రూపావచరకుసలవణ్ణనా

చతుక్కనయో పఠమజ్ఝానం

౧౬౦. ఇదాని రూపావచరకుసలం దస్సేతుం కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీతి రూపం వుచ్చతి రూపభవో. ఉపపత్తీతి నిబ్బత్తి జాతి సఞ్జాతి. మగ్గోతి ఉపాయో. వచనత్థో పనేత్థ – తం ఉపపత్తిం మగ్గతి గవేసతి జనేతి నిప్ఫాదేతీతి మగ్గో. ఇదం వుత్తం హోతి – యేన మగ్గేన రూపభవే ఉపపత్తి హోతి నిబ్బత్తి జాతి సఞ్జాతి, తం మగ్గం భావేతీతి. కిం పనేతేన నియమతో రూపభవే ఉపపత్తి హోతీతి? న హోతి. ‘‘సమాధిం, భిక్ఖవే, భావేథ, సమాహితో యథాభూతం పజానాతి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౫) ఏవం వుత్తేన హి నిబ్బేధభాగియేన రూపభవాతిక్కమోపి హోతి. రూపూపపత్తియా పన ఇతో అఞ్ఞో మగ్గో నామ నత్థి, తేన వుత్తం ‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’తి. అత్థతో చాయం మగ్గో నామ చేతనాపి హోతి, చేతనాయ సమ్పయుత్తధమ్మాపి, తదుభయమ్పి. ‘‘నిరయఞ్చాహం, సారిపుత్త, పజానామి నిరయగామిఞ్చ మగ్గ’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౫౩) హి ఏత్థ చేతనా మగ్గో నామ.

‘‘సద్ధా హిరియం కుసలఞ్చ దానం, ధమ్మా ఏతే సప్పురిసానుయాతా;

ఏతఞ్హి మగ్గం దివియం వదన్తి, ఏతేన హి గచ్ఛతి దేవలోక’’న్తి. (అ. ని. ౮.౩౨);

ఏత్థ చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మా మగ్గో నామ. ‘‘అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో, అయం పటిపదా’’తి సఙ్ఖారుపపత్తిసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౧౬౧ ఆదయో) చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మాపి మగ్గో నామ. ఇమస్మిం పన ఠానే ‘ఝాన’న్తి వచనతో చేతనాసమ్పయుత్తా అధిప్పేతా. యస్మా పన ఝానచేతనా పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి, తస్మా చేతనాపి చేతనాసమ్పయుత్తధమ్మాపి వట్టన్తియేవ.

భావేతీతి జనేతి ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతి. అయం తావ ఇధ భావనాయ అత్థో. అఞ్ఞత్థ పన ఉపసగ్గవసేన సమ్భావనా పరిభావనా విభావనాతి ఏవం అఞ్ఞథాపి అత్థో హోతి. తత్థ ‘‘ఇధుదాయి మమ సావకా అధిసీలే సమ్భావేన్తి – సీలవా సమణో గోతమో, పరమేన సీలక్ఖన్ధేన సమన్నాగతో’’తి (మ. ని. ౨.౨౪౩) అయం సమ్భావనా నామ; ఓకప్పనాతి అత్థో. ‘‘సీలపరిభావితో సమాధి మహప్ఫలో హోతి మహానిసంసో, సమాధిపరిభావితా పఞ్ఞా మహప్ఫలా హోతి మహానిసంసా, పఞ్ఞాపరిభావితం చిత్తం సమ్మదేవ ఆసవేహి విముచ్చతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮౬) అయం పరిభావనా నామ; వాసనాతి అత్థో. ‘‘ఇఙ్ఘ రూపం విభావేహి, వేదనం… సఞ్ఞం… సఙ్ఖారే… విఞ్ఞాణం విభావేహీ’’తి అయం విభావనా నామ; అన్తరధాపనాతి అత్థో. ‘‘పున చపరం, ఉదాయి, అక్ఖాతా మయా సావకానం పటిపదా, యథాపటిపన్నా మే సావకా చత్తారో సతిపట్ఠానే భావేన్తీ’’తి (మ. ని. ౨.౨౪౭), అయం పన ఉప్పాదనవడ్ఢనట్ఠేన భావనా నామ. ఇమస్మిమ్పి ఠానే అయమేవ అధిప్పేతా. తేన వుత్తం – ‘భావేతీతి జనేతి ఉప్పాదేతి వడ్ఢేతీ’తి.

కస్మా పనేత్థ, యథా కామావచరకుసలనిద్దేసే ధమ్మపుబ్బఙ్గమా దేసనా కతా తథా అకత్వా, పుగ్గలపుబ్బఙ్గమా కతాతి? పటిపదాయ సాధేతబ్బతో. ఇదఞ్హి చతూసు పటిపదాసు అఞ్ఞతరాయ సాధేతబ్బం; న కామావచరం వియ వినా పటిపదాయ ఉప్పజ్జతి. పటిపదా చ నామేసా పటిపన్నకే సతి హోతీతి ఏతమత్థం దస్సేతుం పుగ్గలపుబ్బఙ్గమం దేసనం కరోన్తో ‘రూపూపపత్తియా మగ్గం భావేతీ’తి ఆహ.

వివిచ్చేవ కామేహీతి కామేహి వివిచ్చిత్వా, వినా హుత్వా, అపక్కమిత్వా. యో పనాయమేత్థ ‘ఏవ’-కారో సో నియమత్థోతి వేదితబ్బో. యస్మా చ నియమత్థో, తస్మా తస్మిం పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణసమయే అవిజ్జమానానమ్పి కామానం తస్స పఠమజ్ఝానస్స పటిపక్ఖభావం, కామపరిచ్చాగేనేవ చస్స అధిగమం దీపేతి. కథం? ‘వివిచ్చేవ కామేహీ’తి ఏవఞ్హి నియమే కరియమానే ఇదం పఞ్ఞాయతి – నూనిమస్స కామా పటిపక్ఖభూతా యేసు సతి ఇదం న పవత్తతి, అన్ధకారే సతి పదీపోభాసో వియ? తేసం పరిచ్చాగేనేవ చస్స అధిగమో హోతి ఓరిమతీరపరిచ్చాగేన పారిమతీరస్సేవ. తస్మా నియమం కరోతీతి.

తత్థ సియా – ‘కస్మా పనేస పుబ్బపదేయేవ వుత్తో, న ఉత్తరపదే? కిం అకుసలేహి ధమ్మేహి అవివిచ్చాపి ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరేయ్యా’తి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం. తంనిస్సరణతో హి పుబ్బపదే ఏస వుత్తో. కామధాతుసమతిక్కమనతో హి కామరాగపటిపక్ఖతో చ ఇదం ఝానం కామానమేవ నిస్సరణం. యథాహ – ‘‘కామానమేతం నిస్సరణం యదిదం నేక్ఖమ్మ’’న్తి (ఇతివు. ౭౨; దీ. ని. ౩.౩౫౩). ఉత్తరపదేపి పన, యథా ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో, ఇధ దుతియో సమణో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧) ఏత్థ ‘ఏవ’-కారో ఆనేత్వా వుచ్చతి, ఏవం వత్తబ్బో. న హి సక్కా ఇతో అఞ్ఞేహిపి నీవరణసఙ్ఖాతేహి అకుసలేహి ధమ్మేహి అవివిచ్చ ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరితుం, తస్మా ‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చేవ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి ఏవం పదద్వయేపి ఏస దట్ఠబ్బో. పదద్వయేపి చ కిఞ్చాపి వివిచ్చాతి ఇమినా సాధారణవచనేన తదఙ్గవివేకాదయో కాయవివేకాదయో చ సబ్బేపి వివేకా సఙ్గహం గచ్ఛన్తి, తథాపి కాయవివేకో చిత్తవివేకో విక్ఖమ్భనవివేకోతి తయో ఏవ ఇధ దట్ఠబ్బా.

కామేహీతి ఇమినా పన పదేన యే చ నిద్దేసే ‘‘కతమే వత్థుకామా? మనాపియా రూపా’’తిఆదినా (మహాని. ౧) నయేన వత్థుకామా వుత్తా, యే చ తత్థేవ విభఙ్గే చ ‘‘ఛన్దో కామో, రాగో కామో, ఛన్దరాగో కామో; సఙ్కప్పో కామో, రాగో కామో, సఙ్కప్పరాగో కామో; ఇమే వుచ్చన్తి కామా’’తి (మహాని. ౧; విభ. ౫౬౪) ఏవం కిలేసకామా వుత్తా, తే సబ్బేపి సఙ్గహితాఇచ్చేవ దట్ఠబ్బా. ఏవఞ్హి సతి వివిచ్చేవ కామేహీతి వత్థుకామేహిపి వివిచ్చేవాతి అత్థో యుజ్జతి. తేన కాయవివేకో వుత్తో హోతి.

వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీతి కిలేసకామేహి సబ్బాకుసలేహి వా వివిచ్చాతి అత్థో యుజ్జతి. తేన చిత్తవివేకో వుత్తో హోతి. పురిమేన చేత్థ వత్థుకామేహి వివేకవచనతో ఏవ కామసుఖపరిచ్చాగో, దుతియేన కిలేసకామేహి వివేకవచనతో నేక్ఖమ్మసుఖపరిగ్గహో విభావితో హోతి. ఏవం వత్థుకామకిలేసకామవివేకవచనతోయేవ చ ఏతేసం పఠమేన సంకిలేసవత్థుప్పహానం, దుతియేన సంకిలేసప్పహానం; పఠమేన లోలభావస్స హేతుపరిచ్చాగో, దుతియేన బాలభావస్స; పఠమేన చ పయోగసుద్ధి, దుతియేన ఆసయపోసనం విభావితం హోతీతి ఞాతబ్బం. ఏస తావ నయో ‘కామేహీ’తి ఏత్థ వుత్తకామేసు వత్థుకామపక్ఖే.

కిలేసకామపక్ఖే పన ‘ఛన్దోతి చ రాగో’తి చ ఏవమాదీహి అనేకభేదో కామచ్ఛన్దోయేవ కామోతి అధిప్పేతో. సో చ అకుసలపరియాపన్నోపి సమానో ‘‘తత్థ కతమో కామచ్ఛన్దో కామో’’తిఆదినా నయేన విభఙ్గే (విభ. ౫౬౪) ఝానపటిపక్ఖతో విసుం వుత్తో. కిలేసకామత్తా వా పురిమపదే వుత్తో, అకుసలపరియాపన్నత్తా దుతియపదే. అనేకభేదతో చస్స ‘కామతో’తి అవత్వా ‘కామేహీ’తి వుత్తం. అఞ్ఞేసమ్పి చ ధమ్మానం అకుసలభావే విజ్జమానే ‘‘తత్థ కతమే అకుసలా ధమ్మా? కామచ్ఛన్దో’’తిఆదినా నయేన విభఙ్గే ఉపరిఝానఙ్గపచ్చనీకపటిపక్ఖభావదస్సనతో నీవరణానేవ వుత్తాని. నీవరణాని హి ఝానఙ్గపచ్చనీకాని. తేసం ఝానఙ్గానేవ పటిపక్ఖాని, విద్ధంసకాని, విఘాతకానీతి వుత్తం హోతి. తథా హి ‘‘సమాధి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో, పీతి బ్యాపాదస్స, వితక్కో థినమిద్ధస్స, సుఖం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స, విచారో విచికిచ్ఛాయా’’తి పేటకే వుత్తం.

ఏవమేత్థ ‘వివిచ్చేవ కామేహీ’తి ఇమినా కామచ్ఛన్దస్స విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతి. ‘వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి ఇమినా పఞ్చన్నమ్పి నీవరణానం. అగ్గహితగ్గహణేన పన పఠమేన కామచ్ఛన్దస్స, దుతియేన సేసనీవరణానం; తథా పఠమేన తీసు అకుసలమూలేసు పఞ్చకామగుణభేదవిసయస్స లోభస్స, దుతియేన ఆఘాతవత్థుభేదాదివిసయానం దోసమోహానం. ఓఘాదీసు వా ధమ్మేసు పఠమేన కామోఘకామయోగకామాసవకాముపాదానఅభిజ్ఝాకాయగన్థకామరాగసంయోజనానం, దుతియేన అవసేసఓఘయోగాసవఉపాదానగన్థసంయోజనానం. పఠమేన చ తణ్హాయ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ, దుతియేన అవిజ్జాయ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ. అపిచ పఠమేన లోభసమ్పయుత్తఅట్ఠచిత్తుప్పాదానం, దుతియేన సేసానం చతున్నం అకుసలచిత్తుప్పాదానం విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతీతి వేదితబ్బో. అయం తావ ‘వివిచ్చేవ కామేహి వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి ఏత్థ అత్థప్పకాసనా.

ఏత్తావతా చ పఠమస్స ఝానస్స పహానఙ్గం దస్సేత్వా ఇదాని సమ్పయోగఙ్గం దస్సేతుం సవితక్కం సవిచారన్తిఆది వుత్తం. తత్థ హేట్ఠా వుత్తలక్ఖణాదివిభాగేన అప్పనాసమ్పయోగతో రూపావచరభావప్పత్తేన వితక్కేన చేవ విచారేన చ సహ వత్తతి. రుక్ఖో వియ పుప్ఫేన చ ఫలేన చాతి ఇదం ఝానం సవితక్కం సవిచారన్తి వుచ్చతి. విభఙ్గే పన ‘‘ఇమినా చ వితక్కేన ఇమినా చ విచారేన ఉపేతో హోతి సముపేతో’’తిఆదినా (విభ. ౫౬౫) నయేన పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతా. అత్థో పన తత్రపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బో.

వివేకజన్తి – ఏత్థ వివిత్తి వివేకో. నీవరణవిగమోతి అత్థో. వివిత్తోతి వా వివేకో, నీవరణవివిత్తో ఝానసమ్పయుత్తధమ్మరాసీతి అత్థో. తస్మా వివేకా, తస్మిం వా వివేకే, జాతన్తి వివేకజం. పీతిసుఖన్తి – ఏత్థ పీతిసుఖాని హేట్ఠా పకాసితానేవ. తేసు పన వుత్తప్పకారాయ పఞ్చవిధాయ పీతియా యా అప్పనాసమాధిస్స మూలం హుత్వా వడ్ఢమానా సమాధిసమ్పయోగం గతా ఫరణాపీతి – అయం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతా పీతీతి. అయఞ్చ పీతి ఇదఞ్చ సుఖం అస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే అత్థీతి ఇదం ఝానం పీతిసుఖన్తి వుచ్చతి. అథ వా పీతి చ సుఖఞ్చ పీతిసుఖం, ధమ్మవినయాదయో వియ. వివేకజం పీతిసుఖమస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే, అత్థీతి ఏవమ్పి వివేకజం పీతిసుఖం. యథేవ హి ఝానం ఏవం పీతిసుఖమ్పేత్థ వివేకజమేవ హోతి. తఞ్చస్స అత్థి. తస్మా ఏకపదేనేవ ‘వివేకజం పీతిసుఖ’న్తి వత్తుం యుజ్జతి. విభఙ్గే పన ‘‘ఇదం సుఖం ఇమాయ పీతియా సహగత’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తం. అత్థో పన తత్థాపి ఏవమేవ దట్ఠబ్బో.

పఠమం ఝానన్తి – ఏత్థ గణనానుపుబ్బతా పఠమం. పఠమం ఉప్పన్నన్తి పఠమం. పఠమం సమాపజ్జితబ్బన్తిపి పఠమం. ఇదం పన న ఏకన్తలక్ఖణం. చిణ్ణవసీభావో హి అట్ఠసమాపత్తిలాభీ ఆదితో పట్ఠాయ మత్థకం పాపేన్తోపి సమాపజ్జితుం సక్కోతి. మత్థకతో పట్ఠాయ ఆదిం పాపేన్తోపి సమాపజ్జితుం సక్కోతి. అన్తరన్తరా ఓక్కమన్తోపి సక్కోతి. ఏవం పుబ్బుప్పత్తియట్ఠేన పన పఠమం నామ హోతి.

ఝానన్తి దువిధం ఝానం – ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం లక్ఖణూపనిజ్ఝానన్తి. తత్థ అట్ఠ సమాపత్తియో పథవికసిణాదిఆరమ్మణం ఉపనిజ్ఝాయన్తీతి ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానన్తి సఙ్ఖ్యం గతా. విపస్సనామగ్గఫలాని పన లక్ఖణూపనిజ్ఝానం నామ. తత్థ విపస్సనా అనిచ్చాదిలక్ఖణస్స ఉపనిజ్ఝానతో లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. విపస్సనాయ కతకిచ్చస్స మగ్గేన ఇజ్ఝనతో మగ్గో లక్ఖణూపనిజ్ఝానం. ఫలం పన నిరోధసచ్చం తథలక్ఖణం ఉపనిజ్ఝాయతీతి లక్ఖణూపనిజ్ఝానం నామ. తేసు ఇమస్మిం అత్థే ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం అధిప్పేతం. తస్మా ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానతో పచ్చనీకజ్ఝాపనతో వా ఝానన్తి వేదితబ్బం.

ఉపసమ్పజ్జాతి ఉపగన్త్వా, పాపుణిత్వాతి వుత్తం హోతి. ఉపసమ్పాదయిత్వా వా నిప్ఫాదేత్వాతి వుత్తం హోతి. విభఙ్గే పన ‘‘ఉపసమ్పజ్జాతి పఠమస్స ఝానస్స లాభో పటిలాభో పత్తి సమ్పత్తి ఫుసనా సచ్ఛికిరియా ఉపసమ్పదా’’తి (విభ. ౫౭౦) వుత్తం. తస్సాపి ఏవమేవత్థో దట్ఠబ్బో. విహరతీతి తదనురూపేన ఇరియాపథవిహారేన ఇతివుత్తప్పకారజ్ఝానసమఙ్గీ హుత్వా అత్తభావస్స ఇరియనం వుత్తిం పాలనం యపనం యాపనం చారం విహారం అభినిప్ఫాదేతి. వుత్తఞ్హేతం విభఙ్గే – ‘‘విహరతీతి ఇరియతి వత్తతి పాలేతి యపేతి యాపేతి చరతి విహరతి, తేన వుచ్చతి విహరతీ’’తి (విభ. ౫౧౨, ౫౭౧).

పథవికసిణన్తి ఏత్థ పథవిమణ్డలమ్పి సకలట్ఠేన పథవికసిణన్తి వుచ్చతి. తం నిస్సాయ పటిలద్ధం నిమిత్తమ్పి. పథవికసిణనిమిత్తే పటిలద్ధజ్ఝానమ్పి. తత్థ ఇమస్మిం అత్థే ఝానం పథవీకసిణన్తి వేదితబ్బం. పథవికసిణసఙ్ఖాతం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి అయఞ్హేత్థ సఙ్ఖేపత్థో. ఇమస్మిం పన పథవికసిణే పరికమ్మం కత్వా చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానాని నిబ్బత్తేత్వా ఝానపదట్ఠానం విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తుకామేన కులపుత్తేన కిం కత్తబ్బన్తి? ఆదితో తావ పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరఆజీవపారిసుద్ధిపచ్చయసన్నిస్సితసఙ్ఖాతాని చత్తారి సీలాని విసోధేత్వా సుపరిసుద్ధే సీలే పతిట్ఠితేన, య్వాస్స ఆవాసాదీసు దససు పలిబోధేసు పలిబోధో అత్థి, తం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా కమ్మట్ఠానదాయకం కల్యాణమిత్తం ఉపసఙ్కమిత్వా పాళియా ఆగతేసు అట్ఠతింసాయ కమ్మట్ఠానేసు అత్తనో చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం ఉపపరిక్ఖన్తేన సచస్స ఇదం పథవికసిణం అనుకూలం హోతి, ఇదమేవ కమ్మట్ఠానం గహేత్వా ఝానభావనాయ అననురూపం విహారం పహాయ అనురూపే విహారే విహరన్తేన ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదం కత్వా కసిణపరికమ్మనిమిత్తానురక్ఖణసత్తఅసప్పాయపరివజ్జనసత్తసప్పాయసేవనదసవిధఅప్పనాకోసల్లప్పభేదం సబ్బం భావనావిధానం అపరిహాపేన్తేన ఝానాధిగమత్థాయ పటిపజ్జితబ్బం. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో. విత్థారో పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౫౧ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యథా చేత్థ ఏవం ఇతో పరేసుపి. సబ్బకమ్మట్ఠానానఞ్హి భావనావిధానం సబ్బం అట్ఠకథానయేన గహేత్వా విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితం. కిం తేన తత్థ తత్థ పున వుత్తేనాతి న నం పున విత్థారయామ. పాళియా పన హేట్ఠా అనాగతం అత్థం అపరిహాపేన్తా నిరన్తరం అనుపదవణ్ణనమేవ కరిస్సామ.

తస్మిం సమయేతి తస్మిం పఠమజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరణసమయే. ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీతి ఇమే కామావచరపఠమకుసలచిత్తే వుత్తప్పకారాయ పదపటిపాటియా ఛపణ్ణాస ధమ్మా హోన్తి. కేవలఞ్హి తే కామావచరా, ఇమే భూమన్తరవసేన మహగ్గతా రూపావచరాతి అయమేత్థ విసేసో. సేసం తాదిసమేవ. యేవాపనకా పనేత్థ ఛన్దాదయో చత్తారోవ లబ్భన్తి. కోట్ఠాసవారసుఞ్ఞతవారా పాకతికా ఏవాతి.

పఠమం.

దుతియజ్ఝానం

౧౬౧-౧౬౨. దుతియజ్ఝాననిద్దేసే వితక్కవిచారానం వూపసమాతి వితక్కస్స చ విచారస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం వూపసమా, సమతిక్కమా; దుతియజ్ఝానక్ఖణే అపాతుభావాతి వుత్తం హోతి. తత్థ కిఞ్చాపి దుతియజ్ఝానే సబ్బేపి పఠమజ్ఝానధమ్మా న సన్తి, అఞ్ఞేయేవ హి పఠమజ్ఝానే ఫస్సాదయో అఞ్ఞే ఇధ, ఓళారికస్స పన ఓళారికస్స అఙ్గస్స సమతిక్కమా పఠమజ్ఝానతో పరేసం దుతియజ్ఝానాదీనం అధిగమో హోతీతి దీపనత్థం వితక్కవిచారానం వూపసమాతి ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అజ్ఝత్తన్తి ఇధ – నియకజ్ఝత్తం అధిప్పేతం. విభఙ్గే పన ‘‘అజ్ఝత్తం పచ్చత్త’’న్తి (విభ. ౫౭౩) ఏత్తకమేవ వుత్తం. యస్మా నియకజ్ఝత్తం అధిప్పేతం, తస్మా అత్తని జాతం, అత్తనో సన్తానే నిబ్బత్తన్తి అయమేత్థ అత్థో.

సమ్పసాదనన్తి సమ్పసాదనం వుచ్చతి సద్ధా. సమ్పసాదనయోగతో ఝానమ్పి సమ్పసాదనం, నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియ. యస్మా వా తం ఝానం సమ్పసాదనసమన్నాగతత్తా వితక్కవిచారక్ఖోభవూపసమనేన చ చేతో సమ్పసాదయతి, తస్మాపి సమ్పసాదనన్తి వుత్తం. ఇమస్మిఞ్చ అత్థవికప్పే ‘సమ్పసాదనం చేతసో’తి ఏవం పదసమ్బన్ధో వేదితబ్బో. పురిమస్మిం పన అత్థవికప్పే ‘చేతసో’తి ఏతం ఏకోదిభావేన సద్ధిం యోజేతబ్బం.

తత్రాయం అత్థయోజనా – ఏకో ఉదేతీతి ఏకోది, వితక్కవిచారేహి అనజ్ఝారుళ్హత్తా అగ్గో సేట్ఠో హుత్వా ఉదేతీతి అత్థో. సేట్ఠోపి హి లోకే ఏకోతి వుచ్చతి. వితక్కవిచారవిరహతో వా ఏకో అసహాయో హుత్వాతిపి వత్తుం వట్టతి. అథ వా సమ్పయుత్తధమ్మే ఉదాయతీతి ఉది. ఉట్ఠాపేతీతి అత్థో. సేట్ఠట్ఠేన ఏకో చ సో ఉది చాతి ఏకోది. సమాధిస్సేతం అధివచనం. ఇతి ఇమం ఏకోదిం భావేతి వడ్ఢేతీతి ఇదం దుతియజ్ఝానం ఏకోదిభావం. సో పనాయం ఏకోది యస్మా చేతసో, న సత్తస్స, న జీవస్స, తస్మా ఏతం ‘చేతసో ఏకోదిభావ’న్తి వుత్తం.

‘నను చాయం సద్ధా పఠమజ్ఝానేపి అత్థి, అయఞ్చ ఏకోదినామకో సమాధి, అథ కస్మా ఇదమేవ సమ్పసాదనం చేతసో ఏకోదిభావఞ్చాతి వుత్తన్తి? వుచ్చతే – ‘అదుఞ్హి పఠమజ్ఝానం వితక్కవిచారక్ఖోభేన వీచితరఙ్గసమాకులమివ జలం న సుప్పసన్నం హోతి, తస్మా సతియాపి సద్ధాయ సమ్పసాదన’న్తి న వుత్తం. న సుప్పసన్నత్తా ఏవ చేత్థ సమాధిపి న సుట్ఠు పాకటో. తస్మా ఏకోదిభావన్తిపి న వుత్తం. ఇమస్మిం పన ఝానే వితక్కవిచారపలిబోధాభావేన లద్ధోకాసా బలవతీ సద్ధా, బలవసద్ధాసహాయపటిలాభేనేవ సమాధిపి పాకటో. తస్మా ఇదమేవ ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. విభఙ్గే పన ‘‘సమ్పసాదనన్తి యా సద్ధా సద్దహనా ఓకప్పనా అభిప్పసాదో; చేతసో ఏకోదిభావన్తి యా చిత్తస్స ఠితి…పే… సమ్మాసమాధీ’’తి (విభ. ౫౭౪-౫౭౫) ఏత్తకమేవ వుత్తం. ఏవం వుత్తేన పనేతేన సద్ధిం అయం అత్థవణ్ణనా యథా న విరుజ్ఝతి అఞ్ఞదత్థు సంసన్దతి చేవ సమేతి చ, ఏవం వేదితబ్బా.

అవితక్కం అవిచారన్తి భావనాయ పహీనత్తా ఏతస్మిం ఏతస్స వా వితక్కో నత్థీతి అవితక్కం. ఇమినావ నయేన అవిచారం. విభఙ్గేపి వుత్తం – ‘‘ఇతి అయఞ్చ వితక్కో అయఞ్చ విచారో సన్తా హోన్తి సమితా వూపసన్తా అత్థఙ్గతా అబ్భత్థఙ్గతా అప్పితా బ్యప్పితా సోసితా విసోసితా బ్యన్తీకతా, తేన వుచ్చతి అవితక్కం అవిచార’’న్తి.

ఏత్థాహ – నను చ వితక్కవిచారానం వూపసమాతి ఇమినాపి అయమత్థో సిద్ధో? అథ కస్మా పున ‘వుత్తం అవితక్కం అవిచార’న్తి? వుచ్చతే – ఏవమేతం, సిద్ధోవాయమత్థో, న పనేతం తదత్థదీపకం. నను అవోచుమ్హ – ‘ఓళారికస్స పన ఓళారికస్స అఙ్గస్స సమతిక్కమా పఠమజ్ఝానతో పరేసం దుతియజ్ఝానాదీనం సమధిగమో హోతీతి దీపనత్థం వితక్కవిచారానం వూపసమాతి ఏవం వుత్త’న్తి.

అపిచ వితక్కవిచారానం వూపసమా ఇదం సమ్పసాదనం, న కిలేసకాలుసియస్స; వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమా ఏకోదిభావం, న ఉపచారజ్ఝానమివ నీవరణప్పహానా; న పఠమజ్ఝానమివ చ అఙ్గపాతుభావాతి ఏవం సమ్పసాదనఏకోదిభావానం హేతుపరిదీపకమిదం వచనం. తథా వితక్కవిచారానం వూపసమా ఇదం అవితక్కం అవిచారం, న తతియచతుత్థజ్ఝానాని వియ, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని వియ చ, అభావాతి ఏవం అవితక్కఅవిచారభావస్స హేతుపరిదీపకఞ్చ, న వితక్కవిచారాభావమత్తపరిదీపకం. వితక్కవిచారాభావమత్తపరిదీపకమేవ పన అవితక్కం అవిచారన్తి ఇదం వచనం, తస్మా పురిమం వత్వాపి పున వత్తబ్బమేవాతి.

సమాధిజన్తి పఠమజ్ఝానసమాధితో సమ్పయుత్తసమాధితో వా జాతన్తి అత్థో. తత్థ కిఞ్చాపి పఠమమ్పి సమ్పయుత్తసమాధితో జాతం, అథ ఖో అయమేవ సమాధి ‘సమాధీ’తి వత్తబ్బతం అరహతి, వితక్కవిచారక్ఖోభవిరహేన అతివియ అచలత్తా సుప్పసన్నత్తా చ. తస్మా ఇమస్స వణ్ణభణనత్థం ఇదమేవ సమాధిజన్తి వుత్తం. పీతిసుఖన్తి ఇదం వుత్తనయమేవ.

దుతియన్తి గణనానుపుబ్బతా దుతియం. ఇదం దుతియం సమాపజ్జతీతిపి దుతియం. తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీతిఆదీసు ఝానపఞ్చకే వితక్కవిచారపదాని మగ్గపఞ్చకే చ సమ్మాసఙ్కప్పపదం పరిహీనం. తేసం వసేన సవిభత్తికావిభత్తికపదవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. కోట్ఠాసవారేపి తివఙ్గికం ఝానం హోతి, చతురఙ్గికో మగ్గో హోతీతి ఆగతం. సేసం పఠమజ్ఝానసదిసమేవాతి.

దుతియం.

తతియజ్ఝానం

౧౬౩. తతియజ్ఝాననిద్దేసే పీతియా చ విరాగాతి విరాగో నామ వుత్తప్పకారాయ పీతియా జిగుచ్ఛనం వా సమతిక్కమో వా. ఉభిన్నం పన అన్తరా ‘చ’-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. సో వూపసమం వా సమ్పిణ్డేతి వితక్కవిచారవూపసమం వా. తత్థ యదా వూపసమమేవ సమ్పిణ్డేతి తదా పీతియా విరాగా చ, కిఞ్చ భియ్యో ‘వూపసమా’ చాతి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఇమిస్సా చ యోజనాయ విరాగో జిగుచ్ఛనత్థో హోతి. తస్మా పీతియా జిగుచ్ఛనా చ వూపసమా చాతి అయమత్థో దట్ఠబ్బో. యదా పన వితక్కవిచారానం వూపసమం సమ్పిణ్డేతి తదా పీతియా చ విరాగా కిఞ్చ భియ్యో ‘వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమా’తి ఏవం యోజనా వేదితబ్బా. ఇమిస్సా చ యోజనాయ విరాగో సమతిక్కమనత్థో హోతి, తస్మా పీతియా చ సమతిక్కమా వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమాతి అయమత్థో దట్ఠబ్బో.

కామఞ్చేతే వితక్కవిచారా దుతియజ్ఝానేయేవ వూపసన్తా, ఇమస్స పన ఝానస్స మగ్గపరిదీపనత్థం వణ్ణభణనత్థఞ్చేతం వుత్తం. వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమాతి హి వుత్తే ఇదం పఞ్ఞాయతి – నూన వితక్కవిచారవూపసమో మగ్గో ఇమస్స ఝానస్సాతి? యథా చ తతియే అరియమగ్గే అప్పహీనానమ్పి సక్కాయదిట్ఠాదీనం ‘‘పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం సంయోజనానం పహానా’’తి (మ. ని. ౨.౧౩౨) ఏవం పహానం వుచ్చమానం వణ్ణభణనం హోతి, తదధిగమాయ ఉస్సుక్కానం ఉస్సాహజనకం, ఏవమేవ ఇధ అవూపసన్తానమ్పి వితక్కవిచారానం వూపసమో వుచ్చమానో వణ్ణభణనం హోతి. తేనాయమత్థో వుత్తో – ‘పీతియా చ సమతిక్కమా వితక్కవిచారానఞ్చ వూపసమా’తి.

ఉపేక్ఖకో చ విహరతీతి – ఏత్థ ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా. సమం పస్సతి, అపక్ఖపతితా హుత్వా పస్సతీతి అత్థో. తాయ విసదాయ విపులాయ థామగతాయ సమన్నాగతత్తా తతియజ్ఝానసమఙ్గీ ఉపేక్ఖకోతి వుచ్చతి.

ఉపేక్ఖా పన దసవిధా హోతి – ఛళఙ్గుపేక్ఖా బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా వీరియుపేక్ఖా సఙ్ఖారుపేక్ఖా వేదనుపేక్ఖా విపస్సనుపేక్ఖా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా ఝానుపేక్ఖా పారిసుద్ధుపేక్ఖాతి.

తత్థ యా ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు చక్ఖునా రూపం దిస్వా నేవ సుమనో హోతి, న దుమ్మనో, ఉపేక్ఖకో చ విహరతి సతో సమ్పజానో’’తి (అ. ని. ౫.౧; మహాని. ౯౦; చూళని. మేత్తగూమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౧౮; పటి. మ. ౩.౧౭) ఏవమాగతా ఖీణాసవస్స ఛసు ద్వారేసు ఇట్ఠానిట్ఠఛళారమ్మణాపాథే పరిసుద్ధపకతిభావావిజహనాకారభూతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘ఛళఙ్గుపేక్ఖా’ నామ.

యా పన ‘‘ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం ఫరిత్వా విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౫౫౬; మ. ని. ౧.౭౭) ఏవమాగతా సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారభూతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా’ నామ.

యా ‘‘ఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గం భావేతి వివేకనిస్సిత’’న్తి (మ. ని. ౧.౨౭; ౩.౨౪౭) ఏవమాగతా సహజాతధమ్మానం మజ్ఝత్తాకారభూతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా’ నామ.

యా పన ‘‘కాలేన కాలం ఉపేక్ఖానిమిత్తం మనసి కరోతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౦౩) ఏవమాగతా అనచ్చారద్ధనాతిసిథిలవీరియసఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘వీరియుపేక్ఖా’ నామ.

యా ‘‘కతి సఙ్ఖారుపేక్ఖా సమథవసేన ఉప్పజ్జన్తి, కతి సఙ్ఖారుపేక్ఖా విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తి? అట్ఠ సఙ్ఖారుపేక్ఖా సమథవసేన ఉప్పజ్జన్తి, దస సఙ్ఖారుపేక్ఖా విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౫౭) ఏవమాగతా నీవరణాదిపటిసఙ్ఖాసన్తిట్ఠనాగహణే మజ్ఝత్తభూతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘సఙ్ఖారుపేక్ఖా’ నామ.

యా పన ‘‘యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం చిత్తం ఉప్పన్నం హోతి ఉపేక్ఖాసహగత’’న్తి (ధ. స. ౧౫౦) ఏవమాగతా అదుక్ఖమసుఖసఙ్ఖాతా ఉపేక్ఖా అయం ‘వేదనుపేక్ఖా’ నామ.

యా ‘‘యదత్థి, యం భూతం, తం పజహతి, ఉపేక్ఖం పటిలభతీ’’తి (మ. ని. ౩.౭౧; అ. ని. ౭.౫౫) ఏవమాగతా విచిననే మజ్ఝత్తభూతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘విపస్సనుపేక్ఖా’ నామ.

యా పన ఛన్దాదీసు యేవాపనకేసు ఆగతా సహజాతానం సమవాహితభూతా ఉపేక్ఖా అయం, ‘తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా’ నామ.

యా ‘‘ఉపేక్ఖకో చ విహరతీ’’తి (ధ. స. ౧౬౩; దీ. ని. ౧.౨౩౦) ఏవమాగతా అగ్గసుఖేపి తస్మిం అపక్ఖపాతజననీ ఉపేక్ఖా, అయం ‘ఝానుపేక్ఖా’ నామ.

యా ‘‘ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిం చతుత్థం ఝాన’’న్తి ఏవమాగతా సబ్బపచ్చనీకపరిసుద్ధా పచ్చనీకవూపసమనేపి అబ్యాపారభూతా ఉపేక్ఖా, అయం ‘పారిసుద్ధుపేక్ఖా’ నామ.

తత్థ ఛళఙ్గుపేక్ఖా చ బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా చ బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా చ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా చ ఝానుపేక్ఖా చ పారిసుద్ధుపేక్ఖా చ అత్థతో ఏకా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావ హోతి. తేన తేన అవత్థాభేదేన పనస్సా అయం భేదో. ఏకస్సాపి సతో సత్తస్స కుమారయువథేర సేనాపతిరాజాదివసేన భేదో వియ. తస్మా తాసు యత్థ ఛళఙ్గుపేక్ఖా న తత్థ బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖాదయో, యత్థ వా పన బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా న తత్థ ఛళఙ్గుపేక్ఖాదయో హోన్తీతి వేదితబ్బా.

యథా చేతాసం అత్థతో ఏకీభావో, ఏవం సఙ్ఖారుపేక్ఖావిపస్సనుపేక్ఖానమ్పి. పఞ్ఞా ఏవ హి ఏసా కిచ్చవసేన ద్విధా భిన్నా. యథా హి పురిసస్స సాయం గేహం పవిట్ఠం సప్పం అజపదదణ్డం గహేత్వా పరియేసమానస్స తం థుసకోట్ఠకే నిపన్నం దిస్వా ‘సప్పో ను ఖో నో’తి అవలోకేన్తస్స సోవత్థికత్తయం దిస్వా నిబ్బేమతికస్స ‘సప్పో, న సప్పో’తి విచిననే మజ్ఝత్తతా హోతి; ఏవమేవ యా ఆరద్ధవిపస్సకస్స విపస్సనాఞాణేన లక్ఖణత్తయే దిట్ఠే సఙ్ఖారానం అనిచ్చభావాదివిచిననే మజ్ఝత్తతా ఉప్పజ్జతి, అయం ‘విపస్సనుపేక్ఖా’. యథా పన తస్స పురిసస్స అజపదదణ్డకేన గాళ్హం సప్పం గహేత్వా ‘కిన్తాహం ఇమం సప్పం అవిహేఠేన్తో అత్తానఞ్చ ఇమినా అడంసాపేన్తో ముఞ్చేయ్య’న్తి ముఞ్చనాకారమేవ పరియేసతో గహణే మజ్ఝత్తతా హోతి; ఏవమేవ యా లక్ఖణత్తయస్స దిట్ఠత్తా, ఆదిత్తే వియ తయో భవే పస్సతో, సఙ్ఖారగ్గహణే మజ్ఝత్తతా, అయం ‘సఙ్ఖారుపేక్ఖా’. ఇతి విపస్సనుపేక్ఖాయ సిద్ధాయ సఙ్ఖారుపేక్ఖాపి సిద్ధావ హోతి. ఇమినా పనేసా విచిననగ్గహణేసు మజ్ఝత్తసఙ్ఖాతేన కిచ్చేన ద్విధా భిన్నాతి. విరియుపేక్ఖా పన వేదనుపేక్ఖా చ అఞ్ఞమఞ్ఞఞ్చ అవసేసాహి చ అత్థతో భిన్నాయేవాతి.

ఇమాసు దససు ఉపేక్ఖాసు ‘ఝానుపేక్ఖా’ ఇధ అధిప్పేతా. సా మజ్ఝత్తలక్ఖణా అనాభోగరసా అబ్యాపారపచ్చుపట్ఠానా పీతివిరాగపదట్ఠానాతి. ఏత్థాహ – నను చాయం అత్థతో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావ హోతి? సా చ పఠమదుతియజ్ఝానేసుపి అత్థి, తస్మా తత్రాపి ‘ఉపేక్ఖకో చ విహరతీ’తి ఏవమయం వత్తబ్బా సియా. సా కస్మా న వుత్తాతి? అపరిబ్యత్తకిచ్చతో. అపరిబ్యత్తఞ్హి తస్సా తత్థ కిచ్చం, వితక్కాదీహి అభిభూతత్తా. ఇధ పనాయం వితక్కవిచారపీతీహి అనభిభూతత్తా ఉక్ఖిత్తసిరా వియ హుత్వా పరిబ్యత్తకిచ్చా జాతా, తస్మా వుత్తాతి.

నిట్ఠితా ఉపేక్ఖకో చ విహరతీతి ఏతస్స

సబ్బసో అత్థవణ్ణనా.

ఇదాని సతో చ సమ్పజానోతి ఏత్థ సరతీతి సతో. సమ్పజానాతీతి సమ్పజానో. ఇతి పుగ్గలేన సతి చ సమ్పజఞ్ఞఞ్చ వుత్తం. తత్థ సరణలక్ఖణా సతి, అసమ్ముస్సనరసా, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా. అసమ్మోహలక్ఖణం సమ్పజఞ్ఞం, తీరణరసం, పవిచయపచ్చుపట్ఠానం.

తత్థ కిఞ్చాపి ఇదం సతిసమ్పజఞ్ఞం పురిమజ్ఝానేసుపి అత్థి – ముట్ఠస్సతిస్స హి అసమ్పజానస్స ఉపచారమత్తమ్పి న సమ్పజ్జతి, పగేవ అప్పనా – ఓళారికత్తా పన తేసం ఝానానం, భూమియం వియ పురిసస్స, చిత్తస్స గతి సుఖా హోతి, అబ్యత్తం తత్థ సతిసమ్పజఞ్ఞకిచ్చం. ఓళారికఙ్గప్పహానేన పన సుఖుమత్తా ఇమస్స ఝానస్స, పురిసస్స ఖురధారాయం వియ, సతిసమ్పజఞ్ఞకిచ్చపరిగ్గహితా ఏవ చిత్తస్స గతి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఇధేవ వుత్తం. కిఞ్చ భియ్యో? యథా ధేనుపగో వచ్ఛో ధేనుతో అపనీతో అరక్ఖియమానో పునదేవ ధేనుం ఉపగచ్ఛతి, ఏవమిదం తతియజ్ఝానసుఖం పీతితో అపనీతమ్పి సతిసమ్పజఞ్ఞారక్ఖేన అరక్ఖియమానం పునదేవ పీతిం ఉపగచ్ఛేయ్య, పీతిసమ్పయుత్తమేవ సియా. సుఖే వాపి సత్తా సారజ్జన్తి, ఇదఞ్చ అతిమధురం సుఖం, తతో పరం సుఖాభావా. సతిసమ్పజఞ్ఞానుభావేన పనేత్థ సుఖే అసారజ్జనా హోతి, నో అఞ్ఞథాతి ఇమమ్పి అత్థవిసేసం దస్సేతుం ఇదమిధేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

ఇదాని సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీతి ఏత్థ కిఞ్చాపి తతియజ్ఝానసమఙ్గినో సుఖపటిసంవేదనాభోగో నత్థి, ఏవం సన్తేపి యస్మా తస్స నామకాయేన సమ్పయుత్తం సుఖం, యం వా తం నామకాయసమ్పయుత్తం సుఖం, తంసముట్ఠానేనస్స యస్మా అతిపణీతేన రూపేన రూపకాయో ఫుటో, యస్స ఫుటత్తా ఝానా వుట్ఠితోపి సుఖం పటిసంవేదేయ్య, తస్మా ఏతమత్థం దస్సేన్తో ‘సుఖఞ్చ కాయేన పటిసంవేదేతీ’తి ఆహ.

ఇదాని యం తం అరియా ఆచిక్ఖన్తి ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీతి ఏత్థ యంఝానహేతు యంఝానకారణా తం తతియజ్ఝానసమఙ్గీపుగ్గలం బుద్ధాదయో అరియా ‘‘ఆచిక్ఖన్తి దేసేన్తి పఞ్ఞాపేన్తి పట్ఠపేన్తి వివరన్తి విభజన్తి ఉత్తానీకరోన్తి పకాసే’’న్తి పసంసన్తీతి అధిప్పాయో – కిన్తి? ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి – తం తతియజ్ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతీతి ఏవమేత్థ యోజనా వేదితబ్బా.

కస్మా పన తం తే ఏవం పసంసన్తీతి? పసంసారహతో. అయఞ్హి యస్మా అతిమధురసుఖే సుఖపారమిప్పత్తేపి తతియజ్ఝానే ఉపేక్ఖకో, న తత్థ సుఖాభిసఙ్గేన ఆకడ్ఢీయతి, ‘యథా చ పీతి న ఉప్పజ్జతి’ ఏవం ఉపట్ఠితసతితాయ సతిమా, యస్మా చ అరియకన్తం అరియజనసేవితమేవ అసంకిలిట్ఠం సుఖం నామకాయేన పటిసంవేదేతి తస్మా పసంసారహో; ఇతి పసంసారహతో నం అరియా తే ఏవం పసంసాహేతుభూతే గుణే పకాసేన్తా ‘ఉపేక్ఖకో సతిమా సుఖవిహారీ’తి ఏవం పసంసన్తీతి వేదితబ్బం.

తతియన్తి గణనానుపుబ్బతా తతియం. ఇదం తతియం సమాపజ్జతీతిపి తతియం. తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీతిఆదీసు ఝానపఞ్చకే పీతిపదమ్పి పరిహీనం. తస్సాపి వసేన సవిభత్తికావిభత్తికపదవినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. కోట్ఠాసవారేపి దువఙ్గికం ఝానం హోతీతి ఆగతం. సేసం దుతియజ్ఝానసదిసమేవాతి.

తతియం.

చతుత్థజ్ఝానం

౧౬౫. చతుత్థజ్ఝాననిద్దేసే సుఖస్స చ పహానా దుక్ఖస్స చ పహానాతి కాయికసుఖస్స చ కాయికదుక్ఖస్స చ పహానా. పుబ్బేవాతి తఞ్చ ఖో పుబ్బేవ న చతుత్థజ్ఝానక్ఖణే. సోమనస్సదోమనస్సానం అత్థఙ్గమాతి చేతసికసుఖస్స చ చేతసికదుక్ఖస్స చాతి ఇమేసమ్పి ద్విన్నం పుబ్బేవ అత్థఙ్గమా; పహానా ఇచ్చేవ వుత్తం హోతి. కదా పన నేసం పహానం హోతి? చతున్నం ఝానానం ఉపచారక్ఖణే. సోమనస్సఞ్హి చతుత్థజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణేయేవ పహీయతి. దుక్ఖదోమనస్ససుఖాని పఠమదుతియతతియజ్ఝానానం ఉపచారక్ఖణేసు. ఏవమేతేసం పహానక్కమేన అవుత్తానం ఇన్ద్రియవిభఙ్గే పన ఇన్ద్రియానం ఉద్దేసక్కమేనేవ ఇధాపి వుత్తానం సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సానం పహానం వేదితబ్బం.

యది పనేతాని తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారక్ఖణేయేవ పహీయన్తి, అథ కస్మా ‘‘కత్థ చుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఏత్థుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి. కత్థ చుప్పన్నం దోమనస్సిన్ద్రియం… సుఖిన్ద్రియం… సోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏత్థుప్పన్నం సోమనస్సిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతీ’’తి (సం. ని. ౫.౫౧౦) ఏవం ఝానేస్వేవ నిరోధో వుత్తోతి? అతిసయనిరోధత్తా. అతిసయనిరోధో హి తేసం పఠమజ్ఝానాదీసు, న నిరోధోయేవ. నిరోధోయేవ పన ఉపచారక్ఖణే, నాతిసయనిరోధో. తథా హి నానావజ్జనే పఠమజ్ఝానుపచారే నిరుద్ధస్సాపి దుక్ఖిన్ద్రియస్స డంసమకసాదిసమ్ఫస్సేన వా, విసమాసనుపతాపేన వా సియా ఉప్పత్తి, నత్వేవ అన్తోఅప్పనాయం. ఉపచారే వా నిరుద్ధమ్పేతం న సుట్ఠు నిరుద్ధం హోతి, పటిపక్ఖేన అవిహతత్తా. అన్తోఅప్పనాయం పన పీతిఫరణేన సబ్బో కాయో సుఖోక్కన్తో హోతి. సుఖోక్కన్తకాయస్స చ సుట్ఠు నిరుద్ధం హోతి దుక్ఖిన్ద్రియం, పటిపక్ఖేన విహతత్తా. నానావజ్జనేయేవ చ దుతియజ్ఝానుపచారే పహీనస్స దోమనస్సిన్ద్రియస్స యస్మా ఏతం వితక్కవిచారపచ్చయేపి కాయకిలమథే చిత్తుపఘాతే చ సతి ఉప్పజ్జతి, వితక్కవిచారాభావే నేవ ఉప్పజ్జతి; యత్థ పన ఉప్పజ్జతి తత్థ వితక్కవిచారభావే; అప్పహీనా ఏవ చ దుతియజ్ఝానుపచారే వితక్కవిచారాతి తత్థస్స సియా ఉప్పత్తి, నత్వేవ దుతియజ్ఝానే, పహీనపచ్చయత్తా. తథా తతియజ్ఝానుపచారే పహీనస్సాపి సుఖిన్ద్రియస్స పీతిసముట్ఠానపణీతరూపఫుటకాయస్స సియా ఉప్పత్తి, నత్వేవ తతియజ్ఝానే. తతియజ్ఝానే హి సుఖస్స పచ్చయభూతా పీతి సబ్బసో నిరుద్ధాతి. తథా చతుత్థజ్ఝానుపచారే పహీనస్సాపి సోమనస్సిన్ద్రియస్స ఆసన్నత్తా, అప్పనాప్పత్తాయ ఉపేక్ఖాయ అభావేన సమ్మా అనతిక్కన్తత్తా చ, సియా ఉప్పత్తి, నత్వేవ చతుత్థజ్ఝానే. తస్మా ఏవ చ ‘ఏత్థుప్పన్నం దుక్ఖిన్ద్రియం అపరిసేసం నిరుజ్ఝతీ’తి తత్థ తత్థ అపరిసేసగ్గహణం కతన్తి.

ఏత్థాహ – ‘అథేవం తస్స తస్స ఝానస్సుపచారే పహీనాపి ఏతా వేదనా ఇధ కస్మా సమాహటా’తి? ‘సుఖగ్గహణత్థం’. యా హి అయం ‘అదుక్ఖమసుఖ’న్తి ఏత్థ అదుక్ఖమసుఖా వేదనా వుత్తా, సా సుఖుమా, దుబ్బిఞ్ఞేయ్యా, న సక్కా సుఖేన గహేతుం. తస్మా యథా నామ దుట్ఠస్స యథా తథా వా ఉపసఙ్కమిత్వా గహేతుం అసక్కుణేయ్యస్స గోణస్స గహణత్థం గోపో ఏకస్మిం వజే సబ్బా గావో సమాహరతి, అథేకేకం నీహరన్తో పటిపాటియా ఆగతం ‘అయం సో, గణ్హథ న’న్తి తమ్పి గాహాపయతి; ఏవమేవ భగవా సుఖగహణత్థం సబ్బాపి ఏతా సమాహరీతి. ఏవఞ్హి సమాహటా ఏతా దస్సేత్వా యం నేవ సుఖం న దుక్ఖం, న సోమనస్సం న దోమనస్సం, అయం అదుక్ఖమసుఖావేదనాతి సక్కా హోతి ఏసా గాహయితుం.

అపిచ అదుక్ఖమసుఖాయ చేతోవిముత్తియా పచ్చయదస్సనత్థఞ్చాపి ఏతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. సుఖదుక్ఖప్పహానాదయో హి తస్సా పచ్చయా. యథాహ – ‘‘చత్తారో ఖో, ఆవుసో, పచ్చయా అదుక్ఖమసుఖాయ చేతోవిముత్తియా సమాపత్తియా. ఇధావుసో భిక్ఖు, సుఖస్స చ పహానా…పే… చతుత్థం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, ఇమే ఖో, ఆవుసో, చత్తారో పచ్చయా అదుక్ఖమసుఖాయ చేతోవిముత్తియా సమాపత్తియా’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౮). యథా వా అఞ్ఞత్థ పహీనాపి సక్కాయదిట్ఠిఆదయో తతియమగ్గస్స వణ్ణభణనత్థం తత్థ పహీనాతి వుత్తా, ఏవం వణ్ణభణనత్థమ్పేతస్స ఝానస్సేతా ఇధ వుత్తాతి వేదితబ్బా. పచ్చయఘాతేన వా ఏత్థ రాగదోసానం అతిదూరభావం దస్సేతుమ్పేతా వుత్తాతి వేదితబ్బా. ఏతాసు హి సుఖం సోమనస్సస్స పచ్చయో, సోమనస్సం రాగస్స; దుక్ఖం దోమనస్సస్స, దోమనస్సం దోసస్స. సుఖాదిఘాతేన చ సప్పచ్చయా రాగదోసా హతాతి అతిదూరే హోన్తీతి.

అదుక్ఖమసుఖన్తి దుక్ఖాభావేన అదుక్ఖం, సుఖాభావేన అసుఖం. ఏతేనేత్థ దుక్ఖసుఖప్పటిపక్ఖభూతం తతియవేదనం దీపేతి, న దుక్ఖసుఖాభావమత్తం. తతియవేదనా నామ అదుక్ఖమసుఖా. ఉపేక్ఖాతిపి వుచ్చతి. సా ఇట్ఠానిట్ఠవిపరీతానుభవనలక్ఖణా, మజ్ఝత్తరసా, అవిభూతపచ్చుపట్ఠానా, సుఖనిరోధపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధిన్తి ఉపేక్ఖాయ జనితసతిపారిసుద్ధిం. ఇమస్మిఞ్హి ఝానే సుపరిసుద్ధా సతి. యా చ తస్సా సతియా పారిసుద్ధి సా ఉపేక్ఖాయ కతా, న అఞ్ఞేన. తస్మా ఏతం ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధీతి వుచ్చతి. విభఙ్గేపి వుత్తం – ‘‘అయం సతి ఇమాయ ఉపేక్ఖాయ విసదా హోతి పరిసుద్ధా పరియోదాతా, తేన వుచ్చతి ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధీ’’తి (విభ. ౫౯౭). యాయ చ ఉపేక్ఖాయ ఏత్థ సతి పారిసుద్ధి హోతి సా అత్థతో తత్రమజ్ఝత్తతాతి వేదితబ్బా. న కేవలఞ్చేత్థ తాయ సతియేవ పరిసుద్ధా అపిచ ఖో సబ్బేపి సమ్పయుత్తధమ్మా. సతిసీసేన పన దేసనా వుత్తా.

తత్థ కిఞ్చాపి అయం ఉపేక్ఖా హేట్ఠాపి తీసు ఝానేసు విజ్జతి – యథా పన దివా సూరియప్పభాభిభవా సోమ్మభావేన చ అత్తనో ఉపకారకత్తేన వా సభాగాయ రత్తియా అలాభా దివా విజ్జమానాపి చన్దలేఖా అపరిసుద్ధా హోతి అపరియోదాతా – ఏవమయమ్పి తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాచన్దలేఖా వితక్కాదిపచ్చనీకధమ్మతేజాభిభవా సభాగాయ చ ఉపేక్ఖావేదనారత్తియా అప్పటిలాభా విజ్జమానాపి పఠమాదిజ్ఝానభేదేసు అపరిసుద్ధా హోతి. తస్సా చ అపరిసుద్ధాయ దివా అపరిసుద్ధచన్దలేఖాయ పభా వియ సహజాతాపి సతిఆదయో అపరిసుద్ధావ హోన్తి. తస్మా తేసు ఏకమ్పి ‘ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధీ’తి న వుత్తం. ఇధ పన వితక్కాదిపచ్చనీకధమ్మతేజాభిభవాభావా సభాగాయ చ ఉపేక్ఖా వేదనారత్తియా పటిలాభా అయం తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాచన్దలేఖా అతివియ పరిసుద్ధా. తస్సా పరిసుద్ధత్తా పరిసుద్ధచన్దలేఖాయ పభా వియ సహజాతాపి సతిఆదయో పరిసుద్ధా హోన్తి పరియోదాతా. తస్మా ఇదమేవ ఉపేక్ఖాసతిపారిసుద్ధీతి వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

చతుత్థన్తి గణనానుపుబ్బతా చతుత్థం. ఇదం చతుత్థం సమాపజ్జతీతిపి చతుత్థం. ఫస్సో హోతీతిఆదీసు ఫస్సపఞ్చకే తావ వేదనాతి ఉపేక్ఖావేదనా వేదితబ్బా. ఝానపఞ్చకఇన్ద్రియఅట్ఠకేసు పన ఉపేక్ఖా హోతి ఉపేక్ఖిన్ద్రియం హోతీతి (ధ. స. ౧౬౫) వుత్తమేవ. సేసాని తతియే పరిహీనపదాని ఇధాపి పరిహీనానేవ. కోట్ఠాసవారేపి దువఙ్గికం ఝానన్తి ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతావసేనేవ వేదితబ్బం. సేసం సబ్బం తతియసదిసమేవాతి.

చతుక్కనయో నిట్ఠితో.

పఞ్చకనయో

౧౬౭. ఇదాని కతమే ధమ్మా కుసలాతి పఞ్చకనయో ఆరద్ధో. కస్మాతి చే, పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన చేవ దేసనావిలాసేన చ. సన్నిసిన్నదేవపరిసాయ కిర ఏకచ్చానం దేవానం వితక్కో ఏవ ఓళారికతో ఉపట్ఠాసి, విచారపీతిసుఖచిత్తేకగ్గతా సన్తతో. తేసం సప్పాయవసేన సత్థా చతురఙ్గికం అవితక్కం విచారమత్తం దుతియజ్ఝానం నామ భాజేసి. ఏకచ్చానం విచారో ఓళారికతో ఉపట్ఠాసి, పీతిసుఖచిత్తేకగ్గతా సన్తతో. తేసం సప్పాయవసేన తివఙ్గికం తతియజ్ఝానం నామ భాజేసి. ఏకచ్చానం పీతి ఓళారికతో ఉపట్ఠాసి, సుఖచిత్తేకగ్గతా సన్తతో. తేసం సప్పాయవసేన దువఙ్గికం చతుత్థజ్ఝానం నామ భాజేసి. ఏకచ్చానం సుఖం ఓళారికతో ఉపట్ఠాసి, ఉపేక్ఖాచిత్తేకగ్గతా సన్తతో. తేసం సప్పాయవసేన దువఙ్గికం పఞ్చమజ్ఝానం నామ భాజేసి. అయం తావ ‘పుగ్గలజ్ఝాసయో’.

యస్సా పన ధమ్మధాతుయా సుప్పటివిద్ధత్తా దేసనావిలాసప్పత్తో నామ హోతి – సా తథాగతస్స సుట్ఠు పటివిద్ధా – తస్మా ఞాణమహత్తతాయ దేసనావిధానేసు కుసలో దేసనావిలాసప్పత్తో సత్థా యం యం అఙ్గం లబ్భతి తస్స తస్స వసేన యథా యథా ఇచ్ఛతి తథా తథా దేసనం నియామేతీతి సో ఇధ పఞ్చఙ్గికం పఠమజ్ఝానం భాజేసి, చతురఙ్గికం అవితక్కం విచారమత్తం దుతియజ్ఝానం, భాజేసి తివఙ్గికం తతియజ్ఝానం, భాజేసి దువఙ్గికం చతుత్థజ్ఝానం, దువఙ్గికమేవ పఞ్చమజ్ఝానం భాజేసి. అయం ‘దేసనావిలాసో’ నామ.

అపిచ యే భగవతా ‘‘తయోమే, భిక్ఖవే, సమాధీ – సవితక్కసవిచారో సమాధి, అవితక్కవిచారమత్తో సమాధి, అవితక్కఅవిచారో సమాధీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౦౫) సుత్తన్తే తయో సమాధీ దేసితా, తేసు హేట్ఠా సవితక్కసవిచారో సమాధి అవితక్కఅవిచారో సమాధి చ భాజేత్వా దస్సితో, అవితక్కవిచారమత్తో న దస్సితో. తం దస్సేతుమ్పి అయం పఞ్చకనయో ఆరద్ధోతి వేదితబ్బో.

తత్థ దుతియజ్ఝాననిద్దేసే ఫస్సాదీసు వితక్కమత్తం పరిహాయతి, కోట్ఠాసవారే ‘‘చతురఙ్గికం ఝానం హోతి చతురఙ్గికో మగ్గో హోతీ’’తి అయమేవ విసేసో. సేసం సబ్బం పఠమజ్ఝానసదిసమేవ. యాని చ చతుక్కనయే దుతియతతియచతుత్థాని తానేవ ఇధ తతియచతుత్థపఞ్చమాని. తేసం అధిగమపటిపాటిదీపనత్థం అయం నయో వేదితబ్బో –

ఏకో కిర అమచ్చపుత్తో రాజానం ఉపట్ఠాతుం జనపదతో నగరం ఆగతో. సో ఏకదివసమేవ రాజానం దిస్వా పానబ్యసనేన సబ్బం విభవజాతం నాసేసి. తం ఏకదివసం సురామదమత్తం నిచ్చోళం కత్వా జిణ్ణకటసారకమత్తేన పటిచ్ఛాదేత్వా పానాగారతో నీహరింసు. తమేనం సఙ్కారకూటే నిపజ్జిత్వా నిద్దాయన్తం ఏకో అఙ్గవిజ్జాపాఠకో దిస్వా ‘అయం పురిసో మహాజనస్స అవస్సయో భవిస్సతి, పటిజగ్గితబ్బో ఏసో’తి సన్నిట్ఠానం కత్వా మత్తికాయ న్హాపేత్వా థూలసాటకయుగం నివాసాపేత్వా పున గన్ధోదకేన న్హాపేత్వా సుఖుమేన దుకూలయుగళేన అచ్ఛాదేత్వా పాసాదం ఆరోపేత్వా సుభోజనం భోజేత్వా ‘ఏవం నం పరిచారేయ్యాథా’తి పరిచారకే పటిపాదేత్వా పక్కామి. అథ నం తే సయనం ఆరోపేసుం. పానాగారగమనపటిబాహనత్థఞ్చ నం చత్తారో తావ జనా చతూసు హత్థపాదేసు ఉప్పీళేత్వా అట్ఠంసు. ఏకో పాదే పరిమజ్జి. ఏకో తాలవణ్టం గహేత్వా బీజి. ఏకో వీణం వాదయమానో గాయన్తో నిసీది.

సో సయనుపగమనేన విగతకిలమథో థోకం నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితో హత్థపాదనిప్పీళనం అసహమానో ‘కో మే హత్థపాదే ఉప్పీళేతి? అపగచ్ఛథా’తి తజ్జేసి. తే ఏకవచనేనేవ అపగచ్ఛింసు. తతో పున థోకం నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితో పాదపరిమజ్జనం అసహమానో ‘కో మే పాదే పరిమజ్జతి? అపగచ్ఛా’తి ఆహ. సోపి ఏకవచనేనేవ అపగచ్ఛి. పున థోకం నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితో వాతవుట్ఠి వియ తాలవణ్టవాతం అసహన్తో ‘కో ఏస? అపగచ్ఛతూ’తి ఆహ. సోపి ఏకవచనేనేవ అపగచ్ఛి. పున థోకం నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితో కణ్ణసూలం వియ గీతవాదితసద్దం అసహమానో వీణావాదకం తజ్జేసి. సోపి ఏకవచనేనేవ అపగచ్ఛి. అథేవం అనుక్కమేన పహీనకిలమథుప్పీళనపరిమజ్జనవాతప్పహారగీతవాదితసద్దుపద్దవో సుఖం సయిత్వా వుట్ఠాయ రఞ్ఞో సన్తికం అగమాసి. రాజాపిస్స మహన్తం ఇస్సరియమదాసి. సో మహాజనస్స అవస్సయో జాతో.

తత్థ పానబ్యసనేన పారిజుఞ్ఞప్పత్తో సో అమచ్చపుత్తో వియ అనేకబ్యసనపారిజుఞ్ఞప్పత్తో ఘరావాసగతో కులపుత్తో దట్ఠబ్బో. అఙ్గవిజ్జాపాఠకో పురిసో వియ తథాగతో. తస్స పురిసస్స ‘అయం మహాజనస్స అవస్సయో భవిస్సతి, పటిజగ్గనం అరహతీ’తి సన్నిట్ఠానం వియ తథాగతస్స ‘అయం మహాజనస్స అవస్సయో భవిస్సతి, పబ్బజ్జం అరహతి కులపుత్తో’తి సన్నిట్ఠానకరణం.

అథస్స అమచ్చపుత్తస్స మత్తికామత్తేన న్హాపనం వియ కులపుత్తస్సాపి పబ్బజ్జాపటిలాభో. అథస్స థూలసాటకనివాసనం వియ ఇమస్సాపి దససిక్ఖాపదసఙ్ఖాతసీలవత్థనివాసనం. పున తస్స గన్ధోదకన్హాపనం వియ ఇమస్సాపి పాతిమోక్ఖసంవరాదిసీలగన్ధోదకన్హాపనం. పున తస్స సుఖుమదుకూలయుగళచ్ఛాదనం వియ ఇమస్సాపి యథావుత్తసీలవిసుద్ధిసమ్పదాసఙ్ఖాతదుకూలచ్ఛాదనం.

దుకూలచ్ఛాదితస్స పనస్స పాసాదారోపనం వియ ఇమస్సాపి సీలవిసుద్ధిదుకూలచ్ఛాదితస్స సమాధిభావనాపాసాదారోహనం. తతో తస్స సుభోజనభుఞ్జనం వియ ఇమస్సాపి సమాధిఉపకారకసతిసమ్పజఞ్ఞాదిధమ్మామతపరిభుఞ్జనం.

భుత్తభోజనస్స పన తస్స పరిచారకేహి సయనారోపనం వియ ఇమస్సాపి వితక్కాదీహి ఉపచారజ్ఝానారోపనం. పున తస్స పానాగారగమనపటిబాహనత్థం హత్థపాదుప్పీళనకపురిసచతుక్కం వియ ఇమస్సాపి కామసఞ్ఞాభిముఖగమనపటిబాహనత్థం ఆరమ్మణే చిత్తుప్పీళనకో నేక్ఖమ్మవితక్కో. తస్స పాదపరిమజ్జకపురిసో వియ ఇమస్సాపి ఆరమ్మణే చిత్తానుమజ్జనకో విచారో. తస్స తాలవణ్టవాతదాయకో వియ ఇమస్సాపి చేతసో సీతలభావదాయికా పీతి.

తస్స సోతానుగ్గహకరో గన్ధబ్బపురిసో వియ ఇమస్సాపి చిత్తానుగ్గాహకం సోమనస్సం. తస్స సయనుపగమనేన విగతకిలమథస్స థోకం నిద్దుపగమనం వియ ఇమస్సాపి ఉపచారజ్ఝానసన్నిస్సయేన విగతనీవరణకిలమథస్స పఠమజ్ఝానుపగమనం.

అథస్స నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితస్స హత్థపాదుప్పీళనాసహనేన హత్థపాదుప్పీళకానం సన్తజ్జనం తేసఞ్చ అపగమనేన పున థోకం నిద్దుపగమనం వియ ఇమస్సాపి పఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితస్స చిత్తుప్పీళకవితక్కాసహనేన వితక్కదోసదస్సనం, వితక్కప్పహానా చ పున అవితక్కవిచారమత్తదుతియజ్ఝానుపగమనం.

తతో తస్స పునప్పునం నిద్దాయిత్వా వుట్ఠితస్స యథావుత్తేన కమేన పాదపరిమజ్జనాదీనం అసహనేన పటిపాటియా పాదపరిమజ్జకాదీనం సన్తజ్జనం, తేసం తేసఞ్చ అపగమనేన పునప్పునం థోకం నిద్దుపగమనం వియ ఇమస్సాపి పునప్పునం దుతియాదీహి ఝానేహి వుట్ఠితస్స యథావుత్తదోసానం విచారాదీనం అసహనేన పటిపాటియా విచారాదిదోసదస్సనం. తేసం తేసఞ్చ పహానా పునప్పునం అవితక్కఅవిచారనిప్పీతిక పహీనసోమనస్సజ్ఝానుపగమనం.

తస్స పన సయనా వుట్ఠాయ రఞ్ఞో సన్తికం గతస్స ఇస్సరియప్పత్తి వియ ఇమస్సాపి పఞ్చమజ్ఝానతో వుట్ఠితస్స విపస్సనా మగ్గం ఉపగతస్స అరహత్తప్పత్తి.

తస్స పత్తిస్సరియస్స బహూనం జనానం అవస్సయభావో వియ ఇమస్సాపి అరహత్తప్పత్తస్స బహూనం అవస్సయభావో వేదితబ్బో. ఏత్తావతా హి ఏస అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం నామ హోతీతి.

పఞ్చకనయో నిట్ఠితో.

ఏత్తావతా చతుక్కపఞ్చకనయద్వయభేదో సుద్ధికనవకో నామ పకాసితో హోతి. అత్థతో పనేస పఞ్చకనయే చతుక్కనయస్స పవిట్ఠత్తా ఝానపఞ్చకో ఏవాతి వేదితబ్బో.

పటిపదాచతుక్కం

౧౭౬-౧౮౦. ఇదాని యస్మా ఏతం ఝానం నామ పటిపదాకమేన సిజ్ఝతి, తస్మా తస్స పటిపదాభేదం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ దుక్ఖా పటిపదా అస్సాతి దుక్ఖపటిపదం. దన్ధా అభిఞ్ఞా అస్సాతి దన్ధాభిఞ్ఞం. ఇతి దుక్ఖపటిపదన్తి వా దన్ధాభిఞ్ఞన్తి వా పథవీకసిణన్తి వా తీణిపి ఝానస్సేవ నామాని. దుక్ఖపటిపదం ఖిప్పాభిఞ్ఞన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ పఠమసమన్నాహారతో పట్ఠాయ యావ తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారం ఉప్పజ్జతి తావ పవత్తా ఝానభావనా ‘పటిపదా’తి వుచ్చతి. ఉపచారతో పన పట్ఠాయ యావ అప్పనా తావ పవత్తా పఞ్ఞా ‘అభిఞ్ఞా’తి వుచ్చతి. సా పనేసా పటిపదా ఏకచ్చస్స దుక్ఖా హోతి. నీవరణాదిపచ్చనీకధమ్మసముదాచారగహనతాయ కిచ్ఛా అసుఖసేవనాతి అత్థో. ఏకచ్చస్స తదభావేన సుఖా. అభిఞ్ఞాపి ఏకచ్చస్స దన్ధా హోతి, మన్దా, అసీఘప్పవత్తి. ఏకచ్చస్స ఖిప్పా అమన్దా సీఘప్పవత్తి. తస్మా యో ఆదితో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో దుక్ఖేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన కిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా నామ హోతి. యో పన విక్ఖమ్భితకిలేసో అప్పనాపరివాసం వసన్తో చిరేన అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి, తస్స దన్ధాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యో ఖిప్పం అఙ్గపాతుభావం పాపుణాతి తస్స ఖిప్పాభిఞ్ఞా నామ హోతి. యో కిలేసే విక్ఖమ్భేన్తో సుఖేన అకిలమన్తో విక్ఖమ్భేతి, తస్స సుఖా పటిపదా నామ హోతి.

తత్థ యాని సప్పాయాసప్పాయాని చ పలిబోధుపచ్ఛేదాదీని పుబ్బకిచ్చాని చ అప్పనాకోసల్లాని చ విసుద్ధిమగ్గే చిత్తభావనానిద్దేసే నిద్దిట్ఠాని, తేసు యో అసప్పాయసేవీ హోతి, తస్స దుక్ఖా పటిపదా దన్ధా చ అభిఞ్ఞా హోతి. సప్పాయసేవినో సుఖా పటిపదా ఖిప్పా చ అభిఞ్ఞా. యో పన పుబ్బభాగే అసప్పాయం సేవిత్వా అపరభాగే సప్పాయసేవీ హోతి, పుబ్బభాగే వా సప్పాయం సేవిత్వా అపరభాగే అసప్పాయసేవీ, తస్స వోమిస్సకతా వేదితబ్బా. తథా పలిబోధుపచ్ఛేదాదికం పుబ్బకిచ్చం అసమ్పాదేత్వా భావనం అనుయుత్తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి, విపరియాయేన సుఖా. అప్పనాకోసల్లాని పన అసమ్పాదేన్తస్స దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి, సమ్పాదేన్తస్స ఖిప్పా.

అపిచ తణ్హాఅవిజ్జావసేన సమథవిపస్సనాకతాధికారవసేన చాపి ఏతాసం పభేదో వేదితబ్బో. తణ్హాభిభూతస్స హి దుక్ఖా పటిపదా హోతి, అనభిభూతస్స సుఖా. అవిజ్జాభిభూతస్స చ దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి, అనభిభూతస్స ఖిప్పా. యో చ సమథే అకతాధికారో తస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి, కతాధికారస్స సుఖా. యో పన విపస్సనాయ అకతాధికారో హోతి, తస్స దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి, కతాధికారస్స ఖిప్పా.

కిలేసిన్ద్రియవసేన చాపి ఏతాసం పభేదో వేదితబ్బో. తిబ్బకిలేసస్స హి ముదిన్ద్రియస్స దుక్ఖా పటిపదా హోతి దన్ధా చ అభిఞ్ఞా, తిక్ఖిన్ద్రియస్స పన ఖిప్పా అభిఞ్ఞా. మన్దకిలేసస్స చ ముదిన్ద్రియస్స సుఖా పటిపదా హోతి దన్ధా చ అభిఞ్ఞా, తిక్ఖిన్ద్రియస్స పన ఖిప్పా అభిఞ్ఞాతి.

ఇతి ఇమాసు పటిపదాఅభిఞ్ఞాసు యో పుగ్గలో దుక్ఖాయ పటిపదాయ దన్ధాయ అభిఞ్ఞాయ ఝానం పాపుణాతి, తస్స తం ఝానం దుక్ఖపటిపదం దన్ధాభిఞ్ఞన్తి వుచ్చతి. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ ‘తదనుధమ్మతా సతి సన్తిట్ఠతి ఠితిభాగినీ పఞ్ఞా’తి (విభ. ౭౯౯) ఏవం వుత్తసతియా వా తంతంఝాననికన్తియా వా విక్ఖమ్భనే పటిపదా, తంతంఝానుపచారప్పత్తస్స అప్పనాయ పరివాసే అభిఞ్ఞా చ వేదితబ్బా. ఆగమనవసేనాపి చ పటిపదా అభిఞ్ఞా హోన్తియేవ. దుక్ఖపటిపదఞ్హి దన్ధాభిఞ్ఞం పఠమజ్ఝానం పత్వా పవత్తం దుతియమ్పి తాదిసమేవ హోతి. తతియచతుత్థేసుపి ఏసేవ నయో. యథా చ చతుక్కనయే ఏవం పఞ్చకనయేపి పటిపదావసేన చతుధా భేదో వేదితబ్బో. ఇతి పటిపదావసేనపి చత్తారో నవకా వుత్తా హోన్తి. తేసు పాఠతో ఛత్తింస చిత్తాని, అత్థతో పన పఞ్చకనయే చతుక్కనయస్స పవిట్ఠత్తా వీసతిమేవ భవన్తీతి.

పటిపదాచతుక్కం.

ఆరమ్మణచతుక్కం

౧౮౧. ఇదాని యస్మా ఏతం ఝానం నామ యథా పటిపదాభేదేన ఏవం ఆరమ్మణభేదేనాపి చతుబ్బిధం హోతి. తస్మాస్స తం పభేదం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పరిత్తం పరిత్తారమ్మణన్తిఆదీసు యం అప్పగుణం హోతి, ఉపరిజ్ఝానస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, ఇదం పరిత్తం నామ. యం పన అవడ్ఢితే సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా ఆరమ్మణే పవత్తం, తం పరిత్తం ఆరమ్మణం అస్సాతి పరిత్తారమ్మణం. యం పగుణం సుభావితం ఉపరిజ్ఝానస్స పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, ఇదం అప్పమాణం నామ. యం విపులే ఆరమ్మణే పవత్తం తం వుడ్ఢిప్పమాణత్తా అప్పమాణం ఆరమ్మణం అస్సాతి అప్పమాణారమ్మణం. వుత్తలక్ఖణవోమిస్సకతాయ పన వోమిస్సకనయో వేదితబ్బో. ఇతి ఆరమ్మణవసేనపి చత్తారో నవకా వుత్తా హోన్తి. చిత్తగణనాపేత్థ పురిమసదిసా ఏవాతి.

ఆరమ్మణచతుక్కం.

ఆరమ్మణపటిపదామిస్సకం

౧౮౬. ఇదాని ఆరమ్మణపటిపదామిస్సకం సోళసక్ఖత్తుకనయం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పఠమనయే వుత్తజ్ఝానం దుక్ఖపటిపదత్తా దన్ధాభిఞ్ఞత్తా పరిత్తత్తా పరిత్తారమ్మణత్తాతి చతూహి కారణేహి హీనం, సోళసమనయే వుత్తజ్ఝానం సుఖపటిపదత్తా ఖిప్పాభిఞ్ఞత్తా అప్పమాణత్తా అప్పమాణారమ్మణత్తాతి చతూహి కారణేహి పణీతం. సేసేసు చుద్దససు ఏకేన ద్వీహి తీహి చ కారణేహి హీనప్పణీతతా వేదితబ్బా.

కస్మా పనాయం నయో దేసితోతి? ఝానుప్పత్తికారణత్తా. సమ్మాసమ్బుద్ధేన హి పథవీకసిణే సుద్ధికజ్ఝానం చతుక్కనయవసేన పఞ్చకనయవసేన చ దస్సితం; తథా సుద్ధికపటిపదా, తథా సుద్ధికారమ్మణం. తత్థ యా దేవతా పథవీకసిణే సుద్ధికజ్ఝానం చతుక్కనయవసేన దేసియమానం బుజ్ఝితుం సక్కోన్తి, తాసం సప్పాయవసేన సుద్ధికజ్ఝానే చతుక్కనయో దేసితో. యా పఞ్చకనయవసేన దేసియమానం బుజ్ఝితుం సక్కోన్తి, తాసం సప్పాయవసేన పఞ్చకనయో. యా సుద్ధికపటిపదాయ, సుద్ధికారమ్మణే చతుక్కనయవసేన దేసియమానం బుజ్ఝితుం సక్కోన్తి, తాసం సప్పాయవసేన సుద్ధికపటిపదాయ సుద్ధికారమ్మణే చతుక్కనయో దేసితో. యా పఞ్చకనయవసేన దేసియమానం బుజ్ఝితుం సక్కోన్తి తాసం సప్పాయవసేన పఞ్చకనయో. ఇతి హేట్ఠా పుగ్గలజ్ఝాసయవసేన దేసనా కతా.

దేసనావిలాసప్పత్తో చేస పభిన్నపటిసమ్భిదో దసబలచతువేసారజ్జవిసదఞాణో ధమ్మానం యాథావసరసలక్ఖణస్స సుప్పటివిద్ధత్తా ధమ్మపఞ్ఞత్తికుసలతాయ యో యో నయో లబ్భతి తస్స తస్స వసేన దేసనం నియమేతుం సక్కోతి, తస్మా ఇమాయ దేసనావిలాసప్పత్తియాపి తేన ఏసా పథవీకసిణే సుద్ధికచతుక్కనయాదివసేన దేసనా కతా.

యస్మా పన యే కేచి ఝానం ఉప్పాదేన్తి నామ న తే ఆరమ్మణపటిపదాహి వినా ఉప్పాదేతుం సక్కోన్తి, తస్మా నియమతో ఝానుప్పత్తికారణత్తా అయం సోళసక్ఖత్తుకనయో కథితో.

ఏత్తావతా సుద్ధికనవకో, చత్తారో పటిపదానవకా, చత్తారో ఆరమ్మణనవకా, ఇమే చ సోళస నవకాతి పఞ్చవీసతి నవకా కథితా హోన్తి. తత్థ ఏకేకస్మిం నవకే చతుక్కపఞ్చకవసేన ద్వే ద్వే నయాతి పఞ్ఞాస నయా. తత్థ ‘‘పఞ్చవీసతియా చతుక్కనయేసు సతం, పఞ్చకనయేసు పఞ్చవీససత’’న్తి పాఠతో పఞ్చవీసాధికాని ద్వే ఝానచిత్తసతాని హోన్తి. పఞ్చకనయే పన చతుక్కనయస్స పవిట్ఠత్తా అత్థతో పఞ్చవీసాధికమేవ చిత్తసతం హోతి. యాని చేతాని పాఠే పఞ్చవీసాధికాని ద్వే చిత్తసతాని తేసు ఏకేకస్స నిద్దేసే ధమ్మవవత్థానాదయో తయో తయో మహావారా హోన్తి. తే పన తత్థ తత్థ నయమత్తమేవ దస్సేత్వా సంఖిత్తాతి.

పథవీకసిణం.

౨౦౩. ఇదాని యస్మా ఆపోకసిణాదీసుపి ఏతాని ఝానాని ఉప్పజ్జన్తి, తస్మా తేసం దస్సనత్థం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తేసు సబ్బో పాళినయో చ అత్థవిభావనా చ చిత్తగణనా చ వారసఙ్ఖేపో చ పథవీకసిణే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. భావనానయో పన కసిణపరికమ్మం ఆదిం కత్వా సబ్బో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి ౧.౯౧ ఆదయో) పకాసితోయేవ. మహాసకులుదాయిసుత్తే పన దసకసిణాని (మ. ని. ౨.౨౫౦) వుత్తాని. తేసు విఞ్ఞాణకసిణం ఆకాసే పవత్తితమహగ్గతవిఞ్ఞాణమ్పి తత్థ పరికమ్మం కత్వా నిబ్బత్తా విఞ్ఞాణఞ్చాయతనసమాపత్తిపి హోతీతి సబ్బప్పకారేన ఆరుప్పదేసనమేవ భజతి, తస్మా ఇమస్మిం ఠానే న కథితం.

ఆకాసకసిణన్తి పన కసిణుగ్ఘాటిమమాకాసమ్పి, తం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తక్ఖన్ధాపి, భిత్తిచ్ఛిద్దాదీసు అఞ్ఞతరస్మిం గహేతబ్బనిమిత్తపరిచ్ఛేదాకాసమ్పి, తం ఆరమ్మణం కత్వా ఉప్పన్నం చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానమ్పి వుచ్చతి. తత్థ పురిమనయో ఆరుప్పదేసనం భజతి, పచ్ఛిమనయో రూపావచరదేసనం. ఇతి మిస్సకత్తా ఇమం రూపావచరదేసనం న ఆరుళ్హం. పరిచ్ఛేదాకాసే నిబ్బత్తజ్ఝానం పన రూపూపపత్తియా మగ్గో హోతి తస్మా తం గహేతబ్బం. తస్మిం పన చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానమేవ ఉప్పజ్జతి, అరూపజ్ఝానం నుప్పజ్జతి. కస్మా? కసిణుగ్ఘాటనస్స అలాభతో. తఞ్హి పునప్పునం ఉగ్ఘాటియమానమ్పి ఆకాసమేవ హోతీతి న తత్థ కసిణుగ్ఘాటనం లబ్భతి, తస్మా తత్థుప్పన్నం ఝానం దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారాయ సంవత్తతి, అభిఞ్ఞాపాదకం హోతి, విపస్సనాపాదకం హోతి, నిరోధపాదకం న హోతి. అనుపుబ్బనిరోధో పనేత్థ యావ పఞ్చమజ్ఝానా లబ్భతి వట్టపాదకం హోతియేవ. యథా చేతం ఏవం పురిమకసిణేసు ఉప్పన్నం ఝానమ్పి. నిరోధపాదకభావో పనేత్థ విసేసో. సేసమేత్థ ఆకాసకసిణే యం వత్తబ్బం సియా తం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯౮-౯౯) వుత్తమేవ.

‘ఏకోపి హుత్వా బహుధా హోతీ’తిఆదినయం (దీ. ని. ౧.౨౩౯; పటి. మ. ౧.౧౦౨) పన వికుబ్బనం ఇచ్ఛన్తేన పురిమేసు అట్ఠసు కసిణేసు అట్ఠ సమాపత్తియో నిబ్బత్తేత్వా కసిణానులోమతో కసిణపటిలోమతో, కసిణానులోమపటిలోమతో; ఝానానులోమతో, ఝానపటిలోమతో, ఝానానులోమపటిలోమతో; ఝానుక్కన్తికతో, కసిణుక్కన్తికతో, ఝానకసిణుక్కన్తికతో; అఙ్గసఙ్కన్తికతో, ఆరమ్మణసఙ్కన్తికతో, అఙ్గారమ్మణసఙ్కన్తికతో; అఙ్గవవత్థానతో, ఆరమ్మణవవత్థానతోతి ఇమేహి చుద్దసహాకారేహి చిత్తం పరిదమేతబ్బం. తేసం విత్థారకథా విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౫-౩౬౬) వుత్తాయేవ.

ఏవం పన చుద్దసహాకారేహి చిత్తం అపరిదమేత్వా, పుబ్బే అభావితభావనో ఆదికమ్మికో యోగావచరో ఇద్ధివికుబ్బనం సమ్పాదేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. ఆదికమ్మికస్స హి కసిణపరికమ్మమ్పి భారో; సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. కతకసిణపరికమ్మస్స నిమిత్తుప్పాదనం భారో; సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. ఉప్పన్నే నిమిత్తే తం వడ్ఢేత్వా అప్పనాధిగమో భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. అధిగతప్పనస్స చుద్దసహాకారేహి చిత్తపరిదమనం భారో; సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. చుద్దసహాకారేహి పరిదమితచిత్తస్సాపి ఇద్ధివికుబ్బనం నామ భారో, సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ సక్కోతి. వికుబ్బనప్పత్తస్సాపి ఖిప్పనిసన్తిభావో నామ భారో; సతేసు సహస్సేసు వా ఏకోవ ఖిప్పనిసన్తి హోతి. థేరమ్బత్థలే మహారోహనగుత్తత్థేరస్స గిలానుపట్ఠానం ఆగతేసు తింసమత్తేసు ఇద్ధిమన్తసహస్సేసు ఉపసమ్పదాయ అట్ఠవస్సికో రక్ఖితత్థేరో వియ. సబ్బం వత్థు విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౭) విత్థారితమేవాతి.

కసిణకథా.

అభిభాయతనకథా

౨౦౪. ఏవం అట్ఠసు కసిణేసు రూపావచరకుసలం నిద్దిసిత్వా, ఇదాని యస్మా సమానేపి ఆరమ్మణే భావనాయ అసమానం ఇమేసు అట్ఠసు కసిణేసు అఞ్ఞమ్పి అభిభాయతనసఙ్ఖాతం రూపావచరకుసలం పవత్తతి, తస్మా తం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అలాభితాయ వా అనత్థికతాయ వా అజ్ఝత్తరూపే పరికమ్మసఞ్ఞావిరహితో. బహిద్ధా రూపాని పస్సతీతి బహిద్ధా అట్ఠసు కసిణేసు కతపరికమ్మతాయ పరికమ్మవసేన చేవ అప్పనావసేన చ తాని బహిద్ధా అట్ఠసు కసిణేసు రూపాని పస్సతి. పరిత్తానీతి అవడ్ఢితాని. తాని అభిభుయ్యాతి యథా నామ సమ్పన్నగహణికో కటచ్ఛుమత్తం భత్తం లభిత్వా ‘కిం ఏత్థ భుఞ్జితబ్బం అత్థీ’తి సఙ్కడ్ఢిత్వా ఏకకబళమేవ కరోతి, ఏవమేవ ఞాణుత్తరికో పుగ్గలో విసదఞాణో ‘కిమేత్థ పరిత్తకే ఆరమ్మణే సమాపజ్జితబ్బం అత్థి, నాయం మమ భారో’తి తాని రూపాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీతి అత్థో. జానామి పస్సామీతి ఇమినా పనస్స పుబ్బభాగో కథితో. ఆగమట్ఠకథాసు పన వుత్తం – ఇమినాస్స పన ఆభోగో కథితో. సో చ ఖో సమాపత్తితో వుట్ఠితస్స, న అన్తోసమాపత్తియన్తి (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౮.౬౫).

అప్పమాణానీతి వడ్ఢితప్పమాణాని. అభిభుయ్యాతి ఏత్థ పన యథా మహగ్ఘసో పురిసో ఏకం భత్తవడ్ఢితకం లభిత్వా ‘అఞ్ఞాపి హోతు ‘కిమేసా మయ్హం కరిస్సతీ’తి తం న మహన్తతో పస్సతి, ఏవమేవ ఞాణుత్తరో పుగ్గలో విసదఞ్ఞాణో ‘కిమేత్థ సమాపజ్జితబ్బం, న ఇదం అప్పమాణం, న మయ్హం చిత్తేకగ్గతాకరణే భారో అత్థీ’తి తాని అభిభవిత్వా సమాపజ్జతి. సహ నిమిత్తుప్పాదేనేవేత్థ అప్పనం నిబ్బత్తేతీతి అత్థో.

పరిత్తం పరిత్తారమ్మణం అప్పమాణం పరిత్తారమ్మణన్తి ఇధ పరిత్తానీతి ఆగతత్తా అప్పమాణారమ్మణతా న గహితా, పరతో అప్పమాణానీతి ఆగతత్తా పరిత్తారమ్మణతా. అట్ఠకథాయం పన వుత్తం – ‘ఇమస్మిం ఠానే చత్తారి చత్తారి ఆరమ్మణాని అగ్గహేత్వా ద్వే ద్వేవ గహితాని. కిం కారణా? చతూసు హి గహితేసు దేసనా సోళసక్ఖత్తుకా హోతి, సత్థారా చ హేట్ఠా సోళసక్ఖత్తుకా దేసనా కిలఞ్జమ్హి తిలే పత్థరన్తేన వియ విత్థారతో కథితా. తస్స ఇమస్మిం ఠానే అట్ఠక్ఖత్తుకం దేసనం కాతుం అజ్ఝాసయో. తస్మా ద్వే ద్వేయేవ గహితానీతి వేదితబ్బానీతి.

సువణ్ణదుబ్బణ్ణానీతి పరిసుద్ధాపరిసుద్ధవణ్ణాని. పరిసుద్ధాని హి నీలాదీని సువణ్ణాని, అపరిసుద్ధాని చ దుబ్బణ్ణానీతి ఇధ అధిప్పేతాని. ఆగమట్ఠకథాసు పన ‘సువణ్ణాని వా హోన్తు దుబ్బణ్ణాని వా, పరిత్తఅప్పమాణవసేనేవ ఇమాని అభిభాయతనాని దేసితానీ’తి (అ. ని. అట్ఠ. ౩.౮.౬౫) వుత్తం. ఇమేసు పన చతూసు పరిత్తం వితక్కచరితవసేన ఆగతం, అప్పమాణం మోహచరితవసేన, సువణ్ణం దోసచరితవసేన, దుబ్బణ్ణం రాగచరితవసేన. ఏతేసఞ్హి ఏతాని సప్పాయాని. సా చ తేసం సప్పాయతా విత్థారతో విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౪౩) చరియనిద్దేసే వుత్తా.

కస్మా పన, యథా సుత్తన్తే ‘‘అజ్ఝత్తం రూపసఞ్ఞీ ఏకో బహిద్ధా రూపాని పస్సతి పరిత్తానీ’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౧౭౩; మ. ని. ౨.౨౪౯; అ. ని. ౮.౬౫) వుత్తం, ఏవం అవత్వా ఇధ చతూసుపి అభిభాయతనేసు అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞితావ వుత్తాతి? అజ్ఝత్తరూపానం అనభిభవనీయతో. తత్థ వా హి ఇధ వా బహిద్ధారూపానేవ అభిభవితబ్బాని, తస్మా తాని నియమతో వత్తబ్బానీతి తత్రపి ఇధపి వుత్తాని. అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి ఇదం పన సత్థు దేసనావిలాసమత్తమేవ. అయం తావ చతూసు అభిభాయతనేసు అపుబ్బపదవణ్ణనా. సుద్ధికనయపటిపదాభేదో పనేత్థ పథవీకసిణే వుత్తనయేనేవ ఏకేకస్మిం అభిభాయతనే వేదితబ్బో. కేవలఞ్చేత్థ ఆరమ్మణచతుక్కం ఆరమ్మణదుకం హోతి, సోళసక్ఖత్తుకఞ్చ అట్ఠక్ఖత్తుకం. సేసం తాదిసమేవ. ఏవమేత్థ ఏకేకస్మిం అభిభాయతనే ఏకో సుద్ధికనవకో, చత్తారో పటిపదానవకా, ద్వే ఆరమ్మణనవకా, ఆరమ్మణపటిపదామిస్సకే అట్ఠ నవకాతి పన్నరస నవకాతి చతూసుపి అభిభాయతనేసు సమసట్ఠి నవకా వేదితబ్బా.

౨౪౬. పఞ్చమఅభిభాయతనాదీసు నీలానీతి సబ్బసఙ్గాహికవసేన వుత్తం. నీలవణ్ణానీతి వణ్ణవసేన, నీలనిదస్సనానీతి నిదస్సనవసేన, అపఞ్ఞాయమానవివరాని, అసమ్భిన్నవణ్ణాని, ఏకనీలానేవ హుత్వా దిస్సన్తీతి వుత్తం హోతి. నీలనిభాసానీతి ఇదం పన ఓభాసనవసేన వుత్తం; నీలోభాసాని నీలప్పభాయుత్తానీతి అత్థో. ఏతేన నేసం సువిసుద్ధతం దస్సేతి. సువిసుద్ధవణ్ణవసేన హి ఇమాని చత్తారి అభిభాయతనాని వుత్తాని. పీతానీతిఆదీసుపి ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో. నీలకసిణం ఉగ్గణ్హన్తో నీలస్మిం నిమిత్తం గణ్హాతి. పుప్ఫస్మిం వా వత్థస్మిం వా వణ్ణధాతుయా వాతిఆదికం పనేత్థ కసిణకరణఞ్చ పరికమ్మఞ్చ అప్పనావిధానఞ్చ సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౯౩ ఆదయో) విత్థారతో వుత్తమేవ. యథా చ పథవీకసిణే ఏవమేత్థ ఏకేకస్మిం అభిభాయతనే పఞ్చవీసతి పఞ్చవీసతి నవకా వేదితబ్బా.

అభిభాయతనకథా.

విమోక్ఖకథా

౨౪౮. ఇదాని యస్మా ఇదం రూపావచరకుసలం నామ న కేవలం ఆరమ్మణసఙ్ఖాతానం ఆయతనానం అభిభవనతో అభిభాయతనవసేనేవ ఉప్పజ్జతి, అథ ఖో విమోక్ఖవసేనపి ఉప్పజ్జతి, తస్మా తమ్పి నయం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం.

కేనట్ఠేన పన విమోక్ఖో వేదితబ్బోతి? అధిముచ్చనట్ఠేన. కో అయం అధిముచ్చనట్ఠో నామ? పచ్చనీకధమ్మేహి చ సుట్ఠు విముచ్చనట్ఠో, ఆరమ్మణే చ అభిరతివసేన సుట్ఠు విముచ్చనట్ఠో. పితుఅఙ్కే విస్సట్ఠఅఙ్గపచ్చఙ్గస్స దారకస్స సయనం వియ అనిగ్గహితభావేన నిరాసఙ్కతాయ ఆరమ్మణే పవత్తీతి వుత్తం హోతి. ఏవంలక్ఖణఞ్హి విమోక్ఖభావప్పత్తం రూపావచరకుసలం దస్సేతుం అయం నయో ఆరద్ధో.

తత్థ రూపీతి అజ్ఝత్తం కేసాదీసు ఉప్పాదితం రూపజ్ఝానం రూపం, తదస్సత్థీతి రూపీ. అజ్ఝత్తఞ్హి నీలపరికమ్మం కరోన్తో కేసే వా పిత్తే వా అక్ఖితారకాయ వా కరోతి. పీతపరికమ్మం కరోన్తో మేదే వా ఛవియా వా అక్ఖీనం పీతట్ఠానే వా కరోతి. లోహితపరికమ్మం కరోన్తో మంసే వా లోహితే వా జివ్హాయ వా హత్థతలపాదతలేసు వా అక్ఖీనం రత్తట్ఠానే వా కరోతి. ఓదాతపరికమ్మం కరోన్తో అట్ఠిమ్హి వా దన్తే వా నఖే వా అక్ఖీనం సేతట్ఠానే వా కరోతి. ఏవం పరికమ్మం కత్వా ఉప్పన్నజ్ఝానసమఙ్గినం సన్ధాయేతం వుత్తం. రూపాని పస్సతీతి బహిద్ధాపి నీలకసిణాదిరూపాని ఝానచక్ఖునా పస్సతి. ఇమినా అజ్ఝత్తబహిద్ధావత్థుకేసు కసిణేసు ఝానపటిలాభో దస్సితో.

అజ్ఝత్తం అరూపసఞ్ఞీతి అజ్ఝత్తం న రూపసఞ్ఞీ. అత్తనో కేసాదీసు అనుప్పాదితరూపావచరజ్ఝానోతి అత్థో. ఇమినా బహిద్ధా పరికమ్మం కత్వా బహిద్ధావ పటిలద్ధజ్ఝానతా దస్సితా.

సుభన్తి ఇమినా సువిసుద్ధేసు నీలాదీసు వణ్ణకసిణేసు ఝానాని దస్సితాని. తత్థ కిఞ్చాపి అన్తోఅప్పనాయ ‘సుభ’న్తి ఆభోగో నత్థి, యో పన సువిసుద్ధం సుభకసిణం ఆరమ్మణం కత్వా విహరతి, సో యస్మా ‘సుభ’న్తి…పే… పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తథా దుతియాదీని, తస్మా ఏవం దేసనా కతా. పటిసమ్భిదామగ్గే పన ‘‘కథం సుభన్త్వేవ అధిముత్తో హోతీతి విమోక్ఖో? ఇధ భిక్ఖు మేత్తాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం…పే… విహరతి, మేత్తాయ భావితత్తా సత్తా అప్పటికూలా హోన్తి; కరుణా… ముదితా… ఉపేక్ఖాసహగతేన చేతసా ఏకం దిసం…పే… విహరతి, ఉపేక్ఖాయ భావితత్తా సత్తా అప్పటికూలా హోన్తి, ఏవం సుభన్త్వేవ అధిముత్తో హోతీ’’తి విమోక్ఖోతి (పటి. మ. ౧.౨౧౨) వుత్తం. ఇధ పన ఉపరి పాళియంయేవ బ్రహ్మవిహారానం ఆగతత్తా తం నయం పటిక్ఖిపిత్వా సునీలకసుపీతకసులోహితకసుఓదాతకపరిసుద్ధనీలకపరిసుద్ధపీతకపరిసుద్ధలోహితకపరిసుద్ధఓదాతకవసేనేవ సుభవిమోక్ఖో అనుఞ్ఞాతో. ఇతి కసిణన్తి వా అభిభాయతనన్తి వా విమోక్ఖోతి వా రూపావచరజ్ఝానమేవ. తఞ్హి ఆరమ్మణస్స సకలట్ఠేన కసిణం నామ, ఆరమ్మణం అభిభవనట్ఠేన అభిభాయతనం నామ, ఆరమ్మణే అధిముచ్చనట్ఠేన పచ్చనీకధమ్మేహి చ విముచ్చనట్ఠేన విమోక్ఖో నామాతి వుత్తం. తత్థ కసిణదేసనా అభిధమ్మవసేన, ఇతరా పన సుత్తన్తదేసనావసేన వుత్తాతి వేదితబ్బా. అయమేత్థ అపుబ్బపదవణ్ణనా. ఏకేకస్మిం పన విమోక్ఖే పథవీకసిణే వియ పఞ్చవీసతి పఞ్చవీసతీతి కత్వా పఞ్చసత్తతి నవకా వేదితబ్బా.

విమోక్ఖకథా.

బ్రహ్మవిహారకథా

౨౫౧. ఇదాని మేత్తాదిబ్రహ్మవిహారవసేన పవత్తమానం రూపావచరకుసలం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా కుసలాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ మేత్తాసహగతన్తి మేత్తాయ సమన్నాగతం. పరతో కరుణాసహగతాదీసుపి ఏసేవ నయో. యేన పనేస విధానేన పటిపన్నో మేత్తాదిసహగతాని ఝానాని ఉపసమ్పజ్జ విహరతి, తం మేత్తాదీనం భావనావిధానం సబ్బం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౨౪౦) విత్థారితమేవ. అవసేసాయ పాళియా అత్థో పథవీకసిణే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో.

కేవలఞ్హి పథవీకసిణే పఞ్చవీసతి నవకా, ఇధ పురిమాసు తీసు తికచతుక్కజ్ఝానికవసేన పఞ్చవీసతి సత్తకా, ఉపేక్ఖాయ చతుత్థజ్ఝానవసేన పఞ్చవీసతి ఏకకా, కరుణాముదితాసు చ ఛన్దాదీహి చతూహి సద్ధిం కరుణాముదితాతి ఇమేపి యేవాపనకా లబ్భన్తి. దుక్ఖపటిపదాదిభావో చేత్థ మేత్తాయ తావ బ్యాపాదవిక్ఖమ్భనవసేన, కరుణాయ విహింసావిక్ఖమ్భనవసేన, ముదితాయ అరతివిక్ఖమ్భనవసేన, ఉపేక్ఖాయ రాగపటిఘవిక్ఖమ్భనవసేన వేదితబ్బో. పరిత్తారమ్మణతా పన నబహుసత్తారమ్మణవసేన; అప్పమాణారమ్మణతా బహుసత్తారమ్మణవసేన హోతీతి అయం విసేసో. సేసం తాదిసమేవ.

ఏవం తావ పాళివసేనేవ –

బ్రహ్ముత్తమేన కథితే, బ్రహ్మవిహారే ఇమే ఇతి విదిత్వా;

భియ్యో ఏతేసు అయం, పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యా.

ఏతాసు హి మేత్తాకరుణాముదితాఉపేక్ఖాసు అత్థతో తావ మేజ్జతీతి మేత్తా, సినియ్హతీతి అత్థో. మిత్తే వా భవా, మిత్తస్స వా ఏసా పవత్తతీపి మేత్తా. పరదుక్ఖే సతి సాధూనం హదయకమ్పనం కరోతీతి కరుణా. కిణాతి వా పరదుక్ఖం హింసతి వినాసేతీతి కరుణా. కిరీయతి వా దుక్ఖితేసు ఫరణవసేన పసారియతీతి కరుణా. మోదన్తి తాయ తంసమఙ్గినో, సయం వా మోదతి, మోదనమత్తమేవ వా తన్తి ముదితా. ‘అవేరా హోన్తూ’తిఆదిబ్యాపారప్పహానేన మజ్ఝత్తభావూపగమనేన చ ఉపేక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా.

లక్ఖణాదితో పనేత్థ హితాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ‘మేత్తా’, హితూపసంహారరసా, ఆఘాతవినయపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం మనాపభావదస్సనపదట్ఠానా. బ్యాపాదూపసమో ఏతిస్సా సమ్పత్తి, సినేహసమ్భవో విపత్తి. దుక్ఖాపనయనాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ‘కరుణా’, పరదుక్ఖాసహనరసా, అవిహింసాపచ్చుపట్ఠానా, దుక్ఖాభిభూతానం అనాథభావదస్సనపదట్ఠానా. విహింసూపసమో తస్సా సమ్పత్తి, సోకసమ్భవో విపత్తి. సత్తేసు పమోదనలక్ఖణా ‘ముదితా’, అనిస్సాయనరసా, అరతివిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, సత్తానం సమ్పత్తిదస్సనపదట్ఠానా. అరతివూపసమో తస్సా సమ్పత్తి, పహాససమ్భవో విపత్తి. సత్తేసు మజ్ఝత్తాకారప్పవత్తిలక్ఖణా ‘ఉపేక్ఖా’, సత్తేసు సమభావదస్సనరసా, పటిఘానునయవూపసమపచ్చుపట్ఠానా, ‘‘కమ్మస్సకా సత్తా, తే కస్స రుచియా సుఖితా వా భవిస్సన్తి, దుక్ఖతో వా ముచ్చిస్సన్తి, పత్తసమ్పత్తితో వా న పరిహాయిస్సన్తీ’’తి? ఏవం పవత్తకమ్మస్సకతాదస్సనపదట్ఠానా. పటిఘానునయవూపసమో తస్సా సమ్పత్తి, గేహస్సితాయ అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయ సమ్భవో విపత్తి.

చతున్నమ్పి పనేతేసం బ్రహ్మవిహారానం విపస్సనాసుఖఞ్చేవ భవసమ్పత్తి చ సాధారణప్పయోజనం, బ్యాపాదాదిపటిఘాతో ఆవేణికం. బ్యాపాదపటిఘాతప్పయోజనా హేత్థ మేత్తా, విహింసాఅరతిరాగపటిఘాతప్పయోజనా ఇతరా. వుత్తమ్పి చేతం –

‘‘నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, బ్యాపాదస్స యదిదం మేత్తాచేతోవిముత్తి, నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, విహేసాయ యదిదం కరుణాచేతోవిముత్తి; నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, అరతియా యదిదం ముదితాచేతోవిముత్తి, నిస్సరణఞ్హేతం, ఆవుసో, రాగస్స యదిదం ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౬; అ. ని. ౬.౧౩).

ఏకమేకస్స చేత్థ ఆసన్నదూరవసేన ద్వే ద్వే పచ్చత్థికా. మేత్తాబ్రహ్మవిహారస్స హి, సమీపచారో వియ పురిసస్స సపత్తో, గుణదస్సనసభాగతాయ రాగో ఆసన్నపచ్చత్థికో. సో లహుం ఓతారం లభతి. తస్మా తతో సుట్ఠు మేత్తా రక్ఖితబ్బా. పబ్బతాదిగహననిస్సితో వియ పురిసస్స సపత్తో సభావవిసభాగతాయ బ్యాపాదో దూరపచ్చత్థికో. తస్మా తతో నిబ్భయేన మేత్తాయితబ్బం. మేత్తాయిస్సతి చ నామ కోపఞ్చ కరిస్సతీతి అట్ఠానమేతం.

కరుణాబ్రహ్మవిహారస్స ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం అప్పటిలాభం వా అప్పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి దోమనస్సం. యం ఏవరూపం దోమనస్సం ఇదం వుచ్చతి గేహస్సితం దోమనస్స’’న్తిఆదినా నయేన ఆగతం గేహస్సితం దోమనస్సం విపత్తిదస్సనసభాగతాయ ఆసన్నపచ్చత్థికం. సభావవిసభాగతాయ విహేసా దూరపచ్చత్థికా. తస్మా తతో నిబ్భయేన కరుణాయితబ్బం. కరుణఞ్చ నామ కరిస్సతి పాణిఆదీహి చ విహేసిస్సతీతి అట్ఠానమేతం.

ముదితాబ్రహ్మవిహారస్స ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞేయ్యానం రూపానం ఇట్ఠానం కన్తానం మనాపానం మనోరమానం లోకామిసపటిసంయుత్తానం పటిలాభం వా పటిలాభతో సమనుపస్సతో పుబ్బే వా పటిలద్ధపుబ్బం అతీతం నిరుద్ధం విపరిణతం సమనుస్సరతో ఉప్పజ్జతి సోమనస్సం. యం ఏవరూపం సోమనస్సం ఇదం వుచ్చతి గేహస్సితం సోమనస్స’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౦౬) నయేన ఆగతం గేహస్సితం సోమనస్సం సమ్పత్తిదస్సనసభాగతాయ ఆసన్నపచ్చత్థికం. సభావవిసభాగతాయ అరతి దూరపచ్చత్థికా. తస్మా తతో నిబ్భయేన ముదితా భావేతబ్బా. పముదితో చ నామ భవిస్సతి పన్తసేనాసనేసు చ అధికుసలధమ్మేసు చ ఉక్కణ్ఠిస్సతీతి అట్ఠానమేతం.

ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారస్స పన ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా ఉప్పజ్జతి ఉపేక్ఖా బాలస్స మూళ్హస్స పుథుజ్జనస్స అనోధిజినస్స అవిపాకజినస్స అనాదీనవదస్సావినో అస్సుతవతో పుథుజ్జనస్స. యా ఏవరూపా ఉపేక్ఖా రూపం సా నాతివత్తతి. తస్మా సా ఉపేక్ఖా గేహస్సితాతి వుచ్చతీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౩.౩౦౮) నయేన ఆగతా గేహస్సితా అఞ్ఞాణుపేక్ఖా దోసగుణానం అవిచారణవసేన సభాగత్తా ఆసన్నపచ్చత్థికా. సభావవిసభాగతాయ రాగపటిఘా దూరపచ్చత్థికా. తస్మా తతో నిబ్భయేన ఉపేక్ఖితబ్బం. ఉపేక్ఖిస్సతి చ నామ రజ్జిస్సతి చ పటిహఞ్ఞిస్సతి చాతి అట్ఠానమేతం.

సబ్బేసమ్పి చ ఏతేసం కత్తుకామతాఛన్దో ఆది, నీవరణాదివిక్ఖమ్భనం మజ్ఝం, అప్పనా పరియోసానం, పఞ్ఞత్తిధమ్మవసేన ఏకో వా సత్తో అనేకా వా సత్తా ఆరమ్మణం, ఉపచారే వా అప్పనాయ వా పత్తాయ ఆరమ్మణవడ్ఢనం.

తత్రాయం వడ్ఢనక్కమో – యథా హి కుసలో కస్సకో కసితబ్బట్ఠానం పరిచ్ఛిన్దిత్వా కసతి, ఏవం పఠమమేవ ఏకం ఆవాసం పరిచ్ఛిన్దిత్వా తత్థ సత్తేసు ‘ఇమస్మిం ఆవాసే సత్తా అవేరా హోన్తూ’తిఆదినా నయేన మేత్తా భావేతబ్బా. తత్థ చిత్తం ముదుం కమ్మనియం కత్వా ద్వే ఆవాసా పరిచ్ఛిన్దితబ్బా. తతో అనుక్కమేన తయో చత్తారో పఞ్చ ఛ సత్త అట్ఠ నవ దస, ఏకా రచ్ఛా, ఉపడ్ఢగామో, గామో, జనపదో, రజ్జం, ఏకా దిసాతి ఏవం యావ ఏకం చక్కవాళం, తతో వా పన భియ్యో తత్థ తత్థ సత్తేసు మేత్తా భావేతబ్బా. తథా కరుణాదయోతి. అయమేత్థ ఆరమ్మణవడ్ఢనక్కమో.

యథా పన కసిణానం నిస్సన్దో ఆరుప్పా, సమాధీనం నిస్సన్దో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, విపస్సనానం నిస్సన్దో ఫలసమాపత్తి, సమథవిపస్సనానం నిస్సన్దో నిరోధసమాపత్తి, ఏవం పురిమబ్రహ్మవిహారత్తయస్స నిస్సన్దో ఏత్థ ఉపేక్ఖాబ్రహ్మవిహారో. యథా హి థమ్భే అనుస్సాపేత్వా తులాసఙ్ఘాటం అనారోపేత్వా న సక్కా ఆకాసే కూటగోపానసియో ఠపేతుం, ఏవం పురిమేసు తతియజ్ఝానం వినా న సక్కా చతుత్థం భావేతుం. కసిణేసు పన ఉప్పన్నతతియజ్ఝానస్సపేసా నుప్పజ్జతి విసభాగారమ్మణత్తాతి.

ఏత్థ సియా – ‘కస్మా పనేతా మేత్తా కరుణా ముదితా ఉపేక్ఖా బ్రహ్మవిహారాతి వుచ్చన్తి? కస్మా చ, చతస్సోవ? కో చ ఏతాసం కమో? విభఙ్గే చ కస్మా అప్పమఞ్ఞాతి వుత్తా’తి? వుచ్చతే – సేట్ఠట్ఠేన తావ నిద్దోసభావేన చేత్థ బ్రహ్మవిహారతా వేదితబ్బా. సత్తేసు సమ్మాపటిపత్తిభావేన హి సేట్ఠా ఏతే విహారా. యథా చ బ్రహ్మానో నిద్దోసచిత్తా విహరన్తి, ఏవం ఏతేహి సమ్పయుత్తా యోగినో బ్రహ్మసమావ హుత్వా విహరన్తీతి సేట్ఠట్ఠేన నిద్దోసభావేన చ బ్రహ్మవిహారాతి వుచ్చన్తి.

కస్మా చ చతస్సోతిఆదిపఞ్హస్స పన ఇదం విస్సజ్జనం –

విసుద్ధిమగ్గాదివసా చతస్సో,

హితాదిఆకారవసా పనాసం;

కమో పవత్తన్తి చ అప్పమాణే,

తా గోచరే యేన తదప్పమఞ్ఞా.