కామావచరకుసలం నిద్దేసవారకథా

౨. ఇదాని తానేవ ధమ్ముద్దేసవారే పాళిఆరుళ్హాని ఛప్పఞ్ఞాస పదాని విభజిత్వా దస్సేతుం ‘కతమో తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీ’తిఆదినా నయేన నిద్దేసవారో ఆరద్ధో.

తత్థ పుచ్ఛాయ తావ అయమత్థో – యస్మిం సమయే కామావచరం కుసలం సోమనస్ససహగతం తిహేతుకం అసఙ్ఖారికం మహాచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీతి వుత్తో, కతమో సో ఫస్సోతి ఇమినా నయేన సబ్బపుచ్ఛాసు అత్థో వేదితబ్బో.

యో తస్మిం సమయే ఫస్సోతి తస్మిం సమయే యో ఫుసనకవసేన ఉప్పన్నో ఫస్సో, సో ఫస్సోతి. ఇదం ఫస్సస్స సభావదీపనతో సభావపదం నామ. ఫుసనాతి ఫుసనాకారో. సమ్ఫుసనాతి ఫుసనాకారోవ ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢేత్వా వుత్తో. సమ్ఫుసితత్తన్తి సమ్ఫుసితభావో. అయం పనేత్థ యోజనా – యో తస్మిం సమయే ఫుసనకవసేన ఫస్సో, యా తస్మిం సమయే ఫుసనా, యా తస్మిం సమయే సమ్ఫుసనా, యం తస్మిం సమయే సమ్ఫుసితత్తం; అథ వా, యో తస్మిం సమయే ఫుసనవసేన ఫస్సో, అఞ్ఞేనాపి పరియాయేన ఫుసనా సమ్ఫుసనా సమ్ఫుసితత్తన్తి వుచ్చతి, అయం తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీతి. వేదనాదీనమ్పి నిద్దేసేసు ఇమినావ నయేన పదయోజనా వేదితబ్బా.

అయం పనేత్థ సబ్బసాధారణో విభత్తివినిచ్ఛయో. యానిమాని భగవతా పఠమం కామావచరం కుసలం మహాచిత్తం భాజేత్వా దస్సేన్తేన అతిరేకపణ్ణాసపదాని మాతికావసేన ఠపేత్వా పున ఏకేకపదం గహేత్వా విభత్తిం ఆరోపితాని, తాని విభత్తిం గచ్ఛన్తాని తీహి కారణేహి విభత్తిం గచ్ఛన్తి; నానా హోన్తాని చతూహి కారణేహి నానా భవన్తి. అపరదీపనా పనేత్థ ద్వే ఠానాని గచ్ఛతి. కథం? ఏతానిహి బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేనాతి ఇమేహి తీహి కారణేహి విభత్తిం గచ్ఛన్తి. తత్థ కోధో కుజ్ఝనా కుజ్ఝితత్తం, దోసో దుస్సనా దుస్సితత్తన్తి ఏవం బ్యఞ్జనవసేన విభత్తిగమనం వేదితబ్బం. ఏత్థ హి ఏకోవ కోధో బ్యఞ్జనవసేన ఏవం విభత్తిం గతో. చారో విచారో అనువిచారో ఉపవిచారోతి ఏవం పన ఉపసగ్గవసేన విభత్తిగమనం వేదితబ్బం. పణ్డిచ్చం కోసల్లం నేపుఞ్ఞం వేభబ్యా చిన్తా ఉపపరిక్ఖాతి ఏవం అత్థవసేన విభత్తిగమనం వేదితబ్బం. తేసు ఫస్సపదనిద్దేసే తావ ఇమా తిస్సోపి విభత్తియో లబ్భన్తి. ‘ఫస్సో ఫుసనా’తి హి బ్యఞ్జనవసేన విభత్తిగమనం హోతి. ‘సమ్ఫుసనా’తి ఉపసగ్గవసేన. ‘సమ్ఫుసితత్త’న్తి అత్థవసేన. ఇమినా నయేన సబ్బపదనిద్దేసేసు విభత్తిగమనం వేదితబ్బం.

నానా హోన్తానిపి పన నామనానత్తేన లక్ఖణనానత్తేన కిచ్చనానత్తేన పటిక్ఖేపనానత్తేనాతి ఇమేహి చతూహి కారణేహి నానా హోన్తి. తత్థ కతమో తస్మిం సమయే బ్యాపాదో హోతి? యో తస్మిం సమయే దోసో దుస్సనాతి (ధ. స. ౪౧౯) ఏత్థ బ్యాపాదోతి వా, దోసోతి వా, ద్వేపి ఏతే కోధో ఏవ, నామేన నానత్తం గతాతి. ఏవం ‘నామనానత్తేన’ నానత్తం వేదితబ్బం.

రాసట్ఠేన చ పఞ్చపి ఖన్ధా ఏకోవ ఖన్ధో హోతి. ఏత్థ పన రూపం రుప్పనలక్ఖణం, వేదనా వేదయితలక్ఖణా, సఞ్ఞా సఞ్జాననలక్ఖణా, చేతనా చేతయితలక్ఖణా, విఞ్ఞాణం విజాననలక్ఖణన్తి ఇమినా లక్ఖణనానత్తేన పఞ్చక్ఖన్ధా హోన్తి. ఏవం ‘లక్ఖణనానత్తేన’ నానత్తం వేదితబ్బం.

చత్తారో సమ్మప్పధానా – ‘‘ఇధ భిక్ఖు అనుప్పన్నానం పాపకానం అకుసలానం ధమ్మానం అనుప్పాదాయ…పే… చిత్తం పగ్గణ్హాతి పదహతీ’’తి (విభ. ౩౯౦; దీ. ని. ౨.౪౦౨) ఏకమేవ వీరియం కిచ్చనానత్తేన చతూసు ఠానేసు ఆగతం. ఏవం ‘కిచ్చనానత్తేన’ నానత్తం వేదితబ్బం.

చత్తారో అసద్ధమ్మా – కోధగరుతా న సద్ధమ్మగరుతా, మక్ఖగరుతా న సద్ధమ్మగరుతా, లాభగరుతా న సద్ధమ్మగరుతా, సక్కారగరుతా న సద్ధమ్మగరుతాతి, ఏవమాదీసు (అ. ని. ౪.౪౪) పన ‘పటిక్ఖేపనానత్తేన’ నానత్తం వేదితబ్బం.

ఇమాని పన చత్తారి నానత్తాని న ఫస్సేయేవ లబ్భన్తి, సబ్బేసుపి ఫస్సపఞ్చకాదీసు లబ్భన్తి. ఫస్సస్స హి ఫస్సోతి నామం…పే… చిత్తస్స చిత్తన్తి. ఫస్సో చ ఫుసనలక్ఖణో, వేదనా వేదయితలక్ఖణా, సఞ్ఞా సఞ్జాననలక్ఖణా, చేతనా చేతయితలక్ఖణా, విఞ్ఞాణం విజాననలక్ఖణం. తథా ఫస్సో ఫుసనకిచ్చో, వేదనా అనుభవనకిచ్చా, సఞ్ఞా సఞ్జాననకిచ్చా, చేతనా చేతయితకిచ్చా, విఞ్ఞాణం విజాననకిచ్చన్తి. ఏవం కిచ్చనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం.

పటిక్ఖేపనానత్తం ఫస్సపఞ్చమకే నత్థి. అలోభాదినిద్దేసే పన అలోభో అలుబ్భనా అలుబ్భితత్తన్తిఆదినా నయేన లబ్భతీతి ఏవం పటిక్ఖేపనానత్తేన నానత్తం వేదితబ్బం. ఏవం సబ్బపదనిద్దేసేసు లబ్భమానవసేన చతుబ్బిధమ్పి నానత్తం వేదితబ్బం.

అపరదీపనా పన పదత్థుతి వా హోతి దళ్హీకమ్మం వాతి ఏవం ద్వే ఠానాని గచ్ఛతి. యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తేన వియ హి సకిమేవ ఫస్సోతి వుత్తే ఏతం పదం ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం నామ న హోతి. పునప్పునం బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన ‘ఫస్సో ఫుసనా సమ్ఫుసనా సమ్ఫుసితత్త’న్తి వుత్తే ఫుల్లితమణ్డితవిభూసితం నామ హోతి. యథా హి దహరకుమారం న్హాపేత్వా, మనోరమం వత్థం పరిదహాపేత్వా పుప్ఫాని పిళన్ధాపేత్వా అక్ఖీని అఞ్జేత్వా అథస్స నలాటే ఏకమేవ మనోసిలాబిన్దుం కరేయ్యుం, తస్స న ఏత్తావతా చిత్తతిలకో నామ హోతి. నానావణ్ణేహి పన పరివారేత్వా బిన్దూసు కతేసు చిత్తతిలకో నామ హోతి. ఏవంసమ్పదమిదం వేదితబ్బం. అయం ‘పదత్థుతి’ నామ.

బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన చ పునప్పునం భణనమేవ దళ్హీకమ్మం నామ. యథా హి ‘ఆవుసో’తి వా ‘భన్తే’తి వా ‘యక్ఖో’తి వా ‘సప్పో’తి వా వుత్తే దళ్హీకమ్మం నామ న హోతి. ‘ఆవుసో ఆవుసో’‘భన్తే భన్తే’‘యక్ఖో యక్ఖో’‘సప్పో సప్పో’తి వుత్తే పన దళ్హీకమ్మం నామ హోతి. ఏవమేవ సకిదేవ యట్ఠికోటియా ఉప్పీళేన్తేన వియ ‘ఫస్సో’తి వుత్తే పదం దళ్హీకమ్మం నామ న హోతి. పునప్పునం బ్యఞ్జనవసేన ఉపసగ్గవసేన అత్థవసేన ‘ఫస్సో ఫుసనా సమ్ఫుసనా సమ్ఫుసితత్త’న్తి వుత్తేయేవ ‘దళ్హీకమ్మం’ నామ హోతీతి. ఏవం అపరదీపనా ద్వే ఠానాని గచ్ఛతి. ఏతస్సాపి వసేన లబ్భమానకపదనిద్దేసేసు సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

అయం తస్మిం సమయే ఫస్సో హోతీతి యస్మిం సమయే పఠమం కామావచరం మహాకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం సమయే అయం ఫస్సో నామ హోతీతి అత్థో. అయం తావ ఫస్సపదనిద్దేసస్స వణ్ణనా. ఇతో పరేసు పన వేదనాదీనం పదానం నిద్దేసేసు విసేసమత్తమేవ వణ్ణయిస్సామ. సేసం ఇధ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౩. యం తస్మిం సమయేతి ఏత్థ కిఞ్చాపి కతమా తస్మిం సమయే వేదనా హోతీతి ఆరద్ధం, ‘సాతపదవసేన పన ‘య’న్తి వుత్తం. తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజన్తి ఏత్థ ‘తజ్జా’ వుచ్చతి తస్స సాతసుఖస్స అనుచ్ఛవికా సారుప్పా. అనుచ్ఛవికత్థోపి హి అయం ‘తజ్జా’-సద్దో హోతి. యథాహ – ‘‘తజ్జం తస్సారుప్పం కథం మన్తేతీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౬). తేహి వా రూపాదీహి ఆరమ్మణేహి ఇమస్స చ సుఖస్స పచ్చయేహి జాతాతిపి తజ్జా. మనోవిఞ్ఞాణమేవ నిస్సత్తట్ఠేన ధాతూతి మనోవిఞ్ఞాణధాతు. సమ్ఫస్సతో జాతం, సమ్ఫస్సే వా జాతన్తి సమ్ఫస్సజం. చిత్తనిస్సితత్తా చేతసికం. మధురట్ఠేన సాతం. ఇదం వుత్తం హోతి – యం తస్మిం సమయే యథావుత్తేన అత్థేన తజ్జాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్ఫస్సజం చేతసికం సాతం, అయం తస్మిం సమయే వేదనా హోతీతి. ఏవం సబ్బపదేహి సద్ధిం యోజనా వేదితబ్బా.

ఇదాని చేతసికం సుఖన్తిఆదీసు చేతసికపదేన కాయికసుఖం పటిక్ఖిపతి, సుఖపదేన చేతసికం దుక్ఖం. చేతోసమ్ఫస్సజన్తి చిత్తసమ్ఫస్సే జాతం. సాతం సుఖం వేదయితన్తి సాతం వేదయితం, న అసాతం వేదయితం; సుఖం వేదయితం, న దుక్ఖం వేదయితం. పరతో తీణి పదాని ఇత్థిలిఙ్గవసేన వుత్తాని. సాతా వేదనా, న అసాతా; సుఖా వేదనా, న దుక్ఖాతి. అయమేవ పనేత్థ అత్థో.

౪. సఞ్ఞానిద్దేసే తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజాతి తస్సాకుసలసఞ్ఞాయ అనుచ్ఛవికాయ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా సమ్ఫస్సమ్హి జాతా. సఞ్ఞాతి సభావనామం. సఞ్జాననాతి సఞ్జాననాకారో. సఞ్జానితత్తన్తి సఞ్జానితభావో.

౫. చేతనానిద్దేసేపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బో.

చిత్తనిద్దేసే చిత్తవిచిత్తతాయ చిత్తం. ఆరమ్మణం మినమానం జానాతీతి మనో. మానసన్తి మనో ఏవ. ‘‘అన్తలిక్ఖచరో పాసో య్వాయం చరతి మానసో’’తి (సం. ని. ౧.౧౫౧; మహావ. ౩౩) హి ఏత్థ పన సమ్పయుత్తకధమ్మో ‘మానసో’తి వుత్తో.

‘‘కథఞ్హి భగవా తుయ్హం, సావకో సాసనే రతో;

అప్పత్తమానసో సేక్ఖో, కాలం కయిరా జనే సుతా’’తి. (సం. ని. ౧.౧౫౯);

ఏత్థ అరహత్తం ‘మానస’న్తి వుత్తం. ఇధ పన ‘మనోవ’ మానసం. బ్యఞ్జనవసేన హేతం పదం వడ్ఢితం.

హదయన్తి చిత్తం. ‘‘చిత్తం వా తే ఖిపిస్సామి, హదయం వా తే ఫాలేస్సామీ’’తి (సం. ని. ౧.౨౩౭; సు. ని. ఆళవకసుత్త) ఏత్థ ఉరో హదయన్తి వుత్తం. ‘‘హదయా హదయం మఞ్ఞే అఞ్ఞాయ తచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౬౩) ఏత్థ చిత్తం. ‘‘వక్కం హదయ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౩౭౭; మ. ని. ౧.౧౧౦) ఏత్థ హదయవత్థు. ఇధ పన చిత్తమేవ అబ్భన్తరట్ఠేన ‘హదయ’న్తి వుత్తం. తమేవ పరిసుద్ధట్ఠేన పణ్డరం. భవఙ్గం సన్ధాయేతం వుత్తం. యథాహ – ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౯). తతో నిక్ఖన్తత్తా పన అకుసలమ్పి, గఙ్గాయ నిక్ఖన్తా నదీ గఙ్గా వియ, గోధావరితో నిక్ఖన్తా గోధావరీ వియ చ, పణ్డరన్త్వేవ వుత్తం.

మనో మనాయతనన్తి ఇధ పన మనోగ్గహణం మనస్సేవ ఆయతనభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి – ‘నయిదం దేవాయతనం వియ మనస్స ఆయతనత్తా మనాయతనం, అథ ఖో మనో ఏవ ఆయతనం మనాయతన’న్తి. తత్థ నివాసఠానట్ఠేన ఆకరట్ఠేన సమోసరణఠానట్ఠేన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన కారణట్ఠేన చ ఆయతనం వేదితబ్బం. తథా హి లోకే ‘ఇస్సరాయతనం వాసుదేవాయతన’న్తిఆదీసు నివాసట్ఠానం ఆయతనన్తి వుచ్చతి. ‘సువణ్ణాయతనం రజతాయతన’న్తిఆదీసు ఆకరో. సాసనే పన ‘‘మనోరమే ఆయతనే సేవన్తి నం విహఙ్గమా’’తిఆదీసు (అ. ని. ౫.౩౮) సమోసరణట్ఠానం. ‘‘దక్ఖిణాపథో గున్నం ఆయతన’’న్తిఆదీసు సఞ్జాతిదేసో. ‘‘తత్ర తత్రేవ సక్ఖిభబ్బతం పాపుణాతి సతి సతిఆయతనే’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౫౮) కారణం. ఇధ పన సఞ్జాతిదేసట్ఠేన సమోసరణఠానట్ఠేన కారణట్ఠేనాతి తిధాపి వట్టతి.

ఫస్సాదయో హి ధమ్మా ఏత్థ సఞ్జాయన్తీతి సఞ్జాతిదేసట్ఠేనపి ఏతం ఆయతనం. బహిద్ధా రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా ఆరమ్మణభావేనేత్థ ఓసరన్తీతి సమోసరణఠానట్ఠేనపి ఆయతనం. ఫస్సాదీనం పన సహజాతాదిపచ్చయట్ఠేన కారణత్తా కారణట్ఠేనపి ఆయతనన్తి వేదితబ్బం. మనిన్ద్రియం వుత్తత్థమేవ.

విజానాతీతి విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణమేవ ఖన్ధో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. తస్స రాసిఆదివసేన అత్థో వేదితబ్బో. మహాఉదకక్ఖన్ధోత్వేవ సఙ్ఖ్యం గచ్ఛతీతి (అ. ని. ౪.౫౧). ఏత్థ హి రాసట్ఠేన ఖన్ధో వుత్తో. ‘‘సీలక్ఖన్ధో సమాధిక్ఖన్ధో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౩.౩౫౫) గుణట్ఠేన. ‘‘అద్దసా ఖో భగవా మహన్తం దారుక్ఖన్ధ’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౪౧) ఏత్థ పణ్ణత్తిమత్తట్ఠేన. ఇధ పన రుళ్హితో ఖన్ధో వుత్తో. రాసట్ఠేన హి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసో ఏకం విఞ్ఞాణం. తస్మా యథా రుక్ఖస్స ఏకదేసం ఛిన్దన్తో రుక్ఖం ఛిన్దతీతి వుచ్చతి, ఏవమేవ విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఏకదేసభూతం ఏకమ్పి విఞ్ఞాణం రుళ్హితో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి వుత్తం.

తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతూతి తేసం ఫస్సాదీనం ధమ్మానం అనుచ్ఛవికా మనోవిఞ్ఞాణధాతు. ఇమస్మిఞ్హి పదే ఏకమేవ చిత్తం మిననట్ఠేన మనో, విజాననట్ఠేన విఞ్ఞాణం, సభావట్ఠేన నిస్సత్తట్ఠేన వా ధాతూతి తీహి నామేహి వుత్తం. ఇతి ఇమస్మిం ఫస్సపఞ్చమకే ఫస్సో తావ యస్మా ఫస్సో ఏవ, న తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజో, చిత్తఞ్చ యస్మా తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతు ఏవ, తస్మా ఇమస్మిం పదద్వయే ‘తజ్జామనోవిఞ్ఞాణధాతుసమ్ఫస్సజా’తి పఞ్ఞత్తి న ఆరోపితా. వితక్కపదాదీసు పన లబ్భమానాపి ఇధ పచ్ఛిన్నత్తా న ఉద్ధటా.

ఇమేసఞ్చ పన ఫస్సపఞ్చమకానం ధమ్మానం పాటియేక్కం పాటియేక్కం వినిబ్భోగం కత్వా పఞ్ఞత్తిం ఉద్ధరమానేన భగవతా దుక్కరం కతం. నానాఉదకానఞ్హి నానాతేలానం వా ఏకభాజనే పక్ఖిపిత్వా దివసం నిమ్మథితానం వణ్ణ గన్ధరసానం నానతాయ దిస్వా వా ఘాయిత్వా వా సాయిత్వా వా నానాకరణం సక్కా భవేయ్య ఞాతుం. ఏవం సన్తేపి తం దుక్కరన్తి వుత్తం. సమ్మాసమ్బుద్ధేన పన ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం పాటియేక్కం పాటియేక్కం వినిబ్భోగం కత్వా పఞ్ఞత్తిం ఉద్ధరమానేన అతిదుక్కరం కతం. తేనాహ ఆయస్మా నాగసేనత్థేరో –

‘‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతన్తి. ‘కిం, భన్తే నాగసేన, భగవతా దుక్కరం కత’న్తి. ‘దుక్కరం, మహారాజ, భగవతా కతం, యం ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం ఏకారమ్మణే పవత్తమానానం వవత్థానం అక్ఖాతం – అయం ఫస్సో, అయం వేదనా, అయం సఞ్ఞా, అయం చేతనా, ఇదం చిత్త’న్తి. ‘ఓపమ్మం, భన్తే, కరోహీ’తి. ‘యథా, మహారాజ, కోచిదేవ పురిసో నావాయ సముద్దం అజ్ఝోగాహేత్వా హత్థపుటేన ఉదకం గహేత్వా జివ్హాయ సాయిత్వా జానేయ్య ను ఖో, మహారాజ, సో పురిసో – ఇదం గఙ్గాయ ఉదకం, ఇదం యమునాయ ఉదకం, ఇదం అచిరవతియా ఉదకం, ఇదం సరభుయా ఉదకం, ఇదం మహియా ఉదక’న్తి? ‘దుక్కరం, భన్తే, జానితు’న్తి. ‘తతో దుక్కరతరం ఖో, మహారాజ, భగవతా కతం యం ఇమేసం అరూపీనం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం…పే… ఇదం చిత్త’’’న్తి (మి. ప. ౨.౭.౧౬).

౭. వితక్కనిద్దేసే తక్కనవసేన తక్కో. తస్స తిత్తకం తక్కేసి కుమ్భం తక్కేసి సకటం తక్కేసి యోజనం తక్కేసి అద్ధయోజనం తక్కేసీతి ఏవం తక్కనవసేన పవత్తి వేదితబ్బా. ఇదం తక్కస్స సభావపదం. వితక్కనవసేన వితక్కో. బలవతరతక్కస్సేతం నామం. సుట్ఠు కప్పనవసేన సఙ్కప్పో. ఏకగ్గం చిత్తం ఆరమ్మణే అప్పేతీతి అప్పనా. దుతియపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. బలవతరా వా అప్పనా బ్యప్పనా. ఆరమ్మణే చిత్తం అభినిరోపేతి పతిట్ఠాపేతీతి చేతసో అభినిరోపనా. యాథావతాయ నియ్యానికతాయ చ కుసలభావప్పత్తో పసత్థో సఙ్కప్పోతి సమ్మాసఙ్కప్పో.

౮. విచారనిద్దేసే ఆరమ్మణే చరణకవసేన చారో. ఇదమస్స సభావపదం. విచరణవసేన విచారో. అనుగన్త్వా విచరణవసేన అనువిచారో. ఉపగన్త్వా విచరణవసేన ఉపవిచారోతి. ఉపసగ్గవసేన వా పదాని వడ్ఢితాని. ఆరమ్మణే చిత్తం, సరం వియ జియాయ, అనుసన్దహిత్వా ఠపనతో చిత్తస్స అనుసన్ధానతా. ఆరమ్మణం అనుపేక్ఖమానో వియ తిట్ఠతీతి అనుపేక్ఖనతా. విచరణవసేన వా ఉపేక్ఖనతా అనుపేక్ఖనతా.

౯. పీతినిద్దేసే పీతీతి సభావపదం. పముదితస్స భావో పామోజ్జం. ఆమోదనాకారో ఆమోదనా. పమోదనాకారో పమోదనా. యథా వా భేసజ్జానం వా తేలానం వా ఉణ్హోదకసీతోదకానం వా ఏకతోకరణం మోదనాతి వుచ్చతి, ఏవమయమ్పి పీతి ధమ్మానం ఏకతోకరణేన మోదనా. ఉపసగ్గవసేన పన మణ్డేత్వా ఆమోదనా పమోదనాతి వుత్తా. హాసేతీతి హాసో. పహాసేతీతి పహాసో. హట్ఠపహట్ఠాకారానమేతం అధివచనం. విత్తీతి విత్తం; ధనస్సేతం నామం. అయం పన సోమనస్సపచ్చయత్తా విత్తిసరిక్ఖతాయ విత్తి. యథా హి ధనినో ధనం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, ఏవం పీతిమతోపి పీతిం పటిచ్చ సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తస్మా విత్తీతి వుత్తా. తుట్ఠిసభావసణ్ఠితాయ పీతియా ఏతం నామం. పీతిమా పన పుగ్గలో కాయచిత్తానం ఉగ్గతత్తా అబ్భుగ్గతత్తా ఉదగ్గోతి వుచ్చతి. ఉదగ్గస్స భావో ఓదగ్యం. అత్తనో మనతా అత్తమనతా. అనభిరద్ధస్స హి మనో దుక్ఖపదట్ఠానత్తా అత్తనో మనో నామ న హోతి, అభిరద్ధస్స పన సుఖపదట్ఠానత్తా అత్తనో మనో నామ హోతి. ఇతి అత్తనో మనతా అత్తమనతా, సకమనతా. సకమనస్స భావోతి అత్థో. సా పన యస్మా న అఞ్ఞస్స కస్సచి అత్తనో మనతా, చిత్తస్సేవ పనేసో భావో, చేతసికో ధమ్మో, తస్మా అత్తమనతా చిత్తస్సాతి వుత్తా.

౧౧. ఏకగ్గతానిద్దేసే అచలభావేన ఆరమ్మణే తిట్ఠతీతి ఠితి. పరతో పదద్వయం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. అపిచ సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణమ్హి సమ్పిణ్డేత్వా తిట్ఠతీతి సణ్ఠితి. ఆరమ్మణం ఓగాహేత్వా అనుపవిసిత్వా తిట్ఠతీతి అవట్ఠితి. కుసలపక్ఖస్మిఞ్హి చత్తారో ధమ్మా ఆరమ్మణం ఓగాహన్తి – సద్ధా సతి సమాధి పఞ్ఞాతి. తేనేవ సద్ధా ఓకప్పనాతి వుత్తా, సతి అపిలాపనతాతి, సమాధి అవట్ఠితీతి, పఞ్ఞా పరియోగాహనాతి. అకుసలపక్ఖే పన తయో ధమ్మా ఆరమ్మణం ఓగాహన్తి – తణ్హా దిట్ఠి అవిజ్జాతి. తేనేవ తే ఓఘాతి వుత్తా. చిత్తేకగ్గతా పనేత్థ న బలవతీ హోతి. యథా హి రజుట్ఠానట్ఠానే ఉదకేన సిఞ్చిత్వా సమ్మట్ఠే థోకమేవ కాలం రజో సన్నిసీదతి, సుక్ఖన్తే సుక్ఖన్తే పున పకతిభావేన వుట్ఠాతి, ఏవమేవ అకుసలపక్ఖే చిత్తేకగ్గతా న బలవతీ హోతి. యథా పన తస్మిం ఠానే ఘటేహి ఉదకం ఆసిఞ్చిత్వా కుదాలేన ఖనిత్వా ఆకోటనమద్దనఘట్టనాని కత్వా ఉపలిత్తే ఆదాసే వియ ఛాయా పఞ్ఞాయతి, వస్ససతాతిక్కమేపి తంముహుత్తకతం వియ హోతి, ఏవమేవ కుసలపక్ఖే చిత్తేకగ్గతా బలవతీ హోతి.

ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేన పవత్తస్స విసాహారస్స పటిపక్ఖతో అవిసాహారో. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేనేవ గచ్ఛన్తం చిత్తం విక్ఖిపతి నామ. అయం పన తథావిధో విక్ఖేపో న హోతీతి అవిక్ఖేపో. ఉద్ధచ్చవిచికిచ్ఛావసేనేవ చ చిత్తం విసాహటం నామ హోతి, ఇతో చితో చ హరీయతి. అయం పన ఏవం అవిసాహటస్స మానసస్స భావోతి అవిసాహటమానసతా.

సమథోతి తివిధో సమథో – చిత్తసమథో, అధికరణసమథో, సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి. తత్థ అట్ఠసు సమాపత్తీసు చిత్తేకగ్గతా చిత్తసమథో నామ. తఞ్హి ఆగమ్మ చిత్తచలనం చిత్తవిప్ఫన్దితం సమ్మతి వూపసమ్మతి, తస్మా సో చిత్తసమథోతి వుచ్చతి. సమ్ముఖావినయాదిసత్తవిధో సమథో అధికరణసమథో నామ. తఞ్హి ఆగమ్మ తాని తాని అధికరణాని సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా సో అధికరణసమథోతి వుచ్చతి. యస్మా పన సబ్బే సఙ్ఖారా నిబ్బానం ఆగమ్మ సమ్మన్తి వూపసమ్మన్తి, తస్మా తం సబ్బసఙ్ఖారసమథోతి వుచ్చతి. ఇమస్మిం అత్థే చిత్తసమథో అధిప్పేతో. సమాధిలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సమాధిన్ద్రియం. ఉద్ధచ్చే న కమ్పతీతి సమాధిబలం. సమ్మాసమాధీతి యాథావసమాధి నియ్యానికసమాధి కుసలసమాధి.

౧౨. సద్ధిన్ద్రియనిద్దేసే బుద్ధాదిగుణానం సద్దహనవసేన సద్ధా. బుద్ధాదీని వా రతనాని సద్దహతి పత్తియాయతీతి సద్ధా. సద్దహనాతి సద్దహనాకారో. బుద్ధాదీనం గుణే ఓగాహతి, భిన్దిత్వా వియ అనుపవిసతీతి ఓకప్పనా. బుద్ధాదీనం గుణేసు ఏతాయ సత్తా అతివియ పసీదన్తి, సయం వా అభిప్పసీదతీతి అభిప్పసాదో. ఇదాని యస్మా సద్ధిన్ద్రియాదీనం సమాసపదానం వసేన అఞ్ఞస్మిం పరియాయే ఆరద్ధే ఆదిపదం గహేత్వావ పదభాజనం కరీయతి – అయం అభిధమ్మే ధమ్మతా – తస్మా పున సద్ధాతి వుత్తం. యథా వా ఇత్థియా ఇన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం, న తథా ఇదం. ఇదం పన సద్ధావ ఇన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియన్తి. ఏవం సమానాధికరణభావఞాపనత్థమ్పి పున సద్ధాతి వుత్తం. ఏవం సబ్బపదనిద్దేసేసు ఆదిపదస్స పున వచనే పయోజనం వేదితబ్బం. అధిమోక్ఖలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి సద్ధిన్ద్రియం. అసద్ధియే న కమ్పతీతి సద్ధాబలం.

౧౩. వీరియిన్ద్రియనిద్దేసే చేతసికోతి ఇదం వీరియస్స నియమతో చేతసికభావదీపనత్థం వుత్తం. ఇదఞ్హి వీరియం ‘‘యదపి, భిక్ఖవే, కాయికం వీరియం తదపి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గో, యదపి చేతసికం వీరియం తదపి వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గోతి. ఇతిహిదం ఉద్దేసం గచ్ఛతీ’’తి (సం. ని. ౫.౨౩౩) ఏవమాదీసు సుత్తేసు చఙ్కమాదీని కరోన్తస్స ఉప్పన్నత్తా ‘కాయిక’న్తి వుచ్చమానమ్పి కాయవిఞ్ఞాణం వియ కాయికం నామ నత్థి, చేతసికమేవ పనేతన్తి దస్సేతుం ‘చేతసికో’తి వుత్తం. వీరియారమ్భోతి వీరియసఙ్ఖాతో ఆరమ్భో. ఇమినా సేసారమ్భే పటిక్ఖిపతి. అయఞ్హి ‘ఆరమ్భ’-సద్దో కమ్మే ఆపత్తియం కిరియాయం వీరియే హింసాయ వికోపనేతి అనేకేసు అత్థేసు ఆగతో.

‘‘యంకిఞ్చి దుక్ఖం సమ్భోతి, సబ్బం ఆరమ్భపచ్చయా;

ఆరమ్భానం నిరోధేన, నత్థి దుక్ఖస్స సమ్భవో’’తి. (సు. ని. ౭౪౯);

ఏత్థ హి కమ్మం ‘ఆరమ్భో’తి ఆగతం. ‘‘ఆరమ్భతి చ విప్పటిసారీ చ హోతీ’’తి (అ. ని. ౫.౧౪౨; పు. ప. ౧౯౧) ఏత్థ ఆపత్తి. ‘‘మహాయఞ్ఞా మహారమ్భా న తే హోన్తి మహప్ఫలా’’తి (అ. ని. ౪.౩౯; సం. ని. ౧.౧౨౦) ఏత్థ యూపుస్సాపనాదికిరియా. ‘‘ఆరమ్భథ నిక్కమథ యుఞ్జథ బుద్ధసాసనే’’తి (సం. ని. ౧.౧౮౫) ఏత్థ వీరియం. ‘‘సమణం గోతమం ఉద్దిస్స పాణం ఆరభన్తీ’’తి (మ. ని. ౨.౫౧-౫౨) ఏత్థ హింసా. ‘‘బీజగామభూతగామసమారమ్భా పటివిరతో హోతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౧౦; మ. ని. ౧.౨౯౩) ఏత్థ ఛేదనభఞ్జనాదికం వికోపనం. ఇధ పన వీరియమేవ అధిప్పేతం. తేనాహ – ‘వీరియారమ్భోతి వీరియసఙ్ఖాతో ఆరమ్భో’తి. వీరియఞ్హి ఆరమ్భనకవసేన ఆరమ్భోతి వుచ్చతి. ఇదమస్స సభావపదం. కోసజ్జతో నిక్ఖమనవసేన నిక్కమో. పరం పరం ఠానం అక్కమనవసేన పరక్కమో. ఉగ్గన్త్వా యమనవసేన ఉయ్యామో. బ్యాయమనవసేన వాయామో. ఉస్సాహనవసేన ఉస్సాహో. అధిమత్తుస్సాహనవసేన ఉస్సోళ్హీ. థిరభావట్ఠేన థామో. చిత్తచేతసికానం ధారణవసేన అవిచ్ఛేదతో వా పవత్తనవసేన కుసలసన్తానం ధారేతీతి ధితి.

అపరో నయో – నిక్కమో చేసో కామానం పనుదనాయ, పరక్కమో చేసో బన్ధనచ్ఛేదాయ, ఉయ్యామో చేసో ఓఘనిత్థరణాయ, వాయామో చేసో పారఙ్గమనట్ఠేన, ఉస్సాహో చేసో పుబ్బఙ్గమట్ఠేన, ఉస్సోళ్హీ చేసో అధిమత్తట్ఠేన, థామో చేసో పలిఘుగ్ఘాటనతాయ, ధితి చేసో అవట్ఠితికారితాయాతి.

‘‘కామం తచో చ న్హారు చ అట్ఠి చ అవసిస్సతూ’’తి (మ. ని. ౨.౧౮౪; సం. ని. ౨.౨౨, ౨౩౭; అ. ని. ౨.౫; మహాని. ౧౯౬; చూళని. ఖగ్గవిసాణసుత్తనిద్దేస ౧౫౪) ఏవం పవత్తికాలే అసిథిలపరక్కమవసేన అసిథిలపరక్కమతా; థిరపరక్కమో, దళ్హపరక్కమోతి అత్థో. యస్మా పనేతం వీరియం కుసలకమ్మకరణట్ఠానే ఛన్దం న నిక్ఖిపతి, ధురం న నిక్ఖిపతి, న ఓతారేతి, న విస్సజ్జేతి, అనోసక్కితమానసతం ఆవహతి, తస్మా అనిక్ఖిత్తఛన్దతా అనిక్ఖిత్తధురతాతి వుత్తం. యథా పన తజ్జాతికే ఉదకసమ్భిన్నట్ఠానే ధురవాహగోణం గణ్హథాతి వదన్తి, సో జణ్ణునా భూమిం ఉప్పీళేత్వాపి ధురం వహతి, భూమియం పతితుం న దేతి, ఏవమేవ వీరియం కుసలకమ్మకరణట్ఠానే ధురం ఉక్ఖిపతి పగ్గణ్హాతి, తస్మా ధురసమ్పగ్గాహోతి వుత్తం. పగ్గహలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి వీరియిన్ద్రియం. కోసజ్జే న కమ్పతీతి వీరియబలం. యాథావనియ్యానికకుసలవాయామతాయ సమ్మావాయామో.

౧౪. సతిన్ద్రియనిద్దేసే సరణకవసేన సతి. ఇదం సతియా సభావపదం. పునప్పునం సరణతో అనుస్సరణవసేన అనుస్సతి. అభిముఖం గన్త్వా వియ సరణతో పటిసరణవసేన పటిస్సతి. ఉపసగ్గవసేన వా వడ్ఢితమత్తమేతం. సరణాకారో సరణతా. యస్మా పన సరణతాతి తిణ్ణం సరణానమ్పి నామం, తస్మా తం పటిసేధేతుం పున సతిగ్గహణం కతం. సతిసఙ్ఖాతా సరణతాతి అయఞ్హేత్థ అత్థో. సుతపరియత్తస్స ధారణభావతో ధారణతా. అనుపవిసనసఙ్ఖాతేన ఓగాహనట్ఠేన అపిలాపనభావో అపిలాపనతా. యథా హి లాబుకటాహాదీని ఉదకే ప్లవన్తి, న అనుపవిసన్తి, న తథా ఆరమ్మణే సతి. ఆరమ్మణఞ్హేసా అనుపవిసతి, తస్మా అపిలాపనతాతి వుత్తా. చిరకతచిరభాసితానం అసమ్ముస్సనభావతో అసమ్ముస్సనతా. ఉపట్ఠానలక్ఖణే జోతనలక్ఖణే చ ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. సతిసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం సతిన్ద్రియం. పమాదే న కమ్పతీతి సతిబలం. యాథావసతి నియ్యానికసతి కుసలసతీతి సమ్మాసతి.

౧౬. పఞ్ఞిన్ద్రియనిద్దేసే తస్స తస్స అత్థస్స పాకటకరణసఙ్ఖాతేన పఞ్ఞాపనట్ఠేన పఞ్ఞా. తేన తేన వా అనిచ్చాదినా పకారేన ధమ్మే జానాతీతిపి పఞ్ఞా. ఇదమస్సా సభావపదం. పజాననాకారో పజాననా. అనిచ్చాదీని విచినాతీతి విచయో. పవిచయోతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢితం. చతుసచ్చధమ్మే విచినాతీతి ధమ్మవిచయో. అనిచ్చాదీనం సల్లక్ఖణవసేన సల్లక్ఖణా. సాయేవ పున ఉపసగ్గనానత్తేన ఉపలక్ఖణా పచ్చుపలక్ఖణాతి వుత్తా. పణ్డితస్స భావో పణ్డిచ్చం. కుసలస్స భావో కోసల్లం. నిపుణస్స భావో నేపుఞ్ఞం. అనిచ్చాదీనం విభావనవసేన వేభబ్యా. అనిచ్చాదీనం చిన్తనకవసేన చిన్తా. యస్స వా ఉప్పజ్జతి తం అనిచ్చాదీని చిన్తాపేతీతిపి చిన్తా. అనిచ్చాదీని ఉపపరిక్ఖతీతి ఉపపరిక్ఖా. భూరీతి పథవియా నామం. అయమ్పి సణ్హట్ఠేన విత్థటట్ఠేన చ భూరీ వియాతి భూరీ. తేన వుత్తం – ‘‘భూరీ వుచ్చతి పథవీ. తాయ పథవీసమాయ విత్థటాయ విపులాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతోతి భూరిపఞ్ఞోతి (మహాని. ౨౭). అపిచ పఞ్ఞాయ ఏతం అధివచనం భూరీ’’తి. భూతే అత్థే రమతీతిపి భూరీ. అసని వియ సిలుచ్చయే కిలేసే మేధతి హింసతీతి మేధా. ఖిప్పం గహణధారణట్ఠేన వా మేధా. యస్స ఉప్పజ్జతి తం అత్తహితపటిపత్తియం సమ్పయుత్తధమ్మే చ యాథావలక్ఖణపటివేధే పరినేతీతి పరిణాయికా. అనిచ్చాదివసేన ధమ్మే విపస్సతీతి విపస్సనా. సమ్మా పకారేహి అనిచ్చాదీని జానాతీతి సమ్పజఞ్ఞం. ఉప్పథపటిపన్నే సిన్ధవే వీథిఆరోపనత్థం పతోదో వియ ఉప్పథే ధావనకం కూటచిత్తం వీథిఆరోపనత్థం విజ్ఝతీతి పతోదో వియ పతోదో. దస్సనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. పఞ్ఞాసఙ్ఖాతం ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. అవిజ్జాయ న కమ్పతీతి పఞ్ఞాబలం. కిలేసచ్ఛేదనట్ఠేన పఞ్ఞావ సత్థం పఞ్ఞాసత్థం. అచ్చుగ్గతట్ఠేన పఞ్ఞావ పాసాదో పఞ్ఞాపాసాదో.

ఆలోకనట్ఠేన పఞ్ఞావ ఆలోకో పఞ్ఞాఆలోకో. ఓభాసనట్ఠేన పఞ్ఞావ ఓభాసో పఞ్ఞాఓభాసో. పజ్జోతనట్ఠేన పఞ్ఞావ పజ్జోతో పఞ్ఞాపజ్జోతో. పఞ్ఞవతో హి ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స దససహస్సిలోకధాతు ఏకాలోకా ఏకోభాసా ఏకపజ్జోతా హోతి, తేనేతం వుత్తం. ఇమేసు పన తీసు పదేసు ఏకపదేనపి ఏతస్మిం అత్థే సిద్ధే, యాని పనేతాని ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఆలోకా. కతమే చత్తారో? చన్దాలోకో సూరియాలోకో అగ్యాలోకో పఞ్ఞాలోకో. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆలోకా. ఏతదగ్గం, భిక్ఖవే, ఇమేసం చతున్నం ఆలోకానం యదిదం పఞ్ఞాలోకో’’. తథా ‘‘చత్తారోమే, భిక్ఖవే, ఓభాసా…పే… చత్తారోమే, భిక్ఖవే, పజ్జోతా’’తి (అ. ని. ౪.౧౪౪) సత్తానం అజ్ఝాసయవసేన సుత్తాని దేసితాని, తదనురూపేనేవ ఇధాపి దేసనా కతా. అత్థో హి అనేకేహి ఆకారేహి విభజ్జమానో సువిభత్తో హోతి. అఞ్ఞథా చ అఞ్ఞో బుజ్ఝతి, అఞ్ఞథా చ అఞ్ఞోతి.

రతికరణట్ఠేన పన రతిదాయకట్ఠేన రతిజనకట్ఠేన చిత్తీకతట్ఠేన దుల్లభపాతుభావట్ఠేన అతులట్ఠేన అనోమసత్తపరిభోగట్ఠేన చ పఞ్ఞావ రతనం పఞ్ఞారతనం. న తేన సత్తా ముయ్హన్తి, సయం వా ఆరమ్మణే న ముయ్హతీతి అమోహో. ధమ్మవిచయపదం వుత్తత్థమేవ. కస్మా పనేతం పున వుత్తన్తి? అమోహస్స మోహపటిపక్ఖభావదీపనత్థం. తేనేతం దీపేతి – య్వాయం అమోహో సో న కేవలం మోహతో అఞ్ఞో ధమ్మో, మోహస్స పన పటిపక్ఖో, ధమ్మవిచయసఙ్ఖాతో అమోహో నామ ఇధ అధిప్పేతోతి. సమ్మాదిట్ఠీతి యాథావనియ్యానికకుసలదిట్ఠి.

౧౯. జీవితిన్ద్రియనిద్దేసే యో తేసం అరూపీనం ధమ్మానం ఆయూతి తేసం సమ్పయుత్తకానం అరూపధమ్మానం యో ఆయాపనట్ఠేన ఆయు, తస్మిఞ్హి సతి అరూపధమ్మా అయన్తి గచ్ఛన్తి పవత్తన్తి, తస్మా ఆయూతి వుచ్చతి. ఇదమస్స సభావపదం. యస్మా పనేతే ధమ్మా ఆయుస్మింయేవ సతి తిట్ఠన్తి యపేన్తి యాపేన్తి ఇరియన్తి వత్తన్తి పాలయన్తి, తస్మా ఠితీతిఆదీని వుత్తాని. వచనత్థో పనేత్థ – ఏతాయ తిట్ఠన్తీతి ఠితి. యపేన్తీతి యపనా. తథా యాపనా. ఏవం బుజ్ఝన్తానం పన వసేన పురిమపదే రస్సత్తం కతం. ఏతాయ ఇరియన్తీతి ఇరియనా. వత్తన్తీతి వత్తనా. పాలయన్తీతి పాలనా. జీవన్తి ఏతేనాతి జీవితం. అనుపాలనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి జీవితిన్ద్రియం.

౩౦. హిరిబలనిద్దేసే యం తస్మిం సమయేతి యేన ధమ్మేన తస్మిం సమయే. లిఙ్గవిపల్లాసం వా కత్వా యో ధమ్మో తస్మిం సమయేతిపి అత్థో వేదితబ్బో. హిరియితబ్బేనాతి ఉపయోగత్థే కరణవచనం. హిరియితబ్బయుత్తకం కాయదుచ్చరితాదిధమ్మం హిరియతి జిగుచ్ఛతీతి అత్థో. పాపకానన్తి లామకానం. అకుసలానం ధమ్మానన్తి అకోసల్లసమ్భూతానం ధమ్మానం. సమాపత్తియాతి ఇదమ్పి ఉపయోగత్థే కరణవచనం. తేసం ధమ్మానం సమాపత్తిం పటిలాభం సమఙ్గీభావం హిరియతి జిగుచ్ఛతీతి అత్థో.

౩౧. ఓత్తప్పబలనిద్దేసే ఓత్తప్పితబ్బేనాతి హేత్వత్థే కరణవచనం. ఓత్తప్పితబ్బయుత్తకేన ఓత్తప్పస్స హేతుభూతేన కాయదుచ్చరితాదినా వుత్తప్పకారాయ చ సమాపత్తియా ఓత్తప్పస్స హేతుభూతాయ ఓత్తప్పతి, భాయతీతి అత్థో.

౩౨. అలోభనిద్దేసే అలుబ్భనకవసేన అలోభో. న లుబ్భతీతిపి అలోభో. ఇదమస్స సభావపదం. అలుబ్భనాతి అలుబ్భనాకారో. లోభసమఙ్గీ పుగ్గలో లుబ్భితో నామ. న లుబ్భితో అలుబ్భితో. అలుబ్భితస్స భావో అలుబ్భితత్తం. సారాగపటిపక్ఖతో న సారాగోతి అసారాగో. అసారజ్జనాతి అసారజ్జనాకారో. అసారజ్జితస్స భావో అసారజ్జితత్తం. న అభిజ్ఝాయతీతి అనభిజ్ఝా. అలోభో కుసలమూలన్తి అలోభసఙ్ఖాతం కుసలమూలం. అలోభో హి కుసలానం ధమ్మానం మూలం పచ్చయట్ఠేనాతి కుసలమూలం. కుసలఞ్చ తం పచ్చయట్ఠేన మూలఞ్చాతిపి కుసలమూలం.

౩౩. అదోసనిద్దేసే అదుస్సనకవసేన అదోసో. న దుస్సతీతిపి అదోసో. ఇదమస్స సభావపదం. అదుస్సనాతి అదుస్సనాకారో. అదుస్సితస్స భావో అదుస్సితత్తం. బ్యాపాదపటిపక్ఖతో న బ్యాపాదోతి అబ్యాపాదో. కోధదుక్ఖపటిపక్ఖతో న బ్యాపజ్జోతి అబ్యాపజ్జో. అదోససఙ్ఖాతం కుసలమూలం అదోసో కుసలమూలం. తం వుత్తత్థమేవ.

౪౦-౪౧. కాయపస్సద్ధినిద్దేసాదీసు యస్మా కాయోతి తయో ఖన్ధా అధిప్పేతా, తస్మా వేదనాక్ఖన్ధస్సాతిఆది వుత్తం. పస్సమ్భన్తి ఏతాయ తే ధమ్మా, విగతదరథా భవన్తి, సమస్సాసప్పత్తాతి పస్సద్ధి. దుతియపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. పస్సమ్భనాతి పస్సమ్భనాకారో. దుతియపదం ఉపసగ్గవసేన వడ్ఢితం. పస్సద్ధిసమఙ్గితాయ పటిప్పస్సమ్భితస్స ఖన్ధత్తయస్స భావో పటిప్పస్సమ్భితత్తం. సబ్బపదేహిపి తిణ్ణం ఖన్ధానం కిలేసదరథపటిప్పస్సద్ధి ఏవ కథితా. దుతియనయేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స దరథపటిప్పస్సద్ధి కథితా.

౪౨-౪౩. లహుతాతి లహుతాకారో. లహుపరిణామతాతి లహుపరిణామో ఏతేసం ధమ్మానన్తి లహుపరిణామా; తేసం భావో లహుపరిణామతా; సీఘం సీఘం పరివత్తనసమత్థతాతి వుత్తం హోతి. అదన్ధనతాతి గరుభావపటిక్ఖేపవచనమేతం; అభారియతాతి అత్థో. అవిత్థనతాతి మానాదికిలేసభారస్స అభావేన అథద్ధతా. ఏవం పఠమేన తిణ్ణం ఖన్ధానం లహుతాకారో కథితో. దుతియేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స లహుతాకారో కథితో.

౪౪-౪౫. ముదుతాతి ముదుభావో. మద్దవతాతి మద్దవం వుచ్చతి సినిద్ధం, మట్ఠం; మద్దవస్స భావో మద్దవతా. అకక్ఖళతాతి అకక్ఖళభావో. అకథినతాతి అకథినభావో. ఇధాపి పురిమనయేన తిణ్ణం ఖన్ధానం, పచ్ఛిమనయేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ముదుతాకారోవ కథితో.

౪౬-౪౭. కమ్మఞ్ఞతాతి కమ్మని సాధుతా; కుసలకిరియాయ వినియోగక్ఖమతాతి అత్థో. సేసపదద్వయం బ్యఞ్జనవసేన వడ్ఢితం. పదద్వయేనాపి హి పురిమనయేన తిణ్ణం ఖన్ధానం, పచ్ఛిమనయేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స కమ్మనియాకారోవ కథితో.

౪౮-౪౯. పగుణతాతి పగుణభావో, అనాతురతా నిగ్గిలానతాతి అత్థో. సేసపదద్వయం బ్యఞ్జనవసేన వడ్ఢితం. ఇధాపి పురిమనయేన తిణ్ణం ఖన్ధానం, పచ్ఛిమనయేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స నిగ్గిలానాకారోవ కథితో.

౫౦-౫౧. ఉజుకతాతి ఉజుకభావో, ఉజుకేనాకారేన పవత్తనతాతి అత్థో. ఉజుకస్స ఖన్ధత్తయస్స విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స చ భావో ఉజుకతా. అజిమ్హతాతి గోముత్తవఙ్కభావపటిక్ఖేపో. అవఙ్కతాతి చన్దలేఖావఙ్కభావపటిక్ఖేపో. అకుటిలతాతి నఙ్గలకోటివఙ్కభావపటిక్ఖేపో.

యో హి పాపం కత్వావ ‘న కరోమీ’తి భాసతి, సో గన్త్వా పచ్చోసక్కనతాయ ‘గోముత్తవఙ్కో’ నామ హోతి. యో పాపం కరోన్తోవ ‘భాయామహం పాపస్సా’తి భాసతి, సో యేభుయ్యేన కుటిలతాయ ‘చన్దలేఖావఙ్కో’ నామ హోతి. యో పాపం కరోన్తోవ ‘కో పాపస్స న భాయేయ్యా’తి భాసతి, సో నాతికుటిలతాయ ‘నఙ్గలకోటివఙ్కో’ నామ హోతి. యస్స వా తీణిపి కమ్మద్వారాని అసుద్ధాని, సో ‘గోముత్తవఙ్కో’ నామ హోతి. యస్స యాని కానిచి ద్వే, సో ‘చన్దలేఖావఙ్కో’ నామ. యస్స యంకిఞ్చి ఏకం, సో ‘నఙ్గలకోటివఙ్కో నామ.

దీఘభాణకా పనాహు – ఏకచ్చో భిక్ఖు సబ్బవయే ఏకవీసతియా అనేసనాసు, ఛసు చ అగోచరేసు చరతి, అయం ‘గోముత్తవఙ్కో’ నామ. ఏకో పఠమవయే చతుపారిసుద్ధిసీలం పరిపూరేతి, లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, మజ్ఝిమవయపచ్ఛిమవయేసు పురిమసదిసో, అయం ‘చన్దలేఖావఙ్కో’ నామ. ఏకో పఠమవయే మజ్ఝిమవయేపి చతుపారిసుద్ధిసీలం పూరేతి, లజ్జీ కుక్కుచ్చకో సిక్ఖాకామో హోతి, పచ్ఛిమవయే పురిమసదిసో. అయం ‘నఙ్గలకోటివఙ్కో’ నామ.

తస్స కిలేసవసేన ఏవం వఙ్కస్స పుగ్గలస్స భావో జిమ్హతా వఙ్కతా కుటిలతాతి వుచ్చతి. తాసం పటిక్ఖేపవసేన అజిమ్హతాదికా వుత్తా. ఖన్ధాధిట్ఠానావ దేసనా కతా. ఖన్ధానఞ్హి ఏతా అజిమ్హతాదికా, నో పుగ్గలస్సాతి. ఏవం సబ్బేహిపి ఇమేహి పదేహి పురిమనయేన తిణ్ణం ఖన్ధానం, పచ్ఛిమనయేన విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్సాతి అరూపీనం ధమ్మానం నిక్కిలేసతాయ ఉజుతాకారోవ కథితోతి వేదితబ్బో.

ఇదాని య్వాయం యేవాపనాతి అప్పనావారో వుత్తో, తేన ధమ్ముద్దేసవారే దస్సితానం ‘యేవాపనకానం’యేవ సఙ్ఖేపతో నిద్దేసో కథితో హోతీతి.

నిద్దేసవారకథా నిట్ఠితా.

ఏత్తావతా పుచ్ఛా సమయనిద్దేసో ధమ్ముద్దేసో అప్పనాతి ఉద్దేసవారే చతూహి పరిచ్ఛేదేహి, పుచ్ఛా సమయనిద్దేసో ధమ్ముద్దేసో అప్పనాతి నిద్దేసవారే చతూహి పరిచ్ఛేదేహీతి అట్ఠపరిచ్ఛేదపటిమణ్డితో ధమ్మవవత్థానవారో నిట్ఠితోవ హోతి.

కోట్ఠాసవారో

౫౮-౧౨౦. ఇదాని తస్మిం ఖో పన సమయే చత్తారో ఖన్ధా హోన్తీతి సఙ్గహవారో ఆరద్ధో. సో ఉద్దేసనిద్దేసపటినిద్దేసానం వసేన తివిధో హోతి. తత్థ ‘తస్మిం ఖో పన సమయే చత్తారో ఖన్ధా’తి ఏవమాదికో ఉద్దేసో. కతమే తస్మిం సమయే చత్తారో ఖన్ధా’తిఆదికో నిద్దేసో. కతమో తస్మిం సమయే వేదనాక్ఖన్ధోతిఆదికో పటినిద్దేసోతి వేదితబ్బో.

తత్థ ఉద్దేసవారే చత్తారో ఖన్ధాతిఆదయో తేవీసతి కోట్ఠాసా హోన్తి. తేసం ఏవమత్థో వేదితబ్బో – యస్మిం సమయే కామావచరం పఠమం మహాకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి, యే తస్మిం సమయే చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పన్నా, ఠపేత్వా యేవాపనకే, పాళిఆరుళ్హా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మా, తే సబ్బేపి సఙ్గయ్హమానా రాసట్ఠేన చత్తారోవ ఖన్ధా హోన్తి. హేట్ఠా వుత్తేన ఆయతనట్ఠేన ద్వే ఆయతనాని హోన్తి. సభావట్ఠేన సుఞ్ఞతట్ఠేన నిస్సత్తట్ఠేన ద్వేవ ధాతుయో హోన్తి. పచ్చయసఙ్ఖాతేన ఆహారట్ఠేన తయోవేత్థ ధమ్మా ఆహారా హోన్తి. అవసేసా నో ఆహారా.

‘కిం పనేతే అఞ్ఞమఞ్ఞం వా తంసముట్ఠానరూపస్స వా పచ్చయా న హోన్తీ’తి? ‘నో న హోన్తి. ఇమే పన తథా చ హోన్తి, అఞ్ఞథా చాతి సమానేపి పచ్చయత్తే అతిరేకపచ్చయా హోన్తి, తస్మా ఆహారాతి వుత్తా. కథం? ఏతేసు హి ఫస్సాహారో, యేసం ధమ్మానం అవసేసా చిత్తచేతసికా పచ్చయా హోన్తి, తేసఞ్చ పచ్చయో హోతి, తిస్సో చ వేదనా ఆహరతి. మనోసఞ్చేతనాహారో తేసఞ్చ పచ్చయో హోతి తయో చ భవే ఆహరతి. విఞ్ఞాణాహారో తేసఞ్చ పచ్చయో హోతి పటిసన్ధినామరూపఞ్చ ఆహరతీ’తి. ‘నను చ సో విపాకోవ ఇదం పన కుసలవిఞ్ఞాణ’న్తి? ‘కిఞ్చాపి కుసలవిఞ్ఞాణం, తంసరిక్ఖతాయ పన విఞ్ఞాణాహారో’త్వేవ వుత్తం. ఉపత్థమ్భకట్ఠేన వా ఇమే తయో ఆహారాతి వుత్తా. ఇమే హి సమ్పయుత్తధమ్మానం, కబళీకారాహారో వియ రూపకాయస్స, ఉపత్థమ్భకపచ్చయా హోన్తి. తేనేవ వుత్తం – ‘‘అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫).

అపరో నయో – అజ్ఝత్తికసన్తతియా విసేసపచ్చయత్తా కబళీకారాహారో చ ఇమే చ తయో ధమ్మా ఆహారాతి వుత్తా. విసేసపచ్చయో హి కబళీకారాహారభక్ఖానం సత్తానం రూపకాయస్స కబళీకారో ఆహారో; నామకాయే వేదనాయ ఫస్సో, విఞ్ఞాణస్స మనోసఞ్చేతనా, నామరూపస్స విఞ్ఞాణం. యథాహ –

‘‘సేయ్యథాపి, భిక్ఖవే, అయం కాయో ఆహారట్ఠితికో, ఆహారం పటిచ్చ తిట్ఠతి, అనాహారో నో తిట్ఠతి’’ (సం. ని. ౫.౧౮౩). తథా ఫస్సపచ్చయా వేదనా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపన్తి (సం. ని. ౨.౧).

అధిపతియట్ఠేన పన అట్ఠేవ ధమ్మా ఇన్ద్రియాని హోన్తి, న అవసేసా. తేన వుత్తం – అట్ఠిన్ద్రియాని హోన్తీతి. ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన పఞ్చేవ ధమ్మా ఝానఙ్గాని హోన్తి. తేన వుత్తం – పఞ్చఙ్గికం ఝానం హోతీతి.

నియ్యానట్ఠేన చ హేత్వట్ఠేన చ పఞ్చేవ ధమ్మా మగ్గఙ్గాని హోన్తి. తేన వుత్తం – పఞ్చఙ్గికో మగ్గో హోతీతి. కిఞ్చాపి హి అట్ఠఙ్గికో అరియమగ్గో, లోకియచిత్తే పన ఏకక్ఖణే తిస్సో విరతియో న లబ్భన్తి, తస్మా పఞ్చఙ్గికోతి వుత్తో. ‘నను చ ‘‘యథాగతమగ్గోతి ఖో, భిక్ఖు, అరియస్సేతం అట్ఠఙ్గికస్స మగ్గస్స అధివచన’’న్తి (సం. ని. ౪.౨౪౫) ఇమస్మిం సుత్తే ‘యథేవ లోకుత్తరమగ్గో అట్ఠఙ్గికో, పుబ్బభాగవిపస్సనామగ్గోపి తథేవ అట్ఠఙ్గికో’తి యథాగతవచనేన ఇమస్సత్థస్స దీపితత్తా, లోకియమగ్గేనాపి అట్ఠఙ్గికేన భవితబ్బన్తి? న భవితబ్బం. అయఞ్హి సుత్తన్తికదేసనా నామ పరియాయదేసనా. తేనాహ – ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧). అయం పన నిప్పరియాయదేసనా. లోకియచిత్తస్మిఞ్హి తిస్సో విరతియో ఏకక్ఖణే న లబ్భన్తి, తస్మా ‘పఞ్చఙ్గికో’వ వుత్తోతి.

అకమ్పియట్ఠేన పన సత్తేవ ధమ్మా బలాని హోన్తి. మూలట్ఠేన తయోవ ధమ్మా హేతూ. ఫుసనట్ఠేన ఏకోవ ధమ్మో ఫస్సో. వేదయితట్ఠేన ఏకోవ ధమ్మో వేదనా. సఞ్జాననట్ఠేన ఏకోవ ధమ్మో సఞ్ఞా. చేతయనట్ఠేన ఏకోవ ధమ్మో చేతనా. చిత్తవిచిత్తట్ఠేన ఏకోవ ధమ్మో చిత్తం. రాసట్ఠేన చేవ వేదయితట్ఠేన చ ఏకోవ ధమ్మో వేదనాక్ఖన్ధో. రాసట్ఠేన చ సఞ్జాననట్ఠేన చ ఏకోవ ధమ్మో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో. రాసట్ఠేన చ అభిసఙ్ఖరణట్ఠేన చ ఏకోవ ధమ్మో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో. రాసట్ఠేన చ చిత్తవిచిత్తట్ఠేన చ ఏకోవ ధమ్మో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో. విజాననట్ఠేన చేవ హేట్ఠా వుత్తఆయతనట్ఠేన చ ఏకమేవ మనాయతనం. విజాననట్ఠేన చ అధిపతియట్ఠేన చ ఏకమేవ మనిన్ద్రియం. విజాననట్ఠేన చ సభావసుఞ్ఞతనిస్సత్తట్ఠేన చ ఏకోవ ధమ్మో మనోవిఞ్ఞాణధాతు నామ హోతి, న అవసేసా. ఠపేత్వా పన చిత్తం, యథావుత్తేన అత్థేన అవసేసా సబ్బేపి ధమ్మా ఏకం ధమ్మాయతనమేవ, ఏకా చ ధమ్మధాతుయేవ హోతీతి.

యే వా పన తస్మిం సమయేతి ఇమినా పన అప్పనావారేన ఇధాపి హేట్ఠా వుత్తా యేవాపనకావ సఙ్గహితా. యథా చ ఇధ ఏవం సబ్బత్థ. ఇతో పరఞ్హి ఏత్తకమ్పి న విచారయిస్సామ. నిద్దేసపటినిద్దేసవారేసు హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బోతి.

సఙ్గహవారో నిట్ఠితో.

కోట్ఠాసవారోతిపి ఏతస్సేవ నామం.

సుఞ్ఞతవారో

౧౨౧-౧౪౫. ఇదాని తస్మిం ఖో పన సమయే ధమ్మా హోన్తీతి సుఞ్ఞతవారో ఆరద్ధో. సో ఉద్దేసనిద్దేసవసేన ద్విధా వవత్థితో. తత్థ ఉద్దేసవారే ‘ధమ్మా హోన్తీ’తి ఇమినా సద్ధిం చతువీసతి కోట్ఠాసా హోన్తి. సబ్బకోట్ఠాసేసు చ ‘చత్తారో ద్వే తయో’తి గణనపరిచ్ఛేదో న వుత్తో. కస్మా? సఙ్గహవారే పరిచ్ఛిన్నత్తా. తత్థ పరిచ్ఛిన్నధమ్మాయేవ హి ఇధాపి వుత్తా. న హేత్థ సత్తో వా భావో వా అత్తా వా ఉపలబ్భతి. ధమ్మావ ఏతే ధమ్మమత్తా అసారా అపరిణాయకాతి ఇమిస్సా సుఞ్ఞతాయ దీపనత్థం వుత్తా. తస్మా ఏవమేత్థ అత్థో వేదితబ్బో – యస్మిం సమయే కామావచరం పఠమం మహాకుసలచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తస్మిం సమయే చిత్తఙ్గవసేన ఉప్పన్నా అతిరేకపణ్ణాసధమ్మా సభావట్ఠేన ధమ్మా ఏవ హోన్తి. న అఞ్ఞో కోచి సత్తో వా భావో వా పోసో వా పుగ్గలో వా హోతీతి. తథా రాసట్ఠేన ఖన్ధావ హోన్తీతి. ఏవం పురిమనయేనేవ సబ్బపదేసు అత్థయోజనా వేదితబ్బా. యస్మా పన ఝానతో అఞ్ఞం ఝానఙ్గం, మగ్గతో వా అఞ్ఞం మగ్గఙ్గం నత్థి, తస్మా ఇధ ‘ఝానం హోతి, మగ్గో హోతి’ ఇచ్చేవ వుత్తం. ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన హి ఝానమేవ హేత్వట్ఠేన మగ్గోవ హోతి. న అఞ్ఞో కోచి సత్తో వా భావో వాతి. ఏవం సబ్బపదేసు అత్థయోజనా కాతబ్బా. నిద్దేసవారో ఉత్తానత్థోయేవాతి.

సుఞ్ఞతవారో నిట్ఠితో.

నిట్ఠితా చ తీహి మహావారేహి మణ్డేత్వా నిద్దిట్ఠస్స

పఠమచిత్తస్స అత్థవణ్ణనా.

దుతియచిత్తం

౧౪౬. ఇదాని దుతియచిత్తాదీని దస్సేతుం పున ‘‘కతమే ధమ్మా’’తిఆది ఆరద్ధం. తేసు సబ్బేసుపి పఠమచిత్తే వుత్తనయేనేవ తయో తయో మహావారా వేదితబ్బా. న కేవలఞ్చ మహావారా ఏవ, పఠమచిత్తే వుత్తసదిసానం సబ్బపదానం అత్థోపి వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఇతో పరమ్పి అపుబ్బపదవణ్ణనంయేవ కరిస్సామ. ఇమస్మిం తావ దుతియచిత్తనిద్దేసే ససఙ్ఖారేనాతి ఇదమేవ అపుబ్బం. తస్సత్థో – సహ సఙ్ఖారేనాతి ససఙ్ఖారో. తేన ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన సఉపాయేన పచ్చయగణేనాతి అత్థో. యేన హి ఆరమ్మణాదినా పచ్చయగణేన పఠమం మహాచిత్తం ఉప్పజ్జతి, తేనేవ సప్పయోగేన సఉపాయేన ఇదం ఉప్పజ్జతి.

తస్సేవం ఉప్పత్తి వేదితబ్బా – ఇధేకచ్చో భిక్ఖు విహారపచ్చన్తే వసమానో చేతియఙ్గణసమ్మజ్జనవేలాయ వా థేరుపట్ఠానవేలాయ వా సమ్పత్తాయ, ధమ్మసవనదివసే వా సమ్పత్తే ‘మయ్హం గన్త్వా పచ్చాగచ్ఛతో అతిదూరం భవిస్సతి, న గమిస్సామీ’తి చిన్తేత్వా పున చిన్తేతి – ‘భిక్ఖుస్స నామ చేతియఙ్గణం వా థేరుపట్ఠానం వా ధమ్మసవనం వా అగన్తుం అసారుప్పం, గమిస్సామీ’తి గచ్ఛతి. తస్సేవం అత్తనో పయోగేన వా, పరేన వా వత్తాదీనం అకరణే చ ఆదీనవం కరణే చ ఆనిసంసం దస్సేత్వా ఓవదియమానస్స, నిగ్గహవసేనేవ వా ‘ఏహి, ఇదం కరోహీ’తి కారియమానస్స ఉప్పన్నం కుసలచిత్తం ససఙ్ఖారేన పచ్చయగణేన ఉప్పన్నం నామ హోతీతి.

దుతియచిత్తం.

తతియచిత్తం

౧౪౭-౧౪౮. తతియే ఞాణేన విప్పయుత్తన్తి ఞాణవిప్పయుత్తం. ఇదమ్పి హి ఆరమ్మణే హట్ఠపహట్ఠం హోతి పరిచ్ఛిన్దకఞాణం పనేత్థ న హోతి. తస్మా ఇదం దహరకుమారకానం భిక్ఖుం దిస్వా ‘అయం థేరో మయ్హ’న్తి వన్దనకాలే, తేనేవ నయేన చేతియవన్దనధమ్మసవనకాలాదీసు చ ఉప్పజ్జతీతి వేదితబ్బం. పాళియం పనేత్థ సత్తసు ఠానేసు పఞ్ఞా పరిహాయతి. సేసం పాకతికమేవాతి.

తతియచిత్తం.

చతుత్థచిత్తం

౧౪౯. చతుత్థచిత్తేపి ఏసేవ నయో. ఇదం పన ససఙ్ఖారేనాతి వచనతో యదా మాతాపితరో దహరకుమారకే సీసే గహేత్వా చేతియాదీని వన్దాపేన్తి తే చ అనత్థికా సమానాపి హట్ఠపహట్ఠావ వన్దన్తి. ఏవరూపే కాలే లబ్భతీతి వేదితబ్బం.

చతుత్థచిత్తం.

పఞ్చమచిత్తం

౧౫౦. పఞ్చమే ఉపేక్ఖాసహగతన్తి ఉపేక్ఖావేదనాయ సమ్పయుత్తం. ఇదఞ్హి ఆరమ్మణే మజ్ఝత్తం హోతి. పరిచ్ఛిన్దకఞాణం పనేత్థ హోతియేవ. పాళియం పనేత్థ ఝానచతుక్కే ఉపేక్ఖా హోతీతి ఇన్ద్రియట్ఠకే ఉపేక్ఖిన్ద్రియం హోతీతి వత్వా సబ్బేసమ్పి వేదనాదిపదానం నిద్దేసే సాతాసాతసుఖదుక్ఖపటిక్ఖేపవసేన దేసనం కత్వా అదుక్ఖమసుఖవేదనా కథితా. తస్సా మజ్ఝత్తలక్ఖణే ఇన్దత్తకరణవసేన ఉపేక్ఖిన్ద్రియభావో వేదితబ్బో. పదపటిపాటియా చ ఏకస్మిం ఠానే పీతి పరిహీనా. తస్మా చిత్తఙ్గవసేన పాళిఆరుళ్హా పఞ్చపణ్ణాసేవ ధమ్మా హోన్తి. తేసం వసేన సబ్బకోట్ఠాసేసు సబ్బవారేసు చ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

పఞ్చమచిత్తం.

ఛట్ఠచిత్తాది

౧౫౬-౯. ఛట్ఠసత్తమఅట్ఠమాని దుతియతతియచతుత్థేసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. కేవలఞ్హి ఇమేసు వేదనాపరివత్తనఞ్చేవ పీతిపరిహానఞ్చ హోతి. సేసం సద్ధిం ఉప్పత్తినయేన తాదిసమేవ. కరుణాముదితా పరికమ్మకాలేపి హి ఇమేసం ఉప్పత్తి మహాఅట్ఠకథాయం అనుఞ్ఞాతా ఏవ. ఇమాని అట్ఠ కామావచరకుసలచిత్తాని నామ.

పుఞ్ఞకిరియవత్థాదికథా

తాని సబ్బానిపి దసహి పుఞ్ఞకిరియవత్థూహి దీపేతబ్బాని. కథం? దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు, సీలమయం… భావనామయం… అపచితిసహగతం… వేయ్యావచ్చసహగతం… పత్తానుప్పదానం… అబ్భనుమోదనం… దేసనామయం… సవనమయం… దిట్ఠిజుకమ్మం పుఞ్ఞకిరియవత్థూతి ఇమాని దస పుఞ్ఞకిరియవత్థూని నామ. తత్థ దానమేవ దానమయం. పుఞ్ఞకిరియా చ సా తేసం తేసం ఆనిసంసానం వత్థు చాతి పుఞ్ఞకిరియవత్థు. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ చీవరాదీసు చతూసు పచ్చయేసు, రూపాదీసు వా ఛసు ఆరమ్మణేసు, అన్నాదీసు వా దససు దానవత్థూసు, తం తం దేన్తస్స తేసం తేసం ఉప్పాదనతో పట్ఠాయ పుబ్బభాగే, పరిచ్చాగకాలే, పచ్ఛా సోమనస్సచిత్తేన అనుస్సరణకాలే చాతి తీసు కాలేసు పవత్తా చేతనా ‘దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ.

పఞ్చసీలం అట్ఠసీలం దససీలం సమాదియన్తస్స, ‘పబ్బజిస్సామీ’తి విహారం గచ్ఛన్తస్స, పబ్బజన్తస్స, ‘మనోరథం మత్థకం పాపేత్వా పబ్బజితో వత’మ్హి, ‘సాధు సాధూ’తి ఆవజ్జేన్తస్స, పాతిమోక్ఖం సంవరన్తస్స, చీవరాదయో పచ్చయే పచ్చవేక్ఖన్తస్స, ఆపాథగతేసు రూపాదీసు చక్ఖుద్వారాదీని సంవరన్తస్స, ఆజీవం సోధేన్తస్స చ పవత్తా చేతనా ‘సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ.

పటిసమ్భిదాయం వుత్తేన విపస్సనామగ్గేన చక్ఖుం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో భావేన్తస్స…పే… మనం… రూపే…పే… ధమ్మే… చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం,… చక్ఖుసమ్ఫస్సం…పే… మనోసమ్ఫస్సం, చక్ఖుసమ్ఫస్సజం వేదనం…పే… మనోసమ్ఫస్సజం వేదనం, …పే… రూపసఞ్ఞం…పే… జరామరణం అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో భావేన్తస్స పవత్తా చేతనా, అట్ఠతింసాయ వా ఆరమ్మణేసు అప్పనం అప్పత్తా సబ్బాపి చేతనా ‘భావనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ.

మహల్లకం పన దిస్వా పచ్చుగ్గమనపత్తచీవరపటిగ్గహణఅభివాదనమగ్గసమ్పదానాదివసేన ‘అపచితిసహగతం’ వేదితబ్బం.

వుడ్ఢతరానం వత్తప్పటిపత్తికరణవసేన గామం పిణ్డాయ పవిట్ఠం భిక్ఖుం దిస్వా పత్తం గహేత్వా గామే భిక్ఖం సమాదపేత్వా ఉపసంహరణవసేన, ‘గచ్ఛ భిక్ఖూనం పత్తం ఆహరా’తి సుత్వా వేగేన గన్త్వా పత్తాహరణాదివసేన చ కాయవేయ్యావటికకాలే ‘వేయ్యావచ్చసహగతం’ వేదితబ్బం.

దానం దత్వా గన్ధాదీహి పూజం కత్వా ‘అసుకస్స నామ పత్తి హోతూ’తి వా, ‘సబ్బసత్తానం హోతూ’తి వా పత్తిం దదతో ‘పత్తానుప్పదానం’ వేదితబ్బం. కిం పనేవం పత్తిం దదతో పుఞ్ఞక్ఖయో హోతీతి? న హోతి. యథా పన ఏకం దీపం జాలేత్వా తతో దీపసహస్సం జాలేన్తస్స పఠమదీపో ఖీణోతి న వత్తబ్బో; పురిమాలోకేన పన సద్ధిం పచ్ఛిమాలోకో ఏకతో హుత్వా అతిమహా హోతి. ఏవమేవ పత్తిం దదతో పరిహాని నామ నత్థి. వుడ్ఢియేవ పన హోతీతి వేదితబ్బో.

పరేహి దిన్నాయ పత్తియా వా అఞ్ఞాయ వా పుఞ్ఞకిరియాయ ‘సాధు సాధూ’తి అనుమోదనవసేన ‘అబ్భనుమోదనం’ వేదితబ్బం.

ఏకో ‘ఏవం మం ధమ్మకథికోతి మం జానిస్సన్తీ’తి ఇచ్ఛాయ ఠత్వా లాభగరుకో హుత్వా దేసేతి, తం న మహప్ఫలం. ఏకో అత్తనో పగుణం ధమ్మం అపచ్చాసీసమానో విముత్తాయతనసీసేన పరేసం దేసేతి, ఇదం ‘దేసనామయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ.

ఏకో సుణన్తో ‘ఇతి మం సద్ధోతి జానిస్సన్తీ’తి సుణాతి, తం న మహప్ఫలం. ఏకో ‘ఏవం మే మహప్ఫలం భవిస్సతీ’తి హితఫరణేన ముదుచిత్తేన ధమ్మం సుణాతి, ఇదం ‘సవనమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ.

దిట్ఠిం ఉజుం కరోన్తస్స ‘దిట్ఠిజుకమ్మం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ. దీఘభాణకా పనాహు – ‘దిట్ఠిజుకమ్మం సబ్బేసం నియమలక్ఖణం, యంకిఞ్చి పుఞ్ఞం కరోన్తస్స హి దిట్ఠియా ఉజుకభావేనేవ మహప్ఫలం హోతీ’తి.

ఏతేసు పన పుఞ్ఞకిరియవత్థూసు దానమయం తావ ‘దానం దస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స ఉప్పజ్జతి, దానం దదతో ఉప్పజ్జతి, ‘దిన్నం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పజ్జతి. ఏవం పుబ్బచేతనం ముఞ్చనచేతనం అపరచేతనన్తి తిస్సోపి చేతనా ఏకతో కత్వా ‘దానమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ హోతి. సీలమయమ్పి ‘సీలం పూరేస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స ఉప్పజ్జతి, సీలపూరణకాలే ఉప్పజ్జతి, ‘పూరితం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పజ్జతి. తా సబ్బాపి ఏకతో కత్వా ‘సీలమయం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ హోతి…పే… దిట్ఠిజుకమ్మమ్పి ‘దిట్ఠిం ఉజుకం కరిస్సామీ’తి చిన్తేన్తస్స ఉప్పజ్జతి, దిట్ఠిం ఉజుం కరోన్తస్స ఉప్పజ్జతి, ‘దిట్ఠి మే ఉజుకా కతా’తి పచ్చవేక్ఖన్తస్స ఉప్పజ్జతి. తా సబ్బాపి ఏకతో కత్వా ‘దిట్ఠిజుకమ్మం పుఞ్ఞకిరియవత్థు’ నామ హోతి.

సుత్తే పన తీణియేవ పుఞ్ఞకిరియవత్థూని ఆగతాని. తేసు ఇతరేసమ్పి సఙ్గహో వేదితబ్బో. అపచితివేయ్యావచ్చాని హి సీలమయే సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. పత్తానుప్పదానఅబ్భనుమోదనాని దానమయే. దేసనాసవనదిట్ఠిజుకమ్మాని భావనామయే. యే పన ‘దిట్ఠిజుకమ్మం సబ్బేసం నియమలక్ఖణ’న్తి వదన్తి తేసం తం తీసుపి సఙ్గహం గచ్ఛతి. ఏవమేతాని సఙ్ఖేపతో తీణి హుత్వా విత్థారతో దస హోన్తి.

తేసు ‘దానం దస్సామీ’తి చిన్తేన్తో అట్ఠన్నం కామావచరకుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరేనేవ చిన్తేతి; దదమానోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన దేతి; ‘దానం మే దిన్న’న్తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘సీలం పూరేస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి; సీలం పూరేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పూరేతి, ‘సీలం మే పూరిత’న్తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘భావనం భావేస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి; భావేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన భావేతి; ‘భావనా మే భావితా’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి.

‘జేట్ఠాపచితికమ్మం కరిస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి, కరోన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన కరోతి, ‘కతం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘కాయవేయ్యావటికకమ్మం కరిస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి, కరోన్తోపి, ‘కతం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘పత్తిం దస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి, దదన్తోపి, ‘దిన్నం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి, ‘పత్తిం వా సేసకుసలం వా అనుమోదిస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి; అనుమోదన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన అనుమోదతి, ‘అనుమోదితం మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘ధమ్మం దేసేస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి, దేసేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన దేసేతి, ‘దేసితో మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘ధమ్మం సోస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి, సుణన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన సుణాతి, ‘సుతో మే’తి పచ్చవేక్ఖన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి. ‘దిట్ఠిం ఉజుకం కరిస్సామీ’తి చిన్తేన్తోపి తేసంయేవ అఞ్ఞతరేన చిన్తేతి, ఉజుం కరోన్తో పన చతున్నం ఞాణసమ్పయుత్తానం అఞ్ఞతరేన కరోతి, ‘దిట్ఠి మే ఉజుకా కతా’తి పచ్చవేక్ఖన్తో అట్ఠన్నం అఞ్ఞతరేన పచ్చవేక్ఖతి.

ఇమస్మిం ఠానే చత్తారి అనన్తాని నామ గహితాని. చత్తారి హి అనన్తాని – ఆకాసో అనన్తో, చక్కవాళాని అనన్తాని, సత్తనికాయో అనన్తో, బుద్ధఞ్ఞాణం అనన్తం. ఆకాసస్స హి పురత్థిమాయ దిసాయ వా పచ్ఛిముత్తరదక్ఖిణాసు వా ఏత్తకాని వా యోజనసతాని ఏత్తకాని వా యోజనసహస్సానీతి పరిచ్ఛేదో నత్థి. సినేరుమత్తమ్పి అయోకూటం పథవిం ద్విధా కత్వా హేట్ఠా ఖిత్తం భస్సేథేవ, నో పతిట్ఠం లభేథ, ఏవం ఆకాసం అనన్తం నామ.

చక్కవాళానమ్పి సతేహి వా సహస్సేహి వా పరిచ్ఛేదో నత్థి. సచేపి హి అకనిట్ఠభవనే నిబ్బత్తా, దళ్హథామధనుగ్గహస్స లహుకేన సరేన తిరియం తాలచ్ఛాయం అతిక్కమనమత్తేన కాలేన చక్కవాళసతసహస్సం అతిక్కమనసమత్థేన జవేన సమన్నాగతా చత్తారో మహాబ్రహ్మానో ‘చక్కవాళపరియన్తం పస్సిస్సామా’తి తేన జవేన ధావేయ్యుం, చక్కవాళపరియన్తం అదిస్వావ పరినిబ్బాయేయ్యుం, ఏవం చక్కవాళాని అనన్తాని నామ.

ఏత్తకేసు పన చక్కవాళేసు ఉదకట్ఠకథలట్ఠకసత్తానం పమాణం నత్థి. ఏవం సత్తనికాయో అనన్తో నామ. తతోపి బుద్ధఞాణం అనన్తమేవ.

ఏవం అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణానం సత్తానం కామావచరసోమనస్ససహగతఞాణసమ్పయుత్తఅసఙ్ఖారికకుసలచిత్తాని ఏకస్స బహూని ఉప్పజ్జన్తి. బహూనమ్పి బహూని ఉప్పజ్జన్తి. తాని సబ్బానిపి కామావచరట్ఠేన సోమనస్ససహగతట్ఠేన ఞాణసమ్పయుత్తట్ఠేన అసఙ్ఖారికట్ఠేన ఏకత్తం గచ్ఛన్తి. ఏకమేవ సోమనస్ససహగతం తిహేతుకం అసఙ్ఖారికం మహాచిత్తం హోతి. తథా ససఙ్ఖారికం మహాచిత్తం…పే… తథా ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణవిప్పయుత్తం ద్విహేతుకం ససఙ్ఖారికచిత్తన్తి. ఏవం సబ్బానిపి అపరిమాణేసు చక్కవాళేసు అపరిమాణానం సత్తానం ఉప్పజ్జమానాని కామావచరకుసలచిత్తాని సమ్మాసమ్బుద్ధో మహాతులాయ తులయమానో వియ, తుమ్బే పక్ఖిపిత్వా మినమానో వియ, సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా ‘అట్ఠేవేతానీ’తి సరిక్ఖట్ఠేన అట్ఠేవ కోట్ఠాసే కత్వా దస్సేసి.

పున ఇమస్మిం ఠానే ఛబ్బిధేన పుఞ్ఞాయూహనం నామ గహితం. పుఞ్ఞఞ్హి అత్థి సయంకారం అత్థి పరంకారం, అత్థి సాహత్థికం అత్థి ఆణత్తికం, అత్థి సమ్పజానకతం అత్థి అసమ్పజానకతన్తి.

తత్థ అత్తనో ధమ్మతాయ కతం ‘సయంకారం’ నామ. పరం కరోన్తం దిస్వా కతం ‘పరంకారం’ నామ. సహత్థేన కతం ‘సాహత్థికం’ నామ. ఆణాపేత్వా కారితం ‘ఆణత్తికం’ నామ. కమ్మఞ్చ ఫలఞ్చ సద్దహిత్వా కతం ‘సమ్పజానకతం’ నామ. కమ్మమ్పి ఫలమ్పి అజానిత్వా కతం ‘అసమ్పజానకతం’ నామ. తేసు సయంకారం కరోన్తోపి ఇమేసం అట్ఠన్నం కుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరేనేవ కరోతి. పరంకారం కరోన్తోపి, సహత్థేన కరోన్తోపి, ఆణాపేత్వా కరోన్తోపి ఇమేసం అట్ఠన్నం కుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరేనేవ కరోతి. సమ్పజానకరణం పన చతూహి ఞాణసమ్పయుత్తేహి హోతి. అసమ్పజానకరణం చతూహి ఞాణవిప్పయుత్తేహి.

అపరాపి ఇమస్మిం ఠానే చతస్సో దక్ఖిణావిసుద్ధియో గహితా – పచ్చయానం ధమ్మికతా, చేతనామహత్తం, వత్థుసమ్పత్తి, గుణాతిరేకతాతి. తత్థ ధమ్మేన సమేన ఉప్పన్నా పచ్చయా ‘ధమ్మికా’ నామ. సద్దహిత్వా ఓకప్పేత్వా దదతో పన ‘చేతనామహత్తం’ నామ హోతి. ఖీణాసవభావో ‘వత్థుసమ్పత్తి’ నామ. ఖీణాసవస్సేవ నిరోధా వుట్ఠితభావో ‘గుణాతిరేకతా’ నామ. ఇమాని చత్తారి సమోధానేత్వా దాతుం సక్కోన్తస్స కామావచరం కుసలం ఇమస్మింయేవ అత్తభావే విపాకం దేతి. పుణ్ణకసేట్ఠికాకవలియసుమనమాలాకారాదీనం (ధ. ప. అట్ఠ. ౨.౨౨౫ పుణ్ణదాసీవత్థు) (ధ. ప. అట్ఠ. ౧.౬౭ సుమనమాలాకారవత్థు) వియ.

సఙ్ఖేపతో పనేతం సబ్బమ్పి కామావచరకుసలచిత్తం ‘చిత్త’న్తి కరిత్వా చిత్తవిచిత్తట్ఠేన ఏకమేవ హోతి. వేదనావసేన సోమనస్ససహగతం ఉపేక్ఖాసహగతన్తి దువిధం హోతి. ఞాణవిభత్తిదేసనావసేన చతుబ్బిధం హోతి. సోమనస్ససహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం మహాచిత్తఞ్హి ఉపేక్ఖాసహగతం ఞాణసమ్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం మహాచిత్తఞ్చ ఞాణసమ్పయుత్తట్ఠేన అసఙ్ఖారికట్ఠేన చ ఏకమేవ హోతి. తథా ఞాణసమ్పయుత్తం ససఙ్ఖారికం, ఞాణవిప్పయుత్తం అసఙ్ఖారికం, ఞాణవిప్పయుత్తం ససఙ్ఖారికఞ్చాతి. ఏవం ఞాణవిభత్తిదేసనావసేన చతుబ్బిధే పనేతస్మిం అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిభత్తితో చత్తారి అసఙ్ఖారికాని చత్తారి ససఙ్ఖారికానీతి అట్ఠేవ కుసలచిత్తాని హోన్తి. తాని యాథావతో ఞత్వా భగవా సబ్బఞ్ఞూ గణీవరో మునిసేట్ఠో ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతీతి.

అట్ఠసాలినియా ధమ్మసఙ్గహట్ఠకథాయ

కామావచరకుసలనిద్దేసో సమత్తో.