ధమ్ముద్దేసవారో

ఝానఙ్గరాసివణ్ణనా

వితక్కేతీతి వితక్కో; వితక్కనం వా వితక్కో; ఊహనన్తి వుత్తం హోతి. స్వాయం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనలక్ఖణో. సో హి ఆరమ్మణే చిత్తం ఆరోపేతి. యథా హి కోచి రాజవల్లభం ఞాతిం వా మిత్తం వా నిస్సాయ రాజగేహం ఆరోహతి, ఏవం వితక్కం నిస్సాయ చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. తస్మా సో ఆరమ్మణే చిత్తస్స అభినిరోపనలక్ఖణోతి వుత్తో. నాగసేనత్థేరో పనాహ – ఆకోటనలక్ఖణో వితక్కో. ‘‘యథా, మహారాజ, భేరీ ఆకోటితా అథ పచ్ఛా అనురవతి అనుసద్దాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యథా ఆకోటనా ఏవం వితక్కో దట్ఠబ్బో. యథా పచ్ఛా అనురవనా అనుసద్దాయనా ఏవం విచారో దట్ఠబ్బో’’తి (మి. ప. ౨.౩.౧౪ థోకం విసదిసం). స్వాయం ఆహననపరియాహననరసో. తథా హి తేన యోగావచరో ఆరమ్మణం వితక్కాహతం వితక్కపరియాహతం కరోతీతి వుచ్చతి. ఆరమ్మణే చిత్తస్స ఆనయనపచ్చుపట్ఠానో.

ఆరమ్మణే తేన చిత్తం విచరతీతి విచారో; విచరణం వా విచారో. అనుసఞ్చరణన్తి వుత్తం హోతి. స్వాయం ఆరమ్మణానుమజ్జనలక్ఖణో. తత్థ సహజాతానుయోజనరసో. చిత్తస్స అనుప్పబన్ధపచ్చుపట్ఠానో. సన్తేపి చ నేసం కత్థచి అవియోగే ఓళారికట్ఠేన పుబ్బఙ్గమట్ఠేన చ ఘణ్టాభిఘాతో వియ అభినిరోపనట్ఠేన చ చేతసో పఠమాభినిపాతో వితక్కో. సుఖుమట్ఠేన అనుమజ్జనసభావట్ఠేన చ ఘణ్టానురవో వియ అనుప్పబన్ధో విచారో. విప్ఫారవా చేత్థ వితక్కో, పఠముప్పత్తికాలే పరిప్ఫన్దభూతో చిత్తస్స. ఆకాసే ఉప్పతితుకామస్స పక్ఖినో పక్ఖవిక్ఖేపో వియ. పదుమాభిముఖపాతో వియ చ గన్ధానుబద్ధచేతసో భమరస్స. సన్తవుత్తి విచారో నాతిపరిప్ఫన్దనభావో చిత్తస్స, ఆకాసే ఉప్పతితస్స పక్ఖినో పక్ఖప్పసారణం వియ, పరిబ్భమనం వియ చ పదుమాభిముఖపతితస్స భమరస్స పదుమస్స ఉపరిభాగే.

అట్ఠకథాయం పన ‘‘ఆకాసే గచ్ఛతో మహాసకుణస్స ఉభోహి పక్ఖేహి వాతం గహేత్వా పక్ఖే సన్నిసీదాపేత్వా గమనం వియ ఆరమ్మణే చేతసో అభినిరోపనభావేన పవత్తో వితక్కో. సో హి ఏకగ్గో హుత్వా అప్పేతి వాతగ్గహణత్థం పక్ఖే ఫన్దాపయమానస్స గమనం వియ. అనుమజ్జభావేన పవత్తో విచారో. సో హి ఆరమ్మణం అనుమజ్జతీతి వుత్తం, తం అనుప్పబన్ధనేన పవత్తియం అతివియ యుజ్జతి. సో పన నేసం విసేసో పఠమదుతియజ్ఝానేసు పాకటో హోతి. అపిచ మలగ్గహితం కంసభాజనం ఏకేన హత్థేన దళ్హం గహేత్వా ఇతరేన హత్థేన చుణ్ణతేలవాలణ్డుపకేన పరిమజ్జన్తస్స దళ్హగ్గహణహత్థో వియ వితక్కో, పరిమజ్జనహత్థో వియ విచారో. తథా కుమ్భకారస్స దణ్డప్పహారేన చక్కం భమయిత్వా భాజనం కరోన్తస్స ఉప్పీళనహత్థో వియ వితక్కో, ఇతో చితో చ సఞ్చరణహత్థో వియ విచారో. తథా మణ్డలం కరోన్తస్స మజ్ఝే సన్నిరుమ్భిత్వా ఠితకణ్టకో వియ అభినిరోపనో వితక్కో, బహిపరిబ్భమనకణ్టకో వియ అనుమజ్జమానో విచారో.

పిణయతీతి పీతి. సా సమ్పియాయనలక్ఖణా. కాయచిత్తపీణనరసా, ఫరణరసా వా. ఓదగ్యపచ్చుపట్ఠానా. సా పనేసా ఖుద్దికాపీతి, ఖణికాపీతి, ఓక్కన్తికాపీతి, ఉబ్బేగాపీతి, ఫరణాపీతీతి పఞ్చవిధా హోతి.

తత్థ ఖుద్దికాపీతి సరీరే లోమహంసమత్తమేవ కాతుం సక్కోతి. ఖణికాపీతి ఖణే ఖణే విజ్జుప్పాదసదిసా హోతి. ఓక్కన్తికాపీతి, సముద్దతీరం వీచి వియ, కాయం ఓక్కమిత్వా ఓక్కమిత్వా భిజ్జతి. ఉబ్బేగాపీతి బలవతీ హోతి, కాయం ఉద్ధగ్గం కత్వా ఆకాసే లఙ్ఘాపనప్పమాణప్పత్తా. తథా హి పుణ్ణవల్లికవాసీ మహాతిస్సత్థేరో పుణ్ణమదివసే సాయం చేతియఙ్గణం గన్త్వా చన్దాలోకం దిస్వా మహాచేతియాభిముఖో హుత్వా ‘ఇమాయ వత వేలాయ చతస్సో పరిసా మహాచేతియం వన్దన్తీ’తి పకతియా దిట్ఠారమ్మణవసేన బుద్ధారమ్మణం ఉబ్బేగం పీతిం ఉప్పాదేత్వా సుధాతలే పహటచిత్రగేణ్డుకో వియ ఆకాసే ఉప్పతిత్వా మహాచేతియఙ్గణేయేవ అట్ఠాసి.

తథా గిరికణ్డకవిహారస్స ఉపనిస్సయే వత్తకాలకగామే ఏకా కులధీతాపి బలవబుద్ధారమ్మణాయ ఉబ్బేగాయ పీతియా ఆకాసే లఙ్ఘేసి. తస్సా కిర మాతాపితరో సాయం ధమ్మసవనత్థాయ విహారం గచ్ఛన్తా ‘అమ్మ, త్వం గరుభారా, అకాలే విచరితుం న సక్కోసి, మయం తుయ్హం పత్తిం కత్వా ధమ్మం సోస్సామా’తి అగమంసు. సా గన్తుకామాపి తేసం వచనం పటిబాహితుం అసక్కోన్తీ ఘరే ఓహీయిత్వా ఘరద్వారే ఠత్వా చన్దాలోకేన గిరికణ్డకే ఆకాసచేతియఙ్గణం ఓలోకేన్తీ చేతియస్స దీపపూజం అద్దస. చతస్సో చ పరిసా మాలాగన్ధాదీహి చేతియపూజం కత్వా పదక్ఖిణం కరోన్తియో భిక్ఖుసఙ్ఘస్స చ గణసజ్ఝాయసద్దం అస్సోసి. అథస్సా ‘ధఞ్ఞా వతిమే మనుస్సా యే విహారం గన్త్వా ఏవరూపే చేతియఙ్గణే అనుసఞ్చరితుం ఏవరూపఞ్చ మధురం ధమ్మకథం సోతుం లభన్తీ’తి ముత్తరాసిసదిసం చేతియం పస్సన్తియా ఏవ ఉబ్బేగాపీతి ఉదపాది. సా ఆకాసే లఙ్ఘిత్వా మాతాపితూనం పురిమతరంయేవ ఆకాసతో చేతియఙ్గణే ఓరుయ్హ చేతియం వన్దిత్వా ధమ్మం సుణమానా అట్ఠాసి. అథ నం మాతాపితరో ఆగన్త్వా ‘అమ్మ, త్వం కతరేన మగ్గేన ఆగతాసీ’తి పుచ్ఛింసు. సా ‘ఆకాసేన ఆగతామ్హి, న మగ్గేనా’తి వత్వా ‘అమ్మ, ఆకాసేన నామ ఖీణాసవా సఞ్చరన్తి, త్వం కథం ఆగతా’తి పుట్ఠా ఆహ – ‘మయ్హం చన్దాలోకేన చేతియం ఓలోకేన్తియా ఠితాయ బుద్ధారమ్మణా బలవపీతి ఉప్పజ్జతి, అథాహం నేవ అత్తనో ఠితభావం న నిసిన్నభావం అఞ్ఞాసిం, గహితనిమిత్తేనేవ పన ఆకాసం లఙ్ఘిత్వా చేతియఙ్గణే పతిట్ఠితామ్హీ’తి. ఏవం ఉబ్బేగాపీతి ఆకాసే లఙ్ఘాపనప్పమాణా హోతి.

ఫరణపీతియా పన ఉప్పన్నాయ సకలసరీరం ధమిత్వా పూరితవత్థి వియ, మహతా ఉదకోఘేన పక్ఖన్దపబ్బతకుచ్ఛి వియ చ అనుపరిప్ఫుటం హోతి. సా పనేసా పఞ్చవిధా పీతి గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ దువిధం పస్సద్ధిం పరిపూరేతి – కాయపస్సద్ధిఞ్చ చిత్తపస్సద్ధిఞ్చ. పస్సద్ధి గబ్భం గణ్హన్తీ పరిపాకం గచ్ఛన్తీ దువిధం సుఖం పరిపూరేతి – కాయికం చేతసికఞ్చ. సుఖం గబ్భం గణ్హన్తం పరిపాకం గచ్ఛన్తం తివిధం సమాధిం పరిపూరేతి – ఖణికసమాధిం ఉపచారసమాధిం అప్పనాసమాధిన్తి. తాసు ఠపేత్వా అప్పనాసమాధిపూరికం ఇతరా ద్వేపి ఇధ యుజ్జన్తి.

సుఖయతీతి సుఖం; యస్స ఉప్పజ్జతి తం సుఖితం కరోతీతి అత్థో. సుట్ఠు వా ఖాదతి, ఖనతి చ కాయచిత్తాబాధన్తి సుఖం. సోమనస్సవేదనాయేతం నామం. తస్స లక్ఖణాదీని వేదనాపదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

అపరో నయో – సాతలక్ఖణం సుఖం, సమ్పయుత్తానం ఉపబ్రూహనరసం, అనుగ్గహణపచ్చుపట్ఠానం. సతిపి చ నేసం పీతిసుఖానం కత్థచి అవిప్పయోగే, ఇట్ఠారమ్మణపటిలాభతుట్ఠి పీతి; పటిలద్ధరసానుభవనం సుఖం. యత్థ పీతి తత్థ సుఖం. యత్థ సుఖం తత్థ న నియమతో పీతి. సఙ్ఖారక్ఖన్ధసఙ్గహితా పీతి, వేదనాక్ఖన్ధసఙ్గహితం సుఖం. కన్తారఖిన్నస్స వనన్తోదకదస్సనసవనేసు వియ పీతి. వనచ్ఛాయాపవేసనఉదకపరిభోగేసు వియ సుఖం.

యథా హి పురిసో మహాకన్తారమగ్గం పటిపన్నో ఘమ్మపరేతో తసితో పిపాసితో పటిపథే పురిసం దిస్వా ‘కత్థ పానీయం అత్థీ’తి పుచ్ఛేయ్య. సో ‘అటవిం ఉత్తరిత్వా జాతస్సరవనసణ్డో అత్థి, తత్థ గన్త్వా లభిస్ససీ’తి వదేయ్య. సో తస్స కథం సుత్వా హట్ఠపహట్ఠో భవేయ్య. తతో గచ్ఛన్తో భూమియం పతితాని ఉప్పలదలనాలపత్తాదీని దిస్వా సుట్ఠుతరం హట్ఠపహట్ఠో హుత్వా గచ్ఛన్తో అల్లవత్థే అల్లకేసే పురిసే పస్సేయ్య, వనకుక్కుటమోరాదీనం సద్దం సుణేయ్య, జాతస్సరపరియన్తే జాతం మణిజాలసదిసం నీలవనసణ్డం పస్సేయ్య, సరే జాతాని ఉప్పలపదుమకుముదాదీని పస్సేయ్య, అచ్ఛం విప్పసన్నం ఉదకం పస్సేయ్య. సో భియ్యో భియ్యో హట్ఠపహట్ఠో హుత్వా జాతస్సరం ఓతరిత్వా యథారుచి న్హత్వా చ పివిత్వా చ పటిప్పస్సద్ధదరథో భిసముళాలపోక్ఖరాదీని ఖాదిత్వా నీలుప్పలాదీని పిళన్ధిత్వా మన్దాలకమూలాని ఖన్ధే కరిత్వా ఉత్తరిత్వా సాటకం నివాసేత్వా, ఉదకసాటకం ఆతపే కత్వా, సీతచ్ఛాయాయ మన్దమన్దే వాతే పహరన్తే నిపన్నో ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి వదేయ్య. ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం.

తస్స హి పురిసస్స జాతస్సరవనసణ్డసవనతో పట్ఠాయ యావ ఉదకదస్సనా హట్ఠపహట్ఠకాలో వియ పుబ్బభాగారమ్మణే హట్ఠపహట్ఠాకారా పీతి. న్హత్వా చ పివిత్వా చ సీతచ్ఛాయాయ మన్దమన్దే వాతే పహరన్తే ‘అహో సుఖం, అహో సుఖ’న్తి వదతో నిపన్నకాలో వియ బలవప్పత్తం ఆరమ్మణరసానుభవనాకారసణ్ఠితం సుఖం. తస్మిం తస్మిం సమయే పాకటభావతో చేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. యత్థ పన పీతి సుఖమ్పి తత్థ అత్థీతి వుత్తమేవేతం.

చిత్తస్సేకగ్గతాతి చిత్తస్స ఏకగ్గభావో; సమాధిస్సేతం నామం. లక్ఖణాదీసు పనస్స అట్ఠకథాయం తావ వుత్తం – ‘‘పామోక్ఖలక్ఖణో చ సమాధి అవిక్ఖేపలక్ఖణో చ’’. యథా హి కూటాగారకణ్ణికా సేసదబ్బసమ్భారానం ఆబన్ధనతో పముఖా హోతి ఏవమేవ సబ్బకుసలధమ్మానం సమాధిచిత్తేన ఇజ్ఝనతో సబ్బేసమ్పి తేసం ధమ్మానం సమాధి పామోక్ఖో హోతి. తేన వుత్తం –

‘‘యథా, మహారాజ, కూటాగారస్స యా కాచి గోపానసియో సబ్బా తా కూటఙ్గమా హోన్తి, కూటనిన్నా కూటసమోసరణా, కూటం తాసం అగ్గమక్ఖాయతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, యే కేచి కుసలా ధమ్మా సబ్బే తే సమాధినిన్నా హోన్తి, సమాధిపోణా, సమాధిపబ్భారా, సమాధి తేసం అగ్గమక్ఖాయతీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౪).

యథా చ సేనఙ్గం పత్వా రాజా నామ యత్థ యత్థ సేనా ఓసీదతి తం తం ఠానం గచ్ఛతి, తస్స గతగతట్ఠానే సేనా పరిపూరతి, పరసేనా భిజ్జిత్వా రాజానమేవ అనువత్తతి, ఏవమేవ సహజాతధమ్మానం విక్ఖిపితుం విప్పకిరితుం అప్పదానతో సమాధి అవిక్ఖేపలక్ఖణో నామ హోతీతి.

అపరో పన నయో – అయం చిత్తస్సేకగ్గతాసఙ్ఖాతో సమాధి నామ అవిసారలక్ఖణో వా అవిక్ఖేపలక్ఖణో వా, సహజాతధమ్మానం, సమ్పిణ్డనరసో న్హానియచుణ్ణానం ఉదకం వియ, ఉపసమపచ్చుపట్ఠానో ఞాణపచ్చుపట్ఠానో వా. ‘‘సమాహితో యథాభూతం జానాతి పస్సతీ’’తి హి వుత్తం. విసేసతో సుఖపదట్ఠానో, నివాతే దీపచ్చీనం ఠితి వియ చేతసో ఠితీతి దట్ఠబ్బో.

ఇన్ద్రియరాసివణ్ణనా

సద్దహన్తి ఏతాయ, సయం వా సద్దహతి, సద్దహనమత్తమేవ వా ఏసాతి సద్ధా. సావ అస్సద్ధియస్స అభిభవనతో అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. అధిమోక్ఖలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. సద్ధావ ఇన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియం. సా పనేసా సమ్పసాదనలక్ఖణా చ సద్ధా సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా చ.

యథా హి రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స ఉదకప్పసాదకో మణి ఉదకే పక్ఖిత్తో పఙ్కసేవాలపణకకద్దమం సన్నిసీదాపేతి, ఉదకం అచ్ఛం కరోతి విప్పసన్నం అనావిలం, ఏవమేవ సద్ధా ఉప్పజ్జమానా నీవరణే విక్ఖమ్భేతి, కిలేసే సన్నిసీదాపేతి, చిత్తం పసాదేతి, అనావిలం కరోతి. పసన్నేన చిత్తేన యోగావచరో కులపుత్తో దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, భావనం ఆరభతి. ఏవం తావ సద్ధా సమ్పసాదనలక్ఖణాతి వేదితబ్బా. తేనాహ ఆయస్మా నాగసేనో –

‘‘యథా, మహారాజ, రాజా చక్కవత్తి చతురఙ్గినియా సేనాయ సద్ధిం అద్ధానమగ్గప్పటిపన్నో పరిత్తం ఉదకం తరేయ్య, తం ఉదకం హత్థీహి చ అస్సేహి చ రథేహి చ పత్తీహి చ సఙ్ఖుభితం భవేయ్య ఆవిలం లులితం కలలీభూతం, ఉత్తిణ్ణో చ రాజా చక్కవత్తి మనుస్సే ఆణాపేయ్య ‘పానీయం భణే ఆహరథ, తం పివిస్సామీ’తి. రఞ్ఞో చ ఉదకప్పసాదకో మణి భవేయ్య. ‘ఏవం దేవా’తి ఖో తే మనుస్సా రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పటిస్సుత్వా తం ఉదకప్పసాదకం మణిం ఉదకే పక్ఖిపేయ్యుం. తస్మిం ఉదకే పక్ఖిత్తమత్తే పఙ్కసేవాలపణకం విగచ్ఛేయ్య, కద్దమో చ సన్నిసీదేయ్య, అచ్ఛం భవేయ్య ఉదకం విప్పసన్నం అనావిలం, తతో రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పానీయం ఉపనామేయ్యుం – ‘పివతు దేవో పానీయ’న్తి.

‘‘యథా, మహారాజ, ఉదకం ఏవం చిత్తం దట్ఠబ్బం. యథా తే మనుస్సా ఏవం యోగావచరో దట్ఠబ్బో. యథా పఙ్కసేవాలపణకం కద్దమో చ ఏవం కిలేసా దట్ఠబ్బా. యథా ఉదకప్పసాదకో మణి ఏవం సద్ధా దట్ఠబ్బా. యథా ఉదకప్పసాదకే మణిమ్హి పక్ఖిత్తమత్తే పఙ్కసేవాలపణకం విగచ్ఛతి కద్దమో చ సన్నిసీదతి, అచ్ఛం భవతి ఉదకం విప్పసన్నం అనావిలం, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సద్ధా ఉప్పజ్జమానా నీవరణే విక్ఖమ్భేతి, వినీవరణం చిత్తం హోతి అచ్ఛం విప్పసన్నం అనావిల’’న్తి (మి. ప. ౨.౧.౧౦).

యథా పన కుమ్భిలమకరగాహరక్ఖసాదికిణ్ణం పూరం మహానదిం ఆగమ్మ భీరుకజనో ఉభోసు తీరేసు తిట్ఠతి. సఙ్గామసూరో పన మహాయోధో ఆగన్త్వా ‘కస్మా ఠితత్థా’తి పుచ్ఛిత్వా ‘సప్పటిభయభావేన ఓతరితుం న విసహామా’తి వుత్తే సునిసితం అసిం గహేత్వా ‘మమ పచ్ఛతో ఏథ, మా భాయిత్థా’తి వత్వా నదిం ఓతరిత్వా ఆగతాగతే కుమ్భిలాదయో పటిబాహిత్వా ఓరిమతీరతో మనుస్సానం సోత్థిభావం కరోన్తో పారిమతీరం నేతి. పారిమతీరతోపి సోత్థినా ఓరిమతీరం ఆనేతి. ఏవమేవ దానం దదతో సీలం రక్ఖతో ఉపోసథకమ్మం కరోతో భావనం ఆరభతో సద్ధా పుబ్బఙ్గమా పురేచారికా హోతి. తేన వుత్తం ‘సమ్పక్ఖన్దనలక్ఖణా చ సద్ధా’తి.

అపరో నయో – సద్దహనలక్ఖణా సద్ధా, ఓకప్పనలక్ఖణా వా. పసాదనరసా ఉదకప్పసాదకమణి వియ, పక్ఖన్దనరసా వా ఓఘుత్తరణో వియ. అకాలుసియపచ్చుపట్ఠానా, అధిముత్తిపచ్చుపట్ఠానా వా. సద్ధేయ్యవత్థుపదట్ఠానా సోతాపత్తియఙ్గపదట్ఠానా వా, సా హత్థవిత్తబీజాని వియ దట్ఠబ్బా.

వీరస్స భావో వీరియం, వీరానం వా కమ్మం వీరియం. విధినా వా నయేన ఉపాయేన ఈరయితబ్బం పవత్తయితబ్బన్తి వీరియం. తదేవ కోసజ్జస్స అభిభవనతో అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. పగ్గహణలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. వీరియమేవ ఇన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం. తం పనేతం ఉపత్థమ్భనలక్ఖణఞ్చ వీరియం పగ్గహణలక్ఖణఞ్చ. యథా హి జిణ్ణఘరం ఆగన్తుకేన థూణుపత్థమ్భేన తిట్ఠతి, ఏవమేవ యోగావచరో వీరియుపత్థమ్భేన ఉపత్థమ్భితో హుత్వా సబ్బకుసలధమ్మేహి న హాయతి, న పరిహాయతి. ఏవం తావస్స ఉపత్థమ్భనలక్ఖణతా వేదితబ్బా. తేనాహ థేరో నాగసేనో –

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో గేహే పతన్తే తమఞ్ఞేన దారునా ఉపత్థమ్భేయ్య, ఉపత్థమ్భితం సన్తం ఏవం తం గేహం న పతేయ్య, ఏవమేవ ఖో మహారాజ ఉపత్థమ్భనలక్ఖణం వీరియం, వీరియుపత్థమ్భితా సబ్బే కుసలా ధమ్మా న హాయన్తి న పరిహాయన్తీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౨).

యథా వా పన ఖుద్దికాయ చ మహతికాయ చ సేనాయ సఙ్గామే పవత్తే ఖుద్దికా సేనా ఓలీయేయ్య, తతో రఞ్ఞో ఆరోచేయ్య, రాజా బలవాహనం పేసేయ్య, తేన పగ్గహితా సకసేనా పరసేనం పరాజేయ్య, ఏవమేవ వీరియం సహజాతసమ్పయుత్తధమ్మానం ఓలీయితుం ఓసక్కితుం న దేతి, ఉక్ఖిపతి, పగ్గణ్హాతి. తేన వుత్తం ‘పగ్గహణలక్ఖణఞ్చ వీరియ’న్తి.

అపరో నయో – ఉస్సాహలక్ఖణం వీరియం, సహజాతానం ఉపత్థమ్భనరసం, అసంసీదనభావపచ్చుపట్ఠానం, ‘‘సంవిగ్గో యోనిసో పదహతీ’’తి (అ. ని. ౪.౧౧౩) వచనతో సంవేగపదట్ఠానం, వీరియారమ్భవత్థుపదట్ఠానం వా. సమ్మా ఆరద్ధం సబ్బాసం సమ్పత్తీనం మూలం హోతీతి దట్ఠబ్బం.

సరన్తి ఏతాయ, సయం వా సరతి, సరణమత్తమేవ వా ఏసాతి సతి. సావ ముట్ఠస్సచ్చస్స అభిభవనతో అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం, ఉపట్ఠానలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. సతి ఏవ ఇన్ద్రియం సతిన్ద్రియం. సా పనేసా అపిలాపనలక్ఖణా చ సతి ఉపగ్గణ్హనలక్ఖణా చ. యథా హి రఞ్ఞో భణ్డాగారికో దసవిధం రతనం గోపయన్తో సాయంపాతం రాజానం ఇస్సరియసమ్పత్తిం సల్లక్ఖాపేతి సారేతి, ఏవమేవ సతి కుసలం ధమ్మం సల్లక్ఖాపేతి సరాపేతి. తేనాహ థేరో –

‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స భణ్డాగారికో రాజానం చక్కవత్తిం సాయంపాతం యసం సరాపేతి – ‘ఏత్తకా, దేవ, హత్థీ, ఏత్తకా అస్సా, ఏత్తకా రథా, ఏత్తకా పత్తీ, ఏత్తకం హిరఞ్ఞం, ఏత్తకం సువణ్ణం, ఏత్తకం సబ్బం సాపతేయ్యం, తం దేవో సరతూ’తి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సతి కుసలే ధమ్మే అపిలాపేతి – ఇమే చత్తారో సతిపట్ఠానా, ఇమే చత్తారో సమ్మప్పధానా, ఇమే చత్తారో ఇద్ధిపాదా, ఇమాని పఞ్చిన్ద్రియాని, ఇమాని పఞ్చ బలాని, ఇమే సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అయం అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో, అయం సమథో, అయం విపస్సనా, అయం విజ్జా, అయం విముత్తి, ఇమే లోకుత్తరా ధమ్మాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, అపిలాపనలక్ఖణా సతీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౩).

యథా పన రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పరిణాయకరతనం రఞ్ఞో అహితే చ హితే చ ఞత్వా అహితే అపయాపేతి, హితే ఉపయాపేతి, ఏవమేవ సతి హితాహితానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసిత్వా ‘ఇమే కాయదుచ్చరితాదయో ధమ్మా అహితా’తి అహితే ధమ్మే అపనుదేతి, ‘ఇమే కాయసుచరితాదయో ధమ్మా హితా’తి హితే ధమ్మే ఉపగ్గణ్హాతి. తేనాహ థేరో –

‘‘యథా, మహారాజ, రఞ్ఞో చక్కవత్తిస్స పరిణాయకరతనం రఞ్ఞో హితాహితే జానాతి ‘ఇమే రఞ్ఞో హితా ఇమే అహితా, ఇమే ఉపకారా ఇమే అనుపకారా’తి, తతో అహితే అపనుదేతి హితే ఉపగ్గణ్హాతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, సతి ఉప్పజ్జమానా హితాహితానం ధమ్మానం గతియో సమన్వేసతి ‘ఇమే ధమ్మా హితా ఇమే ధమ్మా అహితా, ఇమే ధమ్మా ఉపకారా ఇమే ధమ్మా అనుపకారా’తి, తతో అహితే ధమ్మే అపనుదేతి హితే ధమ్మే ఉపగ్గణ్హాతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, ఉపగ్గణ్హనలక్ఖణా సతీ’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౩).

అపరో నయో – అపిలాపనలక్ఖణా సతి, అసమ్మోసనరసా, ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా విసయాభిముఖీభావపచ్చుపట్ఠానా వా, థిరసఞ్ఞాపదట్ఠానా, కాయాదిసతిపట్ఠానపదట్ఠానా వా, ఆరమ్మణే దళ్హం పతిట్ఠితత్తా పన ఏసికా వియ, చక్ఖుద్వారాదిరక్ఖణతో దోవారికో వియ చ దట్ఠబ్బా.

ఆరమ్మణే చిత్తం సమ్మా అధియతి ఠపేతీతి సమాధి. సోవ విక్ఖేపస్స అభిభవనతో అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. అవిక్ఖేపలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. సమాధియేవ ఇన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం. లక్ఖణాదీని పనస్స హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

పజానాతీతి పఞ్ఞా. కిం పజానాతి? ‘ఇదం దుక్ఖ’న్తిఆదినా నయేన అరియసచ్చాని. అట్ఠకథాయం పన ‘పఞ్ఞాపేతీతి పఞ్ఞా’తి వుత్తం. కిన్తి పఞ్ఞాపేతీతి? అనిచ్చం దుక్ఖం అనత్తాతి పఞ్ఞాపేతి. సావ అవిజ్జాయ అభిభవనతో అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. దస్సనలక్ఖణే వా ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. పఞ్ఞావ ఇన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం. సా పనేసా ఓభాసనలక్ఖణా చ పఞ్ఞా పజాననలక్ఖణా చ. యథా హి చతుభిత్తికే గేహే రత్తిభాగే దీపే జలితే అన్ధకారో నిరుజ్ఝతి ఆలోకో పాతుభవతి, ఏవమేవ ఓభాసనలక్ఖణా పఞ్ఞా. పఞ్ఞోభాససమో ఓభాసో నామ నత్థి. పఞ్ఞవతో హి ఏకపల్లఙ్కేన నిసిన్నస్స దససహస్సిలోకధాతు ఏకాలోకా హోతి. తేనాహ థేరో –

‘‘యథా, మహారాజ, పురిసో అన్ధకారే గేహే పదీపం పవేసేయ్య, పవిట్ఠో పదీపో అన్ధకారం విద్ధంసేతి, ఓభాసం జనేతి, ఆలోకం విదంసేతి, పాకటాని చ రూపాని కరోతి, ఏవమేవ ఖో, మహారాజ, పఞ్ఞా ఉప్పజ్జమానా అవిజ్జన్ధకారం విద్ధంసేతి, విజ్జోభాసం జనేతి, ఞాణాలోకం విదంసేతి, పాకటాని చ అరియసచ్చాని కరోతి. ఏవం ఖో, మహారాజ, ఓభాసనలక్ఖణా పఞ్ఞా’’తి (మి. ప. ౨.౧.౧౫).

యథా పన ఛేకో భిసక్కో ఆతురానం సప్పాయాసప్పాయాని భోజనాని జానాతి, ఏవం పఞ్ఞా ఉప్పజ్జమానా కుసలాకుసలే సేవితబ్బాసేవితబ్బే హీనప్పణీతకణ్హసుక్కసప్పటిభాగఅప్పటిభాగే ధమ్మే పజానాతి. వుత్తమ్పి చేతం ధమ్మసేనాపతినా – ‘‘పజానాతి పజానాతీతి ఖో, ఆవుసో, తస్మా పఞ్ఞవాతి వుచ్చతి. కిఞ్చ పజానాతి? ఇదం దుక్ఖన్తి పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౪౯) విత్థారేతబ్బం. ఏవమస్సా పజాననలక్ఖణతా వేదితబ్బా.

అపరో నయో – యథాసభావపటివేధలక్ఖణా పఞ్ఞా; అక్ఖలితపటివేధలక్ఖణా వా కుసలిస్సాసఖిత్తఉసుపటివేధో వియ. విసయోభాసరసా పదీపో వియ. అసమ్మోహపచ్చుపట్ఠానా అరఞ్ఞగతసుదేసకో వియ.

మనతీతి మనో; విజానాతీతి అత్థో. అట్ఠకథాచరియా పనాహు – నాళియా మినమానో వియ, మహాతులాయ ధారయమానో వియ చ, ఆరమ్మణం మినతి పజానాతీతి మనోతి. తదేవ మననలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. మనోవ ఇన్ద్రియం మనిన్ద్రియం. హేట్ఠా వుత్తచిత్తస్సేవేతం వేవచనం.

పీతిసోమనస్ససమ్పయోగతో సోభనం మనో అస్సాతి సుమనో. సుమనస్స భావో సోమనస్సం. సాతలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. సోమనస్సమేవ ఇన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం. హేట్ఠా వుత్తవేదనాయేవేతం వేవచనం.

జీవన్తి తేన తంసమ్పయుత్తకా ధమ్మాతి జీవితం. అనుపాలనలక్ఖణే ఇన్దట్ఠం కారేతీతి ఇన్ద్రియం. జీవితమేవ ఇన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం. తం పవత్తసన్తతాధిపతేయ్యం హోతి. లక్ఖణాదీహి పన అత్తనా అవినిభుత్తానం ధమ్మానం అనుపాలనలక్ఖణం జీవితిన్ద్రియం, తేసం పవత్తనరసం, తేసంయేవ ఠపనపచ్చుపట్ఠానం, యాపయితబ్బధమ్మపదట్ఠానం. సన్తేపి చ అనుపాలనలక్ఖణాదిమ్హి విధానే అత్థిక్ఖణేయేవ తం తే ధమ్మే అనుపాలేతి ఉదకం వియ ఉప్పలాదీని, యథాసకంపచ్చయుప్పన్నేపి చ ధమ్మే పాలేతి ధాతీ వియ కుమారం, సయంపవత్తితధమ్మసమ్బన్ధేనేవ చ పవత్తతి నియామకో వియ, న భఙ్గతో ఉద్ధం పవత్తయతి అత్తనో చ పవత్తయితబ్బానఞ్చ అభావా, న భఙ్గక్ఖణే ఠపేతి సయం భిజ్జమానత్తా ఖీయమానో వియ వట్టిసినేహో దీపసిఖం. న చ అనుపాలనపవత్తనట్ఠపనానుభావవిరహితం యథావుత్తక్ఖణే తస్స తస్స సాధనతోతి దట్ఠబ్బం.

మగ్గఙ్గరాసివణ్ణనా

సమ్మాదిట్ఠిఆదీసు దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి. అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పో, పగ్గహనట్ఠేన సమ్మావాయామో, ఉపట్ఠానట్ఠేన సమ్మాసతి, అవిక్ఖేపనట్ఠేన సమ్మాసమాధీతి వేదితబ్బో. వచనత్థతో పన సమ్మా పస్సతి, సమ్మా వా తాయ పస్సన్తీతి సమ్మాదిట్ఠి. సమ్మా సఙ్కప్పేతి, సమ్మా వా తేన సఙ్కప్పేన్తీతి సమ్మాసఙ్కప్పో. సమ్మా వాయామేతి, సమ్మా వా తేన వాయమన్తీతి సమ్మావాయామో. సమ్మా సరతి, సమ్మా వా తాయ సరన్తీతి సమ్మాసతి. సమ్మా సమాధియతి, సమ్మా వా తేన సమాధియన్తీతి సమ్మాసమాధి. అపిచ, పసత్థా సున్దరా వా దిట్ఠి సమ్మాదిట్ఠీతి. ఇమినాపి నయేన తేసం వచనత్థో వేదితబ్బో. లక్ఖణాదీని పన హేట్ఠా వుత్తానేవ.

బలరాసివణ్ణనా

సద్ధాబలాదీసుపి సద్ధాదీని వుత్తత్థానేవ. అకమ్పియట్ఠేన పన బలన్తి వేదితబ్బం. ఏవమేతేసు అస్సద్ధియే న కమ్పతీతి సద్ధాబలం. కోసజ్జే న కమ్పతీతి వీరియబలం. ముట్ఠస్సచ్చే న కమ్పతీతి సతిబలం. ఉద్ధచ్చే న కమ్పతీతి సమాధిబలం. అవిజ్జాయ న కమ్పతీతి పఞ్ఞాబలం. అహిరికే న కమ్పతీతి హిరిబలం. అనోత్తప్పే న కమ్పతీతి ఓత్తప్పబలన్తి. అయం ఉభయపదవసేన అత్థవణ్ణనా హోతి.

తత్థ పురిమాని పఞ్చ హేట్ఠా లక్ఖణాదీహి పకాసితానేవ. పచ్ఛిమద్వయే కాయదుచ్చరితాదీహి హిరియతీతి హిరీ; లజ్జాయేతం అధివచనం. తేహి ఏవ ఓత్తప్పతీతి ఓత్తప్పం; పాపతో ఉబ్బేగస్సేతం అధివచనం. తేసం నానాకరణదీపనత్థం ‘సముట్ఠానం అధిపతి లజ్జా భయలక్ఖణేన చా’తి ఇమం మాతికం ఠపేత్వా అయం విత్థారకథా వుత్తా.

అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ నామ; బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం నామ. అత్తాధిపతి హిరీ నామ; లోకాధిపతి ఓత్తప్పం నామ. లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ నామ; భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పం నామ. సప్పతిస్సవలక్ఖణా హిరీ నామ; వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పం నామ.

తత్థ అజ్ఝత్తసముట్ఠానం హిరిం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేతి – జాతిం పచ్చవేక్ఖిత్వా, వయం పచ్చవేక్ఖిత్వా, సూరభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా, బాహుసచ్చం పచ్చవేక్ఖిత్వా. కథం? ‘పాపకరణం నామేతం న జాతిసమ్పన్నానం కమ్మం, హీనజచ్చానం కేవట్టాదీనం ఇదం కమ్మం. మాదిసస్స జాతిసమ్పన్నస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’న్తి, ఏవం తావ జాతిం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘పాపకరణం నామేతం దహరేహి కత్తబ్బం కమ్మం, మాదిసస్స వయే ఠితస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’న్తి, ఏవం వయం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘పాపకమ్మం నామేతం దుబ్బలజాతికానం కమ్మం, న సూరభావానం. మాదిసస్స సూరభావసమ్పన్నస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’న్తి, ఏవం సూరభావం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. తథా ‘పాపకమ్మం నామేతం అన్ధబాలానం కమ్మం, న పణ్డితానం. మాదిసస్స పణ్డితస్స బహుస్సుతస్స ఇదం కమ్మం కాతుం న యుత్త’న్తి, ఏవం బాహుసచ్చం పచ్చవేక్ఖిత్వా పాణాతిపాతాదిపాపం అకరోన్తో హిరిం సముట్ఠాపేతి. ఏవం అజ్ఝత్తసముట్ఠానహిరిం చతూహి కారణేహి సముట్ఠాపేతి. సముట్ఠాపేత్వా చ పన అత్తనో చిత్తే హిరిం పవేసేత్వా పాపకమ్మం న కరోతి. ఏవం అజ్ఝత్తసముట్ఠానా హిరీ నామ హోతి.

కథం బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం నామ? సచే త్వం పాపకమ్మం కరిస్ససి చతూసు పరిసాసు గరహప్పత్తో భవిస్ససి.

గరహిస్సన్తి తం విఞ్ఞూ, అసుచిం నాగరికో యథా;

వజ్జితో సీలవన్తేహి, కథం భిక్ఖు కరిస్ససీతి.

ఏవం పచ్చవేక్ఖన్తో హి బహిద్ధాసముట్ఠితేన ఓత్తప్పేన పాపకమ్మం న కరోతి. ఏవం బహిద్ధాసముట్ఠానం ఓత్తప్పం నామ హోతి.

కథం అత్తాధిపతి హిరీ నామ? ఇధేకచ్చో కులపుత్తో అత్తానం అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా ‘మాదిసస్స సద్ధాపబ్బజితస్స బహుస్సుతస్స ధుతఙ్గధరస్స న యుత్తం పాపకమ్మం కాతు’న్తి పాపం న కరోతి. ఏవం అత్తాధిపతి హిరీ నామ హోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘సో అత్తానంయేవ అధిపతిం జేట్ఠకం కరిత్వా అకుసలం పజహతి కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధమత్తానం పరిహరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౪౦).

కథం లోకాధిపతి ఓత్తప్పం నామ? ఇధేకచ్చో కులపుత్తో లోకం అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా పాపకమ్మం న కరోతి. యథాహ – ‘‘మహా ఖో పనాయం లోకసన్నివాసో. మహన్తస్మిం ఖో పన లోకసన్నివాసే సన్తి సమణబ్రాహ్మణా ఇద్ధిమన్తో దిబ్బచక్ఖుకా పరచిత్తవిదునో, తే దూరతోపి పస్సన్తి, ఆసన్నాపి న దిస్సన్తి, చేతసాపి చిత్తం పజానన్తి, తేపిమం ఏవం జానిస్సన్తి ‘పస్సథ భో ఇమం కులపుత్తం, సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సమానో వోకిణ్ణో విహరతి పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి. సన్తి దేవతా ఇద్ధిమన్తినియో దిబ్బచక్ఖుకా పరచిత్తవిదునియో. తా దూరతోపి పస్సన్తి, ఆసన్నాపి న దిస్సన్తి, చేతసాపి చిత్తం పజానన్తి, తాపి మం జానిస్సన్తి ‘పస్సథ భో ఇమం కులపుత్తం, సద్ధా అగారస్మా అనగారియం పబ్బజితో సమానో వోకిణ్ణో విహరతి పాపకేహి అకుసలేహి ధమ్మేహీ’తి… సో లోకంయేవ అధిపతిం జేట్ఠకం కత్వా అకుసలం పజహతి కుసలం భావేతి, సావజ్జం పజహతి అనవజ్జం భావేతి, సుద్ధమత్తానం పరిహరతీ’’తి (అ. ని. ౩.౧౪౬). ఏవం లోకాధిపతి ఓత్తప్పం నామ హోతి.

లజ్జాసభావసణ్ఠితా హిరీ, భయసభావసణ్ఠితం ఓత్తప్పన్తి. ఏత్థ పన లజ్జాతి లజ్జనాకారో; తేన సభావేన సణ్ఠితా హిరీ. భయన్తి అపాయభయం; తేన సభావేన సణ్ఠితం ఓత్తప్పం. తదుభయమ్పి పాపపరివజ్జనే పాకటం హోతి. ఏకచ్చో హి, యథా నామ ఏకో కులపుత్తో ఉచ్చారపస్సావాదీని కరోన్తో లజ్జితబ్బయుత్తకం ఏకం దిస్వా లజ్జనాకారప్పత్తో భవేయ్య హీళితో, ఏవమేవ అజ్ఝత్తం లజ్జిధమ్మం ఓక్కమిత్వా పాపకమ్మం న కరోతి. ఏకచ్చో అపాయభయభీతో హుత్వా పాపకమ్మం న కరోతి.

తత్రిదం ఓపమ్మం – యథా హి ద్వీసు అయోగుళేసు ఏకో సీతలో భవేయ్య గూథమక్ఖితో, ఏకో ఉణ్హో ఆదిత్తో. తత్థ పణ్డితో సీతలం గూథమక్ఖితత్తా జిగుచ్ఛన్తో న గణ్హాతి, ఇతరం డాహభయేన. తత్థ సీతలస్స గూథమక్ఖనజిగుచ్ఛాయ అగణ్హనం వియ అజ్ఝత్తం లజ్జిధమ్మం ఓక్కమిత్వా పాపస్స అకరణం. ఉణ్హస్స డాహభయేన అగణ్హనం వియ అపాయభయేన పాపస్స అకరణం వేదితబ్బం.

సప్పతిస్సవలక్ఖణా హిరీ, వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పన్తి. ఇదమ్పి ద్వయం పాపపరివజ్జనే ఏవ పాకటం హోతి. ఏకచ్చో హి జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణా సత్థుమహత్తపచ్చవేక్ఖణా దాయజ్జమహత్తపచ్చవేక్ఖణా సబ్రహ్మచారీమహత్తపచ్చవేక్ఖణాతి చతూహి కారణేహి సప్పతిస్సవలక్ఖణం హిరిం సముట్ఠాపేత్వా పాపం న కరోతి. ఏకచ్చో అత్తానువాదభయం పరానువాదభయం దణ్డభయం దుగ్గతిభయన్తి చతూహి కారణేహి వజ్జభీరుకభయదస్సావిలక్ఖణం ఓత్తప్పం సముట్ఠాపేత్వా పాపం న కరోతి. తత్థ జాతిమహత్తపచ్చవేక్ఖణాదీని చేవ అత్తానువాదభయాదీని చ విత్థారేత్వా కథేతబ్బాని.

మూలరాసివణ్ణనా

న లుబ్భన్తి ఏతేన, సయం వా న లుబ్భతి, అలుబ్భనమత్తమేవ వా తన్తి అలోభో. అదోసామోహేసుపి ఏసేవ నయో. తేసు అలోభో ఆరమ్మణే చిత్తస్స అగేధలక్ఖణో, అలగ్గభావలక్ఖణో వా కమలదలే జలబిన్దు వియ. అపరిగ్గహణరసో ముత్తభిక్ఖు వియ. అనల్లీనభావపచ్చుపట్ఠానో అసుచిమ్హి పతితపురిసో వియ. అదోసో అచణ్డిక్కలక్ఖణో, అవిరోధలక్ఖణో వా అనుకూలమిత్తో వియ. ఆఘాతవినయరసో పరిళాహవినయరసో వా చన్దనం వియ. సోమ్మభావపచ్చుపట్ఠానో పుణ్ణచన్దో వియ. అమోహో లక్ఖణాదీహి హేట్ఠా పఞ్ఞిన్ద్రియపదే విభావితో ఏవ.

ఇమేసు పన తీసు అలోభో మచ్ఛేరమలస్స పటిపక్ఖో, అదోసో దుస్సీల్యమలస్స, అమోహో కుసలేసు ధమ్మేసు అభావనాయ పటిపక్ఖో. అలోభో చేత్థ దానహేతు, అదోసో సీలహేతు, అమోహో భావనాహేతు. తేసు చ అలోభేన అనధికం గణ్హాతి, లుద్ధస్స అధికగ్గహణతో. అదోసేన అనూనం, దుట్ఠస్స ఊనగ్గహణతో. అమోహేన అవిపరీతం, మూళ్హస్స విపరీతగ్గహణతో.

అలోభేన చేత్థ విజ్జమానం దోసం దోసతో ధారేన్తో దోసే పవత్తతి; లుద్ధో హి దోసం పటిచ్ఛాదేతి. అదోసేన విజ్జమానం గుణం గుణతో ధారేన్తో గుణే పవత్తతి; దుట్ఠో హి గుణం మక్ఖేతి. అమోహేన యాథావసభావం యాథావసభావతో ధారేన్తో యాథావసభావే పవత్తతి. మూళ్హో హి ‘తచ్ఛం అతచ్ఛన్తి అతచ్ఛం చ తచ్ఛ’న్తి గణ్హాతి. అలోభేన చ పియవిప్పయోగదుక్ఖం న హోతి, లుద్ధస్స పియసభావతో పియవిప్పయోగాసహనతో చ. అదోసేన అప్పియసమ్పయోగదుక్ఖం న హోతి, దుట్ఠస్స హి అప్పియసభావతో అప్పియసమ్పయోగాసహనతో చ. అమోహేన ఇచ్ఛితాలాభదుక్ఖం న హోతి, అమూళ్హస్స హి ‘తం కుతేత్థ లబ్భా’తిఏవమాదిపచ్చవేక్ఖణసమ్భవతో (దీ. ని. ౩.౩౪; అ. ని. ౯.౩౦).

అలోభేన చేత్థ జాతిదుక్ఖం న హోతి, అలోభస్స తణ్హాపటిపక్ఖతో తణ్హామూలకత్తా చ జాతిదుక్ఖస్స. అదోసేన జరాదుక్ఖం న హోతి, తిక్ఖదోసస్స ఖిప్పం జరాసమ్భవతో. అమోహేన మరణదుక్ఖం న హోతి, సమ్మోహమరణఞ్హి దుక్ఖం, న చేతం అమూళ్హస్స హోతి. అలోభేన చ గహట్ఠానం, అమోహేన పబ్బజితానం, అదోసేన పన సబ్బేసమ్పి సుఖసంవాసతా హోతి.

విసేసతో చేత్థ అలోభేన పేత్తివిసయే ఉపపత్తి న హోతి. యేభుయ్యేన హి సత్తా తణ్హాయ పేత్తివిసయం ఉపపజ్జన్తి, తణ్హాయ చ పటిపక్ఖో అలోభో. అదోసేన నిరయే ఉపపత్తి న హోతి. దోసేన హి చణ్డజాతితాయ దోససదిసం నిరయం ఉపపజ్జన్తి. దోసస్స చ పటిపక్ఖో అదోసో. అమోహేన తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తి న హోతి. మోహేన హి నిచ్చసమ్మూళ్హం తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జన్తి. మోహస్స పటిపక్ఖో చ అమోహో. ఏతేసు చ అలోభో రాగవసేన ఉపగమనస్స అభావకరో, అదోసో దోసవసేన అపగమనస్స, అమోహో మోహవసేన అమజ్ఝత్తభావస్స.

తీహిపి చేతేహి యథాపటిపాటియా నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా అబ్యాపాదసఞ్ఞా అవిహింసాసఞ్ఞాతి ఇమా తిస్సో. అసుభసఞ్ఞా అప్పమాణసఞ్ఞా ధాతుసఞ్ఞాతి ఇమా చ తిస్సో సఞ్ఞాయో హోన్తి. అలోభేన పన కామసుఖల్లికానుయోగఅన్తస్స, అదోసేన అత్తకిలమథానుయోగఅన్తస్స పరివజ్జనం హోతి; అమోహేన మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా పటిపజ్జనం. తథా అలోభేన అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స పభేదనం హోతి, అదోసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స, అమోహేన సేసగన్థద్వయస్స. పురిమాని చ ద్వే సతిపట్ఠానాని పురిమానం ద్విన్నం ఆనుభావేన, పచ్ఛిమాని పచ్ఛిమస్సేవ ఆనుభావేన ఇజ్ఝన్తి.

అలోభో చేత్థ ఆరోగ్యస్స పచ్చయో హోతి; అలుద్ధో హి లోభనీయమ్పి అసప్పాయం న సేవతి, తేన ఖో అరోగో హోతి. అదోసో యోబ్బనస్స; అదుట్ఠో హి వలిపలితావహేన దోసగ్గినా అడయ్హమానో దీఘరత్తం యువా హోతి. అమోహో దీఘాయుకతాయ; అమూళ్హో హి హితాహితం ఞత్వా అహితం పరివజ్జన్తో హితఞ్చ పటిసేవమానో దీఘాయుకో హోతి.

అలోభో చేత్థ భోగసమ్పత్తియా పచ్చయో హోతి, అలుద్ధస్స హి చాగేన భోగపటిలాభో. అదోసో మిత్తసమ్పత్తియా, మేత్తాయ మిత్తానం పటిలాభతో చేవ అపరిహానతో చ. అమోహో అత్తసమ్పత్తియా, అమూళ్హో హి అత్తనో హితమేవ కరోన్తో అత్తానం సమ్పాదేతి. అలోభో చ దిబ్బవిహారస్స పచ్చయో హోతి, అదోసో బ్రహ్మవిహారస్స, అమోహో అరియవిహారస్స.

అలోభేన చేత్థ సకపక్ఖేసు సత్తసఙ్ఖారేసు నిబ్బుతో హోతి, తేసం వినాసేన అభిసఙ్గహేతుకస్స దుక్ఖస్స అభావా; అదోసేన పరపక్ఖేసు, అదుట్ఠస్స హి వేరీసుపి వేరిసఞ్ఞాయ అభావతో; అమోహేన ఉదాసీనపక్ఖేసు, అమూళ్హస్స సబ్బాభిసఙ్గతాయ అభావతో.

అలోభేన చ అనిచ్చదస్సనం హోతి; లుద్ధో హి ఉపభోగాసాయ అనిచ్చేపి సఙ్ఖారే అనిచ్చతో న పస్సతి. అదోసేన దుక్ఖదస్సనం; అదోసజ్ఝాసయో హి పరిచ్చత్తఆఘాతవత్థుపరిగ్గహో సఙ్ఖారేయేవ దుక్ఖతో పస్సతి. అమోహేన అనత్తదస్సనం; అమూళ్హో హి యాథావగహణకుసలో అపరిణాయకం ఖన్ధపఞ్చకం అపరిణాయకతో బుజ్ఝతి. యథా చ ఏతేహి అనిచ్చదస్సనాదీని ఏవమేతేపి అనిచ్చదస్సనాదీహి హోన్తి. అనిచ్చదస్సనేన హి అలోభో హోతి, దుక్ఖదస్సనేన అదోసో, అనత్తదస్సనేన అమోహో హోతి. కో హి నామ ‘అనిచ్చమిద’న్తి సమ్మా ఞత్వా తస్సత్థాయ పిహం ఉప్పాదేయ్య, సఙ్ఖారే వా ‘దుక్ఖ’న్తి జానన్తో అపరమ్పి అచ్చన్తతిఖిణం కోధదుక్ఖం ఉప్పాదేయ్య, అత్తసుఞ్ఞతఞ్చ బుజ్ఝిత్వా పున సమ్మోహమాపజ్జేయ్యాతి?

కమ్మపథరాసివణ్ణనా

నాభిజ్ఝాయతీతి అనభిజ్ఝా. కాయికచేతసికసుఖం ఇధలోకపరలోకహితం గుణానుభావపటిలద్ధం కిత్తిసద్దఞ్చ న బ్యాపాదేతీతి అబ్యాపాదో. సమ్మా పస్సతి, సోభనా వా దిట్ఠీతి సమ్మాదిట్ఠి. అలోభాదీనంయేవ తాని నామాని. హేట్ఠా పనేతే ధమ్మా మూలవసేన గహితా, ఇధ కమ్మపథవసేనాతి వేదితబ్బా.

లోకపాలదుకవణ్ణనా

హిరోత్తప్పానిపి హేట్ఠా బలవసేన గహితాని, ఇధ లోకపాలవసేన. లోకఞ్హి ఇమే ద్వే ధమ్మా పాలయన్తి. యథాహ –

‘‘ద్వేమే, భిక్ఖవే, సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తి. కతమే ద్వే? హిరీ చ ఓత్తప్పఞ్చ. ఇమే ఖో, భిక్ఖవే, ద్వే సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తి. సచే, భిక్ఖవే, ద్వే సుక్కా ధమ్మా లోకం న పాలేయ్యుం, నయిధ పఞ్ఞాయేథ మాతాతి వా, మాతుచ్ఛాతి వా, మాతులానీతి వా, ఆచరియభరియాతి వా, గరూనం దారాతి వా. సమ్భేదం లోకో అగమిస్స యథా అజేళకా కుక్కుటసూకరా సోణసిఙ్గాలా. యస్మా చ ఖో, భిక్ఖవే, ఇమే ద్వే సుక్కా ధమ్మా లోకం పాలేన్తి, తస్మా పఞ్ఞాయతి మాతాతి వా మాతుచ్ఛాతి వా మాతులానీతి వా ఆచరియభరియాతి వా గరూనం దారాతి వా’’తి (అ. ని. ౨.౯).

పస్సద్ధాదియుగలవణ్ణనా

కాయస్స పస్సమ్భనం కాయపస్సద్ధి. చిత్తస్స పస్సమ్భనం చిత్తపస్సద్ధి. కాయోతి చేత్థ వేదనాదయో తయో ఖన్ధా. ఉభోపి పనేతా ఏకతో కత్వా కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా కాయచిత్తపస్సద్ధియో, కాయచిత్తదరథనిమ్మద్దనరసా, కాయచిత్తానం అపరిప్ఫన్దసీతిభావపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తానం అవూపసమకరఉద్ధచ్చాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయస్స లహుభావో కాయలహుతా. చిత్తస్స లహుభావో చిత్తలహుతా. తా కాయచిత్తగరుభావవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తగరుభావనిమ్మద్దనరసా, కాయచిత్తానం అదన్ధతాపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తానం గరుభావకరథినమిద్ధాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయస్స ముదుభావో కాయముదుతా. చిత్తస్స ముదుభావో చిత్తముదుతా. తా కాయచిత్తథద్ధభావవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తథద్ధభావనిమ్మద్దనరసా, అప్పటిఘాతపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తానం థద్ధభావకరదిట్ఠిమానాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయస్స కమ్మఞ్ఞభావో కాయకమ్మఞ్ఞతా. చిత్తస్స కమ్మఞ్ఞభావో చిత్తకమ్మఞ్ఞతా. తా కాయచిత్తఅకమ్మఞ్ఞభావవూపసమలక్ఖణా, కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞభావనిమ్మద్దనరసా, కాయచిత్తానం ఆరమ్మణకరణసమ్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తానం అకమ్మఞ్ఞభావకరావసేసనీవరణపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా. తా పసాదనీయవత్థూసు పసాదావహా, హితకిరియాసు వినియోగక్ఖేమభావావహా సువణ్ణవిసుద్ధి వియాతి దట్ఠబ్బా.

కాయస్స పాగుఞ్ఞభావో కాయపాగుఞ్ఞతా. చిత్తస్స పాగుఞ్ఞభావో చిత్తపాగుఞ్ఞతా. తా కాయచిత్తానం అగేలఞ్ఞభావలక్ఖణా, కాయచిత్తగేలఞ్ఞనిమ్మద్దనరసా, నిరాదీనవపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తగేలఞ్ఞకరఅస్సద్ధియాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

కాయస్స ఉజుకభావో కాయుజుకతా. చిత్తస్స ఉజుకభావో చిత్తుజుకతా. తా కాయచిత్తానం అజ్జవలక్ఖణా, కాయచిత్తకుటిలభావనిమ్మద్దనరసా, అజిమ్హతాపచ్చుపట్ఠానా, కాయచిత్తపదట్ఠానా. కాయచిత్తానం కుటిలభావకరమాయాసాఠేయ్యాదికిలేసపటిపక్ఖభూతాతి దట్ఠబ్బా.

సరతీతి సతి. సమ్పజానాతీతి సమ్పజఞ్ఞం; సమన్తతో పకారేహి జానాతీతి అత్థో. సాత్థకసమ్పజఞ్ఞం సప్పాయసమ్పజఞ్ఞం గోచరసమ్పజఞ్ఞం అసమ్మోహసమ్పజఞ్ఞన్తి ఇమేసం చతున్నం పనస్స వసేన భేదో వేదితబ్బో. లక్ఖణాదీని చ తేసం సతిన్ద్రియపఞ్ఞిన్ద్రియేసు వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఇతి హేట్ఠా వుత్తమేవేతం ధమ్మద్వయం పున ఇమస్మిం ఠానే ఉపకారవసేన గహితం.

కామచ్ఛన్దాదయో పచ్చనీకధమ్మే సమేతీతి సమథో. అనిచ్చాదివసేన వివిధేహి ఆకారేహి ధమ్మే పస్సతీతి విపస్సనా. పఞ్ఞావేసా అత్థతో. ఇమేసమ్పి ద్విన్నం లక్ఖణాదీని హేట్ఠా వుత్తానేవ. ఇధ పనేతే యుగనద్ధవసేన గహితా.

సహజాతధమ్మే పగ్గణ్హాతీతి పగ్గాహో. ఉద్ధచ్చసఙ్ఖాతస్స విక్ఖేపస్స పటిపక్ఖభావతో న విక్ఖేపోతి అవిక్ఖేపో. ఏతేసమ్పి లక్ఖణాదీని హేట్ఠా వుత్తానేవ. ఇధ పనేతం ద్వయం వీరియసమాధియోజనత్థాయ గహితన్తి వేదితబ్బం.

యేవాపనకవణ్ణనా

యే వా పన తస్మిం సమయే అఞ్ఞేపి అత్థి పటిచ్చసముప్పన్నా అరూపినో ధమ్మా, ఇమే ధమ్మా కుసలాతి ‘ఫస్సో హోతి…పే… అవిక్ఖేపో హోతీ’తి న కేవలం పదపటిపాటియా ఉద్దిట్ఠా ఇమే పరోపణ్ణాసధమ్మా ఏవ, అథ ఖో యస్మిం సమయే కామావచరం తిహేతుకం సోమనస్ససహగతం పఠమం అసఙ్ఖారికం మహాచిత్తం ఉప్పన్నం హోతి, తస్మిం సమయే యే వా పన అఞ్ఞేపి తేహియేవ ఫస్సాదీహి సమ్పయుత్తా హుత్వా పవత్తమానా అత్థి, అత్తనో అత్తనో అనురూపం పచ్చయం పటిచ్చ సముప్పన్నా రూపాభావేన అరూపినో, సభావతో ఉపలబ్భమానా ధమ్మా సబ్బేపి ఇమే ధమ్మా కుసలా.

ఏత్తావతా చిత్తఙ్గవసేన పాళియం ఆరుళ్హే పరోపణ్ణాసధమ్మే దీపేత్వా యేవాపనకవసేన అపరేపి నవ ధమ్మే ధమ్మరాజా దీపేతి. తేసు తేసు హి సుత్తపదేసు ‘ఛన్దో అధిమోక్ఖో మనసికారో తత్రమజ్ఝత్తతా కరుణా ముదితా కాయదుచ్చరితవిరతి వచీదుచ్చరితవిరతి మిచ్ఛాజీవవిరతీ’తి ఇమే నవ ధమ్మా పఞ్ఞాయన్తి. ఇమస్మిఞ్చాపి మహాచిత్తే కత్తుకమ్యతాకుసలధమ్మచ్ఛన్దో అత్థి, చిత్తఙ్గవసేన పన పాళియం న ఆరుళ్హో. సో ఇధ యేవాపనకవసేన గహితో.

అధిమోక్ఖో అత్థి, మనసికారో అత్థి, తత్రమజ్ఝత్తతా అత్థి. మేత్తాపుబ్బభాగో అత్థి; సో అదోసే గహితే గహితో ఏవ హోతి. కరుణాపుబ్బభాగో అత్థి, ముదితాపుబ్బభాగో అత్థి. ఉపేక్ఖాపుబ్బభాగో అత్థి; సో పన తత్రమజ్ఝత్తతాయ గహితాయ గహితోవ హోతి. సమ్మావాచా అత్థి, సమ్మాకమ్మన్తో అత్థి. సమ్మాఆజీవో అత్థి; చిత్తఙ్గవసేన పన పాళియం న ఆరుళ్హో. సోపి ఇధ యేవాపనకవసేన గహితో.

ఇమేసు పన నవసు ఛన్దో అధిమోక్ఖో మనసికారో తత్రమజ్ఝత్తతాతి ఇమే చత్తారోవ ఏకక్ఖణే లబ్భన్తి, సేసా నానాక్ఖణే. యదా హి ఇమినా చిత్తేన మిచ్ఛావాచం పజహతి, విరతివసేన సమ్మావాచం పూరేతి, తదా ఛన్దాదయో చత్తారో, సమ్మావాచా చాతి ఇమే పఞ్చ ఏకక్ఖణే లబ్భన్తి. యదా మిచ్ఛాకమ్మన్తం పజహతి, విరతివసేన సమ్మాకమ్మన్తం పూరేతి…పే… మిచ్ఛాఆజీవం పజహతి, విరతివసేన సమ్మాఆజీవం పూరేతి…పే… యదా కరుణాయ పరికమ్మం కరోతి…పే… యదా ముదితాయ పరికమ్మం కరోతి, తదా ఛన్దాదయో చత్తారో, ముదితాపుబ్బభాగో చాతి ఇమే పఞ్చ ఏకక్ఖణే లబ్భన్తి. ఇతో పన ముఞ్చిత్వా, దానం దేన్తస్స సీలం పూరేన్తస్స యోగే కమ్మం కరోన్తస్స చత్తారి అపణ్ణకఙ్గానేవ లబ్భన్తి.

ఏవమేతేసు నవసు యేవాపనకధమ్మేసు ‘ఛన్దో’తి కత్తుకమ్యతాయేతం అధివచనం. తస్మా సో కత్తుకమ్యతాలక్ఖణో ఛన్దో, ఆరమ్మణపరియేసనరసో, ఆరమ్మణేన అత్థికతాపచ్చుపట్ఠానో. తదేవస్స పదట్ఠానం. ఆరమ్మణస్స గహణే చాయం చేతసో హత్థప్పసారణం వియ దట్ఠబ్బో.

అధిముచ్చనం ‘అధిమోక్ఖో’. సో సన్నిట్ఠానలక్ఖణో, అసంసప్పనరసో, నిచ్ఛయపచ్చుపట్ఠానో సన్నిట్ఠాతబ్బధమ్మపదట్ఠానో. ఆరమ్మణే నిచ్చలభావేన ఇన్దఖీలో వియ దట్ఠబ్బో.

కిరియా కారో, మనస్మిం కారో ‘మనసికారో’. పురిమమనతో విసదిసం మనం కరోతీతిపి మనసికారో. స్వాయం ఆరమ్మణపటిపాదకో వీథిపటిపాదకో జవనపటిపాదకోతి తిప్పకారో. తత్థ ఆరమ్మణపటిపాదకో మనస్మిం కారోతి మనసికారో. సో సారణలక్ఖణో, సమ్పయుత్తానం ఆరమ్మణే సమ్పయోజనరసో, ఆరమ్మణాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానో, సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో. ఆరమ్మణపటిపాదకత్తేన సమ్పయుత్తానం సారథి వియ దట్ఠబ్బో. వీథిపటిపాదకోతి పన పఞ్చద్వారావజ్జనస్సేతం అధివచనం. జవనపటిపాదకోతి మనోద్వారావజ్జనస్స. న తే ఇధ అధిప్పేతా.

తేసు ధమ్మేసు మజ్ఝత్తతా ‘తత్రమజ్ఝత్తతా’. సా చిత్తచేతసికానం సమవాహితలక్ఖణా, ఊనాధికనివారణరసా, పక్ఖపాతుపచ్ఛేదనరసా వా; మజ్ఝత్తభావపచ్చుపట్ఠానా. చిత్తచేతసికానం అజ్ఝుపేక్ఖనవసేన సమప్పవత్తానం ఆజానేయ్యానం అజ్ఝుపేక్ఖనసారథి వియ దట్ఠబ్బా.

‘కరుణాముదితా’ బ్రహ్మవిహారనిద్దేసే ఆవి భవిస్సన్తి. కేవలఞ్హి తా అప్పనప్పత్తా రూపావచరా, ఇధ కామావచరాతి అయమేవ విసేసో.

కాయదుచ్చరితతో విరతి ‘కాయదుచ్చరితవిరతి’. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. లక్ఖణాదితో పనేతా తిస్సోపి కాయదుచ్చరితాదివత్థూనం అవీతిక్కమలక్ఖణా; అమద్దనలక్ఖణాతి వుత్తం హోతి. కాయదుచ్చరితాదివత్థుతో సఙ్కోచనరసా, అకిరియపచ్చుపట్ఠానా, సద్ధాహిరోత్తప్పఅప్పిచ్ఛతాదిగుణపదట్ఠానా. పాపకిరియతో చిత్తస్స విముఖీభావభూతాతి దట్ఠబ్బా.

ఇతి ఫస్సాదీని ఛప్పఞ్ఞాస యేవాపనకవసేన వుత్తాని నవాతి సబ్బానిపి ఇమస్మిం ధమ్ముద్దేసవారే పఞ్చసట్ఠి ధమ్మపదాని భవన్తి. తేసు ఏకక్ఖణే కదాచి ఏకసట్ఠి భవన్తి, కదాచి సమసట్ఠి. తాని హి సమ్మావాచాపూరణాదివసేన. ఉప్పత్తియం పఞ్చసు ఠానేసు ఏకసట్ఠి భవన్తి. తేహి ముత్తే ఏకస్మిం ఠానే సమసట్ఠి భవన్తి. ఠపేత్వా పన యేవాపనకే పాళియం యథారుతవసేన గయ్హమానాని ఛప్పఞ్ఞాసావ హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన పనేత్థ ఫస్సపఞ్చకం, వితక్కో విచారో పీతి చిత్తేకగ్గతా, పఞ్చిన్ద్రియాని, హిరిబలం ఓత్తప్పబలన్తి ద్వే బలాని, అలోభో అదోసోతి ద్వే మూలాని, కాయపస్సద్ధిచిత్తపస్సద్ధిఆదయో ద్వాదస ధమ్మాతి సమతింస ధమ్మా హోన్తి.

తేసు సమతింసాయ ధమ్మేసు అట్ఠారస ధమ్మా అవిభత్తికా హోన్తి, ద్వాదస సవిభత్తికా. కతమే అట్ఠారస? ఫస్సో సఞ్ఞా చేతనా విచారో పీతి జీవితిన్ద్రియం, కాయపస్సద్ధిఆదయో ద్వాదస ధమ్మాతి ఇమే అట్ఠారస అవిభత్తికా. వేదనా చిత్తం వితక్కో చిత్తేకగ్గతా, సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం, హిరిబలం ఓత్తప్పబలం, అలోభో అదోసోతి ఇమే ద్వాదస ధమ్మా సవిభత్తికా. తేసు సత్త ధమ్మా ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా, ఏకో తీసు, ద్వే చతూసు, ఏకో ఛసు, ఏకో సత్తసు ఠానేసు విభత్తో.

కథం? చిత్తం వితక్కో సద్ధా హిరీ ఓత్తప్పం అలోభో అదోసోతి ఇమే సత్త ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా.

ఏతేసు హి చిత్తం తావ ఫస్సపఞ్చకం పత్వా చిత్తం హోతీతి వుత్తం, ఇన్ద్రియాని పత్వా మనిన్ద్రియన్తి. వితక్కో ఝానఙ్గాని పత్వా వితక్కో హోతీతి వుత్తో, మగ్గఙ్గాని పత్వా సమ్మాసఙ్కప్పోతి. సద్ధా ఇన్ద్రియాని పత్వా సద్ధిన్ద్రియం హోతీతి వుత్తా, బలాని పత్వా సద్ధాబలన్తి. హిరీ బలాని పత్వా హిరిబలం హోతీతి వుత్తా, లోకపాలదుకం పత్వా హిరీతి. ఓత్తప్పేపి ఏసేవ నయో. అలోభో మూలం పత్వా అలోభో హోతీతి వుత్తో, కమ్మపథం పత్వా అనభిజ్ఝాతి. అదోసో మూలం పత్వా అదోసో హోతీతి వుత్తో, కమ్మపథం పత్వా అబ్యాపాదోతి. ఇమే సత్త ద్వీసు ఠానేసు విభత్తా.

వేదనా పన ఫస్సపఞ్చకం పత్వా వేదనా హోతీతి వుత్తా, ఝానఙ్గాని పత్వా సుఖన్తి, ఇన్ద్రియాని పత్వా సోమనస్సిన్ద్రియన్తి. ఏవం ఏకో ధమ్మో తీసు ఠానేసు విభత్తో.

వీరియం పన ఇన్ద్రియాని పత్వా వీరియిన్ద్రియం హోతీతి వుత్తం, మగ్గఙ్గాని పత్వా సమ్మావాయామోతి, బలాని పత్వా వీరియబలన్తి, పిట్ఠిదుకం పత్వా పగ్గాహోతి. సతిపి ఇన్ద్రియాని పత్వా సతిన్ద్రియం హోతీతి వుత్తా, మగ్గఙ్గాని పత్వా సమ్మాసతీతి, బలాని పత్వా సతిబలన్తి, పిట్ఠిదుకం పత్వా సతి హోతీతి వుత్తా. ఏవం ఇమే ద్వే ధమ్మా చతూసు ఠానేసు విభత్తా.

సమాధి పన ఝానఙ్గాని పత్వా చిత్తస్సేకగ్గతా హోతీతి వుత్తో, ఇన్ద్రియాని పత్వా సమాధిన్ద్రియన్తి, మగ్గఙ్గాని పత్వా సమ్మాసమాధీతి. బలాని పత్వా సమాధిబలన్తి, పిట్ఠిదుకం పత్వా సమథో అవిక్ఖేపోతి. ఏవమయం ఏకో ధమ్మో ఛసు ఠానేసు విభత్తో.

పఞ్ఞా పన ఇన్ద్రియాని పత్వా పఞ్ఞిన్ద్రియం హోతీతి వుత్తా, మగ్గఙ్గాని పత్వా సమ్మాదిట్ఠీతి, బలాని పత్వా పఞ్ఞాబలన్తి, మూలాని పత్వా అమోహోతి, కమ్మపథం పత్వా సమ్మాదిట్ఠీతి, పిట్ఠిదుకం పత్వా సమ్పజఞ్ఞం విపస్సనాతి. ఏవం ఏకో ధమ్మో సత్తసు ఠానేసు విభత్తో.

సచే పన కోచి వదేయ్య – ‘ఏత్థ అపుబ్బం నామ నత్థి, హేట్ఠా గహితమేవ గణ్హిత్వా తస్మిం తస్మిం ఠానే పదం పూరితం, అననుసన్ధికా కథా ఉప్పటిపాటియా చోరేహి ఆభతభణ్డసదిసా, గోయూథేన గతమగ్గే ఆలులితతిణసదిసా అజానిత్వా కథితా’తి, సో ‘మాహేవ’న్తి పటిసేధేత్వా వత్తబ్బో – ‘బుద్ధానం దేసనా అననుసన్ధికా నామ నత్థి, సానుసన్ధికా వ హోతి. అజానిత్వా కథితాపి నత్థి, సబ్బా జానిత్వా కథితాయేవ. సమ్మాసమ్బుద్ధో హి తేసం తేసం ధమ్మానం కిచ్చం జానాతి, తం ఞత్వా కిచ్చవసేన విభత్తిం ఆరోపేన్తో అట్ఠారస ధమ్మా ఏకేకకిచ్చాతి ఞత్వా ఏకేకస్మిం ఠానే విభత్తిం ఆరోపేసి. సత్త ధమ్మా ద్వేద్వేకిచ్చాతి ఞత్వా ద్వీసు ద్వీసు ఠానేసు విభత్తిం ఆరోపేసి. వేదనా తికిచ్చాతి ఞత్వా తీసు ఠానేసు విభత్తిం ఆరోపేసి. వీరియసతీనం చత్తారి చత్తారి కిచ్చానీతి ఞత్వా చతూసు చతూసు ఠానేసు విభత్తిం ఆరోపేసి. సమాధి ఛకిచ్చోతి ఞత్వా ఛసు ఠానేసు విభత్తిం ఆరోపేసి. పఞ్ఞా సత్తకిచ్చాతి ఞత్వా సత్తసు ఠానేసు విభత్తిం ఆరోపేసి’.

తత్రిదం ఓపమ్మం – ఏకో కిర పణ్డితో రాజా రహోగతో చిన్తేసి – ‘ఇమం రాజకులసన్తకం న యథా వా తథా వా ఖాదితబ్బం, సిప్పానుచ్ఛవికం వేతనం వడ్ఢేస్సామీ’తి. సో సబ్బే సిప్పికే సన్నిపాతాపేత్వా ‘ఏకేకసిప్పజాననకే పక్కోసథా’తి ఆహ. ఏవం పక్కోసియమానా అట్ఠారస జనా ఉట్ఠహింసు. తేసం ఏకేకం పటివీసం దాపేత్వా విస్సజ్జేసి. ‘ద్వే ద్వే సిప్పాని జానన్తా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తే పన సత్త జనా ఆగమంసు. తేసం ద్వే ద్వే పటివీసే దాపేసి. ‘తీణి సిప్పాని జానన్తా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తే ఏకోవ ఆగచ్ఛి. తస్స తయో పటివీసే దాపేసి. ‘చత్తారి సిప్పాని జానన్తా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తే ద్వే జనా ఆగమంసు. తేసం చత్తారి చత్తారి పటివీసే దాపేసి. ‘పఞ్చ సిప్పాని జానన్తా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తే ఏకోపి నాగచ్ఛి. ‘ఛ సిప్పాని జానన్తా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తే ఏకోవ ఆగచ్ఛి. తస్స ఛ పటివీసే దాపేసి. ‘సత్త సిప్పాని జానన్తా ఆగచ్ఛన్తూ’తి వుత్తే ఏకోవ ఆగచ్ఛి. తస్స సత్త పటివీసే దాపేసి.

తత్థ పణ్డితో రాజా వియ అనుత్తరో ధమ్మరాజా. సిప్పజాననకా వియ చిత్తచిత్తఙ్గవసేన ఉప్పన్నా ధమ్మా. సిప్పానుచ్ఛవికవేతనవడ్ఢనం వియ కిచ్చవసేన తేసం తేసం ధమ్మానం విభత్తిఆరోపనం.

సబ్బేపి పనేతే ధమ్మా ఫస్సపఞ్చకవసేన ఝానఙ్గవసేన ఇన్ద్రియవసేన మగ్గవసేన బలవసేన మూలవసేన కమ్మపథవసేన లోకపాలవసేన పస్సద్ధివసేన లహుతావసేన ముదుతావసేన కమ్మఞ్ఞతావసేన పాగుఞ్ఞతావసేన ఉజుకతావసేన సతిసమ్పజఞ్ఞవసేన సమథవిపస్సనావసేన పగ్గాహావిక్ఖేపవసేనాతి సత్తరస రాసయో హోన్తీతి.

ధమ్ముద్దేసవారకథా నిట్ఠితా.