభతి, ఆగమనతోవ లభతి. ఆగమనమేవ హి ధురం. తం దువిధం హోతి – విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనన్తి. తత్థ మగ్గస్స ఆగతట్ఠానే విపస్సనాగమనం ధురం, ఫలస్స ఆగతట్ఠానే మగ్గాగమనం ధురం. ఇధ మగ్గస్స ఆగతత్తా విపస్సనాగమనమేవ ధురం జాతం.
నను చ సుఞ్ఞతో అనిమిత్తో అప్పణిహితోతి తీణి మగ్గస్స నామాని? యథాహ – ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, విమోక్ఖా – సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో, అనిమిత్తో విమోక్ఖో, అప్పణిహితో విమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౦౯). తేసు ఇధ ద్వే మగ్గే గహేత్వా అనిమిత్తో కస్మా న గహితోతి? ఆగమనాభావతో. అనిమిత్తవిపస్సనా హి సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దాతుం న సక్కోతి. సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అత్తనో పుత్తస్స రాహులత్థేరస్స.
‘‘అనిమిత్తఞ్చ భావేహి, మానానుసయముజ్జహ;
తతో మానాభిసమయా, ఉపసన్తో చరిస్ససీ’’తి. (సు. ని. ౩౪౪);
అనిమిత్తవిపస్సనం కథేసి. విపస్సనా హి నిచ్చనిమిత్తం ధువనిమిత్తం సుఖనిమిత్తం అత్తనిమిత్తఞ్చ ఉగ్ఘాటేతి. తస్మా అనిమిత్తాతి కథితా. సా చ కిఞ్చాపి తం నిమిత్తం ఉగ్ఘాటేతి, సయం పన నిమిత్తధమ్మేసు చరతీతి సనిమిత్తావ హోతి. తస్మా సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దాతుం న సక్కోతి.
అపరో నయో – అభిధమ్మో నామ పరమత్థదేసనా. అనిమిత్తమగ్గస్స చ పరమత్థతో హేతువేకల్లమేవ హోతి. కథం? అనిచ్చానుపస్సనాయ హి వసేన అనిమిత్తవిమోక్ఖో కథితో. తేన చ విమోక్ఖేన సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. తం అరియమగ్గే ఏకఙ్గమ్పి న హోతి, అమగ్గఙ్గత్తా అత్తనో మగ్గస్స పరమత్థతో నామం దాతుం న సక్కోతి. ఇతరేసు పన ద్వీసు అనత్తానుపస్సనాయ తావ వసేన సుఞ్ఞతవిమోక్ఖో, దుక్ఖానుపస్సనాయ వసేన అప్పణిహితవిమోక్ఖో కథితో. తేసు సుఞ్ఞతవిమోక్ఖేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, అప్పణిహితవిమోక్ఖేన సమాధిన్ద్రియం. తాని అరియమగ్గస్స అఙ్గత్తా అత్తనో మగ్గస్స పరమత్థతో నామం దాతుం సక్కోన్తి. మగ్గారమ్మణత్తికేపి హి మగ్గాధిపతిధమ్మవిభజనే ఛన్దచిత్తానం అధిపతికాలే తేసం ధమ్మానం అమగ్గఙ్గత్తావ మగ్గాధిపతిభావో న వుత్తో. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బన్తి. అయమేత్థ అట్ఠకథాముత్తకో ఏకస్స ఆచరియస్స మతివినిచ్ఛయో.
ఏవం సబ్బథాపి అనిమిత్తవిపస్సనా సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దాతుం న సక్కోతీతి అనిమిత్తమగ్గో న గహితో. కేచి పన ‘అనిమిత్తమగ్గో ఆగమనతో నామం అలభన్తోపి సుత్తన్తపరియాయేన సగుణతో చ ఆరమ్మణతో చ నామం లభతీ’తి ఆహంసు. తే ఇదం వత్వా పటిక్ఖిత్తా – అనిమిత్తమగ్గే సగుణతో చ ఆరమ్మణతో చ నామం లభన్తే సుఞ్ఞతఅప్పణిహితమగ్గాపి సగుణతోయేవ ఆరమ్మణతోయేవ చ ఇధ నామం లభేయ్యుం. న పన లభన్తి. కిం కారణా? అయఞ్హి మగ్గో నామ ద్వీహి కారణేహి నామం లభతి – సరసతో చ పచ్చనీకతో చ; సభావతో చ పటిపక్ఖతో చాతి అత్థో. తత్థ సుఞ్ఞతఅప్పణిహితమగ్గా సరసతోపి పచ్చనీకతోపి నామం లభన్తి. సుఞ్ఞతఅప్పణిహితమగ్గా హి రాగాదీహి సుఞ్ఞా, రాగపణిధిఆదీహి చ అప్పణిహితాతి ఏవం ‘సరసతో’ నామం లభన్తి. సుఞ్ఞతో చ అత్తాభినివేసస్స పటిపక్ఖో, అప్పణిహితో పణిధిస్సాతి ఏవం ‘పచ్చనీకతో’ నామం లభన్తి. అనిమిత్తమగ్గో పన రాగాదినిమిత్తానం నిచ్చనిమిత్తాదీనఞ్చ అభావేన సరసతోవ నామం లభతి, నో పచ్చనీకతో. న హి సో సఙ్ఖారనిమిత్తారమ్మణాయ అనిచ్చానుపస్సనాయ పటిపక్ఖో. అనిచ్చానుపస్సనా పనస్స అనులోమభావే ఠితాతి. సబ్బథాపి అభిధమ్మపరియాయేన అనిమిత్తమగ్గో నామ నత్థీతి.
సుత్తన్తికపరియాయేన పనేస ఏవం ఆహరిత్వా దీపితో – యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, తీణి లక్ఖణాని ఏకావజ్జనేన వియ ఆపాథమాగచ్ఛన్తి, తిణ్ణఞ్చ ఏకతో ఆపాథగమనం నామ నత్థి. కమ్మట్ఠానస్స పన విభూతభావదీపనత్థం ఏవం వుత్తం. ఆదితో హి యత్థ కత్థచి అభినివేసో హోతు, వుట్ఠానగామినీ పన విపస్సనా యం యం సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి తస్స తస్సేవ వసేన ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దేతి. కథం? అనిచ్చాదీసు హి యత్థ కత్థచి అభినివిసిత్వా ఇతరమ్పి లక్ఖణద్వయం దట్ఠుం వట్టతి ఏవ. ఏకలక్ఖణదస్సనమత్తేనేవ హి మగ్గవుట్ఠానం నామ న హోతి, తస్మా అనిచ్చతో అభినివిట్ఠో భిక్ఖు న కేవలం అనిచ్చతోవ వుట్ఠాతి, దుక్ఖతోపి అనత్తతోపి వుట్ఠాతియేవ. దుక్ఖతో అనత్తతో అభినివిట్ఠేపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఆదితో యత్థ కత్థచి అభినివేసో హోతు, వుట్ఠానగామినీ పన విపస్సనా యం యం సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి తస్స తస్సేవ వసేన ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో మగ్గస్స నామం దేతి. తత్థ అనిచ్చతో వుట్ఠహన్తస్స మగ్గో అనిమిత్తో నామ హోతి, దుక్ఖతో వుట్ఠహన్తస్స అప్పణిహితో, అనత్తతో వుట్ఠహన్తస్స సుఞ్ఞతోతి. ఏవం సుత్తన్తపరియాయేన ఆహరిత్వా దీపితో.
వుట్ఠానగామినీ పన విపస్సనా కిమారమ్మణాతి? లక్ఖణారమ్మణాతి. లక్ఖణం నామ పఞ్ఞత్తిగతికం న వత్తబ్బధమ్మభూతం. యో పన అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేతి, తస్స పఞ్చక్ఖన్ధా కణ్ఠే బద్ధకుణపం వియ హోన్తి. సఙ్ఖారారమ్మణమేవ ఞాణం సఙ్ఖారతో వుట్ఠాతి. యథా హి ఏకో భిక్ఖు పత్తం కిణితుకామో పత్తవాణిజేన పత్తం ఆభతం దిస్వా హట్ఠపహట్ఠో గణ్హిస్సామీతి చిన్తేత్వా వీమంసమానో తీణి ఛిద్దాని పస్సేయ్య, సో న ఛిద్దేసు నిరాలయో హోతి, పత్తే పన నిరాలయో హోతి; ఏవమేవ తీణి లక్ఖణాని సల్లక్ఖేత్వా సఙ్ఖారేసు నిరాలయో హోతి. సఙ్ఖారారమ్మణేనేవ ఞాణేన సఙ్ఖారతో వుట్ఠాతీతి వేదితబ్బం. దుస్సోపమాయపి ఏసేవ నయో.
ఇతి భగవా లోకుత్తరం ఝానం భాజేన్తో సుద్ధికపటిపదాయ చతుక్కనయం పఞ్చకనయన్తి ద్వేపి నయే ఆహరి. తథా సుద్ధికసుఞ్ఞతాయ సుఞ్ఞతపటిపదాయ సుద్ధికఅప్పణిహితాయ అప్పణిహితపటిపదాయాతి. కస్మా ఏవం ఆహరీతి? పుగ్గలజ్ఝాసయేన చేవ దేసనావిలాసేన చ. తదుభయమ్పి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. ఏవం లోకుత్తరం ఝానం భావేతీతి ఏత్థ సుద్ధికపటిపదాయ చతుక్కపఞ్చకవసేన ద్వే నయా, తథా సేసేసూతి సబ్బేసుపి పఞ్చసు కోట్ఠాసేసు దస నయా భాజితా.
లోకుత్తరకుసలం పకిణ్ణకకథా
తత్రిదం పకిణ్ణకం –
అజ్ఝత్తఞ్చ బహిద్ధా చ, రూపారూపేసు పఞ్చసు;
సత్తట్ఠఙ్గపరిణామం, నిమిత్తం పటిపదాపతీతి.
లోకుత్తరమగ్గో హి అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా అజ్ఝత్తం వుట్ఠాతి, అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా బహిద్ధా వుట్ఠాతి, బహిద్ధా అభినివిసిత్వా బహిద్ధా వుట్ఠాతి, బహిద్ధా అభినివిసిత్వా అజ్ఝత్తం వుట్ఠాతి. రూపే అభినివిసిత్వా రూపా వుట్ఠాతి, రూపే అభినివిసిత్వా అరూపా వుట్ఠాతి. అరూపే అభినివిసిత్వా అరూపా వుట్ఠాతి, అరూపే అభినివిసిత్వా రూపా వుట్ఠాతి, ఏకప్పహారేనేవ పఞ్చహి ఖన్ధేహి వుట్ఠాతి.
‘సత్తట్ఠఙ్గపరిణామ’న్తి సో పనేస మగ్గో అట్ఠఙ్గికోపి హోతి సత్తఙ్గికోపి. బోజ్ఝఙ్గాపి సత్త వా హోన్తి ఛ వా. ఝానం పన పఞ్చఙ్గికం వా హోతి చతురఙ్గికం వా; తివఙ్గికం వా దువఙ్గికం వా. ఏవం సత్తఅట్ఠాదీనం అఙ్గానం పరిణామో వేదితబ్బోతి అత్థో.
‘నిమిత్తం పటిపదాపతీ’తి నిమిత్తన్తి యతో వుట్ఠానం హోతి; ‘పటిపదాపతీ’తి పటిపదాయ చ అధిపతినో చ చలనాచలనం వేదితబ్బం.
తత్థ అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా అజ్ఝత్తం వుట్ఠాతీతిఆదీసు తావ ఇధేకచ్చో ఆదితోవ అజ్ఝత్తం పఞ్చసు ఖన్ధేసు అభినివిసతి, అభినివిసిత్వా తే అనిచ్చాదితో పస్సతి, యస్మా పన న సుద్ధఅజ్ఝత్తదస్సనమత్తేనేవ మగ్గవుట్ఠానం హోతి, బహిద్ధాపి దట్ఠబ్బమేవ, తస్మా పరస్స ఖన్ధేపి అనుపాదిన్నసఙ్ఖారేపి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి పస్సతి. సో కాలేన అజ్ఝత్తం సమ్మసతి కాలేన బహిద్ధాతి. తస్సేవం సమ్మసతో అజ్ఝత్తం సమ్మసనకాలే విపస్సనా మగ్గేన సద్ధిం ఘటియతి. ఏవం అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా అజ్ఝత్తం వుట్ఠాతి నామ. సచే పనస్స బహిద్ధా సమ్మసనకాలే విపస్సనా మగ్గేన సద్ధిం ఘటియతి, ఏవం అజ్ఝత్తం అభినివిసిత్వా బహిద్ధా వుట్ఠాతి నామ. ఏసేవ నయో బహిద్ధా అభినివిసిత్వా బహిద్ధా చ అజ్ఝత్తఞ్చ వుట్ఠానేపి.
అపరో ఆదితోవ రూపే అభినివిసతి అభినివిసిత్వా భూతరూపఞ్చ ఉపాదారూపఞ్చ పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనిచ్చాదితో పస్సతి, యస్మా పన న సుద్ధరూపదస్సనమత్తేనేవ వుట్ఠానం హోతి అరూపమ్పి దట్ఠబ్బమేవ, తస్మా తం రూపం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నం వేదనం సఞ్ఞం సఙ్ఖారే విఞ్ఞాణఞ్చ ఇదం అరూపన్తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా అనిచ్చాదితో పస్సతి. సో కాలేన రూపం సమ్మసతి కాలేన అరూపం. తస్సేవం సమ్మసతో రూపసమ్మసనకాలే విపస్సనా మగ్గేన సద్ధిం ఘటియతి. ఏవం రూపే అభినివిసిత్వా రూపా వుట్ఠాతి నామ. సచే పనస్స అరూపసమ్మసనకాలే విపస్సనా మగ్గేన సద్ధిం ఘటియతి, ఏవం రూపే అభినివిసిత్వా అరూపా వుట్ఠాతి నామ. ఏస నయో అరూపే అభినివిసిత్వా అరూపా చ రూపా చ వుట్ఠానేపి.
‘‘యంకిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి (మహావ. ౧౬; దీ. ని. ౧.౨౯౮) ఏవం అభినివిసిత్వా ఏవమేవ వుట్ఠానకాలే పన ఏకప్పహారేన పఞ్చహి ఖన్ధేహి వుట్ఠాతి నామాతి. అయం తిక్ఖవిపస్సకస్స మహాపఞ్ఞస్స భిక్ఖునో విపస్సనా.
యథా హి ఛాతజ్ఝత్తస్స పురిసస్స మజ్ఝే గూథపిణ్డం ఠపేత్వా నానగ్గరసభోజనపుణ్ణం పాతిం ఉపనేయ్యుం, సో బ్యఞ్జనం హత్థేన వియూహన్తో తం గూథపిణ్డం దిస్వా ‘కిమిద’న్తి పుచ్ఛిత్వా గూథపిణ్డోతి వుత్తే ‘ధి ధి, అపనేథా’తి భత్తేపి పాతియమ్పి నిరాలయో హోతి. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.
భోజనపాతిదస్సనస్మిఞ్హి తస్స అత్తమనకాలో వియ ఇమస్స భిక్ఖునో బాలపుథుజ్జనకాలే పఞ్చక్ఖన్ధే ‘అహం మమా’తి గహితకాలో. గూథపిణ్డస్స దిట్ఠకాలో వియ తిణ్ణం లక్ఖణానం సల్లక్ఖితకాలో. భత్తేపి పాతియమ్పి నిరాలయకాలో వియ తిక్ఖవిపస్సకస్స మహాపఞ్ఞస్స భిక్ఖునో ‘‘యంకిఞ్చి సముదయధమ్మం సబ్బం తం నిరోధధమ్మ’’న్తి పఞ్చహి ఖన్ధేహి ఏకప్పహారేన వుట్ఠితకాలో వేదితబ్బో.
‘సత్తట్ఠఙ్గపరిణామ’న్తి ఏత్థ అయం వుత్తప్పభేదో అఙ్గపరిణామో యథా హోతి తథా వేదితబ్బో. సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణమేవ హి అరియమగ్గస్స బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గవిసేసం నియమేతి. కేచి పన థేరా ‘బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గఝానఙ్గవిసేసం పాదకజ్ఝానం నియమేతీ’తి వదన్తి. కేచి ‘విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తీ’తి వదన్తి. కేచి ‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీ’తి వదన్తి. తేసమ్పి వాదేసు అయం సఙ్ఖారుపేక్ఖాసఙ్ఖాతా పుబ్బభాగా వుట్ఠానగామినివిపస్సనావ నియమేతీతి వేదితబ్బా.
తత్రాయం అనుపుబ్బీకథా – విపస్సనానియమేన హి సుక్ఖవిపస్సకస్స ఉప్పన్నమగ్గోపి సమాపత్తిలాభినో ఝానం పాదకం అకత్వా ఉప్పన్నమగ్గోపి పఠమజ్ఝానం పాదకం కత్వా పకిణ్ణకసఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా ఉప్పాదితమగ్గోపి పఠమజ్ఝానికోవ హోతి. సబ్బేసు సత్త బోజ్ఝఙ్గాని అట్ఠ మగ్గఙ్గాని పఞ్చ ఝానఙ్గాని హోన్తి. తేసఞ్హి పుబ్బభాగవిపస్సనా సోమనస్ససహగతాపి ఉపేక్ఖాసహగతాపి హుత్వా వుట్ఠానకాలే సఙ్ఖారుపేక్ఖాభావం పత్తా సోమనస్ససహగతావ హోతి.
పఞ్చకనయే దుతియతతియచతుత్థజ్ఝానాని పాదకాని కత్వా ఉప్పాదితమగ్గేసు యథాక్కమేనేవ ఝానం చతురఙ్గికం తివఙ్గికం దువఙ్గికఞ్చ హోతి. సబ్బేసు పన సత్త మగ్గఙ్గాని హోన్తి, చతుత్థే ఛ బోజ్ఝఙ్గాని. అయం విసేసో పాదకజ్ఝాననియమేన చేవ విపస్సనానియమేన చ హోతి. తేసమ్పి హి పుబ్బభాగవిపస్సనా సోమనస్ససహగతాపి ఉపేక్ఖాసహగతాపి హోతి. వుట్ఠానగామినీ సోమనస్ససహగతావ.
పఞ్చమజ్ఝానం పాదకం కత్వా నిబ్బత్తితమగ్గే పన ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతావసేన ద్వే ఝానఙ్గాని బోజ్ఝఙ్గమగ్గఙ్గాని ఛ సత్త చేవ. అయమ్పి విసేసో ఉభయనియమవసేన హోతి. ఇమస్మిఞ్హి నయే పుబ్బభాగవిపస్సనా సోమనస్ససహగతా వా ఉపేక్ఖాసహగతా వా హోతి, వుట్ఠానగామినీ ఉపేక్ఖాసహగతావ. అరూపజ్ఝానాని పాదకాని కత్వా ఉప్పాదితమగ్గేపి ఏసేవ నయో. ఏవం పాదకజ్ఝానతో వుట్ఠాయ యే కేచి సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా నిబ్బత్తితమగ్గస్స ఆసన్నపదేసే వుట్ఠితా సమాపత్తి అత్తనా సదిసభావం కరోతి, భూమివణ్ణో వియ గోధావణ్ణస్స.
దుతియత్థేరవాదే పన యతో యతో సమాపత్తితో వుట్ఠాయ యే యే సమాపత్తిధమ్మే సమ్మసిత్వా మగ్గో నిబ్బత్తితో హోతి తంతంసమాపత్తిసదిసోవ హోతి, సమ్మసితసమాపత్తిసదిసోతి అత్థో. సచే పన కామావచరధమ్మే సమ్మసతి పఠమజ్ఝానికోవ హోతి. తత్రాపి విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
తతియత్థేరవాదే ‘అహో వతాహం సత్తఙ్గికం మగ్గం పాపుణేయ్యం, అట్ఠఙ్గికం మగ్గం పాపుణేయ్య’న్తి అత్తనో అజ్ఝాసయానురూపేన యం యం ఝానం పాదకం కత్వా యే వా యే వా ఝానధమ్మే సమ్మసిత్వా మగ్గో నిబ్బత్తితో తంతంఝానసదిసోవ హోతి. పాదకజ్ఝానం పన సమ్మసితజ్ఝానం వా వినా, అజ్ఝాసయమత్తేనేవ తం న ఇజ్ఝతి. స్వాయమత్థో నన్దకోవాదసుత్తేన దీపేతబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, తదహుపోసథే పన్నరసే న హోతి బహునో జనస్స కఙ్ఖా వా విమతి వా ‘ఊనో ను ఖో చన్దో పుణ్ణో ను ఖో చన్దో’తి, అథ ఖో పుణ్ణో చన్దోత్వేవ హోతి, ఏవమేవ ఖో, భిక్ఖవే, తా భిక్ఖునియో నన్దకస్స ధమ్మదేసనాయ అత్తమనా చేవ పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా చ. తాసం, భిక్ఖవే, పఞ్చన్నం భిక్ఖునిసతానం యా పచ్ఛిమికా భిక్ఖునీ సా సోతాపన్నా అవినిపాతధమ్మా నియతా సమ్బోధిపరాయణా’’తి (మ. ని. ౩.౪౧౫).
తాసు హి యస్సా భిక్ఖునియా సోతాపత్తిఫలస్స ఉపనిస్సయో, సా సోతాపత్తిఫలేనేవ పరిపుణ్ణసఙ్కప్పా అహోసి…పే… యస్సా అరహత్తస్స ఉపనిస్సయో సా అరహత్తేనేవ. ఏవమేవ అత్తనో అజ్ఝాసయానురూపేన యం యం ఝానం పాదకం కత్వా యే వా యే వా ఝానధమ్మే సమ్మసిత్వా మగ్గో నిబ్బత్తితో తంతంఝానసదిసోవ సో హోతి. పాదకజ్ఝానం పన సమ్మసితజ్ఝానం వా వినా, అజ్ఝాసయమత్తేనేవ తం న ఇజ్ఝతీతి. ఏత్థాపి చ విపస్సనానియమో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.
తత్థ ‘పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతీ’తి ఏవంవాదిం తిపిటకచూళనాగత్థేరం అన్తేవాసికా ఆహంసు – ‘భన్తే, యత్థ తావ పాదకజ్ఝానం అత్థి తత్థ తం నియమేతు; యస్మిం పన పాదకజ్ఝానం నత్థి, తస్మిం అరూపభవే కిం నియమేతీ’తి? ‘ఆవుసో, తత్థపి పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి. యో హి భిక్ఖు అట్ఠసమాపత్తిలాభీ పఠమజ్ఝానం పాదకం కత్వా సోతాపత్తిమగ్గఫలాని నిబ్బత్తేత్వా అపరిహీనజ్ఝానో కాలం కత్వా అరూపభవే నిబ్బత్తో, పఠమజ్ఝానికాయ సోతాపత్తిఫలసమాపత్తియా వుట్ఠాయ విపస్సనం పట్ఠపేత్వా ఉపరి తీణి మగ్గఫలాని నిబ్బత్తేతి, తస్స తాని పఠమజ్ఝానికానేవ హోన్తి. దుతియజ్ఝానికాదీసుపి ఏసేవ నయో. అరూపే తికచతుక్కజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తఞ్చ ఖో లోకుత్తరం న లోకియం. ఏవం తత్థాపి పాదకజ్ఝానమేవ నియమేతి ఆవుసో’తి. ‘సుకథితో, భన్తే, పఞ్హో’తి.
‘విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా ఖన్ధా నియమేన్తి; యం యం హి పఞ్చక్ఖన్ధం సమ్మసిత్వా వుట్ఠాతి తంతంసదిసోవ మగ్గో హోతీ’తి వాదిం మోరవాపివాసిమహాదత్తత్థేరమ్పి అన్తేవాసికా ఆహంసు ‘భన్తే, తుమ్హాకం వాదే దోసో పఞ్ఞాయతి – రూపం సమ్మసిత్వా వుట్ఠితభిక్ఖునో హి రూపసదిసేన అబ్యాకతేన మగ్గేన భవితబ్బం, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నయతో పరిగ్గహేత్వా వుట్ఠితస్స తంసదిసేనేవ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభావప్పత్తేన మగ్గేన భవితబ్బ’న్తి. ‘న, ఆవుసో, ఏవం హోతి. లోకుత్తరమగ్గో హి అప్పనం అప్పత్తో నామ నత్థి, తస్మా రూపం సమ్మసిత్వా వుట్ఠితస్స అట్ఠఙ్గికో సోమనస్ససహగతమగ్గో హోతి, నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమ్మసిత్వా వుట్ఠితస్సపి న సబ్బాకారేన తాదిసో హోతి, సత్తఙ్గికో పన ఉపేక్ఖాసహగతమగ్గో హోతీ’తి.
‘పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతీ’తివాదినో చూళాభయత్థేరస్సాపి వాదం ఆహరిత్వా తిపిటకచూళనాగత్థేరస్స కథయింసు. సో ఆహ – ‘యస్స తావ పాదకజ్ఝానం అత్థి తస్స పుగ్గలజ్ఝాసయో నియమేతు, యస్స తం నత్థి తస్స కతరజ్ఝాసయో నియమేస్సతి నిద్ధనస్స వుడ్ఢిగవేసనకాలో వియ హోతీ’తి.
తం కథం ఆహరిత్వా తిపిటకచూళాభయత్థేరస్స పున కథయింసు. సో ‘పాదకజ్ఝానవతో ఇదం కథితం ఆవుసో’తి ఆహ. యథా పన పాదకజ్ఝానవతో, సమ్మసితజ్ఝానవతోపి తథేవ వేదితబ్బం. పఞ్చమజ్ఝానతో వుట్ఠాయ హి పఠమాదీని సమ్మసతో ఉప్పన్నమగ్గో పఠమత్థేరవాదేన పఞ్చమజ్ఝానికో. దుతియవాదేన పఠమాదిజ్ఝానికో ఆపజ్జతీతి ద్వేపి వాదా విరుజ్ఝన్తి. తతియవాదేన పనేత్థ ‘యం ఇచ్ఛతి తజ్ఝానికో హోతీ’తి తే చ వాదా న విరుజ్ఝన్తి, అజ్ఝాసయో చ సాత్థకో హోతీతి. ఏవం తయోపి థేరా పణ్డితా బ్యత్తా బుద్ధిసమ్పన్నావ. తేన తేసం వాదం తన్తిం కత్వా ఠపయింసు. ఇధ పన అత్థమేవ ఉద్ధరిత్వా తయోపేతే వాదే విపస్సనావ నియమేతీతి దస్సితం.
ఇదాని ‘నిమిత్తం పటిపదాపతీ’తి ఏత్థ ఏవం అఙ్గపరిణామవతో మగ్గస్స ఉప్పాదకాలే గోత్రభు కుతో వుట్ఠాతి? మగ్గో కుతోతి? గోత్రభు తావ నిమిత్తతో వుట్ఠాతి, పవత్తం ఛేత్తుం న సక్కోతి, ఏకతోవుట్ఠానో హేస. మగ్గో నిమిత్తతో వుట్ఠాతి, పవత్తమ్పి ఛిన్దతి ఉభతోవుట్ఠానో హేస. తేసం అయం ఉప్పత్తినయో – యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, తస్మిం అనులోమం నేవ ఏకం హోతి, న పఞ్చమం. ఏకఞ్హి ఆసేవనం న లభతి, పఞ్చమం భవఙ్గస్స ఆసన్నత్తా పవేధతి. తదా హి జవనం పతితం నామ హోతి. తస్మా నేవ ఏకం హోతి న పఞ్చమం. మహాపఞ్ఞస్స పన ద్వే అనులోమాని హోన్తి, తతియం గోత్రభు, చతుత్థం మగ్గచిత్తం, తీణి ఫలాని, తతో భవఙ్గోతరణం. మజ్ఝిమపఞ్ఞస్స తీణి అనులోమాని హోన్తి, చతుత్థం గోత్రభు, పఞ్చమం మగ్గచిత్తం, ద్వే ఫలాని, తతో భవఙ్గోతరణం. మన్దపఞ్ఞస్స చత్తారి అనులోమాని, హోన్తి పఞ్చమం గోత్రభు, ఛట్ఠం మగ్గచిత్తం, సత్తమం ఫలం, తతో భవఙ్గోతరణం. తత్ర మహాపఞ్ఞమన్దపఞ్ఞానం వసేన అకథేత్వా మజ్ఝిమపఞ్ఞస్స వసేన కథేతబ్బం.
యస్మిఞ్హి వారే మగ్గవుట్ఠానం హోతి, తస్మిం కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతా మనోద్వారావజ్జనం హుత్వా విపస్సనాగోచరే ఖన్ధే ఆరమ్మణం కత్వా భవఙ్గం ఆవట్టేతి. తదనన్తరం తేనేవ ఆవజ్జనేన గహితక్ఖన్ధే గహేత్వా ఉప్పజ్జతి పఠమం జవనం అనులోమఞాణం. తం తేసు ఖన్ధేసు అనిచ్చాతి వా దుక్ఖాతి వా అనత్తాతి వా పవత్తిత్వా ఓళారికం ఓళారికం సచ్చపటిచ్ఛాదకతమం వినోదేత్వా తీణి లక్ఖణాని భియ్యో భియ్యో పాకటాని కత్వా నిరుజ్ఝతి. తదనన్తరం ఉప్పజ్జతి దుతియానులోమం. తేసు పురిమం అనాసేవనం. దుతియస్స పురిమం ఆసేవనం హోతి. తమ్పి లద్ధాసేవనత్తా తిక్ఖం సూరం పసన్నం హుత్వా తస్మింయేవారమ్మణే తేనేవాకారేన పవత్తిత్వా మజ్ఝిమప్పమాణం సచ్చపటిచ్ఛాదకతమం వినోదేత్వా తీణి లక్ఖణాని భియ్యో భియ్యో పాకటాని కత్వా నిరుజ్ఝతి. తదనన్తరం ఉప్పజ్జతి తతియానులోమం. తస్స దుతియం ఆసేవనం హోతి. తమ్పి లద్ధాసేవనత్తా తిక్ఖం సూరం పసన్నం హుత్వా తస్మింయేవారమ్మణే తేనేవాకారేన పవత్తిత్వా తదవసేసం అణుసహగతం సచ్చపటిచ్ఛాదకతమం వినోదేత్వా నిరవసేసం కత్వా తీణి లక్ఖణాని భియ్యో భియ్యో పాకటాని కత్వా నిరుజ్ఝతి. ఏవం తీహి అనులోమేహి సచ్చపటిచ్ఛాదకతమే వినోదితే తదనన్తరం ఉప్పజ్జతి గోత్రభుఞ్ఞాణం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం.
తత్రాయం ఉపమా – ఏకో కిర చక్ఖుమా పురిసో నక్ఖత్తయోగం జానిస్సామీతి రత్తిభాగే నిక్ఖమిత్వా చన్దం పస్సితుం ఉద్ధం ఉల్లోకేసి. తస్స వలాహకేహి పటిచ్ఛన్నత్తా చన్దో న పఞ్ఞాయిత్థ. అథేకో వాతో ఉట్ఠహిత్వా థూలథూలే వలాహకే విద్ధంసేసి. అపరో మజ్ఝిమే. అపరో సుఖుమే. తతో సో పురిసో విగతవలాహకే నభే చన్దం దిస్వా నక్ఖత్తయోగం అఞ్ఞాసి.
తత్థ తయో వలాహకా వియ సచ్చపటిచ్ఛాదకథూలమజ్ఝిమసుఖుమకిలేసన్ధకారా. తయో వాతా వియ తీణి అనులోమచిత్తాని. చక్ఖుమా పురిసో వియ గోత్రభుఞ్ఞాణం. చన్దో వియ నిబ్బానం. ఏకేకస్స వాతస్స యథాక్కమేన వలాహకత్తయవిద్ధంసనం వియ ఏకేకస్స అనులోమచిత్తస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకతమవినోదనం. విగతవలాహకే నభే తస్స పురిసస్స విసుద్ధచన్దదస్సనం వియ విగతే సచ్చపటిచ్ఛాదకే తమే గోత్రభుఞ్ఞాణస్స సువిసుద్ధనిబ్బానారమ్మణకరణం.
యథేవ హి తయో వాతా చన్దపటిచ్ఛాదకే వలాహకేయేవ విద్ధంసేతుం సక్కోన్తి, న చన్దం దట్ఠుం, ఏవం అనులోమాని సచ్చపటిచ్ఛాదకతమేయేవ వినోదేతుం సక్కోన్తి, న నిబ్బానం ఆరమ్మణం కాతుం. యథా సో పురిసో చన్దమేవ దట్ఠుం సక్కోతి న వలాహకే విద్ధంసేతుం, ఏవం గోత్రభుఞ్ఞాణం నిబ్బానమేవ ఆరమ్మణం కాతుం సక్కోతి న కిలేసతమం వినోదేతుం. ఏవం అనులోమం సఙ్ఖారారమ్మణం హోతి, గోత్రభు నిబ్బానారమ్మణం.
యది హి గోత్రభు అనులోమేన గహితారమ్మణం గణ్హేయ్య పున అనులోమం తం అనుబన్ధేయ్యాతి మగ్గవుట్ఠానమేవ న భవేయ్య. గోత్రభుఞ్ఞాణం పన అనులోమస్స ఆరమ్మణం అగ్గహేత్వా తం అపచ్ఛతోపవత్తికం కత్వా సయం అనావజ్జనమ్పి సమానం ఆవజ్జనట్ఠానే ఠత్వా ఏవం నిబ్బత్తాహీతి మగ్గస్స సఞ్ఞం దత్వా వియ నిరుజ్ఝతి. మగ్గోపి తేన దిన్నసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ అవీచిసన్తతివసేన తం ఞాణం అనుబన్ధమానో అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝమానోవ పదాలయమానోవ నిబ్బత్తతి.
తత్రాయం ఉపమా – ఏకో కిర ఇస్సాసో ధనుసతమత్థకే ఫలకసతం ఠపాపేత్వా వత్థేన ముఖం వేఠేత్వా సరం సన్నయ్హిత్వా చక్కయన్తే అట్ఠాసి. అఞ్ఞో పురిసో చక్కయన్తం ఆవఞ్ఛిత్వా యదా ఇస్సాసస్స ఫలకసతం అభిముఖం హోతి తదా తత్థ దణ్డకేన సఞ్ఞం దేతి, ఇస్సాసో దణ్డకసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ సరం ఖిపిత్వా ఫలకసతం నిబ్బిజ్ఝతి. తత్థ దణ్డకసఞ్ఞా వియ గోత్రభుఞ్ఞాణం. ఇస్సాసో వియ మగ్గఞాణం. ఇస్సాసస్స దణ్డకసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ ఫలకసతనిబ్బిజ్ఝనం వియ మగ్గఞాణస్స గోత్రభుఞ్ఞాణేన దిన్నసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అనిబ్బిద్ధపుబ్బఅపదాలితపుబ్బానం లోభక్ఖన్ధాదీనం నిబ్బిజ్ఝనపదాలనం. భూమిలద్ధవట్టసేతుసముగ్ఘాతకరణన్తిపి ఏతదేవ. మగ్గస్స హి ఏకమేవ కిచ్చం అనుసయప్పజహనం. ఇతి సో అనుసయే పజహన్తో నిమిత్తా వుట్ఠాతి నామ, పవత్తం ఛిన్దతి నామ. ‘నిమిత్త’న్తి రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణనిమిత్తం. ‘పవత్త’మ్పి రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణపవత్తమేవ. తం దువిధం హోతి – ఉపాదిన్నకం అనుపాదిన్నకన్తి. తేసు మగ్గస్స అనుపాదిన్నకతో వుట్ఠానచ్ఛాయా దిస్సతీతి వత్వా అనుపాదిన్నకతో వుట్ఠాతీతి వదింసు.
సోతాపత్తిమగ్గేన హి చత్తారి దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తాని విచికిచ్ఛాసహగతన్తి పఞ్చ చిత్తాని పహీయన్తి. తాని రూపం సముట్ఠాపేన్తి. తం అనుపాదిన్నకరూపక్ఖన్ధో. తాని చిత్తాని విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. తంసమ్పయుత్తా వేదనా సఞ్ఞా సఙ్ఖారా తయో అరూపక్ఖన్ధా. తత్థ సచే సోతాపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గో అభావితో అభవిస్స తాని పఞ్చ చిత్తాని ఛసు ఆరమ్మణేసు పరియుట్ఠానం పాపుణేయ్యుం. సోతాపత్తిమగ్గో పన తేసం పరియుట్ఠానేనప్పత్తిం వారయమానో సేతుసముగ్ఘాతం అభబ్బుప్పత్తికభావం కురుమానో అనుపాదిన్నకతో వుట్ఠాతి నామ.
సకదాగామిమగ్గేన చత్తారి దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తాని ద్వే దోమనస్ససహగతానీతి ఓళారికకామరాగబ్యాపాదవసేన ఛ చిత్తాని పహీయన్తి. అనాగామిమగ్గేన అణుసహగతకామరాగబ్యాపాదవసేన తాని ఏవ ఛ చిత్తాని పహీయన్తి. అరహత్తమగ్గేన చత్తారి దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తాని ఉద్ధచ్చసహగతఞ్చాతి పఞ్చ అకుసలచిత్తాని పహీయన్తి. తత్థ సచే తేసం అరియానం తే మగ్గా అభావితా అస్సు, తాని చిత్తాని ఛసు ఆరమ్మణేసు పరియుట్ఠానం పాపుణేయ్యుం. తే పన తేసం మగ్గా పరియుట్ఠానప్పత్తిం వారయమానా సేతుసముగ్ఘాతం అభబ్బుప్పత్తికభావం కురుమానా అనుపాదిన్నకతో వుట్ఠహన్తి నామ.
ఉపాదిన్నకతో వుట్ఠానచ్ఛాయా దిస్సతీతి వత్వా ఉపాదిన్నకతో వుట్ఠాతీతిపి వదింసు. సచే హి సోతాపన్నస్స సోతాపత్తిమగ్గో అభావితో అభవిస్స, ఠపేత్వా సత్త భవే అనమతగ్గే సంసారవట్టే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. తీణి సంయోజనాని దిట్ఠానుసయో విచికిచ్ఛానుసయోతి ఇమే పన పఞ్చ కిలేసే సోతాపత్తిమగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో సోతాపన్నస్స సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారవట్టే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి? ఏవం సోతాపత్తిమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకతో వుట్ఠాతి నామ.
సచే సకదాగామిస్స సకదాగామిమగ్గో అభావితో అభవిస్స, ఠపేత్వా ద్వే భవే పఞ్చసు భవేసు ఉపాదిన్నకపవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. ఓళారికాని కామరాగపటిఘసంయోజనాని ఓళారికో కామరాగానుసయో పటిఘానుసయోతి ఇమే పన చత్తారో కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో సకదాగామిస్స ద్వే భవే ఠపేత్వా పఞ్చసు భవేసు ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి? ఏవం సకదాగామిమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకతో వుట్ఠాతి నామ.
సచే అనాగామిస్స అనాగామిమగ్గో అభావితో అభవిస్స, ఠపేత్వా ఏకం భవం దుతియభవే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. అణుసహగతాని కామరాగపటిఘసంయోజనాని అణుసహగతో కామరాగానుసయో పటిఘానుసయోతి ఇమే పన చత్తారో కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో అనాగామిస్స ఏకం భవం ఠపేత్వా దుతియభవే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి? ఏవం అనాగామిమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకతో వుట్ఠాతి నామ.
సచే అరహతో అరహత్తమగ్గో అభావితో అభవిస్స, రూపారూపభవేసు ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తేయ్య. కస్మా? తస్స పవత్తియా హేతూనం అత్థితాయ. రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జా మానానుసయో భవరాగానుసయో అవిజ్జానుసయోతి ఇమే పన అట్ఠ కిలేసే సో మగ్గో ఉప్పజ్జమానోవ సముగ్ఘాతేతి. ఇదాని కుతో ఖీణాసవస్స పునబ్భవే ఉపాదిన్నకప్పవత్తం పవత్తిస్సతి? ఏవం అరహత్తమగ్గో ఉపాదిన్నకప్పవత్తం అప్పవత్తం కురుమానో ఉపాదిన్నకతో వుట్ఠాతి నామ.
సోతాపత్తిమగ్గో చేత్థ అపాయభవతో వుట్ఠాతి, సకదాగామిమగ్గో సుగతికామభవేకదేసతో, అనాగామిమగ్గో కామభవతో, అరహత్తమగ్గో రూపారూపభవతో సబ్బభవేహిపి వుట్ఠాతి ఏవాతి వదన్తి.
ఇమస్స పనత్థస్స విభావనత్థం అయం పాళి – ‘‘సోతాపత్తిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన సత్త భవే ఠపేత్వా అనమతగ్గే సంసారవట్టే యే ఉప్పజ్జేయ్యుం, నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి.
‘సకదాగామిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన ద్వే భవే ఠపేత్వా పఞ్చసు భవేసు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం, నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి.
‘అనాగామిమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన ఏకం భవం ఠపేత్వా కామధాతుయా ద్వీసు భవేసు యే ఉప్పజ్జేయ్యుం, నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి.
‘అరహత్తమగ్గఞాణేన అభిసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన రూపధాతుయా వా అరూపధాతుయా వా యే ఉప్పజ్జేయ్యుం, నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తి. అరహతో అనుపాదిసేసాయ నిబ్బానధాతుయా పరినిబ్బాయన్తస్స చరిమవిఞ్ఞాణస్స నిరోధేన పఞ్ఞా చ సతి చ నామఞ్చ రూపఞ్చ ఏత్థేతే నిరుజ్ఝన్తి వూపసమన్తి అత్థం గచ్ఛన్తి పటిప్పస్సమ్భన్తీ’’తి (చూళని. అజితమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౬). అయం తావ నిమిత్తే వినిచ్ఛయో.
‘పటిపదాపతీ’తి – ఏత్థ పన పటిపదా చలతి న చలతీతి? చలతి. తథాగతస్స హి సారిపుత్తత్థేరస్స చ చత్తారోపి మగ్గా సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా అహేసుం. మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స పఠమమగ్గో సుఖపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో, ఉపరి తయో మగ్గా దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. కస్మా? నిద్దాభిభూతత్తా. సమ్మాసమ్బుద్ధో కిర సత్తాహం దహరకుమారకం వియ థేరం పరిహరి. థేరోపి ఏకదివసం నిద్దాయమానో నిసీది. అథ నం సత్థా ఆహ – ‘‘పచలాయసి నో త్వం, మోగ్గల్లాన, పచలాయసి నో త్వం మోగ్గల్లానా’’తి (అ. ని. ౭.౬౧). ఏవరూపస్సపి మహాభిఞ్ఞప్పత్తస్స సావకస్స పటిపదా చలతి, సేసానం కిం న చలిస్సతి? ఏకచ్చస్స హి భిక్ఖునో చత్తారోపి మగ్గా దుక్ఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా హోన్తి, ఏకచ్చస్స దుక్ఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, ఏకచ్చస్స సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, ఏకచ్చస్స సుఖపటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఏకచ్చస్స పఠమమగ్గో దుక్ఖపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞో హోతి, దుతియమగ్గో దుక్ఖపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో, తతియమగ్గో సుఖపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞో, చతుత్థమగ్గో సుఖపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞోతి.
యథా చ పటిపదా ఏవం అధిపతిపి చలతి ఏవ. ఏకచ్చస్స హి భిక్ఖునో చత్తారోపి మగ్గా ఛన్దాధిపతేయ్యా హోన్తి, ఏకచ్చస్స వీరియాధిపతేయ్యా, ఏకచ్చస్స చిత్తాధిపతేయ్యా, ఏకచ్చస్స వీమంసాధిపతేయ్యా. ఏకచ్చస్స పన పఠమమగ్గో ఛన్దాధిపతేయ్యో హోతి, దుతియో వీరియాధిపతేయ్యో, తతియో చిత్తాధిపతేయ్యో, చతుత్థో వీమంసాధిపతేయ్యోతి.
పకిణ్ణకకథా నిట్ఠితా.
పఠమమగ్గవీసతిమహానయో
౩౫౭. ఇదాని యస్మా లోకుత్తరకుసలం భావేన్తో న కేవలం ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన ఝానంయేవ భావేతి, నియ్యానట్ఠేన పన మగ్గమ్పి భావేతి, ఉపట్ఠానట్ఠేన సతిపట్ఠానమ్పి, పదహనట్ఠేన సమ్మప్పధానమ్పి, ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధిపాదమ్పి, అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియమ్పి, అకమ్పియట్ఠేన బలమ్పి, బుజ్ఝనట్ఠేన బోజ్ఝఙ్గమ్పి, తథట్ఠేన సచ్చమ్పి, అవిక్ఖేపట్ఠేన సమథమ్పి, సుఞ్ఞతట్ఠేన ధమ్మమ్పి, రాసట్ఠేన ఖన్ధమ్పి, ఆయతనట్ఠేన ఆయతనమ్పి, సుఞ్ఞసభావనిస్సత్తట్ఠేన ధాతుమ్పి, పచ్చయట్ఠేన ఆహారమ్పి, ఫుసనట్ఠేన ఫస్సమ్పి, వేదయితట్ఠేన వేదనమ్పి, సఞ్జాననట్ఠేన సఞ్ఞమ్పి, చేతయితట్ఠేన చేతనమ్పి, విజాననట్ఠేన చిత్తమ్పి భావేతి, తస్మా ఏతేసం ఏకూనవీసతియా పదానం దస్సనత్థం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది వుత్తం. ఏవం ‘ఇదమ్పి భావేతి, ఇదమ్పి భావేతీ’తి పుగ్గలజ్ఝాసయేన చేవ దేసనావిలాసేన చ వీసతి నయా దేసితా హోన్తి. ధమ్మం సోతుం నిసిన్నదేవపరిసాయ హి యే ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన లోకుత్తరం ‘ఝాన’న్తి కథితే బుజ్ఝన్తి, తేసం సప్పాయవసేన ఝానన్తి కథితం…పే… యే విజాననట్ఠేన ‘చిత్త’న్తి వుత్తే బుజ్ఝన్తి, తేసం సప్పాయవసేన చిత్తన్తి కథితం. అయమేత్థ ‘పుగ్గలజ్ఝాసయో’.
సమ్మాసమ్బుద్ధో పన అత్తనో బుద్ధసుబోధితాయ దసబలచతువేసారజ్జచతుపటిసమ్భిదతాయ ఛఅసాధారణఞాణయోగేన చ దేసనం యదిచ్ఛకం నియమేత్వా దస్సేతి. ఇచ్ఛన్తో ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన లోకుత్తరం ఝానన్తి దస్సేతి, ఇచ్ఛన్తో నియ్యానట్ఠేన…పే… విజాననట్ఠేన లోకుత్తరం చిత్తన్తి. అయం ‘దేసనావిలాసో’ నామ. తత్థ యథేవ లోకుత్తరం ఝానన్తి వుత్తట్ఠానే దస నయా విభత్తా, ఏవం మగ్గాదీసుపి తేయేవ వేదితబ్బా. ఇతి వీసతియా ఠానేసు దస దస కత్వా ద్వే నయసతాని విభత్తాని హోన్తి.
౩౫౮. ఇదాని అధిపతిభేదం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ ఛన్దం ధురం జేట్ఠకం పుబ్బఙ్గమం కత్వా నిబ్బత్తితం లోకుత్తరం ఝానం ఛన్దాధిపతేయ్యం నామ. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి పురిమస్మిం సుద్ధికే ద్వేనయసతాని ఛన్దాధిపతేయ్యాదీసుపి ద్వే ద్వేతి నయసహస్సేన భాజేత్వా పఠమమగ్గం దస్సేసి ధమ్మరాజా.
పఠమమగ్గో నిట్ఠితో.
దుతియమగ్గో
౩౬౧. ఇదాని దుతియమగ్గాదీనం దస్సనత్థం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావాయాతి ఏతేసం కిలేసానం తనుభావత్థాయ. తత్థ ద్వీహి కారణేహి తనుభావో వేదితబ్బో – అధిచ్చుప్పత్తియా చ పరియుట్ఠానమన్దతాయ చ. సకదాగామిస్స హి, వట్టానుసారిమహాజనస్సేవ, కిలేసా అభిణ్హం నుప్పజ్జన్తి, కదాచి కదాచి ఉప్పజ్జన్తి; ఉప్పజ్జన్తాపి విరళాకారా హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి, విరళవాపితఖేత్తే అఙ్కురా వియ. ఉప్పజ్జమానాపి, చ వట్టానుసారిమహాజనస్సేవ, మద్దన్తా ఫరన్తా ఛాదేన్తా అన్ధకారం కరోన్తా నుప్పజ్జన్తి. ద్వీహి పన మగ్గేహి పహీనత్తా మన్దా మన్దా ఉప్పజ్జన్తి. తనుకాకారా హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి, అబ్భపటలం వియ మక్ఖికాపత్తం వియ చ.
తత్థ కేచి థేరా వదన్తి – ‘సకదాగామిస్స కిలేసా కిఞ్చాపి చిరేన ఉప్పజ్జన్తి, బహలావ పన హుత్వా ఉప్పజ్జన్తి, తథా హిస్స పుత్తా చ ధీతరో చ దిస్సన్తీ’తి. ఏతం పన అప్పమాణం. పుత్తధీతరో హి అఙ్గపచ్చఙ్గపరామసనమత్తేనపి హోన్తి. ద్వీహి పన మగ్గేహి పహీనత్తా నత్థి కిలేసానం బహలతాతి. ద్వీహి ఏవ కారణేహిస్స కిలేసానం తనుభావో వేదితబ్బో – అధిచ్చుప్పత్తియా చ పరియుట్ఠానమన్దతాయ చాతి.
దుతియాయాతి గణనవసేనాపి దుతియుప్పత్తివసేనాపి దుతియాయ. భూమియా పత్తియాతి సామఞ్ఞఫలస్స పటిలాభత్థాయ. తతియచతుత్థేసుపి ఏసేవ నయో. విసేసమత్తంయేవ పన వక్ఖామ.
అఞ్ఞిన్ద్రియన్తి ఆజాననకం ఇన్ద్రియం. పఠమమగ్గేన ఞాతమరియాదం అనతిక్కమిత్వా తేసంయేవ తేన మగ్గేన ఞాతానం చతుసచ్చధమ్మానం జాననకం ఇన్ద్రియన్తి వుత్తం హోతి. నిద్దేసవారేపిస్స ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. కోట్ఠాసవారేపి ఇమినావ సద్ధిం నవిన్ద్రియాని హోన్తి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం.
దుతియమగ్గో నిట్ఠితో.
తతియచతుత్థమగ్గా
౩౬౨. తతియే అనవసేసప్పహానాయాతి తేసంయేవ సకదాగామిమగ్గేన తనుభూతానం సంయోజనానం నిస్సేసపజహనత్థాయ.
చతుత్థే రూపరాగఅరూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జాయ అనవసేసప్పహానాయాతి ఏతేసం పఞ్చన్నం ఉద్ధమ్భాగియసంయోజనానం నిస్సేసపజహనత్థాయ. తత్థ రూపరాగోతి రూపభవే ఛన్దరాగో. అరూపరాగోతి అరూపభవే ఛన్దరాగో. మానోతి అరహత్తమగ్గవజ్ఝకో మానో ఏవ. తథా ఉద్ధచ్చావిజ్జా. ఇమేసుపి ద్వీసు మగ్గేసు నవమం అఞ్ఞిన్ద్రియమేవ హోతి.
చతుమగ్గనయసహస్సం
సబ్బమగ్గేసు పదపటిపాటియా సమసట్ఠిపదాని, చతూహి అపణ్ణకఙ్గేహి సద్ధిం చతుసట్ఠి హోన్తి. అసమ్భిన్నతో పన తేత్తింస. కోట్ఠాసవారసుఞ్ఞతవారా పాకతికా ఏవ. యథా చ పన పఠమమగ్గే ఏవం దుతియాదీసుపి నయసహస్సమేవాతి చత్తారో మగ్గే చతూహి నయసహస్సేహి భాజేత్వా దస్సేసి ధమ్మరాజా.
సచ్చవిభఙ్గే పన సట్ఠి నయసహస్సాని లోకుత్తరాని ఇమేసం ఏవ వసేన నిక్ఖిత్తాని. సతిపట్ఠానవిభఙ్గే వీసతి నయసహస్సాని లోకుత్తరాని, సమ్మప్పధానవిభఙ్గే వీసతి, ఇద్ధిపాదవిభఙ్గే ద్వత్తింస, బోజ్ఝఙ్గవిభఙ్గే ద్వత్తింస, మగ్గఙ్గవిభఙ్గే అట్ఠవీసతి నయసహస్సాని లోకుత్తరాని ఇమేసం ఏవ వసేన నిక్ఖిత్తాని.
ఇధ పన చతూసు మగ్గేసు చత్తారియేవ నయసహస్సాని. తేసు పఠమజ్ఝానికే పఠమమగ్గే అట్ఠఙ్గాని భాజితాని; తథా దుతియాదీసు. తత్థ పఠమమగ్గే సమ్మాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠిం పజహతీతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మాసఙ్కప్పాదయోపి మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదీనం పజహనట్ఠేనేవ వేదితబ్బా. ఏవం సన్తే ‘పఠమమగ్గేనేవ ద్వాసట్ఠియా దిట్ఠిగతానం పహీనత్తా ఉపరిమగ్గత్తయేన పహాతబ్బా దిట్ఠి నామ నత్థి. తత్థ సమ్మాదిట్ఠీతి నామం కథం హోతీ’తి? ‘యథా విసం అత్థి వా, హోతు మా వా, అగదో అగదో త్వేవ వుచ్చతి, ఏవం మిచ్ఛాదిట్ఠి అత్థి వా, హోతు మా వా, అయం సమ్మాదిట్ఠి ఏవ నామ’.
‘యది ఏవం నామమత్తమేవేతం హోతి, ఉపరిమగ్గత్తయే పన సమ్మాదిట్ఠియా కిచ్చాభావో ఆపజ్జతి, మగ్గఙ్గాని న పరిపూరేన్తి, తస్మా సమ్మాదిట్ఠి సకిచ్చకా కాతబ్బా మగ్గఙ్గాని పూరేతబ్బానీ’తి. సకిచ్చకా చేత్థ సమ్మాదిట్ఠి యథాలాభనియమేన దీపేతబ్బా. ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝో హి ఏకో మానో అత్థి, సో దిట్ఠిట్ఠానే తిట్ఠతి. సా తం మానం పజహతీతి సమ్మాదిట్ఠి. సోతాపత్తిమగ్గస్మిఞ్హి సమ్మాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠిం పజహతి. సోతాపన్నస్స పన సకదాగామిమగ్గవజ్ఝో మానో అత్థి, సో దిట్ఠిట్ఠానే తిట్ఠతి సా తం మానం పజహతీతి సమ్మాదిట్ఠి. తస్సేవ సత్తఅకుసలచిత్తసహజాతో సఙ్కప్పో అత్థి. తేహేవ చిత్తేహి వాచఙ్గచోపనం అత్థి, కాయఙ్గచోపనం అత్థి, పచ్చయపరిభోగో అత్థి, సహజాతవాయామో అత్థి, అసతిభావో అత్థి, సహజాతచిత్తేకగ్గతా అత్థి. ఏతే మిచ్ఛాసఙ్కప్పాదయో నామ సకదాగామిమగ్గే సమ్మాసఙ్కప్పాదయో. తేసం పహానేన సమ్మాసఙ్కప్పాదయోతి వేదితబ్బా. ఏవం సకదాగామిమగ్గే అట్ఠఙ్గాని సకిచ్చకాని కత్వా ఆగతాని. సకదాగామిస్స అనాగామిమగ్గవజ్ఝో మానో అత్థి. సో దిట్ఠిట్ఠానే తిట్ఠతి. తస్సేవ సత్తహి చిత్తేహి సహజాతా సఙ్కప్పాదయో. తేసం పహానేన అనాగామిమగ్గే అట్ఠన్నం అఙ్గానం సకిచ్చకతా వేదితబ్బా. అనాగామిస్స అరహత్తమగ్గవజ్ఝో మానో అత్థి. సో దిట్ఠిట్ఠానే తిట్ఠతి. యాని పనస్స పఞ్చ అకుసలచిత్తాని, తేహి సహజాతా సఙ్కప్పాదయో. తేసం పహానేన అరహత్తమగ్గే అట్ఠన్నం అఙ్గానం సకిచ్చకతా వేదితబ్బా.
ఇమేసు చతూసు మగ్గేసు పఠమమగ్గేన చత్తారి సచ్చాని దిట్ఠాని. ‘ఉపరిమగ్గత్తయం దిట్ఠకమేవ పస్సతి, అదిట్ఠకం పస్సతీ’తి దిట్ఠకమేవ పస్సతీతి అయం ఆచరియానం సమానత్థకథా. వితణ్డవాదీ పనాహ ‘అదిట్ఠం పస్సతీ’తి. సో వత్తబ్బో – ‘పఠమమగ్గే కతమం ఇన్ద్రియం భాజేసీ’తి? జానమానో ‘అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియ’న్తి వక్ఖతి. ‘ఉపరిమగ్గేసు కతర’న్తి? వుత్తేపి ‘అఞ్ఞిన్ద్రియ’న్తి వక్ఖతి. సో వత్తబ్బో – ‘అదిట్ఠసచ్చదస్సనే సతి ఉపరిమగ్గేసుపి అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియమేవ భాజేహి. ఏవం తే పఞ్హో సమేస్సతీ’తి. ‘కిలేసే పన అఞ్ఞే అఞ్ఞో పజహతి; పహీనే ఏవ పజహతీ’తి? ‘అఞ్ఞే అఞ్ఞో పజహతీ’తి. ‘యది అఞ్ఞే అఞ్ఞో, అప్పహీనే కిలేసే పజహతి. సచ్చానిపి అదిట్ఠానేవ పస్సతీ’తి ఏవంవాదీ పుగ్గలో పుచ్ఛితబ్బో – ‘సచ్చాని నామ కతీ’తి? జానన్తో ‘చత్తారీ’తి వక్ఖతి. సో వత్తబ్బో – ‘తవ వాదే సోళస సచ్చాని ఆపజ్జన్తి. త్వం బుద్ధేహిపి అదిట్ఠం పస్ససి. బహుసచ్చకో నామ త్వం. ఏవం మా గణ్హ. సచ్చదస్సనం నామ అపుబ్బం నత్థి, కిలేసే పన అప్పహీనే పజహతీ’తి.
తత్థ సచ్చదస్సనస్స అపుబ్బాభావే పేళోపమం నామ గహితం – ఏకస్స కిర చత్తారో రతనపేళా సారగబ్భే ఠపితా. సో రత్తిభాగే పేళాసు ఉప్పన్నకిచ్చో ద్వారం వివరిత్వా, దీపం జాలేత్వా, దీపేన విహతే అన్ధకారే, పేళాసు పాకటభావం గతాసు, తాసు కిచ్చం కత్వా ద్వారం పిదహిత్వా గతో. పున అన్ధకారం అవత్థరి. దుతియవారేపి తతియవారేపి తథేవ అకాసి. చతుత్థవారే ద్వారే వివటే అన్ధకారే పేళా న పఞ్ఞాయన్తీతి వీమంసన్తస్సేవ సూరియో ఉగ్గఞ్ఛి, సూరియోభాసేన విహతే అన్ధకారే పేళాసు కిచ్చం కత్వా పక్కామి.
తత్థ చత్తారో పేళా వియ చత్తారి సచ్చాని. తాసు కిచ్చే ఉప్పన్నే ద్వారవివరణకాలో వియ సోతాపత్తిమగ్గస్స విపస్సనాభినీహరణకాలో. అన్ధకారం వియ సచ్చపటిచ్ఛాదకతమం. దీపో భాసో వియ సోతాపత్తిమగ్గోభాసో. విహతే అన్ధకారే తస్స పురిసస్స పేళానం పాకటభావో వియ మగ్గఞాణస్స సచ్చానం పాకటభావో. మగ్గఞాణస్స పాకటాని పన మగ్గసమఙ్గిస్స పుగ్గలస్స పాకటానేవ హోన్తి. పేళాసు కిచ్చం కత్వా గతకాలో వియ సోతాపత్తిమగ్గస్స అత్తనా పహాతబ్బకిలేసే పజహిత్వా నిరుద్ధకాలో. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝసచ్చపటిచ్ఛాదకతమం.
దుతియవారే ద్వారవివరణకాలో వియ సకదాగామిమగ్గస్స విపస్సనాభినీహరణకాలో. దీపోభాసో వియ సకదాగామిమగ్గోభాసో. పేళాసు కిచ్చం కత్వా గతకాలో వియ సకదాగామిమగ్గస్స అత్తనా పహాతబ్బకిలేసే పజహిత్వా నిరుద్ధకాలో. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ ఉపరిమగ్గద్వయవజ్ఝసచ్చపటిచ్ఛాదకతమం.
తతియవారే ద్వారవివరణకాలో వియ అనాగామిమగ్గస్స విపస్సనాభినీహరణకాలో. దీపోభాసో వియ అనాగామిమగ్గోభాసో. పేళాసు కిచ్చం కత్వా గతకాలో వియ అనాగామిమగ్గస్స అత్తనా పహాతబ్బకిలేసే పజహిత్వా నిరుద్ధకాలో. పున అన్ధకారావత్థరణం వియ ఉపరిఅరహత్తమగ్గవజ్ఝసచ్చపటిచ్ఛాదకతమం.
చతుత్థవారే ద్వారవివరణకాలో వియ అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనాభినీహరణకాలో. సూరియుగ్గమనం వియ అరహత్తమగ్గుప్పాదో. అన్ధకారవిధమనం వియ అరహత్తమగ్గస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకతమవినోదనం. విహతే అన్ధకారే తస్స పేళానం పాకటభావో వియ అరహత్తమగ్గఞాణస్స చతున్నం సచ్చానం పాకటభావో. ఞాణస్స పాకటాని పన పుగ్గలస్స పాకటానేవ హోన్తి. పేళాసు కిచ్చం కత్వా గతకాలో వియ అరహత్తమగ్గస్స సబ్బకిలేసఖేపనం. సూరియుగ్గమనతో పట్ఠాయ ఆలోకస్సేవ పవత్తికాలో వియ అరహత్తమగ్గస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ పున సచ్చపటిచ్ఛాదకతమాభావో. ఇదం తావ సచ్చదస్సనస్స అపుబ్బాభావే ఓపమ్మం.
దిట్ఠకమేవ హి పస్సతి. ‘కిలేసే పన అఞ్ఞే అఞ్ఞో పజహతీ’తి ఏత్థ ఖారోపమం నామ గహితం. ఏకో పురిసో కిలిట్ఠం వత్థం రజకస్స అదాసి. రజకో ఊసఖారం ఛారికఖారం గోమయఖారన్తి తయో ఖారే దత్వా ఖారేహి ఖాదితభావం ఞత్వా ఉదకే విక్ఖాలేత్వా ఓళారికోళారికం మలం పవాహేసి. తతో న తావ పరిసుద్ధన్తి దుతియమ్పి తథేవ ఖారే దత్వా, ఉదకే విక్ఖాలేత్వా, తతో నాతిసణ్హతరం మలం పవాహేసి. తతో న తావ పరిసుద్ధన్తి తతియమ్పి తే ఖారే దత్వా ఉదకే విక్ఖాలేత్వా తతో సణ్హతరం మలం పవాహేసి. తతో న తావ పరిసుద్ధన్తి చతుత్థమ్పి తే ఖారే దత్వా, ఉదకే విక్ఖాలేత్వా అంసుఅబ్భన్తరగతమ్పి నిస్సేసం మలం పవాహేత్వా సామికస్స అదాసి. సో గన్ధకరణ్డకే పక్ఖిపిత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితకాలే పరిదహతి.
తత్థ కిలిట్ఠవత్థం వియ కిలేసానుగతం చిత్తం. తివిధఖారదానకాలో వియ తీసు అనుపస్సనాసు కమ్మస్స పవత్తనకాలో. ఉదకే విక్ఖాలేత్వా ఓళారికోళారికమలప్పవాహనం వియ సోతాపత్తిమగ్గేన పఞ్చకిలేసఖేపనం. దుతియమ్పి తేసం ఖారానం అనుప్పదానం వియ ‘న తావ పరిసుద్ధం ఇదం చిత్త’న్తి తాసుయేవ తీసు అనుపస్సనాసు కమ్మప్పవత్తనం. తతో నాతిసణ్హతరమలప్పవాహనం వియ సకదాగామిమగ్గేన ఓళారికసంయోజనద్వయఖేపనం. తతో ‘న తావ పరిసుద్ధం వత్థ’న్తి పున ఖారత్తయదానం వియ ‘న తావ పరిసుద్ధం ఇదం చిత్త’న్తి తాసుయేవ తీసు అనుపస్సనాసు కమ్మప్పవత్తనం. తతో సణ్హతరమలప్పవాహనం వియ అనాగామిమగ్గేన అణుసహగతసంయోజనద్వయఖేపనం. ‘న తావ పరిసుద్ధం వత్థ’న్తి పున ఖారత్తయదానం వియ ‘న తావ పరిసుద్ధం ఇదం చిత్త’న్తి తాసుయేవ తీసు అనుపస్సనాసు కమ్మప్పవత్తనం. తతో విక్ఖాలనేన అంసుఅబ్భన్తరగతే మలే పవాహేత్వా పరిసుద్ధస్స రజతపట్టసదిసస్స గన్ధకరణ్డకే నిక్ఖిత్తస్స వత్థస్స ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే పరిదహనం వియ అరహత్తమగ్గేన అట్ఠన్నం కిలేసానం ఖేపితత్తా పరిసుద్ధస్స ఖీణాసవచిత్తస్స ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ఫలసమాపత్తివిహారేన వీతినామనం. ఇదం ‘అఞ్ఞే అఞ్ఞో కిలేసే పజహతీ’తి ఏత్థ ఓపమ్మం. వుత్తమ్పి చేతం –
‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, వత్థం సంకిలిట్ఠం మలగ్గహితం, తమేనం సామికా రజకస్స అనుపదజ్జేయ్యుం. తమేనం రజకో ఊసే వా ఖారే వా గోమయే వా సమ్మద్దిత్వా అచ్ఛే ఉదకే విక్ఖాలేతి. కిఞ్చాపి తం హోతి వత్థం పరిసుద్ధం పరియోదాతం, అథ ఖ్వస్స హోతియేవ ‘అణుసహగతో ఊసగన్ధో వా ఖారగన్ధో వా గోమయగన్ధో వా అసమూహతో’. తమేనం రజకో సామికానం దేతి. తమేనం సామికా గన్ధపరిభావితే కరణ్డకే నిక్ఖిపన్తి. యోపిస్స హోతి అణుసహగతో ఊసగన్ధో వా ఖారగన్ధో వా గోమయగన్ధో వా అసమూహతో, సోపి సముగ్ఘాతం గచ్ఛతి. ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, కిఞ్చాపి అరియసావకస్స పఞ్చోరమ్భాగియాని సంయోజనాని పహీనాని భవన్తి, అథ ఖ్వస్స హోతియేవ పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అణుసహగతో ‘అస్మీ’తి మానో, ‘అస్మీ’తి ఛన్దో, ‘అస్మీ’తి అనుసయో అసమూహతో, సో అపరేన సమయేన పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సీ విహరతి – ‘ఇతి రూపం, ఇతి రూపస్స సముదయో, ఇతి రూపస్స అత్థఙ్గమో; ఇతి వేదనా ఇతి సఞ్ఞా ఇతి సఙ్ఖారా ఇతి విఞ్ఞాణం, ఇతి విఞ్ఞాణస్స సముదయో, ఇతి విఞ్ఞాణస్స అత్థఙ్గమో’తి. తస్సిమేసు పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు ఉదయబ్బయానుపస్సినో విహరతో యోపిస్స హోతి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు అణుసహగతో ‘అస్మీ’తి మానో, ‘అస్మీ’తి ఛన్దో, ‘అస్మీ’తి అనుసయో అసమూహతో, సోపి సముగ్ఘాతం గచ్ఛతీ’’తి (సం. ని. ౩.౮౯).
తత్థ సోతాపత్తిమగ్గేన పఞ్చ అకుసలచిత్తాని పహీయన్తి సద్ధిం చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పజ్జనకపాపధమ్మేహి. సకదాగామిమగ్గేన ద్వే దోమనస్ససహగతచిత్తాని తనుకాని భవన్తి సద్ధిం చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పజ్జనకపాపధమ్మేహి. అనాగామిమగ్గేన తానియేవ పహీయన్తి సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. అరహత్తమగ్గేన పఞ్చ అకుసలచిత్తాని పహీయన్తి సద్ధిం చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పజ్జనకపాపధమ్మేహి. ఇమేసం ద్వాదసన్నం అకుసలచిత్తానం పహీనకాలతో పట్ఠాయ ఖీణాసవస్స చిత్తఙ్గవసేన పున పచ్ఛతోపవత్తనకకిలేసో నామ న హోతి.
తత్రిదం ఓపమ్మం – ఏకో కిర మహారాజా పచ్చన్తే ఆరక్ఖం దత్వా మహానగరే ఇస్సరియం అనుభవన్తో వసతి. అథస్స పచ్చన్తో కుప్పి. తస్మిం సమయే ద్వాదస చోరజేట్ఠకా అనేకేహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం రట్ఠం విలుమ్పన్తి. పచ్చన్తవాసినో మహామత్తా ‘పచ్చన్తో కుపితో’తి రఞ్ఞో పహిణింసు. రాజా ‘విస్సట్ఠా గణ్హథ, అహం తుమ్హాకం కత్తబ్బం కరిస్సామీ’తి సాసనం పహిణి. తే పఠమసమ్పహారేనేవ అనేకేహి పురిససహస్సేహి సద్ధిం పఞ్చ చోరజేట్ఠకే ఘాతయింసు. సేసా సత్త జనా అత్తనో అత్తనో పరివారే గహేత్వా పబ్బతం పవిసింసు. అమచ్చా తం పవత్తిం రఞ్ఞో పేసయింసు.
రాజా ‘తుమ్హాకం కత్తబ్బయుత్తం అహం జానిస్సామి, తేపి గణ్హథా’తి ధనం పహిణి. తే దుతియసమ్పహారేన ద్వే చోరజేట్ఠకే పహరింసు, పరివారేపి తేసం దుబ్బలే అకంసు. తే సబ్బేపి పలాయిత్వా పబ్బతం పవిసింసు. తమ్పి పవత్తిం అమచ్చా రఞ్ఞో పేసయింసు.
పున రాజా ‘విస్సట్ఠా గణ్హన్తూ’తి ధనం పహిణి. తే తతియసమ్పహారేన సద్ధిం సహాయపురిసేహి ద్వే చోరజేట్ఠకే ఘాతయిత్వా తం పవత్తిం రఞ్ఞో పేసయింసు.
పున రాజా ‘అవసేసే విస్సట్ఠా గణ్హన్తూ’తి ధనం పహిణి. తే చతుత్థసమ్పహారేన సపరివారే పఞ్చ చోరజేట్ఠకే ఘాతయింసు. ద్వాదసన్నం చోరజేట్ఠకానం ఘాతితకాలతో పట్ఠాయ కోచి చోరో నామ నత్థి. ఖేమా జనపదా ఉరే పుత్తే నచ్చేన్తా మఞ్ఞే విహరన్తి. రాజా విజితసఙ్గామేహి యోధేహి పరివుతో వరపాసాదగతో మహాసమ్పత్తిం అనుభవి.
తత్థ మహన్తో రాజా వియ ధమ్మరాజా. పచ్చన్తవాసినో అమచ్చా వియ యోగావచరా కులపుత్తా. ద్వాదస చోరజేట్ఠకా వియ ద్వాదస అకుసలచిత్తాని. తేసం సహాయా అనేకసహస్సపురిసా వియ చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పజ్జనకపాపధమ్మా. రఞ్ఞో పచ్చన్తో కుపితోతి పహితకాలో వియ ఆరమ్మణే కిలేసేసు ఉప్పన్నేసు ‘భన్తే, కిలేసో మే ఉప్పన్నో’తి సత్థు ఆరోచనకాలో. ‘విస్సట్ఠా గణ్హన్తూ’తి ధనదానం వియ ‘కిలేసే నిగ్గణ్హ భిక్ఖూ’తి ధమ్మరఞ్ఞో కమ్మట్ఠానాచిక్ఖనం. సపరివారానం పఞ్చన్నం చోరజేట్ఠకానం ఘాతితకాలో వియ సోతాపత్తిమగ్గేన సమ్పయుత్తానం పఞ్చన్నం అకుసలచిత్తానం పహానం.
పున రఞ్ఞో పవత్తిపేసనం వియ సమ్మాసమ్బుద్ధస్స పటిలద్ధగుణారోచనం. ‘సేసకే చ గణ్హన్తూ’తి పున ధనదానం వియ భగవతో సకదాగామిమగ్గస్స విపస్సనాచిక్ఖనం. దుతియసమ్పహారేన సపరివారానం ద్విన్నం చోరజేట్ఠకానం దుబ్బలీకరణం వియ సకదాగామిమగ్గేన ససమ్పయుత్తానం ద్విన్నం దోమనస్సచిత్తానం తనుభావకరణం.
పున రఞ్ఞో పవత్తిపేసనం వియ సత్థు పటిలద్ధగుణారోచనం. ‘విస్సట్ఠా గణ్హన్తూ’తి పున ధనదానం వియ భగవతో అనాగామిమగ్గస్స విపస్సనాచిక్ఖనం. తతియసమ్పహారేన సపరివారానం ద్విన్నం చోరజేట్ఠకానం ఘాతనం వియ అనాగామిమగ్గేన ససమ్పయుత్తానం ద్విన్నం దోమనస్సచిత్తానం పహానం.
పున రఞ్ఞో పవత్తిపేసనం వియ తథాగతస్స పటిలద్ధగుణారోచనం. ‘విస్సట్ఠా గణ్హన్తూ’తి పున ధనదానం వియ భగవతో అరహత్తమగ్గస్స విపస్సనాచిక్ఖనం. చతుత్థసమ్పహారేన సపరివారానం పఞ్చన్నం చోరజేట్ఠకానం ఘాతితకాలతో పట్ఠాయ జనపదస్స ఖేమకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన ససమ్పయుత్తేసు పఞ్చసు అకుసలచిత్తేసు పహీనేసు ద్వాదసన్నం అకుసలచిత్తానం పహీనకాలతో పట్ఠాయ పున చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పజ్జనకస్స అకుసలధమ్మస్స అభావో. రఞ్ఞో విజితసఙ్గామస్స అమచ్చగణపరివుతస్స వరపాసాదే మహాసమ్పత్తిఅనుభవనం వియ ఖీణాసవపరివుతస్స ధమ్మరఞ్ఞో సుఞ్ఞతఅనిమిత్తఅప్పణిహితభేదేసు సమాపత్తిసుఖేసు ఇచ్ఛితిచ్ఛితఫలసమాపత్తిసుఖానుభవనం వేదితబ్బన్తి.
కుసలా ధమ్మాతిపదస్స వణ్ణనా నిట్ఠితా.