(౧౮) ౩. సఞ్చేతనియవగ్గో
౧. చేతనాసుత్తవణ్ణనా
౧౭౧. తతియస్స పఠమే కాయేతి కాయద్వారే, కాయవిఞ్ఞత్తియా సతీతి అత్థో. కాయసఞ్చేతనాహేతూతిఆదీసు కాయసఞ్చేతనా నామ కాయద్వారే చేతనా పకప్పనా. సా అట్ఠ కామావచరకుసలవసేన అట్ఠవిధా, అకుసలవసేన ద్వాదసవిధాతి వీసతివిధా. తథా వచీసఞ్చేతనా, తథా మనోసఞ్చేతనా. అపిచేత్థ నవ మహగ్గతచేతనాపి లబ్భన్తి. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయసఞ్చేతనాపచ్చయా. ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖన్తి అట్ఠకుసలకమ్మపచ్చయా నియకజ్ఝత్తే సుఖం ఉప్పజ్జతి, ద్వాదసఅకుసలకమ్మపచ్చయా దుక్ఖం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాపచ్చయావాతి అవిజ్జాకారణేనేవ. సచే హి అవిజ్జా ఛాదయమానా పచ్చయో హోతి, ఏవం సన్తే తీసు ద్వారేసు సుఖదుక్ఖానం పచ్చయభూతా చేతనా ఉప్పజ్జతి. ఇతి మూలభూతాయ అవిజ్జాయ వసేనేతం వుత్తం.
సామం వాతిఆదీసు పరేహి అనాణత్తో సయమేవ అభిసఙ్ఖరోన్తో సామం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి నామ. యం పన పరే సమాదపేత్వా ఆణాపేత్వా కారేన్తి, తస్స తం కాయసఙ్ఖారం పరే అభిసఙ్ఖరోన్తి నామ. యో పన కుసలం కుసలన్తి అకుసలం అకుసలన్తి కుసలవిపాకం కుసలవిపాకోతి అకుసలవిపాకం అకుసలవిపాకోతి జానన్తో కాయద్వారే వీసతివిధం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అయం సమ్పజానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. యో ఏవం అజానన్తో అభిసఙ్ఖరోతి, అయం అసమ్పజానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.
తత్థ అసమ్పజానకమ్మం ఏవం వేదితబ్బం – దహరదారకా ‘‘మాతాపితూహి కతం కరోమా’’తి చేతియం వన్దన్తి, పుప్ఫపూజం కరోన్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దన్తి, తేసం కుసలన్తి అజానన్తానమ్పి తం కుసలమేవ హోతి. తథా మిగపక్ఖిఆదయో తిరచ్ఛానా ధమ్మం సుణన్తి, సఙ్ఘం వన్దన్తి, చేతియం వన్దన్తి, తేసం జానన్తానమ్పి అజానన్తానమ్పి తం కుసలమేవ హోతి. దహరదారకా పన మాతాపితరో హత్థపాదేహి పహరన్తి, భిక్ఖూనం తలసత్తికం ఉగ్గిరన్తి, దణ్డం ఖిపన్తి, అక్కోసన్తి. గావియో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనుబన్ధన్తి, సునఖా అనుబన్ధన్తి, డంసన్తి, సీహబ్యగ్ఘాదయో అనుబన్ధన్తి, జీవితా వోరోపేన్తి. తేసం జానన్తానమ్పి అజానన్తానమ్పి అకుసలకమ్మం హోతీతి వేదితబ్బం.
ఇదాని తీసుపి ద్వారేసు ఆయూహనచేతనా సమోధానేతబ్బా. సేయ్యథిదం – కాయద్వారే సయంకతమూలికా వీసతి చేతనా, ఆణత్తిమూలికా వీసతి, సమ్పజానమూలికా వీసతి, అసమ్పజానమూలికా వీసతీతి అసీతి చేతనా హోన్తి, తథా వచీద్వారే. మనోద్వారే పన ఏకేకస్మిమ్పి వికప్పే ఏకూనతింస కత్వా సతఞ్చ సోళస చ హోన్తి. ఇతి సబ్బాపి తీసు ద్వారేసు ద్వే సతాని ఛసత్తతి చ చేతనా. తా సబ్బాపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, తంసమ్పయుత్తో వేదయితాకారో వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్జాననాకారో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, కాయో ఉపాదారూపం, తస్స పచ్చయా చతస్సో ధాతుయో చత్తారి భూతానీతి ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చం నామ.
ఇమేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అవిజ్జా అనుపతితాతి ఇమేసు వుత్తప్పభేదేసు చేతనాధమ్మేసు అవిజ్జా సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ అనుపతితా. ఏవం వట్టఞ్చేవ వట్టమూలికా చ అవిజ్జా దస్సితా హోతి.
ఏత్తావతా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్స ఖీణాసవస్స ఇదాని థుతిం కరోన్తో అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధాతిఆదిమాహ. తత్థ అసేసవిరాగనిరోధాతి అసేసవిరాగేన చేవ అసేసనిరోధేన చ. సో కాయో న హోతీతి ఖీణాసవస్స కాయేన కరణకమ్మం పఞ్ఞాయతి, చేతియఙ్గణసమ్మజ్జనం బోధియఙ్గణసమ్మజ్జనం అభిక్కమనం పటిక్కమనం వత్తానువత్తకరణన్తి ఏవమాది. కాయద్వారే పనస్స వీసతి చేతనా అవిపాకధమ్మతం ఆపజ్జన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘సో కాయో న హోతి, యం పచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖ’’న్తి. కాయద్వారప్పవత్తా హి చేతనా ఇధ కాయోతి అధిప్పేతా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఖేత్తన్తిఆదీనిపి కుసలాకుసలకమ్మస్సేవ నామాని. తఞ్హి విపాకస్స విరుహనట్ఠానట్ఠేన ఖేత్తం, పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు, కారణట్ఠేన ఆయతనం, అధికరణట్ఠేన అధికరణన్తి వుచ్చతి.
ఇతి సత్థా ఏత్తకేన ఠానేన తీహి ద్వారేహి ఆయూహితకమ్మం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స కమ్మస్స విపచ్చనట్ఠానం దస్సేతుం చత్తారోమే భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అత్తభావప్పటిలాభాతి పటిలద్ధఅత్తభావా. అత్తసఞ్చేతనా కమతీతి అత్తనా పకప్పితచేతనా వహతి పవత్తతి.
అత్తసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతీతిఆదీసు ఖిడ్డాపదోసికా దేవా అత్తసఞ్చేతనాహేతు చవన్తి. తేసఞ్హి నన్దనవనచిత్తలతావనఫారుసకవనాదీసు దిబ్బరతిసమప్పితానం కీళన్తానం పానభోజనే సతి సమ్ముస్సతి, తే ఆహారుపచ్ఛేదేన ఆతపే ఖిత్తమాలా వియ మిలాయన్తి. మనోపదోసికా దేవా పరసఞ్చేతనాహేతు చవన్తి, ఏతే చాతుమహారాజికా దేవా. తేసు కిర ఏకో దేవపుత్తో ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి సపరివారో రథేన వీథిం పటిపజ్జతి. అథఞ్ఞో నిక్ఖమన్తో తం పురతో గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కిం, భో, అయం కపణో అదిట్ఠపుబ్బం వియ ఏతం దిస్వా పీతియా ఉద్ధుమాతో వియ గజ్జమానో వియ చ గచ్ఛతీ’’తి కుజ్ఝతి. పురతో గచ్ఛన్తోపి నివత్తిత్వా తం కుద్ధం దిస్వా కుద్ధా నామ సువిజానా హోన్తీతి కుద్ధభావమస్స ఞత్వా ‘‘త్వం కుద్ధో మయ్హం కిం కరిస్ససి, అయం సమ్పత్తి మయా దానసీలాదీనం వసేన లద్ధా, న తుయ్హం వసేనా’’తి పటికుజ్ఝతి. ఏకస్మిఞ్హి కుద్ధే ఇతరో అకుద్ధో రక్ఖతి, ఉభోసు పన కుద్ధేసు ఏకస్స కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతి, తస్సపి కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతీతి ఉభో కన్దన్తానంయేవ ఓరోధానం చవన్తి. మనుస్సా అత్తసఞ్చేతనా చ పరసఞ్చేతనా చ హేతు చవన్తి, అత్తసఞ్చేతనాయ చ పరసఞ్చేతనాయ చ హేతుభూతాయ చవన్తీతి అత్థో. మనుస్సా హి కుజ్ఝిత్వా అత్తనావ అత్తానం హత్థేహిపి దణ్డేహిపి పహరన్తి, రజ్జుబన్ధనాదీహిపి బన్ధన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి, విసమ్పి ఖాదన్తి, పపాతేపి పతన్తి, ఉదకమ్పి పవిసన్తి, అగ్గిమ్పి పవిసన్తి, పరేపి దణ్డేన వా సత్థనే వా పహరిత్వా మారేన్తి. ఏవం తేసు అత్తసఞ్చేతనాపి పరసఞ్చేతనాపి కమతి.
కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బాతి కతమే నామ తే దేవా దట్ఠబ్బాతి అత్థో. తేన వా అత్తభావేన కతమే దేవా దట్ఠబ్బాతిపి అత్థో. కస్మా పన థేరో ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛతి, కిం అత్తనా కథేతుం నప్పహోతీతి? పహోతి, ఇదం పన పదం అత్తనో సభావేన బుద్ధవిసయం పఞ్హన్తి థేరో న కథేసి. తేన దట్ఠబ్బాతి తేన అత్తభావేన దట్ఠబ్బా. అయం పన పఞ్హో హేట్ఠా కామావచరేపి రూపావచరేపి లబ్భతి, భవగ్గేన పన పరిచ్ఛిన్దిత్వా కథితో నిప్పదేసేన కథితో హోతీతి భగవతా ఏవం కథితో.
ఆగన్తారో ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావం కామావచరపఞ్చక్ఖన్ధభావమేవ ఆగన్తారో, నేవ తత్రూపపత్తికా న ఉపరూపపత్తికా హోన్తి. అనాగన్తారో ఇత్థత్తన్తి ఇమం ఖన్ధపఞ్చకం అనాగన్తారో, హేట్ఠూపపత్తికా న హోన్తి, తత్రూపపత్తికా వా ఉపరూపపత్తికా వా తత్థేవ వా పరినిబ్బాయినో హోన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ హేట్ఠిమభవే నిబ్బత్తానం వసేన ఉపరూపపత్తికా వేదితబ్బా. భవగ్గే పనేతం నత్థి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.
౨. విభత్తిసుత్తవణ్ణనా
౧౭౨. దుతియే అత్థపటిసమ్భిదాతి పఞ్చసు అత్థేసు పభేదగతం ఞాణం. ఓధిసోతి కారణసో. బ్యఞ్జనసోతి అక్ఖరసో. అనేకపరియాయేనాతి అనేకేహి కారణేహి. ఆచిక్ఖామీతి కథేమి. దేసేమీతి పాకటం కత్వా కథేమి. పఞ్ఞాపేమీతి జానాపేమి. పట్ఠపేమీతి పట్ఠపేత్వా పవత్తేత్వా కథేమి. వివరామీతి వివటం కత్వా కథేమి. విభజామీతి విభజిత్వా కథేమి. ఉత్తానీకరోమీతి గమ్భీరం ఉత్తానకం కత్వా కథేమి. సో మం పఞ్హేనాతి సో మం పఞ్హేన ఉపగచ్ఛతు. అహం వేయ్యాకరణేనాతి అహమస్స పఞ్హకథనేన చిత్తం ఆరాధేస్సామి. యో నో ధమ్మానం సుకుసలోతి యో అమ్హాకం అధిగతధమ్మానం సుకుసలో సత్థా, సో ఏస సమ్ముఖీభూతో. యది మయా అత్థపటిసమ్భిదా న సచ్ఛికతా, ‘‘సచ్ఛికరోహి తావ సారిపుత్తా’’తి వత్వా మం పటిబాహిస్సతీతి సత్థు పురతో నిసిన్నకోవ సీహనాదం నదతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమాసు చ పన పటిసమ్భిదాసు తిస్సో పటిసమ్భిదా లోకియా, అత్థపటిసమ్భిదా లోకియలోకుత్తరాతి.
౩. మహాకోట్ఠికసుత్తవణ్ణనా
౧౭౩. తతియే ఫస్సాయతనానన్తి ఫస్సాకరానం, ఫస్సస్స ఉప్పత్తిట్ఠానానన్తి అత్థో. అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీతి ఏతేసు అసేసతో నిరుద్ధేసు తతో పరం కోచి అప్పమత్తకోపి కిలేసో అత్థీతి పుచ్ఛతి. నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీతి ఇధాపి ‘‘అప్పమత్తకోపి కిలేసో నత్థీ’’తి పుచ్ఛతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమే పన చత్తారోపి పఞ్హే సస్సతుచ్ఛేదఏకచ్చసస్సతఅమరావిక్ఖేపవసేన పుచ్ఛతి. తేనస్స థేరో పుచ్ఛితపుచ్ఛితం పటిబాహన్తో మా హేవన్తి ఆహ. ఏత్థ హిఇతి నిపాతమత్తం, ఏవం మా భణీతి అత్థో. అత్తూపలద్ధివసేనేవ ‘‘అత్థఞ్ఞం కిఞ్చి అఞ్ఞో కోచి అత్తా నామ అత్థీ’’తి సస్సతాదిఆకారేన పుచ్ఛతి. కిం పనేస అత్తూపలద్ధికోతి? న అత్తూపలద్ధికో. ఏవంలద్ధికో పన తత్థేకో భిక్ఖు నిసిన్నో, సో పుచ్ఛితుం న సక్కోతి. తస్స లద్ధిం విస్సజ్జాపనత్థం ఏవం పుచ్ఛతి. యేపి చ అనాగతే ఏవంలద్ధికా భవిస్సన్తి, తేసం ‘‘బుద్ధకాలేపేసో పఞ్హో మహాసావకేహి విస్సజ్జితో’’తి వచనోకాసుపచ్ఛేదనత్థం పుచ్ఛతియేవ.
అప్పపఞ్చం పపఞ్చేతీతి న పపఞ్చేతబ్బట్ఠానే పపఞ్చం కరోతి, అనాచరితబ్బం మగ్గం చరతి. తావతా పపఞ్చస్స గతీతి యత్తకా ఛన్నం ఫస్సాయతనానం గతి, తత్తకావ తణ్హాదిట్ఠిమానప్పభేదస్స పపఞ్చస్స గతి. ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా పపఞ్చనిరోధో పపఞ్చవూపసమోతి ఏతేసు ఛసు ఆయతనేసు సబ్బసో నిరుద్ధేసు పపఞ్చాపి నిరుద్ధావ హోన్తి, వూపసన్తావ హోన్తీతి అత్థో. ఆరుప్పే పన పుథుజ్జనదేవతానం కిఞ్చాపి పఞ్చ ఫస్సాయతనాని నిరుద్ధాని, ఛట్ఠస్స పన అనిరుద్ధత్తా తయోపి పపఞ్చా అప్పహీనావ. అపిచ పఞ్చవోకారభవవసేనేవ పఞ్హో కథితోతి. చతుత్థే ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.
౫. ఉపవాణసుత్తవణ్ణనా
౧౭౫-౧౭౬. పఞ్చమే విజ్జాయన్తకరో హోతీతి విజ్జాయ వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరో హోతి, సకలం వట్టదుక్ఖం పరిచ్ఛిన్నం పరివటుమం కత్వా తిట్ఠతీతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సఉపాదానోతి సగహణోవ హుత్వా. అన్తకరో అభవిస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కత్వా ఠితో అభవిస్స. చరణసమ్పన్నోతి పన్నరసధమ్మభేదేన చరణేన సమన్నాగతో. యథాభూతం జానం పస్సం అన్తకరో హోతీతి యథాసభావం మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా పస్సిత్వా వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కత్వా ఠితో నామ హోతీతి అరహత్తనికూటేన పఞ్హం నిట్ఠపేసి. ఛట్ఠం హేట్ఠా ఏకకనిపాతవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.
౭. రాహులసుత్తవణ్ణనా
౧౭౭. సత్తమే అజ్ఝత్తికాతి కేసాదీసు వీసతియా కోట్ఠాసేసు థద్ధాకారలక్ఖణా పథవీధాతు. బాహిరాతి బహిద్ధా అనిన్ద్రియబద్ధేసు పాసాణపబ్బతాదీసు థద్ధాకారలక్ఖణా పథవీధాతు. ఇమినావ నయేన సేసాపి ధాతుయో వేదితబ్బా. నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తాతి ఇదం తయం తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహపటిక్ఖేపవసేన వుత్తం. సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బన్తి హేతునా కారణేన మగ్గపఞ్ఞాయ పస్సితబ్బం. దిస్వాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పస్సిత్వా. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి మగ్గవజ్ఝతణ్హం సమూలకం ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం వివత్తయి ఉబ్బత్తేత్వా పజహి. సమ్మా మానాభిసమయాతి హేతునా కారణేన నవవిధస్స మానస్స పహానాభిసమయా. అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖం పరిచ్ఛిన్నం పరివటుమం అకాసి, కత్వా ఠితోతి అత్థో. ఇతి సత్థారా సంయుత్తమహానికాయే రాహులోవాదే (సం. ని. ౩.౯౧ ఆదయో) విపస్సనా కథితా, చూళరాహులోవాదేపి (మ. ని. ౩.౪౧౬ ఆదయో) విపస్సనా కథితా, అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదే (మ. ని. ౨.౧౦౭ ఆదయో) దహరస్సేవ సతో ముసావాదా వేరమణీ కథితా, మహారాహులోవాదే (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) విపస్సనా కథితా. ఇమస్మిం అఙ్గుత్తరమహానికాయే అయం చతుకోటికసుఞ్ఞతా నామ కథితాతి.
౮. జమ్బాలీసుత్తవణ్ణనా
౧౭౮. అట్ఠమే సన్తం చేతోవిముత్తిన్తి అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అఞ్ఞతరం సమాపత్తిం. సక్కాయనిరోధన్తి తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతస్స సక్కాయస్స నిరోధం, నిబ్బానన్తి అత్థో. న పక్ఖన్దతీతి ఆరమ్మణవసేన న పక్ఖన్దతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. న పాటికఙ్ఖోతి న పాటికఙ్ఖితబ్బో. లేపగతేనాతి లేపమక్ఖితేన.
ఇమస్మిఞ్చ పనత్థే నదీపారం గన్తుకామపురిసోపమ్మం ఆహరితబ్బం – ఏకో కిర పురిసో చణ్డసోతాయ వాళమచ్ఛాకులాయ నదియా పారం గన్తుకామో ‘‘ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయం, కిం ను ఖో కత్వా పారం గమిస్సామీ’’తి పటిపాటియా ఠితే అట్ఠ కకుధరుక్ఖే దిస్వా ‘‘సక్కా ఇమాయ రుక్ఖపటిపాటియా గన్తు’’న్తి మనసికత్వా ‘‘కకుధరుక్ఖా నామ మట్ఠసాఖా హోన్తి, సాఖాయ హత్థా న సణ్ఠహేయ్యు’’న్తి నిగ్రోధపిలక్ఖరుక్ఖాదీనం అఞ్ఞతరస్స లాఖాయ హత్థపాదే మక్ఖేత్వా దక్ఖిణహత్థేన ఏకం సాఖం గణ్హి. హత్థో తత్థేవ లగి. పున వామహత్థేన దక్ఖిణపాదేన వామపాదేనాతి చత్తారోపి హత్థపాదా తత్థేవ లగింసు. సో అధోసిరో లమ్బమానో ఉపరినదియం దేవే వుట్ఠే పుణ్ణాయ నదియా సోతే నిముగ్గో కుమ్భీలాదీనం భక్ఖో అహోసి.
తత్థ నదీసోతం వియ సంసారసోతం దట్ఠబ్బం, సోతస్స పారం గన్తుకామపురిసో వియ యోగావచరో, ఓరిమతీరం వియ సక్కాయో, పారిమతీరం వియ నిబ్బానం, పటిపాటియా ఠితా అట్ఠ కకుధరుక్ఖా వియ అట్ఠ సమాపత్తియో, లేపమక్ఖితేన హత్థేన సాఖాగహణం వియ ఝానవిపస్సనానం పారిపన్థికే అసోధేత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనం, చతూహి హత్థపాదేహి సాఖాయ బద్ధస్స ఓలమ్బనం వియ పఠమజ్ఝానే నికన్తియా లగ్గకాలో, ఉపరిసోతే వుట్ఠి వియ ఛసు ద్వారేసు కిలేసానం ఉప్పన్నకాలో, నదియా పుణ్ణాయ సోతే నిముగ్గస్స కుమ్భీలాదీనం భక్ఖభూతకాలో వియ సంసారసోతే నిముగ్గస్స చతూసు అపాయేసు దుక్ఖానుభవనకాలో వేదితబ్బో.
సుద్ధేన హత్థేనాతి సుధోతేన పరిసుద్ధహత్థేన. ఇమస్మిమ్పి అత్థే తాదిసమేవ ఓపమ్మం కాతబ్బం – తథేవ హి పారం గన్తుకామో పురిసో ‘‘కకుధరుక్ఖా నామ మట్ఠసాఖా, కిలిట్ఠహత్థేన గణ్హన్తస్స హత్థో పరిగలేయ్యా’’తి హత్థపాదే సుధోతే కత్వా ఏకం సాఖం గణ్హిత్వా పఠమం రుక్ఖం ఆరుళ్హో. తతో ఓతరిత్వా దుతియం…పే… తతో ఓతరిత్వా అట్ఠమం, అట్ఠమరుక్ఖతో ఓతరిత్వా పారిమతీరే ఖేమన్తభూమిం గతో.
తత్థ ‘‘ఇమేహి రుక్ఖేహి పారిమతీరం గమిస్సామీ’’తి తస్స పురిసస్స చిన్తితకాలో వియ యోగినో ‘‘అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అరహత్తం గమిస్సామీ’’తి చిన్తితకాలో, సుద్ధేన హత్థేన సాఖాగహణం వియ ఝానవిపస్సనానం పారిపన్థికధమ్మే సోధేత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనం. తత్థ పఠమరుక్ఖారోహణకాలో వియ పఠమజ్ఝానసమాపత్తికాలో, పఠమరుక్ఖతో ఓరుయ్హ దుతియం ఆరుళ్హకాలో వియ పఠమజ్ఝానే నికన్తియా అబద్ధస్స తతో వుట్ఠాయ దుతియజ్ఝానసమాపన్నకాలో…పే… సత్తమరుక్ఖతో ఓరుయ్హ అట్ఠమం ఆరుళ్హకాలో వియ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియం నికన్తియా అబద్ధస్స తతో వుట్ఠాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపన్నకాలో. అట్ఠమరుక్ఖతో ఓరుయ్హ పారిమతీరం ఖేమన్తభూమిం గతకాలో వియ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నికన్తియా అబద్ధస్స సమాపత్తితో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తప్పత్తకాలో వేదితబ్బో.
అవిజ్జాప్పభేదం మనసి కరోతీతి అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణభూతాయ గణబహలమహాఅవిజ్జాయ పభేదసఙ్ఖాతం అరహత్తం మనసి కరోతి. న పక్ఖన్దతీతి ఆరమ్మణవసేనేవ న పక్ఖన్దతి. జమ్బాలీతి గామతో నిక్ఖన్తస్స మహాఉదకస్స పతిట్ఠానభూతో మహాఆవాటో. అనేకవస్సగణికాతి గామస్స వా నగరస్స వా ఉప్పన్నకాలేయేవ ఉప్పన్నత్తా అనేకాని వస్సగణాని ఉప్పన్నాయ ఏతిస్సాతి అనేకవస్సగణికా. ఆయముఖానీతి చతస్సో పవిసనకన్దరా. అపాయముఖానీతి అపవాహనచ్ఛిద్దాని. న ఆళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖోతి న పాళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖితబ్బో. న హి తతో ఉదకం ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం గహేత్వా మహాసముద్దం పాపుణాతి.
ఇమస్స పనత్థస్స విభావనత్థం ఉయ్యానగవేసకఓపమ్మం ఆహరితబ్బం. ఏకో కిర నగరవాసికో కులపుత్తో ఉయ్యానం గవేసన్తో నగరతో నాతిదూరే నచ్చాసన్నే మహన్తం జమ్బాలిం అద్దస. సో ‘‘ఇమస్మిం ఠానే రమణీయం ఉయ్యానం భవిస్సతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా కుద్దాలం ఆదాయ చత్తారిపి కన్దరాని పిధాయ అపవాహనచ్ఛిద్దాని వివరిత్వా అట్ఠాసి. దేవో న సమ్మా వస్సి, అవసేసఉదకం అపవాహనచ్ఛిద్దేన పరిస్సవిత్వా గతం. చమ్మఖణ్డపిలోతికాదీని తత్థేవ పూతికాని జాతాని, పాణకా సణ్ఠితా, సమన్తా అనుపగమనీయా జాతా. ఉపగతానమ్పి నాసాపుటే పిధాయ పక్కమితబ్బం హోతి. సో కతిపాహేన ఆగన్త్వా పటిక్కమ్మ ఠితో ఓలోకేత్వా ‘‘న సక్కా ఉపగన్తు’’న్తి పక్కామి.
తత్థ నగరవాసీ కులపుత్తో వియ యోగావచరో దట్ఠబ్బో, ఉయ్యానం గవేసన్తేన గామద్వారే జమ్బాలియా దిట్ఠకాలో వియ చాతుమహాభూతికకాయో, ఆయముఖానం పిహితకాలో వియ ధమ్మస్సవనోదకస్స అలద్ధకాలో, అపాయముఖానం వివటకాలో వియ ఛద్వారికసంవరస్స విస్సట్ఠకాలో, దేవస్స సమ్మా అవుట్ఠకాలో వియ సప్పాయకమ్మట్ఠానస్స అలద్ధకాలో, అవసేసఉదకస్స అపాయముఖేహి పరిస్సవిత్వా గతకాలో వియ అబ్భన్తరే గుణానం పరిహీనకాలో, ఉదకస్స ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం ఆదాయ మహాసముద్దం పాపుణితుం అసమత్థకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాపాళిం భిన్దిత్వా కిలేసరాసిం విధమిత్వా నిబ్బానం సచ్ఛికాతుం అసమత్థకాలో, చమ్మఖణ్డపిలోతికాదీనం తత్థేవ పూతిభావో వియ అబ్భన్తరే రాగాదికిలేసేహి పరిపూరితకాలో, తస్స ఆగన్త్వా దిస్వా విప్పటిసారినో గతకాలో వియ వట్టసమఙ్గిపుగ్గలస్స వట్టే అభిరతకాలో వేదితబ్బో.
ఆళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖోతి పాళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖితబ్బో. తతో హి ఉదకం ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం ఆదాయ మహాసముద్దం పాపుణితుం సక్ఖిస్సతీతి అత్థో.
ఇధాపి తదేవ ఓపమ్మం ఆహరితబ్బం. తత్థ ఆయముఖానం వివటకాలో వియ సప్పాయధమ్మస్సవనస్స లద్ధకాలో, అపాయముఖానం పిహితకాలో వియ ఛసు ద్వారేసు సంవరస్స పచ్చుపట్ఠితకాలో, దేవస్స సమ్మా వుట్ఠకాలో వియ సప్పాయకమ్మట్ఠానస్స లద్ధకాలో, ఉదకస్స ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం ఆదాయ మహాసముద్దం పత్తకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జం భిన్దిత్వా అకుసలరాసిం విధమిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికతకాలో, ఆయముఖేహి పవిట్ఠేన ఉదకేన సరస్స పరిపుణ్ణకాలో వియ అబ్భన్తరే లోకుత్తరధమ్మేహి పరిపుణ్ణకాలో, సమన్తతో వతిం కత్వా రుక్ఖే రోపేత్వా ఉయ్యానమజ్ఝే పాసాదం మాపేత్వా నాటకాని పచ్చుపట్ఠపేత్వా సుభోజనం భుఞ్జన్తస్స నిసిన్నకాలో వియ ధమ్మపాసాదం ఆరుయ్హ నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నకాలో వేదితబ్బో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. దేసనా పన లోకియలోకుత్తరమిస్సికా కథితాతి.
౯. నిబ్బానసుత్తవణ్ణనా
౧౭౯. నవమే హానభాగియా సఞ్ఞాతిఆదీసు ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభిం కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, హానభాగినీ పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౯౯) అభిధమ్మే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. యథాభూతం నప్పజానన్తీతి యథాసభావతో మగ్గఞాణేన న జానన్తి.
౧౦. మహాపదేససుత్తవణ్ణనా
౧౮౦. దసమే భోగనగరే విహరతీతి పరినిబ్బానసమయే చారికం చరన్తో తం నగరం పత్వా తత్థ విహరతి. ఆనన్దచేతియేతి ఆనన్దయక్ఖస్స భవనట్ఠానే పతిట్ఠితవిహారే. మహాపదేసేతి మహాఓకాసే మహాఅపదేసే వా, బుద్ధాదయో మహన్తే మహన్తే అపదిసిత్వా వుత్తాని మహాకారణానీతి అత్థో. నేవ అభినన్దితబ్బన్తి హట్ఠతుట్ఠేహి సాధుకారం దత్వా పుబ్బేవ న సోతబ్బం. ఏవం కతే హి పచ్ఛా ‘‘ఇదం న సమేతీ’’తి వుచ్చమానోపి ‘‘కిం పుబ్బేవ అయం ధమ్మో, ఇదాని న ధమ్మో’’తి వత్వా లద్ధిం న విస్సజ్జేతి. నప్పటిక్కోసితబ్బన్తి ‘‘కిం ఏస బాలో వదతీ’’తి ఏవం పుబ్బేవ న వత్తబ్బం. ఏవం వుత్తే హి వత్తుం యుత్తమ్పి న వక్ఖతి. తేనాహ – అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వాతి. పదబ్యఞ్జనానీతి పదసఙ్ఖాతాని బ్యఞ్జనాని. సాధుకం ఉగ్గహేత్వాతి ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పాళి వుత్తా, ఇమస్మిం ఠానే అత్థో వుత్తో, ఇమస్మిం ఠానే అనుసన్ధి కథితా, ఇమస్మిం ఠానే పుబ్బాపరం కథిత’’న్తి సుట్ఠు గహేత్వా. సుత్తే ఓతారేతబ్బానీతి సుత్తే ఓతరితబ్బాని. వినయే సన్దస్సేతబ్బానీతి వినయే సంసన్దేతబ్బాని.
ఏత్థ చ సుత్తన్తి వినయో వుత్తో. యథాహ – ‘‘కత్థ పటిక్ఖిత్తం, సావత్థియం సుత్తవిభఙ్గే’’తి (చూళవ. ౪౫౭) వినయోతి ఖన్ధకో. యథాహ – ‘‘వినయాతిసారే’’తి. ఏవం వినయపిటకమ్పి న పరియాదియతి. ఉభతోవిభఙ్గా పన సుత్తం, ఖన్ధకపరివారా వినయోతి ఏవం వినయపిటకం పరియాదియతి. అథ వా సుత్తన్తపిటకం సుత్తం, వినయపిటకం వినయోతి ఏవం ద్వేయేవ పిటకాని పరియాదియన్తి. సుత్తన్తాభిధమ్మపిటకాని వా సుత్తం, వినయపిటకం వినయోతి ఏవమ్పి తీణి పిటకాని న తావ పరియాదియన్తి. అసుత్తనామకఞ్హి బుద్ధవచనం నామ అత్థి. సేయ్యథిదం – జాతకం పటిసమ్భిదా నిద్దేసో సుత్తనిపాతో ధమ్మపదం ఉదానం ఇతివుత్తకం విమానవత్థు పేతవత్థు థేరగాథా థేరీగాథా అపదానన్తి.
సుదిన్నత్థేరో పన ‘‘అసుత్తనామకం బుద్ధవచనం నత్థీ’’తి తం సబ్బం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘తీణి పిటకాని సుత్తం, వినయో పన కారణ’’న్తి ఆహ. తతో తం కారణం దస్సేన్తో ఇదం సుత్తమాహరి –
‘‘యే ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి, ఇమే ధమ్మా సరాగాయ సంవత్తన్తి నో విరాగాయ, సంయోగాయ సంవత్తన్తి నో విసంయోగాయ, సఉపాదానాయ సంవత్తన్తి నో అనుపాదానాయ, మహిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో అప్పిచ్ఛతాయ, అసన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో సన్తుట్ఠియా, కోసజ్జాయ సంవత్తన్తి నో వీరియారమ్భాయ, సఙ్గణికాయ సంవత్తన్తి నో పవివేకాయ, ఆచయాయ సంవత్తన్తి నో అపచయాయ. ఏకంసేన, గోతమి, జానేయ్యాసి ‘నేసో ధమ్మో నేసో వినయో నేతం సత్థు సాసన’న్తి.
‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి, ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి నో సరాగాయ, విసంయోగాయ సంవత్తన్తి నో సంయోగాయ. అనుపాదానాయ సంవత్తన్తి నో సఉపాదానాయ, అప్పిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో మహిచ్ఛతాయ, సన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో అసన్తుట్ఠియా, వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి నో కోసజ్జాయ, పవివేకాయ సంవత్తన్తి నో సఙ్గణికాయ, అపచయాయ సంవత్తన్తి నో ఆచయాయ. ఏకంసేన, గోతమి, జానేయ్యాసి ‘ఏసో ధమ్మో ఏసో వినయో ఏతం సత్థు సాసన’’’న్తి (చూళవ. ౪౦౬; అ. ని. ౮.౫౩).
తస్మా సుత్తేతి తేపిటకబుద్ధవచనే ఓతారేతబ్బాని. వినయేతి ఏతస్మిం రాగాదివినయకారణే సంసన్దేతబ్బానీతి అయమేత్థ అత్థో. న చేవ సుత్తే ఓతరన్తీతి సుత్తపటిపాటియా కత్థచి అనాగన్త్వా ఛల్లిం ఉట్ఠపేత్వా గుళ్హవేస్సన్తర-గుళ్హఉమ్మగ్గ-గుళ్హవినయవేదల్లపిటకానం అఞ్ఞతరతో ఆగతాని పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో. ఏవం ఆగతాని హి రాగాదివినయే చ అపఞ్ఞాయమానాని ఛడ్డేతబ్బాని హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇతి హిదం, భిక్ఖవే, ఛడ్డేయ్యాథా’’తి. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇదం, భిక్ఖవే, చతుత్థం మహాపదేసం ధారేయ్యాథాతి ఇమం, భిక్ఖవే, చతుత్థం ధమ్మస్స పతిట్ఠానోకాసం ధారేయ్యాథాతి.
సఞ్చేతనియవగ్గో తతియో.