కిరియాబ్యాకతవణ్ణనా

మనోధాతుచిత్తం

౫౬౬. ఇదాని కిరియాబ్యాకతం భాజేత్వా దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కిరియాతి కరణమత్తం. సబ్బేసుయేవ హి కిరియచిత్తేసు యం జవనభావం అప్పత్తం తం వాతపుప్ఫం వియ. యం జవనభావప్పత్తం తం ఛిన్నమూలకరుక్ఖపుప్ఫం వియ అఫలం హోతి, తంతం కిచ్చసాధనవసేన పవత్తత్తా పన కరణమత్తమేవ హోతి. తస్మా కిరియాతి వుత్తం. నేవకుసలానాకుసలాతిఆదీసు కుసలమూలసఙ్ఖాతస్స కుసలహేతునో అభావా ‘నేవకుసలా’; అకుసలమూలసఙ్ఖాతస్స అకుసలహేతునో అభావా ‘నేవఅకుసలా’; యోనిసోమనసికారఅయోనిసోమనసికారసఙ్ఖాతానమ్పి కుసలాకుసలపచ్చయానం అభావా ‘నేవకుసలానాకుసలా’. కుసలాకుసలసఙ్ఖాతస్స జనకహేతునో అభావా నేవకమ్మవిపాకా.

ఇధాపి చిత్తస్సేకగ్గతానిద్దేసే పవత్తిట్ఠితిమత్తమేవ లబ్భతి. ద్వే పఞ్చవిఞ్ఞాణాని, తిస్సో మనోధాతుయో, తిస్సో మనోవిఞ్ఞాణధాతుయో, విచికిచ్ఛాసహగతన్తి ఇమేసు సత్తరససు చిత్తేసు దుబ్బలత్తా సణ్ఠితి అవట్ఠితిఆదీని న లబ్భన్తి. సేసం సబ్బం విపాకమనోధాతునిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం, అఞ్ఞత్ర ఉప్పత్తిట్ఠానా. తఞ్హి చిత్తం పఞ్చవిఞ్ఞాణానన్తరం ఉప్పజ్జతి. ఇదం పన పఞ్చద్వారే వళఞ్జనకప్పవత్తికాలే సబ్బేసం పురే ఉప్పజ్జతి. కథం? చక్ఖుద్వారే తావ ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తఅనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తేసు రూపారమ్మణేసు యేన కేనచి పసాదే ఘట్టితే తం ఆరమ్మణం గహేత్వా ఆవజ్జనవసేన పురేచారికం హుత్వా భవఙ్గం ఆవట్టయమానం ఉప్పజ్జతి. సోతద్వారాదీసుపి ఏసేవ నయోతి.

కిరియమనోధాతుచిత్తం నిట్ఠితం.

కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుచిత్తాని

౫౬౮. మనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పన్నా హోతి…పే… సోమనస్ససహగతాతి, ఇదం చిత్తం అఞ్ఞేసం అసాధారణం. ఖీణాసవస్సేవ పాటిపుగ్గలికం. ఛసు ద్వారేసు లబ్భతి. చక్ఖుద్వారే హి పధానసారుప్పం ఠానం దిస్వా ఖీణాసవో ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సితో హోతి. సోతద్వారే భణ్డభాజనీయట్ఠానం పత్వా మహాసద్దం కత్వా లుద్ధలుద్ధేసు గణ్హన్తేసు ‘ఏవరూపా నామ మే లోలుప్పతణ్హా పహీనా’తి ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సితో హోతి. ఘానద్వారే గన్ధేహి వా పుప్ఫేహి వా చేతియం పూజేన్తో ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సితో హోతి. జివ్హాద్వారే రససమ్పన్నం పిణ్డపాతం లద్ధా భాజేత్వా పరిభుఞ్జన్తో ‘సారణీయధమ్మో వత మే పూరితో’తి ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సితో హోతి. కాయద్వారే అభిసమాచారికవత్తం కరోన్తో ‘కాయద్వారే మే వత్తం పూరిత’న్తి ఇమినా చిత్తేన సోమనస్సితో హోతి. ఏవం తావ పఞ్చద్వారే లబ్భతి.

మనోద్వారే పన అతీతానాగతమారబ్భ ఉప్పజ్జతి. జోతిపాలమాణవ(మ. ని. ౨.౨౮౨ ఆదయో) మగ్ఘదేవరాజ(మ. ని. ౨.౩౦౮ ఆదయో) కణ్హతాపసాదికాలస్మిఞ్హి (జా. ౧.౧౦.౧౧ ఆదయో) కతం కారణం ఆవజ్జేత్వా తథాగతో సితం పాత్వాకాసి. తం పన పుబ్బేనివాసఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం కిచ్చం. తేసం పన ద్విన్నం ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం హాసయమానం ఉప్పజ్జతి. అనాగతే ‘తన్తిస్సరో ముదిఙ్గస్సరో పచ్చేకబుద్ధో భవిస్సతీ’తి సితం పాత్వాకాసి. తమ్పి అనాగతంసఞాణసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణానం కిచ్చం. తేసం పన ద్విన్న ఞాణానం చిణ్ణపరియన్తే ఇదం చిత్తం హాసయమానం ఉప్పజ్జతి.

నిద్దేసవారే పనస్స సేసఅహేతుకచిత్తేహి బలవతరతాయ చిత్తేకగ్గతా సమాధిబలం పాపేత్వా ఠపితా. వీరియమ్పి వీరియబలం పాపేత్వా. ఉద్దేసవారే పన ‘సమాధిబలం హోతి వీరియబలం హోతీ’తి అనాగతత్తా పరిపుణ్ణేన బలట్ఠేనేతం ద్వయం బలం నామ న హోతి. యస్మా పన ‘నేవ కుసలం నాకుసలం’ తస్మా బలన్తి వత్వాన ఠపితం. యస్మా చ న నిప్పరియాయేన బలం, తస్మా సఙ్గహవారేపి ‘ద్వే బలాని హోన్తీ’తి న వుత్తం. సేసం సబ్బం సోమనస్ససహగతాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతునిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౫౭౪. ఉపేక్ఖాసహగతాతి ఇదం చిత్తం తీసు భవేసు సబ్బేసం సచిత్తకసత్తానం సాధారణం, న కస్సచి సచిత్తకస్స నుప్పజ్జతి నామ. ఉప్పజ్జమానం పన పఞ్చద్వారే వోట్ఠబ్బనం హోతి, మనోద్వారే ఆవజ్జనం. ఛ అసాధారణఞాణానిపి ఇమినా గహితారమ్మణమేవ గణ్హన్తి. మహాగజం నామేతం చిత్తం; ఇమస్స అనారమ్మణం నామ నత్థి. ‘అసబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణగతికం నామ కతమ’న్తి వుత్తే ‘ఇద’న్తి వత్తబ్బం. సేసమేత్థ పురిమచిత్తే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. కేవలఞ్హి తత్థ సప్పీతికత్తా నవఙ్గికో సఙ్ఖారక్ఖన్ధో విభత్తో. ఇధ నిప్పీతికత్తా అట్ఠఙ్గికో.

ఇదాని యాని కుసలతో అట్ఠ మహాచిత్తానేవ ఖీణాసవస్స ఉప్పజ్జనతాయ కిరియాని జాతాని, తస్మా తాని కుసలనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని.

ఇధ ఠత్వా హసనకచిత్తాని సమోధానేతబ్బాని. కతి పనేతాని హోన్తీతి? వుచ్చతే తేరస. పుథుజ్జనా హి కుసలతో చతూహి సోమనస్ససహగతేహి, అకుసలతో చతూహీతి, అట్ఠహి చిత్తేహి హసన్తి. సేక్ఖా కుసలతో చతూహి సోమనస్ససహగతేహి, అకుసలతో ద్వీహి దిట్ఠిగతవిప్పయుత్తేహి సోమనస్ససహగతేహీతి, ఛహి చిత్తేహి హసన్తి. ఖీణాసవా కిరియతో పఞ్చహి సోమనస్ససహగతేహి హసన్తీతి.

రూపావచరారూపావచరకిరియం

౫౭౭. రూపావచరారూపావచరకిరియనిద్దేసేసు దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారన్తి దిట్ఠధమ్మే, ఇమస్మింయేవ అత్తభావే, సుఖవిహారమత్తం. తత్థ ఖీణాసవస్స పుథుజ్జనకాలే నిబ్బత్తితా సమాపత్తి యావ న నం సమాపజ్జతి తావ కుసలావ సమాపన్నకాలే కిరియా హోతి. ఖీణాసవకాలే పనస్స నిబ్బత్తితా సమాపత్తి కిరియావ హోతి. సేసం సబ్బం తంసదిసత్తా కుసలనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బన్తి.

అట్ఠసాలినియా ధమ్మసఙ్గహఅట్ఠకథాయ

చిత్తుప్పాదకణ్డకథా నిట్ఠితా.

అబ్యాకతపదం పన నేవ తావ నిట్ఠితన్తి.

చిత్తుప్పాదకణ్డవణ్ణనా నిట్ఠితా.