అహేతుకకుసలవిపాకో

౪౩౧. ఇదాని అబ్యాకతపదం భాజేత్వా దస్సేతుం కతమే ధమ్మా అబ్యాకతాతిఆది ఆరద్ధం. తత్థ చతుబ్బిధం అబ్యాకతం – విపాకం కిరియం రూపం నిబ్బానన్తి. తేసు విపాకాబ్యాకతం. విపాకాబ్యాకతేపి కుసలవిపాకం. తస్మిమ్పి పరిత్తవిపాకం. తస్మిమ్పి అహేతుకం. తస్మిమ్పి పఞ్చవిఞ్ఞాణం. తస్మిమ్పి ద్వారపటిపాటియా చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తస్సాపి, ఠపేత్వా ద్వారారమ్మణాదిసాధారణపచ్చయం, అసాధారణకమ్మపచ్చయవసేనేవ ఉప్పత్తిం దీపేతుం కామావచరస్స కుసలస్స కమ్మస్స కతత్తాతిఆది వుత్తం. తత్థ కతత్తాతి కతకారణా. ఉపచితత్తాతి ఆచితత్తా, వడ్ఢితకారణా. చక్ఖువిఞ్ఞాణన్తి కారణభూతస్స చక్ఖుస్స విఞ్ఞాణం, చక్ఖుతో వా పవత్తం, చక్ఖుస్మిం వా నిస్సితం విఞ్ఞాణన్తి చక్ఖువిఞ్ఞాణం. పరతో సోతవిఞ్ఞాణాదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ చక్ఖుసన్నిస్సితరూపవిజాననలక్ఖణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం, రూపమత్తారమ్మణరసం, రూపాభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానం, రూపారమ్మణాయ కిరియమనోధాతుయా అపగమపదట్ఠానం. పరతో ఆగతాని సోతాదిసన్నిస్సితసద్దాదివిజాననలక్ఖణాని సోతఘానజివ్హాకాయవిఞ్ఞాణాని సద్దాదిమత్తారమ్మణరసాని, సద్దాదిఅభిముఖభావపచ్చుపట్ఠానాని, సద్దాదిఆరమ్మణానం కిరియమనోధాతూనం అపగమపదట్ఠానాని.

ఇధ పదపటిపాటియా దస పదాని హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన సత్త. తేసు పఞ్చ అవిభత్తికాని, ద్వే సవిభత్తికాని. తేసు చిత్తం ఫస్సపఞ్చకవసేన చేవ ఇన్ద్రియవసేన చ ద్వీసు ఠానేసు విభత్తిం గచ్ఛతి, వేదనా ఫస్సపఞ్చకఝానఙ్గఇన్ద్రియవసేన తీసుయేవ. రాసయోపి ఇమేవ తయో హోన్తి. యేవాపనకో ఏకో మనసికారో ఏవ.

౪౩౬. నిద్దేసవారే చక్ఖువిఞ్ఞాణం పణ్డరన్తి వత్థుతో వుత్తం. కుసలఞ్హి అత్తనో పరిసుద్ధతాయ పణ్డరం నామ, అకుసలం భవఙ్గనిస్సన్దేన, విపాకం వత్థుపణ్డరత్తా.

౪౩౯. చిత్తస్సేకగ్గతానిద్దేసే చిత్తస్స ఠితీతి ఏకమేవ పదం వుత్తం. ఇదమ్పి హి దుబ్బలం చిత్తం పవత్తిట్ఠితిమత్తమేవేత్థ లబ్భతి, ‘సణ్ఠితిఅవట్ఠితి’-భావం పాపుణితుం న సక్కోతి. సఙ్గహవారే ఝానఙ్గమగ్గఙ్గాని న ఉద్ధటాని. కస్మా? వితక్కపచ్ఛిమకఞ్హి ఝానం నామ, హేతుపచ్ఛిమకో మగ్గో నామ. పకతియా అవితక్కచిత్తే ఝానఙ్గం న లబ్భతి, అహేతుకచిత్తే చ మగ్గఙ్గాని. తస్మా ఇధ ఉభయమ్పి న ఉద్ధటం. సఙ్ఖారక్ఖన్ధోపేత్థ చతురఙ్గికోయేవ భాజితో. సుఞ్ఞతవారో పాకతికోయేవ. సోతవిఞ్ఞాణాదినిద్దేసాపి ఇమినావ నయేన వేదితబ్బా.

కేవలఞ్హి చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు ‘ఉపేక్ఖా’ భాజితా, కాయవిఞ్ఞాణే ‘సుఖ’న్తి, అయమేత్థ విసేసో. సోపి చ ఘట్టనవసేన హోతీతి వేదితబ్బో. చక్ఖుద్వారాదీసు హి చతూసు ఉపాదారూపమేవ ఉపాదారూపం ఘట్టేతి, ఉపాదారూపేయేవ ఉపాదారూపం ఘట్టేన్తే పటిఘట్టనానిఘంసో బలవా న హోతి. చతున్నం అధికరణీనం ఉపరి చత్తారో కప్పాసపిచుపిణ్డే ఠపేత్వా పిచుపిణ్డేహేవ పహతకాలో వియ ఫుట్ఠమత్తమేవ హోతి. వేదనా మజ్ఝత్తట్ఠానే తిట్ఠతి. కాయద్వారే పన బహిద్ధా మహాభూతారమ్మణం అజ్ఝత్తికకాయపసాదం ఘట్టేత్వా పసాదపచ్చయేసు మహాభూతేసు పటిహఞ్ఞతి. యథా అధికరణీమత్థకే కప్పాసపిచుపిణ్డం ఠపేత్వా కూటేన పహరన్తస్స కప్పాసపిచుపిణ్డం ఛిన్దిత్వా కూటం అధికరణిం గణ్హతీతి, నిఘంసో బలవా హోతి, ఏవమేవ పటిఘట్టనానిఘంసో బలవా హోతి. ఇట్ఠే ఆరమ్మణే సుఖసహగతం కాయవిఞ్ఞాణం ఉప్పజ్జతి, అనిట్ఠే దుక్ఖసహగతం.

ఇమేసం పన పఞ్చన్నం చిత్తానం వత్థుద్వారారమ్మణాని నిబద్ధానేవ హోన్తి, వత్థాదిసఙ్కమనం నామేత్థ నత్థి. కుసలవిపాకచక్ఖువిఞ్ఞాణఞ్హి చక్ఖుపసాదం వత్థుం కత్వా ఇట్ఠే చ ఇట్ఠమజ్ఝత్తే చ చతుసముట్ఠానికరూపారమ్మణే దస్సనకిచ్చం సాధయమానం చక్ఖుద్వారే ఠత్వా విపచ్చతి. సోతవిఞ్ఞాణాదీని సోతపసాదాదీని వత్థుం కత్వా ఇట్ఠఇట్ఠమజ్ఝత్తేసు సద్దాదీసు సవనఘాయనసాయనఫుసనకిచ్చాని సాధయమానాని సోతద్వారాదీసు ఠత్వా విపచ్చన్తి. సద్దో పనేత్థ ద్విసముట్ఠానికోయేవ హోతి.

౪౫౫. మనోధాతునిద్దేసే సభావసుఞ్ఞతనిస్సత్తట్ఠేన మనోయేవ ధాతు మనోధాతు. సా చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం అనన్తరం రూపాదివిజాననలక్ఖణా, రూపాదీనం సమ్పటిచ్ఛనరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిఅపగమపదట్ఠానా. ఇధ ధమ్ముద్దేసే ద్వాదస పదాని హోన్తి. అగ్గహితగ్గహణేన నవ. తేసు సత్త అవిభత్తికాని ద్వే సవిభత్తికాని. అధిమోక్ఖో మనసికారోతి ద్వే యేవాపనకా. వితక్కనిద్దేసో అభినిరోపనం పాపేత్వా ఠపితో. యస్మా పనేతం చిత్తం నేవ కుసలం నాకుసలం, తస్మా సమ్మాసఙ్కప్పోతి వా మిచ్ఛాసఙ్కప్పోతి వా న వుత్తం. సఙ్గహవారే లబ్భమానమ్పి ఝానఙ్గం పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే పతిత్వా గతన్తి. మగ్గఙ్గం పన న లబ్భతియేవాతి న ఉద్ధటం. సుఞ్ఞతవారో పాకతికోయేవ. ఇమస్స చిత్తస్స వత్థు నిబద్ధం హదయవత్థుమేవ హోతి. ద్వారారమ్మణాని అనిబద్ధాని. తత్థ కిఞ్చాపి ద్వారారమ్మణాని సఙ్కమన్తి, ఠానం పన ఏకం. సమ్పటిచ్ఛనకిచ్చమేవ హేతం హోతి. ఇదఞ్హి పఞ్చద్వారే పఞ్చసు ఆరమ్మణేసు సమ్పటిచ్ఛనం హుత్వా విపచ్చతి. కుసలవిపాకేసు చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీసు నిరుద్ధేసు తంసమనన్తరా తానేవ ఠానప్పత్తాని రూపారమ్మణాదీని సమ్పటిచ్ఛతి.

౪౬౯. మనోవిఞ్ఞాణధాతునిద్దేసేసు పఠమమనోవిఞ్ఞాణధాతుయం ‘పీతి’పదం అధికం. వేదనాపి ‘సోమనస్స’-వేదనా హోతి. అయఞ్హి ఇట్ఠారమ్మణస్మింయేవ పవత్తతి. దుతియమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఇట్ఠమజ్ఝత్తారమ్మణే. తస్మా తత్థ ‘ఉపేక్ఖా’ వేదనా హోతీతి. పదాని మనోధాతునిద్దేససదిసానేవ. ఉభయత్థాపి పఞ్చవిఞ్ఞాణసోతే పతిత్వా గతత్తాయేవ ఝానఙ్గాని న ఉద్ధటాని. మగ్గఙ్గాని అలాభతోయేవ. సేసం సబ్బత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. లక్ఖణాదితో పనేసా దువిధాపి మనోవిఞ్ఞాణధాతు అహేతుకవిపాకా, ఛళారమ్మణవిజాననలక్ఖణా, సన్తీరణాదిరసా, తథాభావపచ్చుపట్ఠానా, హదయవత్థుపదట్ఠానాతి వేదితబ్బా.

తత్థ పఠమా ద్వీసు ఠానేసు విపచ్చతి. సా హి పఞ్చద్వారే కుసలవిపాకచక్ఖువిఞ్ఞాణాదిఅనన్తరం, విపాకమనోధాతుయా తం ఆరమ్మణం సమ్పటిచ్ఛిత్వా నిరుద్ధాయ, తస్మిం యేవారమ్మణే సన్తీరణకిచ్చం సాధయమానా పఞ్చసు ద్వారేసు ఠత్వా విపచ్చతి. ఛసు ద్వారేసు పన బలవారమ్మణే తదారమ్మణా హుత్వా విపచ్చతి. కథం? యథా హి చణ్డసోతే, తిరియం నావాయ గచ్ఛన్తియా, ఉదకం ఛిజ్జిత్వా థోకం ఠానం నావం అనుబన్ధిత్వా యథాసోతమేవ గచ్ఛతి, ఏవమేవ ఛసు ద్వారేసు బలవారమ్మణే పలోభయమానే ఆపాథగతే జవనం జవతి. తస్మిం జవితే భవఙ్గస్స వారో. ఇదం పన చిత్తం భవఙ్గస్స వారం అదత్వా జవనేన గహితారమ్మణం గహేత్వా ఏకం ద్వే చిత్తవారే పవత్తిత్వా భవఙ్గమేవ ఓతరతి. గవక్ఖన్ధే నదిం తరన్తేపి ఏవమేవ ఉపమా విత్థారేతబ్బా. ఏవమేసా యం జవనేన గహితారమ్మణం తస్సేవ గహితత్తా తదారమ్మణం నామ హుత్వా విపచ్చతి.

దుతియా పన పఞ్చసు ఠానేసు విపచ్చతి. కథం? మనుస్సలోకే తావ జచ్చన్ధజచ్చబధిరజచ్చఏళజచ్చుమ్మత్తకఉభతోబ్యఞ్జనకనపుంసకానం పటిసన్ధిగ్గహణకాలే పటిసన్ధి హుత్వా విపచ్చతి. పటిసన్ధియా వీతివత్తాయ యావతాయుకం భవఙ్గం హుత్వా విపచ్చతి. ఇట్ఠమజ్ఝత్తే పఞ్చారమ్మణవీథియా సన్తీరణం హుత్వా, బలవారమ్మణే ఛసు ద్వారేసు తదారమ్మణం హుత్వా, మరణకాలే చుతి హుత్వాతి ఇమేసు పఞ్చసు ఠానేసు విపచ్చతీతి.

మనోవిఞ్ఞాణధాతుద్వయం నిట్ఠితం.