౧. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౧. తతియస్స పఠమే కాయేతి కాయద్వారే, కాయవిఞ్ఞత్తియా సతీతి అత్థో. కాయసఞ్చేతనాహేతూతిఆదీసు కాయసఞ్చేతనా నామ కాయద్వారే చేతనా పకప్పనా. సా అట్ఠ కామావచరకుసలవసేన అట్ఠవిధా, అకుసలవసేన ద్వాదసవిధాతి వీసతివిధా. తథా వచీసఞ్చేతనా, తథా మనోసఞ్చేతనా. అపిచేత్థ నవ మహగ్గతచేతనాపి లబ్భన్తి. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయసఞ్చేతనాపచ్చయా. ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖన్తి అట్ఠకుసలకమ్మపచ్చయా నియకజ్ఝత్తే సుఖం ఉప్పజ్జతి, ద్వాదసఅకుసలకమ్మపచ్చయా దుక్ఖం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాపచ్చయావాతి అవిజ్జాకారణేనేవ. సచే హి అవిజ్జా ఛాదయమానా పచ్చయో హోతి, ఏవం సన్తే తీసు ద్వారేసు సుఖదుక్ఖానం పచ్చయభూతా చేతనా ఉప్పజ్జతి. ఇతి మూలభూతాయ అవిజ్జాయ వసేనేతం వుత్తం.

సామం వాతిఆదీసు పరేహి అనాణత్తో సయమేవ అభిసఙ్ఖరోన్తో సామం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి నామ. యం పన పరే సమాదపేత్వా ఆణాపేత్వా కారేన్తి, తస్స తం కాయసఙ్ఖారం పరే అభిసఙ్ఖరోన్తి నామ. యో పన కుసలం కుసలన్తి అకుసలం అకుసలన్తి కుసలవిపాకం కుసలవిపాకోతి అకుసలవిపాకం అకుసలవిపాకోతి జానన్తో కాయద్వారే వీసతివిధం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అయం సమ్పజానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. యో ఏవం అజానన్తో అభిసఙ్ఖరోతి, అయం అసమ్పజానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ అసమ్పజానకమ్మం ఏవం వేదితబ్బం – దహరదారకా ‘‘మాతాపితూహి కతం కరోమా’’తి చేతియం వన్దన్తి, పుప్ఫపూజం కరోన్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దన్తి, తేసం కుసలన్తి అజానన్తానమ్పి తం కుసలమేవ హోతి. తథా మిగపక్ఖిఆదయో తిరచ్ఛానా ధమ్మం సుణన్తి, సఙ్ఘం వన్దన్తి, చేతియం వన్దన్తి, తేసం జానన్తానమ్పి అజానన్తానమ్పి తం కుసలమేవ హోతి. దహరదారకా పన మాతాపితరో హత్థపాదేహి పహరన్తి, భిక్ఖూనం తలసత్తికం ఉగ్గిరన్తి, దణ్డం ఖిపన్తి, అక్కోసన్తి. గావియో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనుబన్ధన్తి, సునఖా అనుబన్ధన్తి, డంసన్తి, సీహబ్యగ్ఘాదయో అనుబన్ధన్తి, జీవితా వోరోపేన్తి. తేసం జానన్తానమ్పి అజానన్తానమ్పి అకుసలకమ్మం హోతీతి వేదితబ్బం.

ఇదాని తీసుపి ద్వారేసు ఆయూహనచేతనా సమోధానేతబ్బా. సేయ్యథిదం – కాయద్వారే సయంకతమూలికా వీసతి చేతనా, ఆణత్తిమూలికా వీసతి, సమ్పజానమూలికా వీసతి, అసమ్పజానమూలికా వీసతీతి అసీతి చేతనా హోన్తి, తథా వచీద్వారే. మనోద్వారే పన ఏకేకస్మిమ్పి వికప్పే ఏకూనతింస కత్వా సతఞ్చ సోళస చ హోన్తి. ఇతి సబ్బాపి తీసు ద్వారేసు ద్వే సతాని ఛసత్తతి చ చేతనా. తా సబ్బాపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, తంసమ్పయుత్తో వేదయితాకారో వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్జాననాకారో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, కాయో ఉపాదారూపం, తస్స పచ్చయా చతస్సో ధాతుయో చత్తారి భూతానీతి ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చం నామ.

ఇమేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అవిజ్జా అనుపతితాతి ఇమేసు వుత్తప్పభేదేసు చేతనాధమ్మేసు అవిజ్జా సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ అనుపతితా. ఏవం వట్టఞ్చేవ వట్టమూలికా చ అవిజ్జా దస్సితా హోతి.

ఏత్తావతా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్స ఖీణాసవస్స ఇదాని థుతిం కరోన్తో అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధాతిఆదిమాహ. తత్థ అసేసవిరాగనిరోధాతి అసేసవిరాగేన చేవ అసేసనిరోధేన చ. సో కాయో న హోతీతి ఖీణాసవస్స కాయేన కరణకమ్మం పఞ్ఞాయతి, చేతియఙ్గణసమ్మజ్జనం బోధియఙ్గణసమ్మజ్జనం అభిక్కమనం పటిక్కమనం వత్తానువత్తకరణన్తి ఏవమాది. కాయద్వారే పనస్స వీసతి చేతనా అవిపాకధమ్మతం ఆపజ్జన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘సో కాయో న హోతి, యం పచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖ’’న్తి. కాయద్వారప్పవత్తా హి చేతనా ఇధ కాయోతి అధిప్పేతా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఖేత్తన్తిఆదీనిపి కుసలాకుసలకమ్మస్సేవ నామాని. తఞ్హి విపాకస్స విరుహనట్ఠానట్ఠేన ఖేత్తం, పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు, కారణట్ఠేన ఆయతనం, అధికరణట్ఠేన అధికరణన్తి వుచ్చతి.

ఇతి సత్థా ఏత్తకేన ఠానేన తీహి ద్వారేహి ఆయూహితకమ్మం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స కమ్మస్స విపచ్చనట్ఠానం దస్సేతుం చత్తారోమే భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అత్తభావప్పటిలాభాతి పటిలద్ధఅత్తభావా. అత్తసఞ్చేతనా కమతీతి అత్తనా పకప్పితచేతనా వహతి పవత్తతి.

అత్తసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతీతిఆదీసు ఖిడ్డాపదోసికా దేవా అత్తసఞ్చేతనాహేతు చవన్తి. తేసఞ్హి నన్దనవనచిత్తలతావనఫారుసకవనాదీసు దిబ్బరతిసమప్పితానం కీళన్తానం పానభోజనే సతి సమ్ముస్సతి, తే ఆహారుపచ్ఛేదేన ఆతపే ఖిత్తమాలా వియ మిలాయన్తి. మనోపదోసికా దేవా పరసఞ్చేతనాహేతు చవన్తి, ఏతే చాతుమహారాజికా దేవా. తేసు కిర ఏకో దేవపుత్తో ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి సపరివారో రథేన వీథిం పటిపజ్జతి. అథఞ్ఞో నిక్ఖమన్తో తం పురతో గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కిం, భో, అయం కపణో అదిట్ఠపుబ్బం వియ ఏతం దిస్వా పీతియా ఉద్ధుమాతో వియ గజ్జమానో వియ చ గచ్ఛతీ’’తి కుజ్ఝతి. పురతో గచ్ఛన్తోపి నివత్తిత్వా తం కుద్ధం దిస్వా కుద్ధా నామ సువిజానా హోన్తీతి కుద్ధభావమస్స ఞత్వా ‘‘త్వం కుద్ధో మయ్హం కిం కరిస్ససి, అయం సమ్పత్తి మయా దానసీలాదీనం వసేన లద్ధా, న తుయ్హం వసేనా’’తి పటికుజ్ఝతి. ఏకస్మిఞ్హి కుద్ధే ఇతరో అకుద్ధో రక్ఖతి, ఉభోసు పన కుద్ధేసు ఏకస్స కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతి, తస్సపి కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతీతి ఉభో కన్దన్తానంయేవ ఓరోధానం చవన్తి. మనుస్సా అత్తసఞ్చేతనా చ పరసఞ్చేతనా చ హేతు చవన్తి, అత్తసఞ్చేతనాయ చ పరసఞ్చేతనాయ చ హేతుభూతాయ చవన్తీతి అత్థో. మనుస్సా హి కుజ్ఝిత్వా అత్తనావ అత్తానం హత్థేహిపి దణ్డేహిపి పహరన్తి, రజ్జుబన్ధనాదీహిపి బన్ధన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి, విసమ్పి ఖాదన్తి, పపాతేపి పతన్తి, ఉదకమ్పి పవిసన్తి, అగ్గిమ్పి పవిసన్తి, పరేపి దణ్డేన వా సత్థనే వా పహరిత్వా మారేన్తి. ఏవం తేసు అత్తసఞ్చేతనాపి పరసఞ్చేతనాపి కమతి.

కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బాతి కతమే నామ తే దేవా దట్ఠబ్బాతి అత్థో. తేన వా అత్తభావేన కతమే దేవా దట్ఠబ్బాతిపి అత్థో. కస్మా పన థేరో ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛతి, కిం అత్తనా కథేతుం నప్పహోతీతి? పహోతి, ఇదం పన పదం అత్తనో సభావేన బుద్ధవిసయం పఞ్హన్తి థేరో న కథేసి. తేన దట్ఠబ్బాతి తేన అత్తభావేన దట్ఠబ్బా. అయం పన పఞ్హో హేట్ఠా కామావచరేపి రూపావచరేపి లబ్భతి, భవగ్గేన పన పరిచ్ఛిన్దిత్వా కథితో నిప్పదేసేన కథితో హోతీతి భగవతా ఏవం కథితో.

ఆగన్తారో ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావం కామావచరపఞ్చక్ఖన్ధభావమేవ ఆగన్తారో, నేవ తత్రూపపత్తికా న ఉపరూపపత్తికా హోన్తి. అనాగన్తారో ఇత్థత్తన్తి ఇమం ఖన్ధపఞ్చకం అనాగన్తారో, హేట్ఠూపపత్తికా న హోన్తి, తత్రూపపత్తికా వా ఉపరూపపత్తికా వా తత్థేవ వా పరినిబ్బాయినో హోన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ హేట్ఠిమభవే నిబ్బత్తానం వసేన ఉపరూపపత్తికా వేదితబ్బా. భవగ్గే పనేతం నత్థి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.