అట్ఠమహావిపాకచిత్తవణ్ణనా

౪౯౮. ఇదాని అట్ఠమహావిపాకచిత్తాని దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ పాళియం నయమత్తం దస్సేత్వా సబ్బవారా సంఖిత్తా. తేసం అత్థో హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. యో పనేత్థ విసేసో తం దస్సేతుం అలోభో అబ్యాకతమూలన్తిఆది వుత్తం. యమ్పి న వుత్తం తం ఏవం వేదితబ్బం – యో హి కామావచరకుసలేసు కమ్మద్వారకమ్మపథపుఞ్ఞకిరియవత్థుభేదో వుత్తో సో ఇధ నత్థి. కస్మా? అవిఞ్ఞత్తిజనకతో అవిపాకధమ్మతో తథా అప్పవత్తితో చ. యాపి తా యేవాపనకేసు కరుణాముదితా వుత్తా, తా సత్తారమ్మణత్తా విపాకేసు న సన్తి. ఏకన్తపరిత్తారమ్మణాని హి కామావచరవిపాకాని. న కేవలఞ్చ కరుణాముదితా, విరతియోపేత్థ న సన్తి. ‘పఞ్చ సిక్ఖాపదాని కుసలానేవా’తి (విభ. ౭౧౫) హి వుత్తం.

అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిధానఞ్చేత్థ కుసలతో చేవ పచ్చయభేదతో చ వేదితబ్బం. అసఙ్ఖారికస్స హి కుసలస్స అసఙ్ఖారికమేవ విపాకం, ససఙ్ఖారికస్స ససఙ్ఖారికం. బలవపచ్చయేహి చ ఉప్పన్నం అసఙ్ఖారికం, ఇతరేహి ఇతరం. హీనాదిభేదేపి ఇమాని హీనమజ్ఝిమపణీతేహి ఛన్దాదీహి అనిప్ఫాదితత్తా హీనమజ్ఝిమపణీతాని నామ న హోన్తి. హీనస్స పన కుసలస్స విపాకం హీనం, మజ్ఝిమస్స మజ్ఝిమం, పణీతస్స పణీతం. అధిపతినో పేత్థ న సన్తి. కస్మా? ఛన్దాదీని ధురం కత్వా అనుప్పాదేతబ్బతో. సేసం సబ్బం అట్ఠసు కుసలేసు వుత్తసదిసమేవ.

ఇదాని ఇమేసం అట్ఠన్నం మహావిపాకచిత్తానం విపచ్చనట్ఠానం వేదితబ్బం. ఏతాని హి చతూసు ఠానేసు విపచ్చన్తి – పటిసన్ధియం, భవఙ్గే, చుతియం, తదారమ్మణేతి. కథం? మనుస్సేసు తావ కామావచరదేవేసు చ పుఞ్ఞవన్తానం దుహేతుకతిహేతుకానం పటిసన్ధిగ్గహణకాలే పటిసన్ధి హుత్వా విపచ్చన్తి. పటిసన్ధియా వీతివత్తాయ పవత్తే సట్ఠిపి అసీతిపి వస్సాని అసఙ్ఖ్యేయ్యమ్పి ఆయుకాలం భవఙ్గం హుత్వా, బలవారమ్మణే ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణం హుత్వా, మరణకాలే చుతి హుత్వాతి. ఏవం చతూసు ఠానేసు విపచ్చన్తి.

తత్థ సబ్బేపి సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తా పచ్ఛిమపటిసన్ధిగ్గహణే పఠమేన సోమనస్ససహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికమహావిపాకచిత్తేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. తం పన మేత్తాపుబ్బభాగచిత్తస్స విపాకం హోతి. తేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా అసఙ్ఖ్యేయ్యం ఆయు. కాలవసేన పన పరిణమతి. మహాసీవత్థేరో పనాహ – ‘సోమనస్ససహగతతో ఉపేక్ఖాసహగతం బలవతరం. తేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తి. తేన గహితపటిసన్ధికా హి మహజ్ఝాసయా హోన్తి. దిబ్బేసుపి ఆరమ్మణేసు ఉప్పిలావినో న హోన్తి, తిపిటకచూళనాగత్థేరాదయో వియా’తి. అట్ఠకథాయం పన – ‘అయం థేరస్స మనోరథో,’‘నత్థి ఏత’న్తి పటిక్ఖిపిత్వా ‘సబ్బఞ్ఞుబోధిసత్తానం హితూపచారో బలవా హోతి, తస్మా మేత్తాపుబ్బభాగకామావచరకుసలవిపాకసోమనస్ససహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికచిత్తేన పటిసన్ధిం గణ్హన్తీ’తి వుత్తం.

విపాకుద్ధారకథా

ఇదాని విపాకుద్ధారకథాయ మాతికా ఠపేతబ్బా – తిపిటకచూళనాగత్థేరో తావ ఆహ – ఏకాయ కుసలచేతనాయ సోళస విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. ఏత్థేవ ద్వాదసకమగ్గోపి అహేతుకట్ఠకమ్పీతి. మోరవాపివాసీ మహాదత్తత్థేరో పనాహ – ఏకాయ కుసలచేతనాయ ద్వాదస విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. ఏత్థేవ దసకమగ్గోపి అహేతుకట్ఠకమ్పీతి. తిపిటకమహాధమ్మరక్ఖితత్థేరో ఆహ – ఏకాయ కుసలచేతనాయ దస విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, ఏత్థేవ అహేతుకట్ఠకన్తి.

ఇమస్మిం ఠానే సాకేతపఞ్హం నామ గణ్హింసు. సాకేతే కిర ఉపాసకా సాలాయం నిసీదిత్వా ‘కిం ను ఖో ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే ఏకా పటిసన్ధి హోతి ఉదాహు నానా’తి? పఞ్హం నామ సముట్ఠాపేత్వా నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తా ఆభిధమ్మికత్థేరే ఉపసఙ్కమిత్వా పుచ్ఛింసు. థేరా ‘యథా ఏకస్మా అమ్బబీజా ఏకోవ అఙ్కురో నిక్ఖమతి, ఏవం ఏకావ పటిసన్ధి హోతీ’తి సఞ్ఞాపేసుం. అథేకదివసం ‘కిం ను ఖో నానాచేతనాహి కమ్మే ఆయూహితే పటిసన్ధియో నానా హోన్తి ఉదాహు ఏకా’తి? పఞ్హం సముట్ఠాపేత్వా నిచ్ఛేతుం అసక్కోన్తా థేరే పుచ్ఛింసు. థేరా ‘యథా బహూసు అమ్బబీజేసు రోపితేసు బహూ అఙ్కురా నిక్ఖమన్తి, ఏవం బహుకావ పటిసన్ధియో హోన్తీ’తి సఞ్ఞాపేసుం.

అపరమ్పి ఇమస్మిం ఠానే ఉస్సదకిత్తనం నామ గహితం. ఇమేసఞ్హి సత్తానం లోభోపి ఉస్సన్నో హోతి, దోసోపి మోహోపి; అలోభోపి అదోసోపి అమోహోపి. తం నేసం ఉస్సన్నభావం కో నియామేతీతి? పుబ్బహేతు నియామేతి. కమ్మాయూహనక్ఖణేయేవ నానత్తం హోతి. కథం? ‘‘యస్స హి కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభో బలవా హోతి అలోభో మన్దో, అదోసామోహా బలవన్తో దోసమోహా మన్దా, తస్స మన్దో అలోభో లోభం పరియాదాతుం న సక్కోతి, అదోసామోహా పన బలవన్తో దోసమోహే పరియాదాతుం సక్కోన్తి. తస్మా సో తేన కమ్మేన దిన్నపటిసన్ధివసేన నిబ్బత్తో లుద్ధో హోతి, సుఖసీలో అక్కోధనో, పఞ్ఞవా పన హోతి వజిరూపమఞాణో’’తి.

‘యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభదోసా బలవన్తో హోన్తి అలోభాదోసా మన్దా, అమోహో బలవా మోహో మన్దో, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దుట్ఠో చ, పఞ్ఞవా పన హోతి వజిరూపమఞాణో దత్తాభయత్థేరో వియ.

‘యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే లోభాదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దన్ధో చ, సుఖసీలకో పన హోతి అక్కోధనో.

‘తథా యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే తయోపి లోభదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి అలోభాదయో మన్దా, సో పురిమనయేనేవ లుద్ధో చేవ హోతి దుట్ఠో చ మూళ్హో చ.

‘యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అప్పకిలేసో హోతి, దిబ్బారమ్మణమ్పి దిస్వా నిచ్చలో, దుట్ఠో పన హోతి దన్ధపఞ్ఞో చాతి.

‘యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభాదోసమోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో చేవ హోతి, సుఖసీలకో చ, దన్ధో పన హోతి.

‘తథా యస్స కమ్మాయూహనక్ఖణే అలోభదోసామోహా బలవన్తో హోన్తి ఇతరే మన్దా, సో పురిమనయేనేవ అలుద్ధో చేవ హోతి పఞ్ఞవా చ, దుట్ఠో చ పన హోతి కోధనో.

‘యస్స పన కమ్మాయూహనక్ఖణే తయోపి అలోభాదయో బలవన్తో హోన్తి లోభాదయో మన్దా, సో మహాసఙ్ఘరక్ఖితత్థేరో వియ అలుద్ధో అదుట్ఠో పఞ్ఞవా చ హోతీ’తి.

అపరమ్పి ఇమస్మిం ఠానే హేతుకిత్తనం నామ గహితం. తిహేతుకకమ్మఞ్హి తిహేతుకమ్పి దుహేతుకమ్పి అహేతుకమ్పి విపాకం దేతి. దుహేతుకకమ్మం తిహేతుకవిపాకం న దేతి, ఇతరం దేతి. తిహేతుకకమ్మేన పటిసన్ధి తిహేతుకాపి హోతి, దుహేతుకాపి; అహేతుకా న హోతి. దుహేతుకేన దుహేతుకాపి హోతి అహేతుకాపి; తిహేతుకా న హోతి. అసఙ్ఖారికం కుసలం అసఙ్ఖారికమ్పి ససఙ్ఖారికమ్పి విపాకం దేతి. ససఙ్ఖారికం ససఙ్ఖారికమ్పి అసఙ్ఖారికమ్పి విపాకం దేతి. ఆరమ్మణేన వేదనా పరివత్తేతబ్బా. జవనేన తదారమ్మణం నియామేతబ్బం.

ఇదాని తస్స తస్స థేరస్స వాదే సోళసమగ్గాదయో వేదితబ్బా. పఠమకామావచరకుసలసదిసేన హి పఠమమహావిపాకచిత్తేన గహితపటిసన్ధికస్స గబ్భావాసతో నిక్ఖమిత్వా సంవరాసంవరే పట్ఠపేతుం సమత్థభావం ఉపగతస్స చక్ఖుద్వారస్మిం ‘ఇట్ఠారమ్మణే’ ఆపాథమాగతే కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గే అనావట్టితేయేవ అతిక్కమనఆరమ్మణానం పమాణం నత్థి. కస్మా ఏవం హోతి? ఆరమ్మణదుబ్బలతాయ. అయం తావ ఏకో మోఘవారో.

సచే పన భవఙ్గం ఆవట్టేతి, కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గే ఆవట్టితే, వోట్ఠబ్బనం అపాపేత్వావ అన్తరా, చక్ఖువిఞ్ఞాణే వా సమ్పటిచ్ఛనే వా సన్తీరణే వా ఠత్వా నివత్తిస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతి. వోట్ఠబ్బనవసేన పన ఠత్వా ఏకం వా ద్వే వా చిత్తాని పవత్తన్తి. తతో ఆసేవనం లభిత్వా జవనట్ఠానే ఠత్వా పున భవఙ్గం ఓతరతి ఇదమ్పి ఆరమ్మణదుబ్బలతాయ ఏవ హోతి. అయం పన వారో ‘దిట్ఠం వియ మే, సుతం వియ మే’తిఆదీని వదనకాలే లబ్భతి. అయమ్పి దుతియో మోఘవారో.

అపరస్స కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గే ఆవట్టితే వీథిచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి, జవనం జవతి. జవనపరియోసానే పన తదారమ్మణస్స వారో. తస్మిం అనుప్పన్నేయేవ భవఙ్గం ఓతరతి. తత్రాయం ఉపమా – యథా హి నదియా ఆవరణం బన్ధిత్వా మహామాతికాభిముఖే ఉదకే కతే ఉదకం గన్త్వా ఉభోసు తీరేసు కేదారే పూరేత్వా అతిరేకం కక్కటకమగ్గాదీహి పలాయిత్వా పున నదింయేవ ఓతరతి, ఏవమేతం దట్ఠబ్బం. ఏత్థ హి నదియం ఉదకప్పవత్తనకాలో వియ భవఙ్గవీథిప్పవత్తనకాలో. ఆవరణబన్ధనకాలో వియ కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టనకాలో. మహామాతికాయ ఉదకప్పవత్తనకాలో వియ వీథిచిత్తప్పవత్తి. ఉభోసు తీరేసు కేదారపూరణం వియ జవనం. కక్కటకమగ్గాదీహి పలాయిత్వా పున ఉదకస్స నదీఓతరణం వియ జవనం జవిత్వా తదారమ్మణే అనుప్పన్నేయేవ పున భవఙ్గోతరణం. ఏవం భవఙ్గం ఓతరణచిత్తానమ్పి గణనపథో నత్థి. ఇదఞ్చాపి ఆరమ్మణదుబ్బలతాయ ఏవ హోతి. అయం తతియో మోఘవారో.

సచే పన బలవారమ్మణం ఆపాథగతం హోతి కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గే ఆవట్టితే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని ఉప్పజ్జన్తి. జవనట్ఠానే పన పఠమకామావచరకుసలచిత్తం జవనం హుత్వా ఛసత్తవారే జవిత్వా తదారమ్మణస్స వారం దేతి. తదారమ్మణం పతిట్ఠహమానం తంసదిసమేవ మహావిపాకచిత్తం పతిట్ఠాతి. ఇదం ద్వే నామాని లభతి – పటిసన్ధిచిత్తసదిసత్తా ‘మూలభవఙ్గ’న్తి చ, యం జవనేన గహితం ఆరమ్మణం తస్స గహితత్తా ‘తదారమ్మణ’న్తి చ. ఇమస్మిం ఠానే చక్ఖువిఞ్ఞాణం సమ్పటిచ్ఛనం సన్తీరణం తదారమ్మణన్తి చత్తారి విపాకచిత్తాని గణనూపగాని హోన్తి.

యదా పన దుతియకుసలచిత్తం జవనం హోతి, తదా తంసదిసం దుతియవిపాకచిత్తమేవ తదారమ్మణం హుత్వా పతిట్ఠాతి. ఇదఞ్చ ద్వే నామాని లభతి. పటిసన్ధిచిత్తేన అసదిసత్తా ‘ఆగన్తుకభవఙ్గ’న్తి చ పురిమనయేనేవ ‘తదారమ్మణ’న్తి చ. ఇమినా సద్ధిం పురిమాని చత్తారి పఞ్చ హోన్తి.

యదా పన తతియకుసలచిత్తం జవనం హోతి, తదా తంసదిసం తతియవిపాకచిత్తం తదారమ్మణం హుత్వా పతిట్ఠాతి. ఇదమ్పి వుత్తనయేనేవ ‘ఆగన్తుకభవఙ్గం’‘తదారమ్మణ’న్తి చ ద్వే నామాని లభతి. ఇమినా సద్ధిం పురిమాని పఞ్చ ఛ హోన్తి.

యదా పన చతుత్థకుసలచిత్తం జవనం హోతి, తదా తంసదిసం చతుత్థవిపాకచిత్తం తదారమ్మణం హుత్వా పతిట్ఠాతి. ఇదమ్పి వుత్తనయేనేవ ‘ఆగన్తుకభవఙ్గం’‘తదారమ్మణ’న్తి చ ద్వే నామాని లభతి. ఇమినా సద్ధిం పురిమాని ఛ సత్త హోన్తి.

యదా పన తస్మిం ద్వారే ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణం’ ఆపాథమాగచ్ఛతి, తత్రాపి వుత్తనయేనేవ తయో మోఘవారా లబ్భన్తి. యస్మా పన ఆరమ్మణేన వేదనా పరివత్తతి తస్మా తత్థ ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం. చతున్నఞ్చ ఉపేక్ఖాసహగతమహాకుసలజవనానం పరియోసానే చత్తారి ఉపేక్ఖాసహగతమహావిపాకచిత్తానేవ తదారమ్మణభావేన పతిట్ఠహన్తి. తానిపి వుత్తనయేనేవ ‘ఆగన్తుకభవఙ్గం’‘తదారమ్మణ’న్తి చ ద్వే నామాని లభన్తి. ‘పిట్ఠిభవఙ్గానీ’తిపి వుచ్చన్తి ఏవ. ఇతి ఇమాని పఞ్చ పురిమేహి సత్తహి సద్ధిం ద్వాదస హోన్తి. ఏవం చక్ఖుద్వారే ద్వాదస, సోతద్వారాదీసు ద్వాదస ద్వాదసాతి, సమసట్ఠి హోన్తి. ఏవం ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే సమసట్ఠి విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన పన చక్ఖుద్వారే ద్వాదస, సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని చత్తారీతి సోళస హోన్తి.

ఇమస్మిం ఠానే అమ్బోపమం నామ గణ్హింసు – ఏకో కిర పురిసో ఫలితమ్బరుక్ఖమూలే ససీసం పారుపిత్వా నిపన్నో నిద్దాయతి. అథేకం అమ్బపక్కం వణ్టతో ముచ్చిత్వా తస్స కణ్ణసక్ఖలిం పుఞ్ఛమానం వియ ‘థ’న్తి భూమియం పతి. సో తస్స సద్దేన పబుజ్ఝిత్వా ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేసి. తతో హత్థం పసారేత్వా ఫలం గహేత్వా మద్దిత్వా ఉపసిఙ్ఘిత్వా పరిభుఞ్జి.

తత్థ, తస్స పురిసస్స అమ్బరుక్ఖమూలే నిద్దాయనకాలో వియ భవఙ్గసమఙ్గికాలో. అమ్బపక్కస్స వణ్టతో ముచ్చిత్వా కణ్ణసక్ఖలిం పుఞ్ఛమానస్స పతనకాలో వియ ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనకాలో. తేన సద్దేన పబుద్ధకాలో వియ కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో. ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకితకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స దస్సనకిచ్చసాధనకాలో. హత్థం పసారేత్వా గహితకాలో వియ విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛితకాలో. గహేత్వా మద్దితకాలో వియ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స సన్తీరణకాలో. ఉపసిఙ్ఘితకాలో వియ కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స వవత్థాపితకాలో. పరిభుత్తకాలో వియ జవనస్స ఆరమ్మణరసం అనుభవితకాలో. అయం ఉపమా కిం దీపేతి? ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనమేవ కిచ్చం. తేన పసాదే ఘట్టితే కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గావట్టనమేవ, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స దస్సనమత్తకమేవ, విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణసమ్పటిచ్ఛనమత్తకమేవ, విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణసన్తీరణమత్తకమేవ, కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణవవత్థాపనమత్తకమేవ కిచ్చం. ఏకన్తేన పన ఆరమ్మణరసం జవనమేవ అనుభవతీతి దీపేతి.

ఏత్థ చ ‘త్వం భవఙ్గం నామ హోహి, త్వం ఆవజ్జనం నామ, త్వం దస్సనం నామ, త్వం సమ్పటిచ్ఛనం నామ, త్వం సన్తీరణం నామ, త్వం వోట్ఠబ్బనం నామ, త్వం జవనం నామ, హోహీ’తి కోచి కత్తా వా కారేతా వా నత్థి.

ఇమస్మిం పన ఠానే పఞ్చవిధం నియామం నామ గణ్హింసు – బీజనియామం ఉతునియామం కమ్మనియామం ధమ్మనియామం చిత్తనియామన్తి. తత్థ కులత్థగచ్ఛస్స ఉత్తరగ్గభావో, దక్ఖిణవల్లియా దక్ఖిణతో రుక్ఖపరిహరణం, సూరియావట్టపుప్ఫానం సూరియాభిముఖభావో, మాలువలతాయ రుక్ఖాభిముఖగమనమేవ, నాళికేరస్స మత్థకే ఛిద్దసబ్భావోతి తేసం తేసం బీజానం తంతంసదిసఫలదానం బీజనియామో నామ. తస్మిం తస్మిం సమయే తేసం తేసం రుక్ఖానం ఏకప్పహారేనేవ పుప్ఫఫలపల్లవగ్గహణం ఉతునియామో నామ. తిహేతుకకమ్మం తిహేతుకదుహేతుకాహేతుకవిపాకం దేతి. దుహేతుకకమ్మం దుహేతుకాహేతుకవిపాకం దేతి, తిహేతుకం న దేతీతి, ఏవం తస్స తస్స కమ్మస్స తంతంసదిసవిపాకదానమేవ కమ్మనియామో నామ.

అపరోపి కమ్మసరిక్ఖకవిపాకవసేనేవ కమ్మనియామో హోతి. తస్స దీపనత్థమిదం వత్థుం కథేన్తి – సమ్మాసమ్బుద్ధకాలే సావత్థియా ద్వారగామో ఝాయి. తతో పజ్జలితం తిణకరళం ఉట్ఠహిత్వా ఆకాసేన గచ్ఛతో కాకస్స గీవాయ పటిముఞ్చి. సో విరవన్తో భూమియం పతిత్వా కాలమకాసి. మహాసముద్దేపి ఏకా నావా నిచ్చలా అట్ఠాసి. హేట్ఠా కేనచి నిరుద్ధభావం అపస్సన్తా కాళకణ్ణిసలాకం విచారేసుం. సా నావికస్సేవ ఉపాసికాయ హత్థే పతి. తతో ఏకిస్సా కారణా మా సబ్బే నస్సన్తు, ఉదకే నం ఖిపామాతి ఆహంసు. నావికో ‘న సక్ఖిస్సామి ఏతం ఉదకే ఉప్పిలవమానం పస్సితు’న్తి వాలికాఘటం గీవాయం బన్ధాపేత్వా ఖిపాపేసి. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ నావా ఖిత్తసరో వియ పక్ఖన్ది. ఏకో భిక్ఖు లేణే వసతి. మహన్తం పబ్బతకూటం పతిత్వా ద్వారం పిదహి. తం సత్తమే దివసే సయమేవ అపగతం. సమ్మాసమ్బుద్ధస్స జేతవనే నిసీదిత్వా ధమ్మం కథేన్తస్స ఇమాని తీణి వత్థూని ఏకప్పహారేనేవ ఆరోచేసుం. సత్థా ‘న ఏతం అఞ్ఞేహి కతం, తేహి కతకమ్మమేవ త’న్తి అతీతం ఆహరిత్వా దస్సేన్తో ఆహ –

కాకో పురిమత్తభావే మనుస్సో హుత్వా ఏకం దుట్ఠగోణం దమేతుం అసక్కోన్తో గీవాయ పలాలవేణిం బన్ధిత్వా అగ్గిం అదాసి. గోణో తేనేవ మతో. ఇదాని తం కమ్మం ఏతస్స ఆకాసేన గచ్ఛతోపి న ముచ్చితుం అదాసి. సాపి ఇత్థీ పురిమత్తభావే ఏకా ఇత్థీయేవ. ఏకో కుక్కురో తాయ పరిచితో హుత్వా అరఞ్ఞం గచ్ఛన్తియా సద్ధిం గచ్ఛతి, సద్ధిమేవాగచ్ఛతి. మనుస్సా ‘నిక్ఖన్తో ఇదాని అమ్హాకం సునఖలుద్దకో’తి ఉప్పణ్డేన్తి. సా తేన అట్టీయమానా కుక్కురం నివారేతుం అసక్కోన్తీ వాలికాఘటం గీవాయ బన్ధిత్వా ఉదకే ఖిపి. తం కమ్మం తస్సా సముద్దమజ్ఝే ముచ్చితుం నాదాసి. సోపి భిక్ఖు పురిమత్తభావే గోపాలకో హుత్వా బిలం పవిట్ఠాయ గోధాయ సాఖాభఙ్గముట్ఠియా ద్వారం థకేసి. తతో సత్తమే దివసే సయం ఆగన్త్వా వివరి. గోధా కమ్పమానా నిక్ఖమి. కరుణాయ తం న మారేసి. తం కమ్మం తస్స పబ్బతన్తరం పవిసిత్వా నిసిన్నస్స ముచ్చితుం నాదాసీతి. ఇమాని తీణి వత్థూని సమోధానేత్వా ఇమం గాథమాహ –

‘‘న అన్తలిక్ఖే న సముద్దమజ్ఝే,

న పబ్బతానం వివరం పవిస్స;

న విజ్జతే సో జగతిప్పదేసో,

యత్థట్ఠితో ముచ్చేయ్య పాపకమ్మా’’తి. (ధ. ప. ౧౨౭);

అయమ్పి కమ్మనియామోయేవ నామ. అఞ్ఞానిపి ఏవరూపాని వత్థూని కథేతబ్బాని.

బోధిసత్తానం పన పటిసన్ధిగ్గహణే, మాతుకుచ్ఛితో నిక్ఖమనే, అభిసమ్బోధియం తథాగతస్స ధమ్మచక్కప్పవత్తనే, ఆయుసఙ్ఖారస్స ఓస్సజ్జనే, పరినిబ్బానే చ దససహస్సచక్కవాళకమ్పనం ధమ్మనియామో నామ.

ఆరమ్మణేన పన పసాదే ఘట్టితే ‘త్వం ఆవజ్జనం నామ హోహి…పే… త్వం జవనం నామ హోహీ’తి కోచి కత్తా వా కారేతా వా నత్థి, అత్తనో అత్తనో పన ధమ్మతాయ ఏవ ఆరమ్మణేన పసాదస్స ఘట్టితకాలతో పట్ఠాయ కిరియమనోధాతుచిత్తం భవఙ్గం ఆవట్టేతి, చక్ఖువిఞ్ఞాణం దస్సనకిచ్చం సాధేతి, విపాకమనోధాతు సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చం సాధేతి, విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు సన్తీరణకిచ్చం సాధేతి, కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతు వోట్ఠబ్బనకిచ్చం సాధేతి, జవనం ఆరమ్మణరసం అనుభవతీతి అయం చిత్తనియామో నామ. అయం ఇధ అధిప్పేతో.

ససఙ్ఖారికతిహేతుకకుసలేనాపి ఉపేక్ఖాసహగతేహి అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికకుసలచిత్తేహిపి కమ్మే ఆయూహితే తంసదిసవిపాకచిత్తేహి ఆదిన్నాయ పటిసన్ధియా ఏసేవ నయో. ఉపేక్ఖాసహగతద్వయే పన పఠమం ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణవసేన’ పవత్తిం దస్సేత్వా పచ్ఛా ‘ఇట్ఠారమ్మణవసేన’ దస్సేతబ్బా.

ఏవమ్పి ఏకేకస్మిం ద్వారే ద్వాదస ద్వాదస హుత్వా సమసట్ఠి హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన సోళస విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి.

ఇమస్మిం ఠానే పఞ్చఉచ్ఛునాళియన్తోపమం నామ గణ్హింసు. ఉచ్ఛుపీళనసమయే కిర ఏకస్మా గామా ఏకాదస యన్తవాహా నిక్ఖమిత్వా ఏకం ఉచ్ఛువాటం దిస్వా తస్స పరిపక్కభావం ఞత్వా ఉచ్ఛుసామికం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘యన్తవాహా మయ’న్తి ఆరోచేసుం. సో ‘అహం తుమ్హేయేవ పరియేసామీ’తి ఉచ్ఛుసాలం తే గహేత్వా అగమాసి. తే తత్థ నాళియన్తం సజ్జేత్వా ‘మయం ఏకాదస జనా, అపరమ్పి ఏకం లద్ధుం వట్టతి, వేతనేన గణ్హథా’తి ఆహంసు. ఉచ్ఛుసామికో ‘అహమేవ సహాయో భవిస్సామీ’తి ఉచ్ఛూనం సాలం పూరాపేత్వా తేసం సహాయో అహోసి. తే అత్తనో అత్తనో కిచ్చాని కత్వా, ఫాణితపాచకేన ఉచ్ఛురసే పక్కే, గుళబన్ధకేన బద్ధే, ఉచ్ఛుసామికేన తులయిత్వా భాగేసు దిన్నేసు, అత్తనో అత్తనో భాగం ఆదాయ ఉచ్ఛుసాలం సామికస్స పటిచ్ఛాపేత్వా, ఏతేనేవ ఉపాయేన అపరాసుపి చతూసు సాలాసు కమ్మం కత్వా పక్కమింసు.

తత్థ పఞ్చ యన్తసాలా వియ పఞ్చ పసాదా దట్ఠబ్బా. పఞ్చ ఉచ్ఛువాటా వియ పఞ్చ ఆరమ్మణాని. ఏకాదస విచరణకయన్తవాహా వియ ఏకాదస విపాకచిత్తాని. పఞ్చ ఉచ్ఛుసాలాసామినో వియ పఞ్చవిఞ్ఞాణాని. పఠమకసాలాయం సామికేన సద్ధిం ద్వాదసన్నం జనానం ఏకతోవ హుత్వా కతకమ్మానం భాగగ్గహణకాలో వియ ఏకాదసన్నం విపాకచిత్తానం చక్ఖువిఞ్ఞాణేన సద్ధిం ఏకతో హుత్వా చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణే సకసకకిచ్చకరణకాలో. సాలాసామికస్స సాలాయ సమ్పటిచ్ఛనకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ద్వారసఙ్కన్తిఅకరణం. దుతియ తతియ చతుత్థ పఞ్చమసాలాయ ద్వాదసన్నం ఏకతో హుత్వా కతకమ్మానం భాగగ్గహణకాలో వియ ఏకాదసన్నం విపాకచిత్తానం కాయవిఞ్ఞాణేన సద్ధిం ఏకతో హుత్వా కాయద్వారే ఫోట్ఠబ్బారమ్మణే సకసకకిచ్చకరణకాలో. సాలాసామికస్స సాలాయ సమ్పటిచ్ఛనకాలో వియ కాయవిఞ్ఞాణస్స ద్వారసఙ్కన్తిఅకరణం వేదితబ్బం. ఏత్తావతా తిహేతుకకమ్మేన పటిసన్ధి తిహేతుకా హోతీతి వారో కథితో. యా పన తేన దుహేతుకపటిసన్ధి హోతి, సా పటిచ్ఛన్నావ హుత్వా గతా.

ఇదాని దుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకా పటిసన్ధి హోతీతి వారో కథేతబ్బో. దుహేతుకేన హి సోమనస్ససహగతఅసఙ్ఖారికచిత్తేన కమ్మే ఆయూహితే తంసదిసేనేవ దుహేతుకవిపాకచిత్తేన గహితపటిసన్ధికస్స వుత్తనయేనేవ చక్ఖుద్వారే ‘ఇట్ఠారమ్మణే’ ఆపాథమాగతే తయో మోఘవారా. దుహేతుకసోమనస్ససహగతఅసఙ్ఖారికజవనావసానే తంసదిసమేవ మూలభవఙ్గసఙ్ఖాతం తదారమ్మణం. ససఙ్ఖారికజవనావసానే తంసదిసమేవ ఆగన్తుకభవఙ్గసఙ్ఖాతం తదారమ్మణం. ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే’ ద్విన్నం ఉపేక్ఖాసహగతజవనానం అవసానే తాదిసానేవ ద్వే తదారమ్మణాని ఉప్పజ్జన్తి. ఇధ ఏకేకస్మిం ద్వారే అట్ఠ అట్ఠ కత్వా సమచత్తాలీస చిత్తాని. అగ్గహితగ్గహణేన పన చక్ఖుద్వారే అట్ఠ, సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని చత్తారీతి ద్వాదస హోన్తి. ఏవం ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే ద్వాదస విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అమ్బోపమపఞ్చనియామకథా పాకతికా ఏవ. దుహేతుకసేసచిత్తత్తయసదిసవిపాకేన గహితపటిసన్ధికేపి ఏసేవ నయో. యన్తవాహోపమాయ పనేత్థ సత్త యన్తవాహా. తేహి తత్థ యన్తే నామ సజ్జితే సాలాసామికం అట్ఠమం కత్వా వుత్తనయానుసారేన యోజనా వేదితబ్బా. ఏత్తావతా దుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకపటిసన్ధి హోతీతి వారో కథితో.

ఇదాని అహేతుకపటిసన్ధికథా హోతి – చతున్నఞ్హి దుహేతుకకుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరేన కమ్మే ఆయూహితే కుసలవిపాకఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుచిత్తేన గహితపటిసన్ధికస్స పటిసన్ధి కమ్మసదిసాతి న వత్తబ్బా. కమ్మఞ్హి దుహేతుకం పటిసన్ధి అహేతుకా. తస్స వుడ్ఢిప్పత్తస్స చక్ఖుద్వారే ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే’ ఆపాథమాగతే పురిమనయేనేవ తయో మోఘవారా వేదితబ్బా. చతున్నం పన దుహేతుకకుసలచిత్తానం అఞ్ఞతరజవనస్స పరియోసానే అహేతుకచిత్తం తదారమ్మణభావేన పతిట్ఠాతి. తం ‘మూలభవఙ్గం’‘తదారమ్మణ’న్తి ద్వే నామాని లభతి. ఏవమేత్థ చక్ఖువిఞ్ఞాణం సమ్పటిచ్ఛనం ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం తదారమ్మణమ్పి ఉపేక్ఖాసహగతమేవాతి తేసు ఏకం గహేత్వా గణనూపగాని తీణేవ హోన్తి.

‘ఇట్ఠారమ్మణే’ పన సన్తీరణమ్పి తదారమ్మణమ్పి సోమనస్ససహగతమేవ. తేసు ఏకం గహేత్వా పురిమాని తీణి చత్తారి హోన్తి. ఏవం పఞ్చసు ద్వారేసు చత్తారి చత్తారి కత్వా ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే వీసతి విపాకచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తీతి వేదితబ్బాని. అగ్గహితగ్గహణేన పన చక్ఖుద్వారే చత్తారి సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని చత్తారీతి అట్ఠ హోన్తి. ఇదం ‘అహేతుకట్ఠకం’ నామ. ఇదం మనుస్సలోకేన గహితం.

చతూసు పన అపాయేసు పవత్తే లబ్భతి. యదా హి మహామోగ్గల్లానత్థేరో నిరయే పదుమం మాపేత్వా పదుమకణ్ణికాయ నిసిన్నో నేరయికానం ధమ్మకథం కథేసి, తదా తేసం థేరం పస్సన్తానం కుసలవిపాకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి. సద్దం సుణన్తానం సోతవిఞ్ఞాణం, చన్దనవనే దివావిహారం నిసీదిత్వా గతస్స చీవరగన్ధఘాయనకాలే ఘానవిఞ్ఞాణం, నిరయగ్గిం నిబ్బాపేతుం దేవం వస్సాపేత్వా పానీయదానకాలే జివ్హావిఞ్ఞాణం, మన్దమన్దవాతసముట్ఠాపనకాలే కాయవిఞ్ఞాణన్తి ఏవం చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని పఞ్చ, ఏకం సమ్పటిచ్ఛనం, ద్వే సన్తీరణానీతి అహేతుకట్ఠకం లబ్భతి. నాగసుపణ్ణవేమానికపేతానమ్పి అకుసలేన పటిసన్ధి హోతి. పవత్తే కుసలం విపచ్చతి. తథా చక్కవత్తినో మఙ్గలహత్థిఅస్సాదీనం. అయం తావ ‘ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణేసు’ కుసలజవనవసేన కథామగ్గో.

‘ఇట్ఠారమ్మణే’ పన చతూసు సోమనస్ససహగతాకుసలచిత్తేసు జవితేసు కుసలవిపాకం సోమనస్ససహగతాహేతుకచిత్తం తదారమ్మణం హోతి. ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే’ చతూసు ఉపేక్ఖాసహగతలోభసమ్పయుత్తేసు జవితేసు కుసలవిపాకం ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకచిత్తం తదారమ్మణం హోతి. యం పన ‘జవనేన తదారమ్మణం నియమేతబ్బ’న్తి వుత్తం తం కుసలం సన్ధాయ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. దోమనస్ససహగతజవనానన్తరం తదారమ్మణం ఉప్పజ్జమానం కిం ఉప్పజ్జతీతి? అకుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుచిత్తం ఉప్పజ్జతి.

ఇదం పన జవనం కుసలత్థాయ వా అకుసలత్థాయ వా కో నియామేతీతి? ఆవజ్జనఞ్చేవ వోట్ఠబ్బనఞ్చ. ఆవజ్జనేన హి యోనిసో ఆవట్టితే వోట్ఠబ్బనేన యోనిసో వవత్థాపితే జవనం అకుసలం భవిస్సతీతి అట్ఠానమేతం. ఆవజ్జనేన అయోనిసో ఆవట్టితే వోట్ఠబ్బనేన అయోనిసో వవత్థాపితే జవనం కుసలం భవిస్సతీతిపి అట్ఠానమేతం. ఉభయేన పన యోనిసో ఆవట్టితే వవత్థాపితే చ జవనం కుసలం హోతి, అయోనిసో అకుసలన్తి వేదితబ్బం.

‘ఇట్ఠారమ్మణే’ పన కఙ్ఖతో ఉద్ధతస్స చ తదారమ్మణం కిం హోతీతి? ఇట్ఠారమ్మణస్మిం కఙ్ఖతు వా మా వా, ఉద్ధతో వా హోతు మా వా, కుసలవిపాకాహేతుకసోమనస్సచిత్తమేవ తదారమ్మణం హోతి, ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే’ ‘కుసలవిపాకాహేతుకఉపేక్ఖాసహగత’న్తి, అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపతో అత్థదీపనో మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదో నామ. సోమనస్ససహగతస్మిఞ్హి జవనే జవితే పఞ్చ తదారమ్మణాని గవేసితబ్బానీతి. ఉపేక్ఖాసహగతస్మిం జవనే జవితే ఛ గవేసితబ్బానీతి.

అథ యదా సోమనస్ససహగతపటిసన్ధికస్స పవత్తే ఝానం నిబ్బత్తేత్వా పమాదేన పరిహీనజ్ఝానస్స ‘పణీతధమ్మో మే నట్ఠో’తి పచ్చవేక్ఖతో విప్పటిసారవసేన దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తదా కిం ఉప్పజ్జతి? ‘సోమనస్సానన్తరఞ్హి దోమనస్సం దోమనస్సానన్తరఞ్చ సోమనస్సం’ పట్ఠానే పటిసిద్ధం. మహగ్గతధమ్మం ఆరబ్భ జవనే జవితే తదారమ్మణమ్పి తత్థేవ పటిసిద్ధన్తి? కుసలవిపాకా వా అకుసలవిపాకా వా ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉప్పజ్జతి, కిమస్సా ఆవజ్జనన్తి? ‘భవఙ్గావజ్జనానం వియ నత్థస్సా ఆవజ్జనకిచ్చ’న్తి. ‘ఏతాని తావ అత్తనో నిన్నత్తా చ చిణ్ణత్తా చ సముదాచారత్తా చ ఉప్పజ్జన్తు, అయం కథం ఉప్పజ్జతీ’తి? ‘యథా నిరోధస్స అనన్తరపచ్చయం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం, నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఫలసమాపత్తిచిత్తం, అరియమగ్గచిత్తం, మగ్గానన్తరాని ఫలచిత్తాని, ఏవం అసన్తేపి ఆవజ్జనే, నిన్నచిణ్ణసముదాచారభావేన ఉప్పజ్జతి. వినా హి ఆవజ్జనేన చిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఆరమ్మణేన పన వినా నుప్పజ్జతీ’తి. ‘అథ కిమస్సారమ్మణ’న్తి? ‘రూపాదీసు పరిత్తధమ్మేసు అఞ్ఞతరం. ఏతేసు హి యదేవ తస్మిం సమయే ఆపాథమాగతం హోతి, తం ఆరబ్భ ఏతం చిత్తం ఉప్పజ్జతీ’తి వేదితబ్బం.

ఇదాని సబ్బేసమ్పి ఏతేసం చిత్తానం పాకటభావత్థం అయం పకిణ్ణకనయో వుత్తో –

సుత్తం దోవారికో చ, గామిల్లో అమ్బో కోలియకేన చ;

జచ్చన్ధో పీఠసప్పీ చ, విసయగ్గాహో చ ఉపనిస్సయమత్థసోతి.

తత్థ ‘సుత్త’న్తి, ఏకో పన్థమక్కటకో పఞ్చసు దిసాసు సుత్తం పసారేత్వా జాలం కత్వా మజ్ఝే నిపజ్జతి. పఠమదిసాయ పసారితసుత్తే పాణకేన వా పటఙ్గేన వా మక్ఖికాయ వా పహటే నిపన్నట్ఠానతో చలిత్వా నిక్ఖమిత్వా సుత్తానుసారేన గన్త్వా తస్స యూసం పివిత్వా పునఆగన్త్వా తత్థేవ నిపజ్జతి. దుతియదిసాదీసు పహటకాలేపి ఏవమేవ కరోతి.

తత్థ పఞ్చసు దిసాసు పసారితసుత్తం వియ పఞ్చపసాదా. మజ్ఝే నిపన్నమక్కటకో వియ చిత్తం. పాణకాదీహి సుత్తఘట్టనకాలో వియ ఆరమ్మణేన పసాదస్స ఘట్టితకాలో. మజ్ఝే నిపన్నమక్కటకస్స చలనం వియ పసాదఘట్టనకం ఆరమ్మణం గహేత్వా కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో. సుత్తానుసారేన గమనకాలో వియ వీథిచిత్తప్పవత్తి. సీసే విజ్ఝిత్వా యూసపివనం వియ జవనస్స ఆరమ్మణే జవితకాలో. పునఆగన్త్వా మజ్ఝే నిపజ్జనం వియ చిత్తస్స హదయవత్థుమేవ నిస్సాయ పవత్తనం.

ఇదం ఓపమ్మం కిం దీపేతి? ఆరమ్మణేన పసాదే ఘట్టితే పసాదవత్థుకచిత్తతో హదయరూపవత్థుకచిత్తం పఠమతరం ఉప్పజ్జతీతి దీపేతి. ఏకేకం ఆరమ్మణం ద్వీసు ద్వీసు ద్వారేసు ఆపాథమాగచ్ఛతీతిపి.

‘దోవారికో’తి, ఏకో రాజా సయనగతో నిద్దాయతి. తస్స పరిచారకో పాదే పరిమజ్జన్తో నిసీది. బధిరదోవారికో ద్వారే ఠితో. తయో పటిహారా పటిపాటియా ఠితా. అథేకో పచ్చన్తవాసీ మనుస్సో పణ్ణాకారం ఆదాయ ఆగన్త్వా ద్వారం ఆకోటేసి. బధిరదోవారికో సద్దం న సుణాతి. పాదపరిమజ్జకో సఞ్ఞం అదాసి. తాయ సఞ్ఞాయ ద్వారం వివరిత్వా పస్సి. పఠమపటిహారో పణ్ణాకారం గహేత్వా దుతియస్స అదాసి, దుతియో తతియస్స, తతియో రఞ్ఞో. రాజా పరిభుఞ్జి.

తత్థ సో రాజా వియ జవనం దట్ఠబ్బం. పాదపరిమజ్జకో వియ ఆవజ్జనం. బధిరదోవారికో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తయో పటిహారా వియ సమ్పటిచ్ఛనాదీని తీణి వీథిచిత్తాని. పచ్చన్తవాసినో పణ్ణాకారం ఆదాయ ఆగన్త్వా ద్వారాకోటనం వియ ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టనం. పాదపరిమజ్జకేన సఞ్ఞాయ దిన్నకాలో వియ కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో. తేన దిన్నసఞ్ఞాయ బధిరదోవారికస్స ద్వారవివరణకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స ఆరమ్మణే దస్సనకిచ్చసాధనకాలో. పఠమపటిహారేన పణ్ణాకారస్స గహితకాలో వియ విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛితకాలో. పఠమేన దుతియస్స దిన్నకాలో వియ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స సన్తీరణకాలో. దుతియేన తతియస్స దిన్నకాలో వియ కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స వవత్థాపితకాలో. తతియేన రఞ్ఞో దిన్నకాలో వియ వోట్ఠబ్బనేన జవనస్స నియ్యాదితకాలో. రఞ్ఞో పరిభోగకాలో వియ జవనస్స ఆరమ్మణరసానుభవనకాలో.

ఇదం ఓపమ్మం కిం దీపేతి? ఆరమ్మణస్స పసాదఘట్టమత్తనమేవ కిచ్చం, కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గావట్టనమత్తమేవ, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం దస్సనసమ్పటిచ్ఛనసన్తీరణవవత్థాపనమత్తానేవ కిచ్చాని. ఏకన్తేన పన జవనమేవ ఆరమ్మణరసం అనుభోతీతి దీపేతి.

‘గామిల్లో’తి, సమ్బహులా గామదారకా అన్తరవీథియం పంసుకీళం కీళన్తి. తత్థేకస్స హత్థే కహాపణో పటిహఞ్ఞి. సో ‘మయ్హం హత్థే పటిహతం, కిం ను ఖో ఏత’న్తి ఆహ. అథేకో ‘పణ్డరం ఏత’న్తి ఆహ. అపరో సహ పంసునా గాళ్హం గణ్హి. అఞ్ఞో ‘పుథులం చతురస్సం ఏత’న్తి ఆహ. అపరో ‘కహాపణో ఏసో’తి ఆహ. అథ నం ఆహరిత్వా మాతు అదాసి. సా కమ్మే ఉపనేసి.

తత్థ సమ్బహులానం దారకానం అన్తరవీథియం కీళన్తానం నిసిన్నకాలో వియ భవఙ్గచిత్తప్పవత్తి దట్ఠబ్బా. కహాపణస్స హత్థే పటిహతకాలో వియ ఆరమ్మణేన పసాదస్స ఘట్టితకాలో. ‘కిం ను ఖో ఏత’న్తి వుత్తకాలో వియ తం ఆరమ్మణం గహేత్వా కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గస్స ఆవట్టితకాలో. ‘పణ్డరం ఏత’న్తి వుత్తకాలో వియ చక్ఖువిఞ్ఞాణేన దస్సనకిచ్చస్స సాధితకాలో. సహ పంసునా గాళ్హం గహితకాలో వియ విపాకమనోధాతుయా ఆరమ్మణస్స సమ్పటిచ్ఛితకాలో. ‘పుథులం చతురస్సం ఏత’న్తి వుత్తకాలో వియ విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స సన్తీరణకాలో. ‘ఏసో కహాపణో’తి వుత్తకాలో వియ కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఆరమ్మణస్స వవత్థాపితకాలో. మాతరా కమ్మే ఉపనీతకాలో వియ జవనస్స ఆరమ్మణరసానుభవనం వేదితబ్బం.

ఇదం ఓపమ్మం కిం దీపేతి? కిరియమనోధాతు అదిస్వావ భవఙ్గం ఆవట్టేతి, విపాకమనోధాతు అదిస్వావ సమ్పటిచ్ఛతి, విపాకమనోవిఞ్ఞాణధాతు అదిస్వావ సన్తీరేతి, కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతు అదిస్వావ వవత్థాపేతి, జవనం అదిస్వావ ఆరమ్మణరసం అనుభోతి. ఏకన్తేన పన చక్ఖువిఞ్ఞాణమేవ దస్సనకిచ్చం సాధేతీతి దీపేతి.

‘అమ్బో కోలియకేన చా’తి, ఇదం హేట్ఠా వుత్తం అమ్బోపమఞ్చ ఉచ్ఛుసాలాసామికోపమఞ్చ సన్ధాయ వుత్తం.

‘జచ్చన్ధో పీఠసప్పీ చా’తి, ఉభోపి కిర తే నగరద్వారే సాలాయం నిసీదింసు. తత్థ పీఠసప్పీ ఆహ – ‘భో అన్ధక, కస్మా త్వం ఇధ సుస్సమానో విచరసి, అసుకో పదేసో సుభిక్ఖో బహ్వన్నపానో, కిం తత్థ గన్త్వా సుఖేన జీవితుం న వట్టతీ’తి? ‘మయ్హం తావ తయా ఆచిక్ఖితం, తుయ్హం పన తత్థ గన్త్వా సుఖేన జీవితుం కిం న వట్టతీ’తి? ‘మయ్హం గన్తుం పాదా నత్థీ’తి. ‘మయ్హమ్పి పస్సితుం చక్ఖూని నత్థీ’తి. ‘యది ఏవం, తవ పాదా హోన్తు, మమ చక్ఖూనీ’తి ఉభోపి ‘సాధూ’తి సమ్పటిచ్ఛిత్వా జచ్చన్ధో పీఠసప్పిం ఖన్ధం ఆరోపేసి. సో తస్స ఖన్ధే నిసీదిత్వా వామహత్థేనస్స సీసం పరిక్ఖిపిత్వా దక్ఖిణహత్థేన ‘ఇమస్మిం ఠానే మూలం ఆవరిత్వా ఠితం, ఇమస్మిం పాసాణో, వామం ముఞ్చ దక్ఖిణం గణ్హ, దక్ఖిణం ముఞ్చ వామం గణ్హా’తి మగ్గం నియమేత్వా ఆచిక్ఖతి. ఏవం జచ్చన్ధస్స పాదా పీఠసప్పిస్స చక్ఖూనీతి ఉభోపి సమ్పయోగేన ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్త్వా సుఖేన జీవింసు.

తత్థ జచ్చన్ధో వియ రూపకాయో, పీఠసప్పీ వియ అరూపకాయో. పీఠసప్పినా వినా జచ్చన్ధస్స దిసం గన్తుం గమనాభిసఙ్ఖారస్స అనిబ్బత్తితకాలో వియ రూపస్స అరూపేన వినా ఆదానగహణచోపనం పాపేతుం అసమత్థతా. జచ్చన్ధేన వినా పీఠసప్పిస్స దిసం గన్తుం గమనాభిసఙ్ఖారస్స అప్పవత్తనం వియ పఞ్చవోకారే రూపం, వినా అరూపస్స అప్పవత్తి. ద్విన్నమ్పి సమ్పయోగేన ఇచ్ఛితట్ఠానం గన్త్వా సుఖేన జీవితకాలో వియ రూపారూపధమ్మానం అఞ్ఞమఞ్ఞయోగేన సబ్బకిచ్చేసు పవత్తిసమ్భావోతి. అయం పఞ్హో పఞ్చవోకారభవవసేన కథితో.

‘విసయగ్గాహో’ చాతి, చక్ఖు రూపవిసయం గణ్హాతి. సోతాదీని సద్దాదివిసయే.

‘ఉపనిస్సయమత్థసో’తి, ‘ఉపనిస్సయతో’ చ ‘అత్థతో’ చ. తత్థ అసమ్భిన్నత్తా చక్ఖుస్స, ఆపాథగతత్తా రూపానం, ఆలోకసన్నిస్సితం, మనసికారహేతుకం చతూహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం, సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. తత్థ మతస్సాపి చక్ఖు సమ్భిన్నం హోతి. జీవతో నిరుద్ధమ్పి, పిత్తేన వా సేమ్హేన వా రుహిరేన వా పలిబుద్ధమ్పి, చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స పచ్చయో భవితుం అసక్కోన్తం ‘సమ్భిన్నం’ నామ హోతి. సక్కోన్తం అసమ్భిన్నం నామ. సోతాదీసుపి ఏసేవ నయో. చక్ఖుస్మిం పన అసమ్భిన్నేపి బహిద్ధా రూపారమ్మణే ఆపాథం అనాగచ్ఛన్తే చక్ఖువిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతి. తస్మిం పన ఆపాథం ఆగచ్ఛన్తేపి ఆలోకసన్నిస్సయే అసతి నుప్పజ్జతి. తస్మిం సన్తేపి కిరియమనోధాతుయా భవఙ్గే అనావట్టితే నుప్పజ్జతి. ఆవట్టితేయేవ ఉప్పజ్జతి. ఏవం ఉప్పజ్జమానం సమ్పయుత్తధమ్మేహి సద్ధింయేవ ఉప్పజ్జతి. ఇతి ఇమే చత్తారో పచ్చయే లభిత్వా ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణం (మ. ని. ౧.౩౦౬ థోకం విసదిసం).

అసమ్భిన్నత్తా సోతస్స, ఆపాథగతత్తా సద్దానం, ఆకాససన్నిస్సితం, మనసికారహేతుకం చతూహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి సోతవిఞ్ఞాణం, సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. తత్థ ‘ఆకాససన్నిస్సిత’న్తి ఆకాససన్నిస్సయం లద్ధావ ఉప్పజ్జతి, న వినా తేన. న హి పిహితకణ్ణచ్ఛిద్దస్స సోతవిఞ్ఞాణం పవత్తతి. సేసం పురిమనయేనేవ వేదితబ్బం. యథా చేత్థ ఏవం ఇతో పరేసుపి. విసేసమత్తం పన వక్ఖామ.

అసమ్భిన్నత్తా ఘానస్స, ఆపాథగతత్తా గన్ధానం, వాయోసన్నిస్సితం, మనసికారహేతుకం చతూహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి ఘానవిఞ్ఞాణం, సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. తత్థ ‘వాయోసన్నిస్సిత’న్తి ఘానబిలం వాయుమ్హి పవిసన్తేయేవ ఉప్పజ్జతి, తస్మిం అసతి నుప్పజ్జతీతి అత్థో.

అసమ్భిన్నత్తా జివ్హాయ, ఆపాథగతత్తా రసానం, ఆపోసన్నిస్సితం, మనసికారహేతుకం చతూహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి జివ్హావిఞ్ఞాణం, సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. తత్థ ‘ఆపోసన్నిస్సిత’న్తి జివ్హాతేమనం ఆపం లద్ధావ ఉప్పజ్జతి, న వినా తేన. సుక్ఖజివ్హానఞ్హి సుక్ఖఖాదనీయే జివ్హాయ ఠపితేపి జివ్హావిఞ్ఞాణం నుప్పజ్జతేవ.

అసమ్భిన్నత్తా కాయస్స, ఆపాథగతత్తా ఫోట్ఠబ్బానం, పథవిసన్నిస్సితం, మనసికారహేతుకం చతూహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి కాయవిఞ్ఞాణం, సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. తత్థ ‘పథవిసన్నిస్సిత’న్తి కాయపసాదపచ్చయం పథవిసన్నిస్సయం లద్ధావ ఉప్పజ్జతి, న తేన వినా. కాయద్వారస్మిఞ్హి బహిద్ధామహాభూతారమ్మణం అజ్ఝత్తికం కాయపసాదం ఘట్టేత్వా పసాదపచ్చయేసు మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతి.

అసమ్భిన్నత్తా మనస్స, ఆపాథగతత్తా ధమ్మానం, వత్థుసన్నిస్సితం, మనసికారహేతుకం చతూహి పచ్చయేహి ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణం, సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. తత్థ ‘మనో’తి భవఙ్గచిత్తం. తం నిరుద్ధమ్పి, ఆవజ్జనచిత్తస్స పచ్చయో భవితుం అసమత్థం మన్దథామగతమేవ పవత్తమానమ్పి, సమ్భిన్నం నామ హోతి. ఆవజ్జనస్స పన పచ్చయో భవితుం సమత్థం అసమ్భిన్నం నామ. ‘ఆపాథగతత్తా ధమ్మాన’న్తి ధమ్మారమ్మణే ఆపాథగతే. ‘వత్థుసన్నిస్సిత’న్తి హదయవత్థుసన్నిస్సయం లద్ధావ ఉప్పజ్జతి, న తేన వినా. అయమ్పి పఞ్హో పఞ్చవోకారభవం సన్ధాయ కథితో. ‘మనసికారహేతుక’న్తి కిరియమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా భవఙ్గే ఆవట్టితేయేవ ఉప్పజ్జతీతి అత్థో. అయం తావ ‘ఉపనిస్సయమత్థసో’తి ఏత్థ ఉపనిస్సయవణ్ణనా.

‘అత్థతో’ పన చక్ఖు దస్సనత్థం, సోతం సవనత్థం, ఘానం ఘాయనత్థం, జివ్హా సాయనత్థా, కాయో ఫుసనత్థో, మనో విజాననత్థో. తత్థ దస్సనం అత్థో అస్స. తఞ్హి తేన నిప్ఫాదేతబ్బన్తి దస్సనత్థం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్తావతా తిపిటకచూళనాగత్థేరవాదే సోళసకమగ్గో నిట్ఠితో, సద్ధిం ద్వాదసకమగ్గేన చేవ అహేతుకట్ఠకేన చాతి.

ఇదాని మోరవాపీవాసీమహాదత్తత్థేరవాదే ద్వాదసకమగ్గకథా హోతి. తత్థ సాకేతపఞ్హఉస్సదకిత్తనహేతుకిత్తనాని పాకతికానేవ. అయం పన థేరో అసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికేసు దోసం దిస్వా ‘అసఙ్ఖారికం అసఙ్ఖారికమేవ విపాకం దేతి, నో ససఙ్ఖారికం; ససఙ్ఖారికమ్పి ససఙ్ఖారికమేవ నో అసఙ్ఖారిక’న్తి ఆహ. జవనేన చేస చిత్తనియామం న కథేతి. ఆరమ్మణేన పన వేదనానియామం కథేతి. తేనస్స విపాకుద్ధారే ద్వాదసకమగ్గో నామ జాతో. దసకమగ్గోపి, అహేతుకట్ఠకమ్పి ఏత్థేవ పవిట్ఠం.

తత్రాయం నయో – సోమనస్ససహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికచిత్తేన హి కమ్మే ఆయూహితే తాదిసేనేవ విపాకచిత్తేన గహితపటిసన్ధికస్స వుడ్ఢిప్పత్తస్స చక్ఖుద్వారే ‘ఇట్ఠారమ్మణే’ ఆపాథగతే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తయో మోఘవారా హోన్తి. తస్స కుసలతో చత్తారి సోమనస్ససహగతాని, అకుసలతో చత్తారి, కిరియతో పఞ్చాతి ఇమేసం తేరసన్నం చిత్తానం అఞ్ఞతరేన జవితపరియోసానే తదారమ్మణం పతిట్ఠహమానం సోమనస్ససహగతఅసఙ్ఖారికతిహేతుకచిత్తమ్పి దుహేతుకచిత్తమ్పి పతిట్ఠాతి. ఏవమస్స చక్ఖుద్వారే చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని తీణి, తదారమ్మణాని ద్వేతి, పఞ్చ గణనూపగచిత్తాని హోన్తి.

ఆరమ్మణేన పన వేదనం పరివత్తేత్వా కుసలతో చతున్నం, అకుసలతో చతున్నం, కిరియతో చతున్నన్తి, ద్వాదసన్నం ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తానం అఞ్ఞతరేన జవితావసానే ఉపేక్ఖాసహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికవిపాకమ్పి దుహేతుకఅసఙ్ఖారికవిపాకమ్పి తదారమ్మణం హుత్వా ఉప్పజ్జతి. ఏవమస్స చక్ఖుద్వారే ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం, ఇమాని ద్వే తదారమ్మణానీతి, తీణి గణనూపగచిత్తాని హోన్తి. తాని పురిమేహి పఞ్చహి సద్ధిం అట్ఠ. సోతద్వారాదీసుపి అట్ఠ అట్ఠాతి ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే సమచత్తాలీస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన పన చక్ఖుద్వారే అట్ఠ, సోతవిఞ్ఞాణాదీని చత్తారీతి, ద్వాదస హోన్తి. తత్థ ‘మూలభవఙ్గతా’‘ఆగన్తుకభవఙ్గతా’‘అమ్బోపమనియామకథా’ చ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

సోమనస్ససహగతతిహేతుకససఙ్ఖారికకుసలచిత్తేన కమ్మే ఆయూహితేపి ఉపేక్ఖాసహగతతిహేతుకఅసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికేహి కమ్మే ఆయూహితేపి ఏసేవ నయో. తత్థ యన్తోపమాపి ఏత్థ పాకతికా ఏవ. ఏత్తావతా తిహేతుకకమ్మేన తిహేతుకపటిసన్ధి హోతీతి వారో కథితో. తిహేతుకకమ్మేన దుహేతుకపటిసన్ధి హోతీతి వారో పన పటిచ్ఛన్నో హుత్వా గతో.

ఇదాని దుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకపటిసన్ధికథా హోతి. సోమనస్ససహగతదుహేతుకఅసఙ్ఖారికచిత్తేన హి కమ్మే ఆయూహితే తాదిసేనేవ విపాకచిత్తేన గహితపటిసన్ధికస్స వుడ్ఢిప్పత్తస్స చక్ఖుద్వారే ఇట్ఠారమ్మణే ఆపాథగతే హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ తయో మోఘవారా హోన్తి. దుహేతుకస్స పన జవనకిరియా నత్థి. తస్మా కుసలతో చత్తారి సోమనస్ససహగతాని, అకుసలతో చత్తారీతి ఇమేసం అట్ఠన్నం అఞ్ఞతరేన జవితపరియోసానే దుహేతుకమేవ సోమనస్ససహగతఅసఙ్ఖారికం తదారమ్మణం హోతి. ఏవమస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని తీణి, ఇదఞ్చ తదారమ్మణన్తి, చత్తారి గణనూపగచిత్తాని హోన్తి. ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే’ పన కుసలతో ఉపేక్ఖాసహగతానం చతున్నం, అకుసలతో చతున్నన్తి, అట్ఠన్నం అఞ్ఞతరేన జవితపరియోసానే దుహేతుకమేవ ఉపేక్ఖాసహగతం అసఙ్ఖారికం తదారమ్మణం హోతి. ఏవమస్స ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం, ఇదఞ్చ తదారమ్మణన్తి, ద్వే గణనూపగచిత్తాని హోన్తి. తాని పురిమేహి చతూహి సద్ధిం ఛ. సోతద్వారాదీసుపి ఛ ఛాతి ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే సమతింస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన పన చక్ఖుద్వారే ఛ, సోతవిఞ్ఞాణాదీని చత్తారీతి దస హోన్తి. అమ్బోపమనియామకథా పాకతికా ఏవ. యన్తోపమా ఇధ న లబ్భతీతి వుత్తం.

సోమనస్ససహగతదుహేతుకససఙ్ఖారికకుసలచిత్తేన కమ్మే ఆయూహితేపి ఉపేక్ఖాసహగతదుహేతుకఅసఙ్ఖారికససఙ్ఖారికేహి కమ్మే ఆయూహితేపి ఏసేవ నయో. ఏత్తావతా దుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకపటిసన్ధి హోతీతి వారో కథితో.

అహేతుకపటిసన్ధి హోతీతి వారో పన ఏవం వేదితబ్బో – కుసలతో చతూహి ఞాణవిప్పయుత్తేహి కమ్మే ఆయూహితే, కుసలవిపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుయా ఉపేక్ఖాసహగతాయ పటిసన్ధియా గహితాయ, కమ్మసదిసా పటిసన్ధీతి న వత్తబ్బా. ఇతో పట్ఠాయ హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ కథేత్వా ఇట్ఠేపి ఇట్ఠమజ్ఝత్తేపి చిత్తప్పవత్తి వేదితబ్బా. ఇమస్స హి థేరస్స వాదే పిణ్డజవనం జవతి. సేసా ఇదం పన జవనం కుసలత్థాయ వా అకుసలత్థాయ వా కో నియామేతీతిఆదికథా సబ్బా హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాతి. ఏత్తావతా మోరవాపీవాసీమహాదత్తత్థేరవాదే ద్వాదసకమగ్గో నిట్ఠితో సద్ధిం దసకమగ్గేన చేవ అహేతుకట్ఠకేన చ.

ఇదాని మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదే దసకమగ్గకథా హోతి. తత్థ సాకేతపఞ్హఉస్సదకిత్తనాని పాకతికానేవ. హేతుకిత్తనే పన అయం విసేసో. తిహేతుకకమ్మం తిహేతుకవిపాకమ్పి దుహేతుకవిపాకమ్పి అహేతుకవిపాకమ్పి దేతి. దుహేతుకకమ్మం తిహేతుకమేవ న దేతి, ఇతరం దేతి. తిహేతుకకమ్మేన పటిసన్ధి తిహేతుకావ హోతి; దుహేతుకాహేతుకా న హోతి. దుహేతుకకమ్మేన దుహేతుకాహేతుకా హోతి, తిహేతుకా న హోతి. అసఙ్ఖారికకమ్మం విపాకం అసఙ్ఖారికమేవ దేతి, నో ససఙ్ఖారికం. ససఙ్ఖారికమ్పి ససఙ్ఖారికమేవ దేతి, నో అసఙ్ఖారికం. ఆరమ్మణేన వేదనా పరివత్తేతబ్బా. జవనం పిణ్డజవనమేవ జవతి. ఆదితో పట్ఠాయ చిత్తాని కథేతబ్బాని.

తత్రాయం కథా – ఏకో పఠమకుసలచిత్తేన కమ్మం ఆయూహతి, పఠమవిపాకచిత్తేనేవ పటిసన్ధిం గణ్హాతి. అయం కమ్మసదిసా పటిసన్ధి. తస్స వుడ్ఢిప్పత్తస్స చక్ఖుద్వారే ‘ఇట్ఠారమ్మణే’ ఆపాథగతే వుత్తనయేనేవ తయో మోఘవారా హోన్తి. అథస్స హేట్ఠా వుత్తానం తేరసన్నం సోమనస్ససహగతజవనానం అఞ్ఞతరేన జవితపరియోసానే పఠమవిపాకచిత్తమేవ తదారమ్మణం హోతి. తం ‘మూలభవఙ్గం’ ‘తదారమ్మణ’న్తి ద్వే నామాని లభతి. ఏవమస్స చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీని తీణి, ఇదఞ్చ తదారమ్మణన్తి, చత్తారి గణనూపగచిత్తాని హోన్తి. ‘ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే’ హేట్ఠా వుత్తానంయేవ ద్వాదసన్నం ఉపేక్ఖాసహగతజవనానం అఞ్ఞతరేన జవితపరియోసానే ఉపేక్ఖాసహగతం తిహేతుకం అసఙ్ఖారికచిత్తం తదారమ్మణతాయ పవత్తతి. తం ‘ఆగన్తుకభవఙ్గం’‘తదారమ్మణ’న్తి ద్వే నామాని లభతి. ఏవమస్స ఉపేక్ఖాసహగతసన్తీరణం ఇదఞ్చ తదారమ్మణన్తి ద్వే గణనూపగచిత్తాని. తాని పురిమేహి చతూహి సద్ధిం ఛ హోన్తి. ఏవం ఏకాయ చేతనాయ కమ్మే ఆయూహితే పఞ్చసు ద్వారేసు సమతింస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన పన చక్ఖుద్వారే ఛ, సోతవిఞ్ఞాణాదీని చత్తారీతి దస హోన్తి. అమ్బోపమనియామకథా పాకతికాయేవ.

దుతియతతియచతుత్థకుసలచిత్తేహి కమ్మే ఆయూహితేపి ఏత్తకానేవ విపాకచిత్తాని హోన్తి. చతూహి ఉపేక్ఖాసహగతచిత్తేహి ఆయూహితేపి ఏసేవ నయో. ఇధ పన పఠమం ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణం దస్సేతబ్బం. పచ్ఛా ఇట్ఠారమ్మణేన వేదనా పరివత్తేతబ్బా. అమ్బోపమనియామకథా పాకతికా ఏవ. యన్తోపమా న లబ్భతి. ‘కుసలతో పన చతున్నం ఞాణవిప్పయుత్తానం అఞ్ఞతరేన కమ్మే ఆయూహితే’తి ఇతో పట్ఠాయ సబ్బం విత్థారేత్వా అహేతుకట్ఠకం కథేతబ్బం. ఏత్తావతా మహాధమ్మరక్ఖితత్థేరవాదే దసకమగ్గో నిట్ఠితో హోతి, సద్ధిం అహేతుకట్ఠకేనాతి.

ఇమేసం పన తిణ్ణం థేరానం కతరస్స వాదో గహేతబ్బోతి? న కస్సచి ఏకంసేన. సబ్బేసం పన వాదేసు యుత్తం గహేతబ్బం. పఠమవాదస్మిఞ్హి ససఙ్ఖారాసఙ్ఖారవిధానం పచ్చయభేదతో అధిప్పేతం. తేనేత్థ, అసఙ్ఖారికకుసలస్స దుబ్బలపచ్చయేహి ఉప్పన్నం ససఙ్ఖారికవిపాకం, ససఙ్ఖారికకుసలస్స బలవపచ్చయేహి ఉప్పన్నం అసఙ్ఖారికవిపాకఞ్చ గహేత్వా, లబ్భమానానిపి కిరియజవనాని పహాయ, కుసలజవనేన తదారమ్మణం ఆరమ్మణేన చ వేదనం నియామేత్వా, సేక్ఖపుథుజ్జనవసేన సోళసకమగ్గో కథితో. యం పనేత్థ అకుసలజవనావసానే అహేతుకవిపాకమేవ తదారమ్మణం దస్సితం, తం ఇతరేసు న దస్సితమేవ. తస్మా తం తత్థ తేసు వుత్తం సహేతుకవిపాకఞ్చ, ఏత్థాపి సబ్బమిదం లబ్భతేవ. తత్రాయం నయో – యదా హి కుసలజవనానం అన్తరన్తరా అకుసలం జవతి, తదా కుసలావసానే ఆచిణ్ణసదిసమేవ, అకుసలావసానే సహేతుకం తదారమ్మణం యుత్తం. యదా నిరన్తరం అకుసలమేవ తదా అహేతుకం. ఏవం తావ పఠమవాదే యుత్తం గహేతబ్బం.

దుతియవాదే పన కుసలతో ససఙ్ఖారాసఙ్ఖారవిధానం అధిప్పేతం. తేనేత్థ అసఙ్ఖారికకుసలస్స అసఙ్ఖారికమేవ విపాకం, ససఙ్ఖారికకుసలస్స చ ససఙ్ఖారికమేవ గహేత్వా, జవనేన తదారమ్మణనియామం అకత్వా, సబ్బేసమ్పి సేక్ఖాసేక్ఖపుథుజ్జనానం ఉప్పత్తిరహో పిణ్డజవనవసేనేవ ద్వాదసకమగ్గో కథితో. తిహేతుకజవనావసానే పనేత్థ తిహేతుకం తదారమ్మణం యుత్తం. దుహేతుకజవనావసానే దుహేతుకం, అహేతుకజవనావసానే అహేతుకం భాజేత్వా పన న వుత్తం. ఏవం దుతియవాదే యుత్తం గహేతబ్బం.

తతియవాదేపి కుసలతోవ అసఙ్ఖారససఙ్ఖారవిధానం అధిప్పేతం. ‘తిహేతుకకమ్మం తిహేతుకవిపాకమ్పి దుహేతుకవిపాకమ్పి అహేతుకవిపాకమ్పి దేతీ’తి పన వచనతో అసఙ్ఖారికతిహేతుకపటిసన్ధికస్స అసఙ్ఖారికదుహేతుకేనపి తదారమ్మణేన భవితబ్బం. తం అదస్సేత్వా హేతుసదిసమేవ తదారమ్మణం దస్సితం. తం పురిమాయ హేతుకిత్తనలద్ధియా న యుజ్జతి. కేవలం దసకమగ్గవిభావనత్థమేవ వుత్తం. ఇతరమ్పి పన లబ్భతేవ. ఏవం తతియవాదేపి యుత్తం గహేతబ్బం. అయఞ్చ సబ్బాపి పటిసన్ధిజనకస్సేవ కమ్మస్స విపాకం సన్ధాయ తదారమ్మణకథా. ‘సహేతుకం భవఙ్గం అహేతుకస్స భవఙ్గస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’తి (పట్ఠా. ౩.౧.౧౦౨) వచనతో పన నానాకమ్మేన అహేతుకపటిసన్ధికస్సాపి సహేతుకవిపాకం తదారమ్మణం ఉప్పజ్జతి. తస్స ఉప్పత్తివిధానం మహాపకరణే ఆవి భవిస్సతీతి.

కామావచరకుసలవిపాకకథా నిట్ఠితా.

రూపావచరారూపావచరవిపాకకథా

౪౯౯. ఇదాని రూపావచరాదివిపాకం దస్సేతుం పున కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యస్మా కామావచరవిపాకం అత్తనో కుసలేన సదిసమ్పి హోతి, అసదిసమ్పి, తస్మా న తం కుసలానుగతికం కత్వా భాజితం. రూపావచరారూపావచరవిపాకం పన యథా హత్థిఅస్సపబ్బతాదీనం ఛాయా హత్థిఆదిసదిసావ హోన్తి, తథా అత్తనో కుసలసదిసమేవ హోతీతి కుసలానుగతికం కత్వా భాజితం. కామావచరకమ్మఞ్చ యదా కదాచి విపాకం దేతి, రూపావచరారూపావచరం పన అనన్తరాయేన, దుతియస్మింయేవ అత్తభావే, విపాకం దేతీతిపి కుసలానుగతికమేవ కత్వా భాజితం. సేసం కుసలే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – పటిపదాదిభేదో చ హీనపణీతమజ్ఝిమభావో చ ఏతేసు ఝానాగమనతో వేదితబ్బో. ఛన్దాదీనం పన అఞ్ఞతరం ధురం కత్వా అనుప్పాదనీయత్తా నిరధిపతికానేవ ఏతానీతి.

రూపావచరారూపావచరవిపాకకథా నిట్ఠితా.

లోకుత్తరవిపాకకథా

౫౦౫. లోకుత్తరవిపాకమ్పి కుసలసదిసత్తా కుసలానుగతికమేవ కత్వా భాజితం. యస్మా పన తేభూమకకుసలం చుతిపటిసన్ధివసేన వట్టం ఆచినాతి వడ్ఢేతి, తస్మా తత్థ కతత్తా ఉపచితత్తాతి వుత్తం. లోకుత్తరం పన తేన ఆచితమ్పి అపచినాతి, సయమ్పి చుతిపటిసన్ధివసేన న ఆచినాతి, తేనేత్థ ‘కతత్తా ఉపచితత్తా’తి అవత్వా కతత్తా భావితత్తాతి వుత్తం.

సుఞ్ఞతన్తిఆదీసు ‘మగ్గో’ తావ ‘ఆగమనతో సగుణతో ఆరమ్మణతోతి తీహి కారణేహి నామం లభతీ’తి, ఇదం హేట్ఠా కుసలాధికారే విత్థారితం. తత్థ సుత్తన్తికపరియాయేన సగుణతోపి ఆరమ్మణతోపి నామం లభతి. పరియాయదేసనా హేసా. అభిధమ్మకథా పన నిప్పరియాయదేసనా. తస్మా ఇధ సగుణతో వా ఆరమ్మణతో వా నామం న లభతి, ఆగమనతోవ లభతి. ఆగమనమేవ హి ధురం. తం దువిధం హోతి – విపస్సనాగమనం మగ్గాగమనన్తి.

తత్థ మగ్గస్స ఆగతట్ఠానే విపస్సనాగమనం ధురం, ఫలస్స ఆగతట్ఠానే మగ్గాగమనం ధురన్తి, ఇదమ్పి హేట్ఠా వుత్తమేవ. తేసు ఇదం ఫలస్స ఆగతట్ఠానం, తస్మా ఇధ మగ్గాగమనం ధురన్తి వేదితబ్బం. సో పనేస మగ్గో ఆగమనతో ‘సుఞ్ఞత’న్తి నామం లభిత్వా సగుణతో చ ఆరమ్మణతో చ ‘అనిమిత్తో’‘అప్పణిహితో’తిపి వుచ్చతి. తస్మా సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స తీణి నామాని దేతి. కథం? అయఞ్హి సుద్ధాగమనవసేనేవ లద్ధనామో ‘సుఞ్ఞతమగ్గో’ సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామం దదమానో ‘సుఞ్ఞత’న్తి నామం అకాసి. ‘సుఞ్ఞతఅనిమిత్తమగ్గో’ సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామం దదమానో ‘అనిమిత్త’న్తి నామం అకాసి. ‘సుఞ్ఞతఅప్పణిహితమగ్గో’ సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామం దదమానో ‘అప్పణిహిత’న్తి నామం అకాసి. ఇమాని పన తీణి నామాని మగ్గానన్తరే ఫలచిత్తస్మింయేవ ఇమినా నయేన లబ్భన్తి, నో అపరభాగే వళఞ్జనకఫలసమాపత్తియా. అపరభాగే పన అనిచ్చతాదీహి తీహి విపస్సనాహి విపస్సితుం సక్కోతి. అథస్స వుట్ఠితవుట్ఠితవిపస్సనావసేన అనిమిత్తఅప్పణిహితసుఞ్ఞతసఙ్ఖాతాని తీణి ఫలాని ఉప్పజ్జన్తి. తేసం తానేవ సఙ్ఖారారమ్మణాని. అనిచ్చానుపస్సనాదీని ఞాణాని అనులోమఞాణాని నామ హోన్తి.

యో చాయం సుఞ్ఞతమగ్గే వుత్తో. అప్పణిహితమగ్గేపి ఏసేవ నయో. అయమ్పి హి సుద్ధాగమనవసేన లద్ధనామో ‘అప్పణిహితమగ్గో’ సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామం దదమానో ‘అప్పణిహిత’న్తి నామం అకాసి. ‘అప్పణిహితఅనిమిత్తమగ్గో’ సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామం దదమానో ‘అనిమిత్త’న్తి నామం అకాసి. ‘అప్పణిహితసుఞ్ఞతమగ్గో’ సయం ఆగమనీయట్ఠానే ఠత్వా అత్తనో ఫలస్స నామం దదమానో ‘సుఞ్ఞత’న్తి నామం అకాసి. ఇమానిపి తీణి నామాని మగ్గానన్తరే ఫలచిత్తస్మింయేవ ఇమినా నయేన లబ్భన్తి, న అపరభాగే వళఞ్జనకఫలసమాపత్తియాతి. ఏవం ఇమస్మిం విపాకనిద్దేసే కుసలచిత్తేహి తిగుణాని విపాకచిత్తాని వేదితబ్బాని.

యథా పన తేభూమకకుసలాని అత్తనో విపాకం అధిపతిం లభాపేతుం న సక్కోన్తి, న ఏవం లోకుత్తరకుసలాని. కస్మా? తేభూమకకుసలానఞ్హి అఞ్ఞో ఆయూహనకాలో అఞ్ఞో విపచ్చనకాలో. తేన తాని అత్తనో విపాకం అధిపతిం లభాపేతుం న సక్కోన్తి. లోకుత్తరాని పన తాయ సద్ధాయ, తస్మిం వీరియే, తాయ సతియా, తస్మిం సమాధిమ్హి, తాయ పఞ్ఞాయ అవూపసన్తాయ, అపణ్ణకం అవిరద్ధం మగ్గానన్తరమేవ విపాకం పటిలభన్తి, తేన అత్తనో విపాకం అధిపతిం లభాపేతుం సక్కోన్తి.

యథా హి పరిత్తకస్స అగ్గినో గతట్ఠానే అగ్గిస్మిం నిబ్బుతమత్తేయేవ ఉణ్హాకారో నిబ్బాయిత్వా కిఞ్చి న హోతి, మహన్తం పన ఆదిత్తం అగ్గిక్ఖన్ధం నిబ్బాపేత్వా గోమయపరిభణ్డే కతేపి ఉణ్హాకారో అవూపసన్తోవ హోతి, ఏవమేవ తేభూమకకుసలే అఞ్ఞో కమ్మక్ఖణో అఞ్ఞో విపాకక్ఖణో పరిత్తఅగ్గిట్ఠానే ఉణ్హభావనిబ్బుతకాలో వియ హోతి. తస్మా తం అత్తనో విపాకం అధిపతిం లభాపేతుం న సక్కోతి. లోకుత్తరే పన తాయ సద్ధాయ…పే… తాయ పఞ్ఞాయ అవూపసన్తాయ, మగ్గానన్తరమేవ ఫలం ఉప్పజ్జతి, తస్మా తం అత్తనో విపాకం అధిపతిం లభాపేతీతి వేదితబ్బం. తేనాహు పోరాణా – ‘విపాకే అధిపతి నత్థి ఠపేత్వా లోకుత్తర’న్తి.

౫౫౫. చతుత్థఫలనిద్దేసే అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితఞాణకిచ్చస్స ఇన్ద్రియం, అఞ్ఞాతావీనం వా చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితకిచ్చానం చత్తారి సచ్చాని ఞత్వా పటివిజ్ఝిత్వా ఠితానం ధమ్మానం అబ్భన్తరే ఇన్దట్ఠసాధనేన ఇన్ద్రియం. నిద్దేసవారేపిస్స అఞ్ఞాతావీనన్తి ఆజానిత్వా ఠితానం. ధమ్మానన్తి సమ్పయుత్తధమ్మానం అబ్భన్తరే. అఞ్ఞాతి ఆజాననా, పఞ్ఞా పజాననాతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. మగ్గఙ్గం మగ్గపరియాపన్నన్తి ఫలమగ్గస్స అఙ్గం, ఫలమగ్గే చ పరియాపన్నన్తి అత్థో.

అపిచేత్థ ఇదం పకిణ్ణకం – ఏకం ఇన్ద్రియం ఏకం ఠానం గచ్ఛతి, ఏకం ఛ ఠానాని గచ్ఛతి, ఏకం ఏకం ఠానం గచ్ఛతి. ఏకఞ్హి ‘అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం’ ఏకం ఠానం గచ్ఛతి సోతాపత్తిమగ్గం. ఏకం ‘అఞ్ఞిన్ద్రియం’ హేట్ఠా తీణి ఫలాని, ఉపరి తయో మగ్గేతి ఛ ఠానాని గచ్ఛతి. ఏకం ‘అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం’ ఏకం ఠానం గచ్ఛతి అరహత్తఫలం. సబ్బేసుపి మగ్గఫలేసు అత్థతో అట్ఠ అట్ఠ ఇన్ద్రియానీతి చతుసట్ఠి లోకుత్తరిన్ద్రియాని కథితాని. పాళితో పన నవ నవ కత్వా ద్వాసత్తతి హోన్తి. మగ్గే మగ్గఙ్గన్తి వుత్తం. ఫలేపి మగ్గఙ్గం. మగ్గే బోజ్ఝఙ్గోతి వుత్తో ఫలేపి బోజ్ఝఙ్గో. మగ్గక్ఖణే ఆరతి విరతీతి వుత్తా ఫలక్ఖణేపి ఆరతి విరతీతి. తత్థ మగ్గో మగ్గభావేనేవ మగ్గో, ఫలం పన మగ్గం ఉపాదాయ మగ్గో నామ; ఫలఙ్గం ఫలపరియాపన్నన్తి వత్తుమ్పి వట్టతి. మగ్గే బుజ్ఝనకస్స అఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో, ఫలే బుద్ధస్స అఙ్గోతి సమ్బోజ్ఝఙ్గో. మగ్గే ఆరమణవిరమణవసేనేవ ఆరతి విరతి. ఫలే పన ఆరతివిరతివసేనాతి.

లోకుత్తరవిపాకకథా నిట్ఠితా.

అకుసలవిపాకకథా

౫౫౬. ఇతో పరాని అకుసలవిపాకాని – పఞ్చ చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని, ఏకా మనోధాతు, ఏకా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ఇమాని సత్త చిత్తాని – పాళితో చ అత్థతో చ హేట్ఠా వుత్తేహి తాదిసేహేవ కుసలవిపాకచిత్తేహి సదిసాని.

కేవలఞ్హి తాని కుసలకమ్మపచ్చయాని ఇమాని అకుసలకమ్మపచ్చయాని. తాని చ ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తేసు ఆరమ్మణేసు వత్తన్తి, ఇమాని అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తేసు. తత్థ చ సుఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం, ఇధ దుక్ఖసహగతం. తత్థ చ ఉపేక్ఖాసహగతా మనోవిఞ్ఞాణధాతు మనుస్సేసు జచ్చన్ధాదీనం పటిసన్ధిం ఆదిం కత్వా పఞ్చసు ఠానేసు విపచ్చతి. ఇధ పన ఏకాదసవిధేనాపి అకుసలచిత్తేన కమ్మే ఆయూహితే కమ్మకమ్మనిమిత్తగతినిమిత్తేసు అఞ్ఞతరం ఆరమ్మణం కత్వా చతూసు అపాయేసు పటిసన్ధి హుత్వా విపచ్చతి; దుతియవారతో పట్ఠాయ యావతాయుకం భవఙ్గం హుత్వా, అనిట్ఠఅనిట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణాయ పఞ్చవిఞ్ఞాణవీథియా సన్తీరణం హుత్వా, బలవారమ్మణే ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణం హుత్వా, మరణకాలే చుతి హుత్వాతి, ఏవం పఞ్చసు ఏవ ఠానేసు విపచ్చతీతి.

అకుసలవిపాకకథా నిట్ఠితా.