౪. చతుత్థపణ్ణాసకం

(౧౬) ౧. ఇన్ద్రియవగ్గో

౧. ఇన్ద్రియసుత్తాదివణ్ణనా

౧౫౧. చతుత్థస్స పఠమే సద్ధాధురేన ఇన్దట్ఠం కరోతీతి సద్ధిన్ద్రియం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. దుతియే అస్సద్ధియే అకమ్పనట్ఠేన సద్ధాబలం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తతియే అనవజ్జబలన్తి నిద్దోసబలం. సఙ్గహబలన్తి సఙ్గణ్హితబ్బయుత్తకానం సఙ్గణ్హనబలం. చతుత్థపఞ్చమాని ఉత్తానానేవ.

౬. కప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౫౬. ఛట్ఠే సంవట్టతీతి ఏత్థ తయో సంవట్టా ఆపోసంవట్టో, తేజోసంవట్టో, వాయోసంవట్టోతి. తిస్సో సంవట్టసీమా ఆభస్సరా, సుభకిణ్హా, వేహప్ఫలాతి. యదా కప్పో తేజేన సంవట్టతి, ఆభస్సరతో హేట్ఠా అగ్గినా డయ్హతి. యదా ఆపేన సంవట్టతి, సుభకిణ్హతో హేట్ఠా ఉదకేన విలీయతి. యదా వాతేన సంవట్టతి, వేహప్ఫలతో హేట్ఠా వాతేన విద్ధంసతి. విత్థారతో పన సదాపి ఏకం బుద్ధక్ఖేత్తం వినస్సతి. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారకథా పన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౦౩-౪౦౪ ఆదయో) వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బా.

౭. రోగసుత్తవణ్ణనా

౧౫౭. సత్తమే విఘాతవాతి మహిచ్ఛాపచ్చయేన విఘాతేన దుక్ఖేన సమన్నాగతో. అసన్తుట్ఠోతి చతూసు పచ్చయేసు తీహి సన్తోసేహి అసన్తుట్ఠో. అనవఞ్ఞప్పటిలాభాయాతి పరేహి అనవజాననస్స పటిలాభత్థాయ. లాభసక్కారసిలోకప్పటిలాభాయాతి సుసఙ్ఖతచతుపచ్చయసఙ్ఖాతస్స లాభసక్కారస్స చేవ వణ్ణభణనసఙ్ఖాతస్స సిలోకస్స చ పటిలాభత్థాయ. సఙ్ఖాయ కులాని ఉపసఙ్కమతీతి ‘‘ఇతి మం ఏతే జానిస్సన్తీ’’తి జాననత్థాయ కులాని ఉపసఙ్కమతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో.

౮. పరిహానిసుత్తవణ్ణనా

౧౫౮. అట్ఠమే గమ్భీరేసూతి అత్థగమ్భీరేసు. ఠానాఠానేసూతి కారణాకారణేసు. న కమతీతి నావగాహతి నప్పవత్తతి. పఞ్ఞాచక్ఖూతి ఏత్థ ఉగ్గహపరిపుచ్ఛాపఞ్ఞాపి వట్టతి, సమ్మసనప్పటివేధపఞ్ఞాపి వట్టతియేవ.

౯. భిక్ఖునీసుత్తవణ్ణనా

౧౫౯. నవమే ఏహి త్వన్తి థేరే పటిబద్ధచిత్తా తం పహిణితుం ఏవమాహ. ససీసం పారుపిత్వాతి సహ సీసేన కాయం పారుపిత్వా. మఞ్చకే నిపజ్జీతి వేగేన మఞ్చకం పఞ్ఞాపేత్వా తత్థ నిపజ్జి. ఏతదవోచాతి తస్సాకారం సల్లక్ఖేత్వా లోభప్పహానత్థాయ సణ్హేనేవ అసుభకథం కథేతుం ఏతం అవోచ. ఆహారసమ్భూతోతి ఆహారేన సమ్భూతో ఆహారం నిస్సాయ వడ్ఢితో. ఆహారం నిస్సాయ ఆహారం పజహతీతి పచ్చుప్పన్నం కబళీకారాహారం నిస్సాయ తం ఏవం యోనిసో సేవమానో పుబ్బకమ్మసఙ్ఖాతం ఆహారం పజహతి. పచ్చుప్పన్నేపి పన కబళీకారాహారే నికన్తితణ్హా పజహితబ్బా.

తణ్హం పజహతీతి ఇదాని ఏవం పవత్తం పచ్చుప్పన్నతణ్హం నిస్సాయ వట్టమూలికం పుబ్బతణ్హం పజహతి. అయం పన పచ్చుప్పన్నతణ్హా కుసలా అకుసలాతి? అకుసలా. సేవితబ్బా న సేవితబ్బాతి? సేవితబ్బా. పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి నాకడ్ఢతీతి? నాకడ్ఢతి. ఏతిస్సాపి పన పచ్చుప్పన్నాయ సేవితబ్బతణ్హాయ నికన్తి పజహితబ్బాయేవ. సో హి నామ ఆయస్మా ఆసవానం ఖయా ఉపసమ్పజ్జ విహరిస్సతి, కిమఙ్గం పనాహన్తి ఏత్థ కిమఙ్గం పనాతి కారణపరివితక్కనమేతం. ఇదం వుత్తం హోతి – సో ఆయస్మా అరహత్తఫలం సచ్ఛికత్వా విహరిస్సతి, అహం కేన కారణేన న సచ్ఛికత్వా విహరిస్సామి. సోపి హి ఆయస్మా సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ పుత్తో, అహమ్పి సమ్మాసమ్బుద్ధస్సేవ పుత్తో, మయ్హమ్పేతం ఉప్పజ్జిస్సతీతి. మానం నిస్సాయాతి ఇదం ఏవం ఉప్పన్నసేవితబ్బమానం నిస్సాయ. మానం పజహతీతి వట్టమూలకం పుబ్బమానం పజహతి. యం నిస్సాయ పనేస తం పజహతి, సోపి తణ్హా వియ అకుసలో చేవ సేవితబ్బో చ, నో చ పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి. నికన్తి పన తస్మిమ్పి పజహితబ్బావ.

సేతుఘాతో వుత్తో భగవతాతి పదఘాతో పచ్చయఘాతో బుద్ధేన భగవతా కథితో. ఇతి ఇమేహి చతూహి అఙ్గేహి థేరే దేసనం వినివట్టేన్తే తస్సా భిక్ఖునియా థేరం ఆరబ్భ ఉప్పన్నో ఛన్దరాగో అపగఞ్ఛి. సాపి థేరం ఖమాపేతుం అచ్చయం దేసేసి, థేరోపిస్సా పటిగ్గణ్హి. తం దస్సేతుం అథ ఖో సా భిక్ఖునీతిఆది వుత్తం.

౧౦. సుగతవినయసుత్తవణ్ణనా

౧౬౦. దసమే దుగ్గహితన్తి ఉప్పటిపాటియా గహితం. పరియాపుణన్తీతి వళఞ్జేన్తి కథేన్తి. పదబ్యఞ్జనేహీతి ఏత్థ పదమేవ అత్థస్స బ్యఞ్జనతో బ్యఞ్జనన్తి వుత్తం. దున్నిక్ఖిత్తస్సాతి దుట్ఠు నిక్ఖిత్తస్స ఉప్పటిపాటియా ఠపితస్స. అత్థోపి దున్నయో హోతీతి అట్ఠకథా నీహరిత్వా కథేతుం న సక్కా హోతి. ఛిన్నమూలకోతి మూలభూతానం భిక్ఖూనం ఉపచ్ఛిన్నత్తా ఛిన్నమూలకో. అప్పటిసరణోతి అప్పతిట్ఠో. బాహులికాతి పచ్చయబాహుల్లాయ పటిపన్నా. సాథలికాతి తిస్సో సిక్ఖా సిథిలగ్గహణేన గణ్హనకా. ఓక్కమనే పుబ్బఙ్గమాతి పఞ్చ నీవరణాని అవగమనతో ఓక్కమనన్తి వుచ్చన్తి, తత్థ పుబ్బఙ్గమాతి అత్థో. పవివేకేతి తివిధే వివేకే. నిక్ఖిత్తధురాతి నిబ్బీరియా. ఇమినా నయేన పన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

ఇన్ద్రియవగ్గో పఠమో.

(౧౭) ౨. పటిపదావగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౬౧. దుతియస్స పఠమే సుఖపటిక్ఖేపేన దుక్ఖా పటిపజ్జితబ్బతో పటిపదా ఏతిస్సాతి దుక్ఖాపటిపదా. అసీఘప్పవత్తితాయ గరుభావేన దన్ధా అభిఞ్ఞా ఏతిస్సాతి దన్ధాభిఞ్ఞా. ఇమినావ నయేన సబ్బపదేసు అత్థో వేదితబ్బో.

౨. విత్థారసుత్తవణ్ణనా

౧౬౨. దుతియే అభిక్ఖణన్తి అభిణ్హం. ఆనన్తరియన్తి అనన్తరవిపాకదాయకం మగ్గసమాధిం. ఆసవానం ఖయాయాతి అరహత్తఫలత్థాయ. పఞ్చిన్ద్రియానీతి విపస్సనాపఞ్చమకాని పఞ్చిన్ద్రియాని. పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి హి ఏత్థ విపస్సనాపఞ్ఞావ పఞ్ఞిన్ద్రియన్తి అధిప్పేతం. సేసమేత్థ పాళివసేన ఉత్తానమేవ.

ఇమాసం పన పటిపదానం అయం ఆవిభావకథా – ఇధ భిక్ఖు పుబ్బే అకతాభినివేసో పుబ్బభాగే రూపపరిగ్గహే కిలమతి, అరూపపరిగ్గహే కిలమతి, పచ్చయపరిగ్గహే కిలమతి, తీసు అద్ధాసు కిలమతి, మగ్గామగ్గే కిలమతి. ఏవం పఞ్చసు ఠానేసు కిలమన్తో విపస్సనం పాపుణాతి. విపస్సనం పత్వాపి ఉదయబ్బయానుపస్సనే, భఙ్గానుపస్సనే, భయతుపట్ఠానే, ఆదీనవానుపస్సనే, నిబ్బిదానుపస్సనే, ముచ్చితుకమ్యతాఞాణే, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణే, అనులోమఞాణే, గోత్రభుఞాణేతి ఇమేసు నవసు విపస్సనాఞాణేసుపి కిలమిత్వావ లోకుత్తరమగ్గం పాపుణాతి. తస్స సో లోకుత్తరమగ్గో ఏవం దుక్ఖేన గరుభావేన సచ్ఛికతత్తా దుక్ఖపటిపదో దన్ధాభిఞ్ఞో నామ జాతో. యో పన పుబ్బభాగే పఞ్చసు ఞాణేసు కిలమన్తో అపరభాగే నవసు విపస్సనాఞాణేసు అకిలమిత్వావ మగ్గం సచ్ఛికరోతి, తస్స సో మగ్గో ఏవం దుక్ఖేన అగరుభావేన సచ్ఛికతత్తా దుక్ఖపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో నామ జాతో. ఇమినా ఉపాయేన ఇతరాపి ద్వే వేదితబ్బా.

గోణపరియేసకఉపమాహి చేతా విభావేతబ్బా – ఏకస్స హి పురిసస్స చత్తారో గోణా పలాయిత్వా అటవిం పవిట్ఠా. సో సకణ్టకే సగహనే వనే తే పరియేసన్తో గహనమగ్గేనేవ కిచ్ఛేన కసిరేన గన్త్వా గహనట్ఠానేయేవ నిలీనే గోణేపి కిచ్ఛేన కసిరేన అద్దస. ఏకో కిచ్ఛేన గన్త్వా అబ్భోకాసే ఠితే ఖిప్పమేవ అద్దస. అపరో అబ్భోకాసమగ్గేన సుఖేన గన్త్వా గహనట్ఠానే నిలీనే కిచ్ఛేన కసిరేన అద్దస. అపరో అబ్భోకాసమగ్గేనేవ సుఖేన గన్త్వా అబ్భోకాసే ఠితేయేవ ఖిప్పం అద్దస. తత్థ చత్తారో గోణా వియ చత్తారో అరియమగ్గా దట్ఠబ్బా, గోణపరియేసకో పురిసో వియ యోగావచరో, గహనమగ్గేన కిచ్ఛేన కసిరేన గమనం వియ పుబ్బభాగే పఞ్చసు ఞాణేసు కిలమతో దుక్ఖాపటిపదా. గహనట్ఠానే నిలీనానం కిచ్ఛేనేవ దస్సనం వియ అపరభాగే నవసు ఞాణేసు కిలమన్తస్స అరియమగ్గానం దస్సనం. ఇమినా ఉపాయేన సేసఉపమాపి యోజేతబ్బా.

౩. అసుభసుత్తవణ్ణనా

౧౬౩. తతియే అసుభానుపస్సీ కాయే విహరతీతి అత్తనో కరజకాయే ‘‘యథా ఏతం, తథా ఇద’’న్తి ఇమినా నయేన బహిద్ధా దిట్ఠానం దసన్నం అసుభానం ఉపసంహరణవసేన అసుభానుపస్సీ విహరతి, అత్తనో కాయం అసుభతో పటికూలతో ఞాణేన పస్సతీతి అత్థో. ఆహారే పటికూలసఞ్ఞీతి నవన్నం పాటికుల్యానం వసేన కబళీకారాహారే పటికూలసఞ్ఞీ. సబ్బలోకే అనభిరతిసఞ్ఞీతి సబ్బస్మిమ్పి తేధాతుకే లోకసన్నివాసే అనభిరతాయ ఉక్కణ్ఠితసఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. సబ్బసఙ్ఖారేసు అనిచ్చానుపస్సీతి సబ్బేపి తేభూమకసఙ్ఖారే అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో. మరణసఞ్ఞాతి మరణం ఆరబ్భ ఉప్పన్నసఞ్ఞా. అజ్ఝత్తం సూపట్ఠితా హోతీతి నియకజ్ఝత్తే సుట్ఠు ఉపట్ఠితా హోతి. ఏత్తావతా బలవవిపస్సనా కథితా. సేఖబలానీతి సిక్ఖనకానం బలాని. సేసమేత్థ పాళివసేన ఉత్తానమేవ. ‘‘అసుభానుపస్సీ’’తిఆదీని పన దుక్ఖాయ పటిపదాయ దస్సనత్థం వుత్తాని, పఠమజ్ఝానాదీని సుఖాయ. అసుభాదీని హి పటికూలారమ్మణాని, తేసు పన పకతియావ సమ్పియాయమానం చిత్తం అల్లీయతి. తస్మా తాని భావేన్తో దుక్ఖపటిపదం పటిపన్నో నామ హోతి. పఠమజ్ఝానాదీని పణీతసుఖాని, తస్మా తాని పటిపన్నో సుఖపటిపదం పటిపన్నో నామ హోతి.

అయం పనేత్థ సబ్బసాధారణా ఉపమా – సఙ్గామావచరపురిసో హి ఫలకకోట్ఠకం కత్వా పఞ్చావుధాని సన్నయ్హిత్వా సఙ్గామం పవిసతి, సో అన్తరా విస్సమితుకామో ఫలకకోట్ఠకం పవిసిత్వా విస్సమతి చేవ పానభోజనాదీని చ పటిసేవతి. తతో పున సఙ్గామం పవిసిత్వా కమ్మం కరోతి. తత్థ సఙ్గామో వియ కిలేససఙ్గామో దట్ఠబ్బో, ఫలకకోట్ఠకో వియ పఞ్చనిస్సయబలాని, సఙ్గామపవిసనపురిసో వియ యోగావచరో, పఞ్చావుధసన్నాహో వియ విపస్సనాపఞ్చమాని ఇన్ద్రియాని, సఙ్గామం పవిసనకాలో వియ విపస్సనాయ కమ్మకరణకాలో, విస్సమితుకామస్స ఫలకకోట్ఠకం పవిసిత్వా విస్సమనపానభోజనాని పటిసేవనకాలో వియ విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తస్స చిత్తుప్పాదస్స నిరస్సాదక్ఖణే పఞ్చ బలాని నిస్సాయ చిత్తం సమ్పహంసనకాలో, విస్సమిత్వా ఖాదిత్వా పివిత్వా చ పున సఙ్గామస్స పవిసనకాలో వియ పఞ్చహి బలేహి చిత్తం సమ్పహంసేత్వా పున విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తస్స వివట్టేత్వా అరహత్తగ్గహణకాలో వేదితబ్బో. ఇమస్మిం పన సుత్తే బలాని చేవ ఇన్ద్రియాని చ మిస్సకానేవ కథితానీతి.

౪. పఠమఖమసుత్తవణ్ణనా

౧౬౪. చతుత్థే అక్ఖమాతి అనధివాసికపటిపదా. ఖమాతి అధివాసికపటిపదా. దమాతి ఇన్ద్రియదమనపటిపదా. సమాతి అకుసలవితక్కానం వూపసమనపటిపదా. రోసన్తం పటిరోసతీతి ఘట్టేన్తం పటిఘట్టేతి. భణ్డన్తం పటిభణ్డతీతి పహరన్తం పటిపహరతి. పఞ్చమఛట్ఠాని ఉత్తానత్థానేవ.

౭. మహామోగ్గల్లానసుత్తవణ్ణనా

౧౬౭. సత్తమే మహామోగ్గల్లానత్థేరస్స హేట్ఠిమా తయో మగ్గా సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా అహేసుం, అరహత్తమగ్గో దుక్ఖపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో. తస్మా ఏవమాహ – ‘‘యాయం పటిపదా దుక్ఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా, ఇమం మే పటిపదం ఆగమ్మ అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి.

౮. సారిపుత్తసుత్తవణ్ణనా

౧౬౮. అట్ఠమే ధమ్మసేనాపతిత్థేరస్స హేట్ఠిమా తయో మగ్గా సుఖపటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా, అరహత్తమగ్గో సుఖపటిపదో ఖిప్పాభిఞ్ఞో. తస్మా ‘‘యాయం పటిపదా సుఖా ఖిప్పాభిఞ్ఞా’’తి ఆహ. ఇమేసు పన ద్వీసుపి సుత్తేసు మిస్సికావ పటిపదా కథితాతి వేదితబ్బా.

౯. ససఙ్ఖారసుత్తవణ్ణనా

౧౬౯. నవమే పఠమదుతియపుగ్గలా సుక్ఖవిపస్సకా ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన సఙ్ఖారనిమిత్తం ఉపట్ఠపేన్తి. తేసు ఏకో విపస్సనిన్ద్రియానం బలవత్తా ఇధేవ కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి, ఏకో ఇన్ద్రియానం దుబ్బలతాయ ఇధ అసక్కోన్తో అనన్తరే అత్తభావే తదేవ మూలకమ్మట్ఠానం పటిలభిత్వా ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన సఙ్ఖారనిమిత్తం ఉపట్ఠపేత్వా కిలేసపరినిబ్బానేన పరినిబ్బాయతి, తతియచతుత్థా సమథయానికా. తేసం ఏకో అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన ఇన్ద్రియానం బలవత్తా ఇధేవ కిలేసే ఖేపేతి, ఏకో ఇన్ద్రియానం దుబ్బలత్తా ఇధ అసక్కోన్తో అనన్తరే అత్తభావే తదేవ మూలకమ్మట్ఠానం పటిలభిత్వా అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన కిలేసే ఖేపేతీతి వేదితబ్బో.

౧౦. యుగనద్ధసుత్తవణ్ణనా

౧౭౦. దసమే సమథపుబ్బఙ్గమన్తి సమథం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా. మగ్గో సఞ్జాయతీతి పఠమో లోకుత్తరమగ్గో నిబ్బత్తతి. సో తం మగ్గన్తి ఏకచిత్తక్ఖణికమగ్గస్స ఆసేవనాదీని నామ నత్థి, దుతియమగ్గాదయో పన ఉప్పాదేన్తో తమేవ ఆసేవతి భావేతి బహులీకరోతీతి వుచ్చతి. విపస్సనాపుబ్బఙ్గమన్తి విపస్సనం పుబ్బఙ్గమం పురేచారికం కత్వా సమథం భావేతి, పకతియా విపస్సనాలాభీ విపస్సనాయ ఠత్వా సమాధిం ఉప్పాదేతీతి అత్థో.

యుగనద్ధం భావేతీతి యుగనద్ధం కత్వా భావేతి. తత్థ తేనేవ చిత్తేన సమాపత్తిం సమాపజ్జిత్వా తేనేవ సఙ్ఖారే సమ్మసితుం న సక్కా. అయం పన యావతా సమాపత్తియో సమాపజ్జతి, తావతా సఙ్ఖారే సమ్మసతి. యావతా సఙ్ఖారే సమ్మసతి, తావతా సమాపత్తియో సమాపజ్జతి. కథం? పఠమజ్ఝానం సమాపజ్జతి, తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసతి, సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా దుతియజ్ఝానం సమాపజ్జతి. తతో వుట్ఠాయ పున సఙ్ఖారే సమ్మసతి. సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా తతియజ్ఝానం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం సమాపజ్జతి, తతో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసతి. ఏవమయం సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతి నామ.

ధమ్ముద్ధచ్చవిగ్గహితన్తి సమథవిపస్సనాధమ్మేసు దసవిపస్సనుపక్కిలేససఙ్ఖాతేన ఉద్ధచ్చేన విగ్గహితం, సుగ్గహితన్తి అత్థో. సో, ఆవుసో, సమయోతి ఇమినా సత్తన్నం సప్పాయానం పటిలాభకాలో కథితో. యం తం చిత్తన్తి యస్మిం సమయే తం విపస్సనావీథిం ఓక్కమిత్వా పవత్తం చిత్తం. అజ్ఝత్తమేవ సన్తిట్ఠతీతి విపస్సనావీథిం పచ్చోత్థరిత్వా తస్మింయేవ గోచరజ్ఝత్తసఙ్ఖాతే ఆరమ్మణే సన్తిట్ఠతి. సన్నిసీదతీతి ఆరమ్మణవసేన సమ్మా నిసీదతి. ఏకోది హోతీతి ఏకగ్గం హోతి. సమాధియతీతి సమ్మా ఆధియతి సుట్ఠపితం హోతి. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ.

పటిపదావగ్గో దుతియో.

(౧౮) ౩. సఞ్చేతనియవగ్గో

౧. చేతనాసుత్తవణ్ణనా

౧౭౧. తతియస్స పఠమే కాయేతి కాయద్వారే, కాయవిఞ్ఞత్తియా సతీతి అత్థో. కాయసఞ్చేతనాహేతూతిఆదీసు కాయసఞ్చేతనా నామ కాయద్వారే చేతనా పకప్పనా. సా అట్ఠ కామావచరకుసలవసేన అట్ఠవిధా, అకుసలవసేన ద్వాదసవిధాతి వీసతివిధా. తథా వచీసఞ్చేతనా, తథా మనోసఞ్చేతనా. అపిచేత్థ నవ మహగ్గతచేతనాపి లబ్భన్తి. కాయసఞ్చేతనాహేతూతి కాయసఞ్చేతనాపచ్చయా. ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖన్తి అట్ఠకుసలకమ్మపచ్చయా నియకజ్ఝత్తే సుఖం ఉప్పజ్జతి, ద్వాదసఅకుసలకమ్మపచ్చయా దుక్ఖం. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జాపచ్చయావాతి అవిజ్జాకారణేనేవ. సచే హి అవిజ్జా ఛాదయమానా పచ్చయో హోతి, ఏవం సన్తే తీసు ద్వారేసు సుఖదుక్ఖానం పచ్చయభూతా చేతనా ఉప్పజ్జతి. ఇతి మూలభూతాయ అవిజ్జాయ వసేనేతం వుత్తం.

సామం వాతిఆదీసు పరేహి అనాణత్తో సయమేవ అభిసఙ్ఖరోన్తో సామం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి నామ. యం పన పరే సమాదపేత్వా ఆణాపేత్వా కారేన్తి, తస్స తం కాయసఙ్ఖారం పరే అభిసఙ్ఖరోన్తి నామ. యో పన కుసలం కుసలన్తి అకుసలం అకుసలన్తి కుసలవిపాకం కుసలవిపాకోతి అకుసలవిపాకం అకుసలవిపాకోతి జానన్తో కాయద్వారే వీసతివిధం కాయసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతి, అయం సమ్పజానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. యో ఏవం అజానన్తో అభిసఙ్ఖరోతి, అయం అసమ్పజానో అభిసఙ్ఖరోతి నామ. సేసద్వారేసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ అసమ్పజానకమ్మం ఏవం వేదితబ్బం – దహరదారకా ‘‘మాతాపితూహి కతం కరోమా’’తి చేతియం వన్దన్తి, పుప్ఫపూజం కరోన్తి, భిక్ఖుసఙ్ఘం వన్దన్తి, తేసం కుసలన్తి అజానన్తానమ్పి తం కుసలమేవ హోతి. తథా మిగపక్ఖిఆదయో తిరచ్ఛానా ధమ్మం సుణన్తి, సఙ్ఘం వన్దన్తి, చేతియం వన్దన్తి, తేసం జానన్తానమ్పి అజానన్తానమ్పి తం కుసలమేవ హోతి. దహరదారకా పన మాతాపితరో హత్థపాదేహి పహరన్తి, భిక్ఖూనం తలసత్తికం ఉగ్గిరన్తి, దణ్డం ఖిపన్తి, అక్కోసన్తి. గావియో భిక్ఖుసఙ్ఘం అనుబన్ధన్తి, సునఖా అనుబన్ధన్తి, డంసన్తి, సీహబ్యగ్ఘాదయో అనుబన్ధన్తి, జీవితా వోరోపేన్తి. తేసం జానన్తానమ్పి అజానన్తానమ్పి అకుసలకమ్మం హోతీతి వేదితబ్బం.

ఇదాని తీసుపి ద్వారేసు ఆయూహనచేతనా సమోధానేతబ్బా. సేయ్యథిదం – కాయద్వారే సయంకతమూలికా వీసతి చేతనా, ఆణత్తిమూలికా వీసతి, సమ్పజానమూలికా వీసతి, అసమ్పజానమూలికా వీసతీతి అసీతి చేతనా హోన్తి, తథా వచీద్వారే. మనోద్వారే పన ఏకేకస్మిమ్పి వికప్పే ఏకూనతింస కత్వా సతఞ్చ సోళస చ హోన్తి. ఇతి సబ్బాపి తీసు ద్వారేసు ద్వే సతాని ఛసత్తతి చ చేతనా. తా సబ్బాపి సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతేవ సఙ్ఖం గచ్ఛన్తి, తంసమ్పయుత్తో వేదయితాకారో వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్జాననాకారో సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, కాయో ఉపాదారూపం, తస్స పచ్చయా చతస్సో ధాతుయో చత్తారి భూతానీతి ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖసచ్చం నామ.

ఇమేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అవిజ్జా అనుపతితాతి ఇమేసు వుత్తప్పభేదేసు చేతనాధమ్మేసు అవిజ్జా సహజాతవసేన చ ఉపనిస్సయవసేన చ అనుపతితా. ఏవం వట్టఞ్చేవ వట్టమూలికా చ అవిజ్జా దస్సితా హోతి.

ఏత్తావతా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరహత్తం పత్తస్స ఖీణాసవస్స ఇదాని థుతిం కరోన్తో అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధాతిఆదిమాహ. తత్థ అసేసవిరాగనిరోధాతి అసేసవిరాగేన చేవ అసేసనిరోధేన చ. సో కాయో న హోతీతి ఖీణాసవస్స కాయేన కరణకమ్మం పఞ్ఞాయతి, చేతియఙ్గణసమ్మజ్జనం బోధియఙ్గణసమ్మజ్జనం అభిక్కమనం పటిక్కమనం వత్తానువత్తకరణన్తి ఏవమాది. కాయద్వారే పనస్స వీసతి చేతనా అవిపాకధమ్మతం ఆపజ్జన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘సో కాయో న హోతి, యం పచ్చయాస్స తం ఉప్పజ్జతి అజ్ఝత్తం సుఖదుక్ఖ’’న్తి. కాయద్వారప్పవత్తా హి చేతనా ఇధ కాయోతి అధిప్పేతా. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఖేత్తన్తిఆదీనిపి కుసలాకుసలకమ్మస్సేవ నామాని. తఞ్హి విపాకస్స విరుహనట్ఠానట్ఠేన ఖేత్తం, పతిట్ఠానట్ఠేన వత్థు, కారణట్ఠేన ఆయతనం, అధికరణట్ఠేన అధికరణన్తి వుచ్చతి.

ఇతి సత్థా ఏత్తకేన ఠానేన తీహి ద్వారేహి ఆయూహితకమ్మం దస్సేత్వా ఇదాని తస్స కమ్మస్స విపచ్చనట్ఠానం దస్సేతుం చత్తారోమే భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అత్తభావప్పటిలాభాతి పటిలద్ధఅత్తభావా. అత్తసఞ్చేతనా కమతీతి అత్తనా పకప్పితచేతనా వహతి పవత్తతి.

అత్తసఞ్చేతనాహేతు తేసం సత్తానం తమ్హా కాయా చుతి హోతీతిఆదీసు ఖిడ్డాపదోసికా దేవా అత్తసఞ్చేతనాహేతు చవన్తి. తేసఞ్హి నన్దనవనచిత్తలతావనఫారుసకవనాదీసు దిబ్బరతిసమప్పితానం కీళన్తానం పానభోజనే సతి సమ్ముస్సతి, తే ఆహారుపచ్ఛేదేన ఆతపే ఖిత్తమాలా వియ మిలాయన్తి. మనోపదోసికా దేవా పరసఞ్చేతనాహేతు చవన్తి, ఏతే చాతుమహారాజికా దేవా. తేసు కిర ఏకో దేవపుత్తో ‘‘నక్ఖత్తం కీళిస్సామీ’’తి సపరివారో రథేన వీథిం పటిపజ్జతి. అథఞ్ఞో నిక్ఖమన్తో తం పురతో గచ్ఛన్తం దిస్వా ‘‘కిం, భో, అయం కపణో అదిట్ఠపుబ్బం వియ ఏతం దిస్వా పీతియా ఉద్ధుమాతో వియ గజ్జమానో వియ చ గచ్ఛతీ’’తి కుజ్ఝతి. పురతో గచ్ఛన్తోపి నివత్తిత్వా తం కుద్ధం దిస్వా కుద్ధా నామ సువిజానా హోన్తీతి కుద్ధభావమస్స ఞత్వా ‘‘త్వం కుద్ధో మయ్హం కిం కరిస్ససి, అయం సమ్పత్తి మయా దానసీలాదీనం వసేన లద్ధా, న తుయ్హం వసేనా’’తి పటికుజ్ఝతి. ఏకస్మిఞ్హి కుద్ధే ఇతరో అకుద్ధో రక్ఖతి, ఉభోసు పన కుద్ధేసు ఏకస్స కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతి, తస్సపి కోధో ఇతరస్స పచ్చయో హోతీతి ఉభో కన్దన్తానంయేవ ఓరోధానం చవన్తి. మనుస్సా అత్తసఞ్చేతనా చ పరసఞ్చేతనా చ హేతు చవన్తి, అత్తసఞ్చేతనాయ చ పరసఞ్చేతనాయ చ హేతుభూతాయ చవన్తీతి అత్థో. మనుస్సా హి కుజ్ఝిత్వా అత్తనావ అత్తానం హత్థేహిపి దణ్డేహిపి పహరన్తి, రజ్జుబన్ధనాదీహిపి బన్ధన్తి, అసినాపి సీసం ఛిన్దన్తి, విసమ్పి ఖాదన్తి, పపాతేపి పతన్తి, ఉదకమ్పి పవిసన్తి, అగ్గిమ్పి పవిసన్తి, పరేపి దణ్డేన వా సత్థనే వా పహరిత్వా మారేన్తి. ఏవం తేసు అత్తసఞ్చేతనాపి పరసఞ్చేతనాపి కమతి.

కతమే తేన దేవా దట్ఠబ్బాతి కతమే నామ తే దేవా దట్ఠబ్బాతి అత్థో. తేన వా అత్తభావేన కతమే దేవా దట్ఠబ్బాతిపి అత్థో. కస్మా పన థేరో ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛతి, కిం అత్తనా కథేతుం నప్పహోతీతి? పహోతి, ఇదం పన పదం అత్తనో సభావేన బుద్ధవిసయం పఞ్హన్తి థేరో న కథేసి. తేన దట్ఠబ్బాతి తేన అత్తభావేన దట్ఠబ్బా. అయం పన పఞ్హో హేట్ఠా కామావచరేపి రూపావచరేపి లబ్భతి, భవగ్గేన పన పరిచ్ఛిన్దిత్వా కథితో నిప్పదేసేన కథితో హోతీతి భగవతా ఏవం కథితో.

ఆగన్తారో ఇత్థత్తన్తి ఇత్థభావం కామావచరపఞ్చక్ఖన్ధభావమేవ ఆగన్తారో, నేవ తత్రూపపత్తికా న ఉపరూపపత్తికా హోన్తి. అనాగన్తారో ఇత్థత్తన్తి ఇమం ఖన్ధపఞ్చకం అనాగన్తారో, హేట్ఠూపపత్తికా న హోన్తి, తత్రూపపత్తికా వా ఉపరూపపత్తికా వా తత్థేవ వా పరినిబ్బాయినో హోన్తీతి అత్థో. ఏత్థ చ హేట్ఠిమభవే నిబ్బత్తానం వసేన ఉపరూపపత్తికా వేదితబ్బా. భవగ్గే పనేతం నత్థి. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.

౨. విభత్తిసుత్తవణ్ణనా

౧౭౨. దుతియే అత్థపటిసమ్భిదాతి పఞ్చసు అత్థేసు పభేదగతం ఞాణం. ఓధిసోతి కారణసో. బ్యఞ్జనసోతి అక్ఖరసో. అనేకపరియాయేనాతి అనేకేహి కారణేహి. ఆచిక్ఖామీతి కథేమి. దేసేమీతి పాకటం కత్వా కథేమి. పఞ్ఞాపేమీతి జానాపేమి. పట్ఠపేమీతి పట్ఠపేత్వా పవత్తేత్వా కథేమి. వివరామీతి వివటం కత్వా కథేమి. విభజామీతి విభజిత్వా కథేమి. ఉత్తానీకరోమీతి గమ్భీరం ఉత్తానకం కత్వా కథేమి. సో మం పఞ్హేనాతి సో మం పఞ్హేన ఉపగచ్ఛతు. అహం వేయ్యాకరణేనాతి అహమస్స పఞ్హకథనేన చిత్తం ఆరాధేస్సామి. యో నో ధమ్మానం సుకుసలోతి యో అమ్హాకం అధిగతధమ్మానం సుకుసలో సత్థా, సో ఏస సమ్ముఖీభూతో. యది మయా అత్థపటిసమ్భిదా న సచ్ఛికతా, ‘‘సచ్ఛికరోహి తావ సారిపుత్తా’’తి వత్వా మం పటిబాహిస్సతీతి సత్థు పురతో నిసిన్నకోవ సీహనాదం నదతి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇమాసు చ పన పటిసమ్భిదాసు తిస్సో పటిసమ్భిదా లోకియా, అత్థపటిసమ్భిదా లోకియలోకుత్తరాతి.

౩. మహాకోట్ఠికసుత్తవణ్ణనా

౧౭౩. తతియే ఫస్సాయతనానన్తి ఫస్సాకరానం, ఫస్సస్స ఉప్పత్తిట్ఠానానన్తి అత్థో. అత్థఞ్ఞం కిఞ్చీతి ఏతేసు అసేసతో నిరుద్ధేసు తతో పరం కోచి అప్పమత్తకోపి కిలేసో అత్థీతి పుచ్ఛతి. నత్థఞ్ఞం కిఞ్చీతి ఇధాపి ‘‘అప్పమత్తకోపి కిలేసో నత్థీ’’తి పుచ్ఛతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. ఇమే పన చత్తారోపి పఞ్హే సస్సతుచ్ఛేదఏకచ్చసస్సతఅమరావిక్ఖేపవసేన పుచ్ఛతి. తేనస్స థేరో పుచ్ఛితపుచ్ఛితం పటిబాహన్తో మా హేవన్తి ఆహ. ఏత్థ హిఇతి నిపాతమత్తం, ఏవం మా భణీతి అత్థో. అత్తూపలద్ధివసేనేవ ‘‘అత్థఞ్ఞం కిఞ్చి అఞ్ఞో కోచి అత్తా నామ అత్థీ’’తి సస్సతాదిఆకారేన పుచ్ఛతి. కిం పనేస అత్తూపలద్ధికోతి? న అత్తూపలద్ధికో. ఏవంలద్ధికో పన తత్థేకో భిక్ఖు నిసిన్నో, సో పుచ్ఛితుం న సక్కోతి. తస్స లద్ధిం విస్సజ్జాపనత్థం ఏవం పుచ్ఛతి. యేపి చ అనాగతే ఏవంలద్ధికా భవిస్సన్తి, తేసం ‘‘బుద్ధకాలేపేసో పఞ్హో మహాసావకేహి విస్సజ్జితో’’తి వచనోకాసుపచ్ఛేదనత్థం పుచ్ఛతియేవ.

అప్పపఞ్చం పపఞ్చేతీతి న పపఞ్చేతబ్బట్ఠానే పపఞ్చం కరోతి, అనాచరితబ్బం మగ్గం చరతి. తావతా పపఞ్చస్స గతీతి యత్తకా ఛన్నం ఫస్సాయతనానం గతి, తత్తకావ తణ్హాదిట్ఠిమానప్పభేదస్స పపఞ్చస్స గతి. ఛన్నం, ఆవుసో, ఫస్సాయతనానం అసేసవిరాగనిరోధా పపఞ్చనిరోధో పపఞ్చవూపసమోతి ఏతేసు ఛసు ఆయతనేసు సబ్బసో నిరుద్ధేసు పపఞ్చాపి నిరుద్ధావ హోన్తి, వూపసన్తావ హోన్తీతి అత్థో. ఆరుప్పే పన పుథుజ్జనదేవతానం కిఞ్చాపి పఞ్చ ఫస్సాయతనాని నిరుద్ధాని, ఛట్ఠస్స పన అనిరుద్ధత్తా తయోపి పపఞ్చా అప్పహీనావ. అపిచ పఞ్చవోకారభవవసేనేవ పఞ్హో కథితోతి. చతుత్థే ఇమినావ నయేన అత్థో వేదితబ్బో.

౫. ఉపవాణసుత్తవణ్ణనా

౧౭౫-౧౭౬. పఞ్చమే విజ్జాయన్తకరో హోతీతి విజ్జాయ వట్టదుక్ఖస్స అన్తకరో హోతి, సకలం వట్టదుక్ఖం పరిచ్ఛిన్నం పరివటుమం కత్వా తిట్ఠతీతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. సఉపాదానోతి సగహణోవ హుత్వా. అన్తకరో అభవిస్సాతి వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కత్వా ఠితో అభవిస్స. చరణసమ్పన్నోతి పన్నరసధమ్మభేదేన చరణేన సమన్నాగతో. యథాభూతం జానం పస్సం అన్తకరో హోతీతి యథాసభావం మగ్గపఞ్ఞాయ జానిత్వా పస్సిత్వా వట్టదుక్ఖస్స అన్తం కత్వా ఠితో నామ హోతీతి అరహత్తనికూటేన పఞ్హం నిట్ఠపేసి. ఛట్ఠం హేట్ఠా ఏకకనిపాతవణ్ణనాయం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౭. రాహులసుత్తవణ్ణనా

౧౭౭. సత్తమే అజ్ఝత్తికాతి కేసాదీసు వీసతియా కోట్ఠాసేసు థద్ధాకారలక్ఖణా పథవీధాతు. బాహిరాతి బహిద్ధా అనిన్ద్రియబద్ధేసు పాసాణపబ్బతాదీసు థద్ధాకారలక్ఖణా పథవీధాతు. ఇమినావ నయేన సేసాపి ధాతుయో వేదితబ్బా. నేతం మమ, నేసోహమస్మి, న మేసో అత్తాతి ఇదం తయం తణ్హామానదిట్ఠిగ్గాహపటిక్ఖేపవసేన వుత్తం. సమ్మప్పఞ్ఞాయ దట్ఠబ్బన్తి హేతునా కారణేన మగ్గపఞ్ఞాయ పస్సితబ్బం. దిస్వాతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ పస్సిత్వా. అచ్ఛేచ్ఛి తణ్హన్తి మగ్గవజ్ఝతణ్హం సమూలకం ఛిన్ది. వివత్తయి సంయోజనన్తి దసవిధమ్పి సంయోజనం వివత్తయి ఉబ్బత్తేత్వా పజహి. సమ్మా మానాభిసమయాతి హేతునా కారణేన నవవిధస్స మానస్స పహానాభిసమయా. అన్తమకాసి దుక్ఖస్సాతి వట్టదుక్ఖం పరిచ్ఛిన్నం పరివటుమం అకాసి, కత్వా ఠితోతి అత్థో. ఇతి సత్థారా సంయుత్తమహానికాయే రాహులోవాదే (సం. ని. ౩.౯౧ ఆదయో) విపస్సనా కథితా, చూళరాహులోవాదేపి (మ. ని. ౩.౪౧౬ ఆదయో) విపస్సనా కథితా, అమ్బలట్ఠికరాహులోవాదే (మ. ని. ౨.౧౦౭ ఆదయో) దహరస్సేవ సతో ముసావాదా వేరమణీ కథితా, మహారాహులోవాదే (మ. ని. ౨.౧౧౩ ఆదయో) విపస్సనా కథితా. ఇమస్మిం అఙ్గుత్తరమహానికాయే అయం చతుకోటికసుఞ్ఞతా నామ కథితాతి.

౮. జమ్బాలీసుత్తవణ్ణనా

౧౭౮. అట్ఠమే సన్తం చేతోవిముత్తిన్తి అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం అఞ్ఞతరం సమాపత్తిం. సక్కాయనిరోధన్తి తేభూమకవట్టసఙ్ఖాతస్స సక్కాయస్స నిరోధం, నిబ్బానన్తి అత్థో. న పక్ఖన్దతీతి ఆరమ్మణవసేన న పక్ఖన్దతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. న పాటికఙ్ఖోతి న పాటికఙ్ఖితబ్బో. లేపగతేనాతి లేపమక్ఖితేన.

ఇమస్మిఞ్చ పనత్థే నదీపారం గన్తుకామపురిసోపమ్మం ఆహరితబ్బం – ఏకో కిర పురిసో చణ్డసోతాయ వాళమచ్ఛాకులాయ నదియా పారం గన్తుకామో ‘‘ఓరిమం తీరం సాసఙ్కం సప్పటిభయం, పారిమం తీరం ఖేమం అప్పటిభయం, కిం ను ఖో కత్వా పారం గమిస్సామీ’’తి పటిపాటియా ఠితే అట్ఠ కకుధరుక్ఖే దిస్వా ‘‘సక్కా ఇమాయ రుక్ఖపటిపాటియా గన్తు’’న్తి మనసికత్వా ‘‘కకుధరుక్ఖా నామ మట్ఠసాఖా హోన్తి, సాఖాయ హత్థా న సణ్ఠహేయ్యు’’న్తి నిగ్రోధపిలక్ఖరుక్ఖాదీనం అఞ్ఞతరస్స లాఖాయ హత్థపాదే మక్ఖేత్వా దక్ఖిణహత్థేన ఏకం సాఖం గణ్హి. హత్థో తత్థేవ లగి. పున వామహత్థేన దక్ఖిణపాదేన వామపాదేనాతి చత్తారోపి హత్థపాదా తత్థేవ లగింసు. సో అధోసిరో లమ్బమానో ఉపరినదియం దేవే వుట్ఠే పుణ్ణాయ నదియా సోతే నిముగ్గో కుమ్భీలాదీనం భక్ఖో అహోసి.

తత్థ నదీసోతం వియ సంసారసోతం దట్ఠబ్బం, సోతస్స పారం గన్తుకామపురిసో వియ యోగావచరో, ఓరిమతీరం వియ సక్కాయో, పారిమతీరం వియ నిబ్బానం, పటిపాటియా ఠితా అట్ఠ కకుధరుక్ఖా వియ అట్ఠ సమాపత్తియో, లేపమక్ఖితేన హత్థేన సాఖాగహణం వియ ఝానవిపస్సనానం పారిపన్థికే అసోధేత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనం, చతూహి హత్థపాదేహి సాఖాయ బద్ధస్స ఓలమ్బనం వియ పఠమజ్ఝానే నికన్తియా లగ్గకాలో, ఉపరిసోతే వుట్ఠి వియ ఛసు ద్వారేసు కిలేసానం ఉప్పన్నకాలో, నదియా పుణ్ణాయ సోతే నిముగ్గస్స కుమ్భీలాదీనం భక్ఖభూతకాలో వియ సంసారసోతే నిముగ్గస్స చతూసు అపాయేసు దుక్ఖానుభవనకాలో వేదితబ్బో.

సుద్ధేన హత్థేనాతి సుధోతేన పరిసుద్ధహత్థేన. ఇమస్మిమ్పి అత్థే తాదిసమేవ ఓపమ్మం కాతబ్బం – తథేవ హి పారం గన్తుకామో పురిసో ‘‘కకుధరుక్ఖా నామ మట్ఠసాఖా, కిలిట్ఠహత్థేన గణ్హన్తస్స హత్థో పరిగలేయ్యా’’తి హత్థపాదే సుధోతే కత్వా ఏకం సాఖం గణ్హిత్వా పఠమం రుక్ఖం ఆరుళ్హో. తతో ఓతరిత్వా దుతియం…పే… తతో ఓతరిత్వా అట్ఠమం, అట్ఠమరుక్ఖతో ఓతరిత్వా పారిమతీరే ఖేమన్తభూమిం గతో.

తత్థ ‘‘ఇమేహి రుక్ఖేహి పారిమతీరం గమిస్సామీ’’తి తస్స పురిసస్స చిన్తితకాలో వియ యోగినో ‘‘అట్ఠ సమాపత్తియో సమాపజ్జిత్వా సమాపత్తితో వుట్ఠాయ అరహత్తం గమిస్సామీ’’తి చిన్తితకాలో, సుద్ధేన హత్థేన సాఖాగహణం వియ ఝానవిపస్సనానం పారిపన్థికధమ్మే సోధేత్వా సమాపత్తిసమాపజ్జనం. తత్థ పఠమరుక్ఖారోహణకాలో వియ పఠమజ్ఝానసమాపత్తికాలో, పఠమరుక్ఖతో ఓరుయ్హ దుతియం ఆరుళ్హకాలో వియ పఠమజ్ఝానే నికన్తియా అబద్ధస్స తతో వుట్ఠాయ దుతియజ్ఝానసమాపన్నకాలో…పే… సత్తమరుక్ఖతో ఓరుయ్హ అట్ఠమం ఆరుళ్హకాలో వియ ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసమాపత్తియం నికన్తియా అబద్ధస్స తతో వుట్ఠాయ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపన్నకాలో. అట్ఠమరుక్ఖతో ఓరుయ్హ పారిమతీరం ఖేమన్తభూమిం గతకాలో వియ నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనే నికన్తియా అబద్ధస్స సమాపత్తితో వుట్ఠాయ సఙ్ఖారే సమ్మసిత్వా అరహత్తప్పత్తకాలో వేదితబ్బో.

అవిజ్జాప్పభేదం మనసి కరోతీతి అట్ఠసు ఠానేసు అఞ్ఞాణభూతాయ గణబహలమహాఅవిజ్జాయ పభేదసఙ్ఖాతం అరహత్తం మనసి కరోతి. న పక్ఖన్దతీతి ఆరమ్మణవసేనేవ న పక్ఖన్దతి. జమ్బాలీతి గామతో నిక్ఖన్తస్స మహాఉదకస్స పతిట్ఠానభూతో మహాఆవాటో. అనేకవస్సగణికాతి గామస్స వా నగరస్స వా ఉప్పన్నకాలేయేవ ఉప్పన్నత్తా అనేకాని వస్సగణాని ఉప్పన్నాయ ఏతిస్సాతి అనేకవస్సగణికా. ఆయముఖానీతి చతస్సో పవిసనకన్దరా. అపాయముఖానీతి అపవాహనచ్ఛిద్దాని. న ఆళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖోతి న పాళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖితబ్బో. న హి తతో ఉదకం ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం గహేత్వా మహాసముద్దం పాపుణాతి.

ఇమస్స పనత్థస్స విభావనత్థం ఉయ్యానగవేసకఓపమ్మం ఆహరితబ్బం. ఏకో కిర నగరవాసికో కులపుత్తో ఉయ్యానం గవేసన్తో నగరతో నాతిదూరే నచ్చాసన్నే మహన్తం జమ్బాలిం అద్దస. సో ‘‘ఇమస్మిం ఠానే రమణీయం ఉయ్యానం భవిస్సతీ’’తి సల్లక్ఖేత్వా కుద్దాలం ఆదాయ చత్తారిపి కన్దరాని పిధాయ అపవాహనచ్ఛిద్దాని వివరిత్వా అట్ఠాసి. దేవో న సమ్మా వస్సి, అవసేసఉదకం అపవాహనచ్ఛిద్దేన పరిస్సవిత్వా గతం. చమ్మఖణ్డపిలోతికాదీని తత్థేవ పూతికాని జాతాని, పాణకా సణ్ఠితా, సమన్తా అనుపగమనీయా జాతా. ఉపగతానమ్పి నాసాపుటే పిధాయ పక్కమితబ్బం హోతి. సో కతిపాహేన ఆగన్త్వా పటిక్కమ్మ ఠితో ఓలోకేత్వా ‘‘న సక్కా ఉపగన్తు’’న్తి పక్కామి.

తత్థ నగరవాసీ కులపుత్తో వియ యోగావచరో దట్ఠబ్బో, ఉయ్యానం గవేసన్తేన గామద్వారే జమ్బాలియా దిట్ఠకాలో వియ చాతుమహాభూతికకాయో, ఆయముఖానం పిహితకాలో వియ ధమ్మస్సవనోదకస్స అలద్ధకాలో, అపాయముఖానం వివటకాలో వియ ఛద్వారికసంవరస్స విస్సట్ఠకాలో, దేవస్స సమ్మా అవుట్ఠకాలో వియ సప్పాయకమ్మట్ఠానస్స అలద్ధకాలో, అవసేసఉదకస్స అపాయముఖేహి పరిస్సవిత్వా గతకాలో వియ అబ్భన్తరే గుణానం పరిహీనకాలో, ఉదకస్స ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం ఆదాయ మహాసముద్దం పాపుణితుం అసమత్థకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాపాళిం భిన్దిత్వా కిలేసరాసిం విధమిత్వా నిబ్బానం సచ్ఛికాతుం అసమత్థకాలో, చమ్మఖణ్డపిలోతికాదీనం తత్థేవ పూతిభావో వియ అబ్భన్తరే రాగాదికిలేసేహి పరిపూరితకాలో, తస్స ఆగన్త్వా దిస్వా విప్పటిసారినో గతకాలో వియ వట్టసమఙ్గిపుగ్గలస్స వట్టే అభిరతకాలో వేదితబ్బో.

ఆళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖోతి పాళిప్పభేదో పాటికఙ్ఖితబ్బో. తతో హి ఉదకం ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం ఆదాయ మహాసముద్దం పాపుణితుం సక్ఖిస్సతీతి అత్థో.

ఇధాపి తదేవ ఓపమ్మం ఆహరితబ్బం. తత్థ ఆయముఖానం వివటకాలో వియ సప్పాయధమ్మస్సవనస్స లద్ధకాలో, అపాయముఖానం పిహితకాలో వియ ఛసు ద్వారేసు సంవరస్స పచ్చుపట్ఠితకాలో, దేవస్స సమ్మా వుట్ఠకాలో వియ సప్పాయకమ్మట్ఠానస్స లద్ధకాలో, ఉదకస్స ఉట్ఠాయ పాళిం భిన్దిత్వా కచవరం ఆదాయ మహాసముద్దం పత్తకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జం భిన్దిత్వా అకుసలరాసిం విధమిత్వా అరహత్తం సచ్ఛికతకాలో, ఆయముఖేహి పవిట్ఠేన ఉదకేన సరస్స పరిపుణ్ణకాలో వియ అబ్భన్తరే లోకుత్తరధమ్మేహి పరిపుణ్ణకాలో, సమన్తతో వతిం కత్వా రుక్ఖే రోపేత్వా ఉయ్యానమజ్ఝే పాసాదం మాపేత్వా నాటకాని పచ్చుపట్ఠపేత్వా సుభోజనం భుఞ్జన్తస్స నిసిన్నకాలో వియ ధమ్మపాసాదం ఆరుయ్హ నిబ్బానారమ్మణం ఫలసమాపత్తిం అప్పేత్వా నిసిన్నకాలో వేదితబ్బో. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. దేసనా పన లోకియలోకుత్తరమిస్సికా కథితాతి.

౯. నిబ్బానసుత్తవణ్ణనా

౧౭౯. నవమే హానభాగియా సఞ్ఞాతిఆదీసు ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభిం కామసహగతా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి, హానభాగినీ పఞ్ఞా’’తి (విభ. ౭౯౯) అభిధమ్మే వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. యథాభూతం నప్పజానన్తీతి యథాసభావతో మగ్గఞాణేన న జానన్తి.

౧౦. మహాపదేససుత్తవణ్ణనా

౧౮౦. దసమే భోగనగరే విహరతీతి పరినిబ్బానసమయే చారికం చరన్తో తం నగరం పత్వా తత్థ విహరతి. ఆనన్దచేతియేతి ఆనన్దయక్ఖస్స భవనట్ఠానే పతిట్ఠితవిహారే. మహాపదేసేతి మహాఓకాసే మహాఅపదేసే వా, బుద్ధాదయో మహన్తే మహన్తే అపదిసిత్వా వుత్తాని మహాకారణానీతి అత్థో. నేవ అభినన్దితబ్బన్తి హట్ఠతుట్ఠేహి సాధుకారం దత్వా పుబ్బేవ న సోతబ్బం. ఏవం కతే హి పచ్ఛా ‘‘ఇదం న సమేతీ’’తి వుచ్చమానోపి ‘‘కిం పుబ్బేవ అయం ధమ్మో, ఇదాని న ధమ్మో’’తి వత్వా లద్ధిం న విస్సజ్జేతి. నప్పటిక్కోసితబ్బన్తి ‘‘కిం ఏస బాలో వదతీ’’తి ఏవం పుబ్బేవ న వత్తబ్బం. ఏవం వుత్తే హి వత్తుం యుత్తమ్పి న వక్ఖతి. తేనాహ – అనభినన్దిత్వా అప్పటిక్కోసిత్వాతి. పదబ్యఞ్జనానీతి పదసఙ్ఖాతాని బ్యఞ్జనాని. సాధుకం ఉగ్గహేత్వాతి ‘‘ఇమస్మిం ఠానే పాళి వుత్తా, ఇమస్మిం ఠానే అత్థో వుత్తో, ఇమస్మిం ఠానే అనుసన్ధి కథితా, ఇమస్మిం ఠానే పుబ్బాపరం కథిత’’న్తి సుట్ఠు గహేత్వా. సుత్తే ఓతారేతబ్బానీతి సుత్తే ఓతరితబ్బాని. వినయే సన్దస్సేతబ్బానీతి వినయే సంసన్దేతబ్బాని.

ఏత్థ చ సుత్తన్తి వినయో వుత్తో. యథాహ – ‘‘కత్థ పటిక్ఖిత్తం, సావత్థియం సుత్తవిభఙ్గే’’తి (చూళవ. ౪౫౭) వినయోతి ఖన్ధకో. యథాహ – ‘‘వినయాతిసారే’’తి. ఏవం వినయపిటకమ్పి న పరియాదియతి. ఉభతోవిభఙ్గా పన సుత్తం, ఖన్ధకపరివారా వినయోతి ఏవం వినయపిటకం పరియాదియతి. అథ వా సుత్తన్తపిటకం సుత్తం, వినయపిటకం వినయోతి ఏవం ద్వేయేవ పిటకాని పరియాదియన్తి. సుత్తన్తాభిధమ్మపిటకాని వా సుత్తం, వినయపిటకం వినయోతి ఏవమ్పి తీణి పిటకాని న తావ పరియాదియన్తి. అసుత్తనామకఞ్హి బుద్ధవచనం నామ అత్థి. సేయ్యథిదం – జాతకం పటిసమ్భిదా నిద్దేసో సుత్తనిపాతో ధమ్మపదం ఉదానం ఇతివుత్తకం విమానవత్థు పేతవత్థు థేరగాథా థేరీగాథా అపదానన్తి.

సుదిన్నత్థేరో పన ‘‘అసుత్తనామకం బుద్ధవచనం నత్థీ’’తి తం సబ్బం పటిక్ఖిపిత్వా ‘‘తీణి పిటకాని సుత్తం, వినయో పన కారణ’’న్తి ఆహ. తతో తం కారణం దస్సేన్తో ఇదం సుత్తమాహరి –

‘‘యే ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి, ఇమే ధమ్మా సరాగాయ సంవత్తన్తి నో విరాగాయ, సంయోగాయ సంవత్తన్తి నో విసంయోగాయ, సఉపాదానాయ సంవత్తన్తి నో అనుపాదానాయ, మహిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో అప్పిచ్ఛతాయ, అసన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో సన్తుట్ఠియా, కోసజ్జాయ సంవత్తన్తి నో వీరియారమ్భాయ, సఙ్గణికాయ సంవత్తన్తి నో పవివేకాయ, ఆచయాయ సంవత్తన్తి నో అపచయాయ. ఏకంసేన, గోతమి, జానేయ్యాసి ‘నేసో ధమ్మో నేసో వినయో నేతం సత్థు సాసన’న్తి.

‘‘యే చ ఖో త్వం, గోతమి, ధమ్మే జానేయ్యాసి, ఇమే ధమ్మా విరాగాయ సంవత్తన్తి నో సరాగాయ, విసంయోగాయ సంవత్తన్తి నో సంయోగాయ. అనుపాదానాయ సంవత్తన్తి నో సఉపాదానాయ, అప్పిచ్ఛతాయ సంవత్తన్తి నో మహిచ్ఛతాయ, సన్తుట్ఠియా సంవత్తన్తి నో అసన్తుట్ఠియా, వీరియారమ్భాయ సంవత్తన్తి నో కోసజ్జాయ, పవివేకాయ సంవత్తన్తి నో సఙ్గణికాయ, అపచయాయ సంవత్తన్తి నో ఆచయాయ. ఏకంసేన, గోతమి, జానేయ్యాసి ‘ఏసో ధమ్మో ఏసో వినయో ఏతం సత్థు సాసన’’’న్తి (చూళవ. ౪౦౬; అ. ని. ౮.౫౩).

తస్మా సుత్తేతి తేపిటకబుద్ధవచనే ఓతారేతబ్బాని. వినయేతి ఏతస్మిం రాగాదివినయకారణే సంసన్దేతబ్బానీతి అయమేత్థ అత్థో. న చేవ సుత్తే ఓతరన్తీతి సుత్తపటిపాటియా కత్థచి అనాగన్త్వా ఛల్లిం ఉట్ఠపేత్వా గుళ్హవేస్సన్తర-గుళ్హఉమ్మగ్గ-గుళ్హవినయవేదల్లపిటకానం అఞ్ఞతరతో ఆగతాని పఞ్ఞాయన్తీతి అత్థో. ఏవం ఆగతాని హి రాగాదివినయే చ అపఞ్ఞాయమానాని ఛడ్డేతబ్బాని హోన్తి. తేన వుత్తం – ‘‘ఇతి హిదం, భిక్ఖవే, ఛడ్డేయ్యాథా’’తి. ఏతేనుపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. ఇదం, భిక్ఖవే, చతుత్థం మహాపదేసం ధారేయ్యాథాతి ఇమం, భిక్ఖవే, చతుత్థం ధమ్మస్స పతిట్ఠానోకాసం ధారేయ్యాథాతి.

సఞ్చేతనియవగ్గో తతియో.

(౧౯) ౪. బ్రాహ్మణవగ్గో

౧. యోధాజీవసుత్తవణ్ణనా

౧౮౧. చతుత్థస్స పఠమే ఠానకుసలోతి యేన ఠానేన ఠితో అవిరాధేత్వా విజ్ఝితుం సక్కోతి, తస్మిం ఠానే కుసలో. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౨. పాటిభోగసుత్తవణ్ణనా

౧౮౨. దుతియే నత్థి కోచి పాటిభోగోతి అహం తే పాటిభోగోతి ఏవం పాటిభోగో భవితుం సమత్థో నామ నత్థి. జరాధమ్మన్తి జరాసభావం. ఏస నయో సబ్బత్థ.

౩. సుతసుత్తవణ్ణనా

౧౮౩. తతియే నత్థి తతో దోసోతి తస్మిం దోసో నామ నత్థీతి అత్థో.

౪. అభయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౪. చతుత్థే కిచ్ఛాజీవితకారణట్ఠేన రోగోవ రోగాతఙ్కో నామ. ఫుట్ఠస్సాతి తేన రోగాతఙ్కేన సమన్నాగతస్స. ఉరత్తాళిం కన్దతీతి ఉరం తాళేత్వా రోదతి. అకతకల్యాణోతిఆదీసు కల్యాణం వుచ్చతి పుఞ్ఞకమ్మం, తం అకతం ఏతేనాతి అకతకల్యాణో. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. పుఞ్ఞకమ్మమేవ హి కోసల్లసమ్భూతత్తా కుసలం, భీతస్స పరిత్తాయకత్తా భీరుత్తాణన్తి వుచ్చతి. కతపాపోతిఆదీసు పాపం వుచ్చతి లామకం అకుసలకమ్మం. లుద్దన్తి కక్ఖళకమ్మం. కిబ్బిసన్తి సమలం అపరిసుద్ధకమ్మం. కఙ్ఖీ హోతీతి బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణేసు చేవ సిక్ఖాయ చ పుబ్బన్తే చ అపరన్తే చ పుబ్బన్తాపరన్తే చ పటిచ్చసముప్పాదే చాతి అట్ఠసు ఠానేసు కఙ్ఖాయ సమన్నాగతో హోతి. విచికిచ్ఛీతి విచికిచ్ఛాయ సమన్నాగతో సాసనసద్ధమ్మే న నిట్ఠం గతో, ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన నిట్ఠం గన్తుం న సక్కోతి. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో.

౫. బ్రాహ్మణసచ్చసుత్తవణ్ణనా

౧౮౫. పఞ్చమే బ్రాహ్మణసచ్చానీతి బ్రాహ్మణానం సచ్చాని తథాని. సో తేన న సమణోతి మఞ్ఞతీతి సో ఖీణాసవో తేన సచ్చేన ‘‘అహం సమణో’’తి తణ్హామానదిట్ఠీహి న మఞ్ఞతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. యదేవ తత్థ సచ్చం, తదభిఞ్ఞాయాతి యం తత్థ ‘‘సబ్బే పాణా అవజ్ఝా’’తి పటిపత్తియా సచ్చం తథం అవిపరీతం. ఇమినా వచీసచ్చం అబ్భన్తరం కత్వా పరమత్థసచ్చం నిబ్బానం దస్సేతి. తదభిఞ్ఞాయాతి తం ఉభయమ్పి అభివిసిట్ఠాయ పఞ్ఞాయ జానిత్వా. అనుద్దయాయ అనుకమ్పాయ పటిపన్నో హోతీతి అనుద్దయత్థాయ చ అనుకమ్పత్థాయ చ యా పటిపదా, తం పటిపన్నో హోతి, పూరేత్వా ఠితోతి అత్థో. సేసపటిపదాసుపి ఏసేవ నయో.

సబ్బే కామాతి సబ్బే వత్థుకామకిలేసకామా. ఇతి వదం బ్రాహ్మణో సచ్చమాహాతి ఏవమ్పి వదన్తో ఖీణాసవబ్రాహ్మణో సచ్చమేవ ఆహ. సబ్బే భవాతి కామభవాదయో తయోపి. నాహం క్వచనీతి ఏత్థ పన చతుక్కోటికసుఞ్ఞతా కథితా. అయఞ్హి ‘‘నాహం క్వచనీ’’తి క్వచి అత్తానం న పస్సతి, కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి అత్తనో అత్తానం కస్సచి పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం న పస్సతి, భాతిట్ఠానే భాతరం, సహాయట్ఠానే సహాయం, పరిక్ఖారట్ఠానే వా పరిక్ఖారం మఞ్ఞిత్వా ఉపనేతబ్బం న పస్సతీతి అత్థో. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమసద్దం తావ ఠపేత్వా ‘‘న చ క్వచని పరస్స చ అత్తానం క్వచి న పస్సతీ’’తి అయమత్థో. ఇదాని ‘‘మమసద్దం ఆహరిత్వా మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనం నత్థీ’’తి సో పరస్స అత్తా మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనభావే అత్థీతి న పస్సతి, అత్తనో భాతిట్ఠానే భాతరం, సహాయట్ఠానే సహాయం, పరిక్ఖారట్ఠానే వా పరిక్ఖారన్తి కిస్మిఞ్చి ఠానే పరస్స అత్తానం ఇమినా కిఞ్చనభావేన ఉపనేతబ్బం న పస్సతీతి అత్థో. ఏవమయం యస్మా నేవ కత్థచి అత్తానం పస్సతి, న తం పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి, న పరస్స అత్తానం పస్సతి, న పరస్స అత్తానం అత్తనో కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతీతి. ఇతి వదం బ్రాహ్మణోతి ఏవం చతుక్కోటికం సుఞ్ఞతం వదన్తోపి ఖీణాసవబ్రాహ్మణో తస్సా పటిపదాయ సమ్మా పటివిద్ధత్తా సచ్చమేవ ఆహ, న ముసాతి సబ్బేసుపి వారేసు మఞ్ఞనానం పహీనత్తాయేవ న మఞ్ఞతీతి చ అత్థో వేదితబ్బో. ఆకిఞ్చఞ్ఞంయేవ పటిపదన్తి కిఞ్చనభావవిరహితం నిప్పలిబోధం నిగ్గహణమేవ పటిపదం పటిపన్నో హోతి పూరేత్వా ఠితో.

ఇమాని ఖో పరిబ్బాజకా చత్తారి బ్రాహ్మణసచ్చాని మయా సయం అభిఞ్ఞా సచ్ఛికత్వా పవేదితానీతి యాని తుమ్హే భోవాదిబ్రాహ్మణానం సచ్చాని వదేథ, తేహి అఞ్ఞాని మయా ఇమాని బాహితపాపబ్రాహ్మణస్స చత్తారి సచ్చాని చతూహి మగ్గేహి సోళసవిధేన కిచ్చేన జానిత్వా పచ్చక్ఖం కత్వా పవేదితాని దేసితాని జోతితానీతి అత్థో. ఇతి ఇమస్మిం సుత్తే చతూసుపి ఠానేసు ఖీణాసవస్స వచీసచ్చమేవ కథితన్తి.

౬. ఉమ్మగ్గసుత్తవణ్ణనా

౧౮౬. ఛట్ఠే పరికస్సతీతి ఆకడ్ఢియతి. ఉమ్మగ్గోతి ఉమ్ముజ్జనం, పఞ్ఞాగమనన్తి అత్థో. పఞ్ఞా ఏవ వా ఉమ్ముజ్జనట్ఠేన ఉమ్మగ్గోతి వుచ్చతి. సావ పటిభానట్ఠేన పటిభానం. చిత్తస్స ఉప్పన్నస్స వసం గచ్ఛతీతి యే చిత్తస్స వసం గచ్ఛన్తి, తేసంయేవేత్థ గహణం వేదితబ్బం. అత్థమఞ్ఞాయ ధమ్మమఞ్ఞాయాతి అత్థఞ్చ పాళిఞ్చ జానిత్వా. ధమ్మానుధమ్మప్పటిపన్నో హోతీతి లోకుత్తరధమ్మస్స అనుచ్ఛవికధమ్మం సహ సీలేన పుబ్బభాగప్పటిపదం పటిపన్నో హోతి. నిబ్బేధికపఞ్ఞోతి నిబ్బిజ్ఝనకపఞ్ఞో. ఇదం దుక్ఖన్తి ఠపేత్వా తణ్హం సేసం తేభూమకక్ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖన్తి సుతం హోతి. పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. అయం దుక్ఖసముదయోతి వట్టమూలకతణ్హా తస్స దుక్ఖస్స సముదయోతి సుతం హోతి. ఇమినా ఉపాయేన సేసద్వయేపి అత్థో వేదితబ్బో. చతుత్థపఞ్హవిస్సజ్జనేన అరహత్తఫలం కథితన్తి వేదితబ్బం.

౭. వస్సకారసుత్తవణ్ణనా

౧౮౭. సత్తమే తోదేయ్యస్సాతి తుదిగామవాసికస్స. పరిసతీతి సన్నిపతితాయ పరిసాయ. పరూపారమ్భం వత్తేన్తీతి పరగరహం పవత్తేన్తి కథేన్తి. బాలో అయం రాజాతిఆది యం తే ఉపారమ్భం వత్తేన్తి, తస్స దస్సనత్థం వుత్తం. సమణే రామపుత్తేతి ఉదకే రామపుత్తే. అభిప్పసన్నోతి అతిక్కమ్మ పసన్నో. పరమనిపచ్చకారన్తి ఉత్తమనిపాతకిరియం నీచవుత్తిం. పరిహారకాతి పరిచారకా. యమకోతిఆదీని తేసం నామాని. తేసు హి ఏకో యమకో నామ, ఏకో మోగ్గల్లో నామ, ఏకో ఉగ్గో నామ, ఏకో నావిన్దకీ నామ, ఏకో గన్ధబ్బో నామ, ఏకో అగ్గివేస్సో నామ. త్యాస్సుదన్తి ఏత్థ అస్సుదన్తి నిపాతమత్తం, తే అత్తనో పరిసతి నిసిన్నేతి అత్థో. ఇమినా నయేన నేతీతి ఇమినా కారణేన అనునేతి జానాపేతి. కరణీయాధికరణీయేసూతి పణ్డితేహి కత్తబ్బకిచ్చేసు చ అతిరేకకత్తబ్బకిచ్చేసు చ. వచనీయాధివచనీయేసూతి వత్తబ్బేసు చ అతిరేకవత్తబ్బేసు చ. అలమత్థదసతరేహీతి ఏత్థ అత్థే పస్సితుం సమత్థా అలమత్థదసా, తే అతిసిత్వా ఠితా అలమత్థదసతరా, తేహి అలమత్థదసతరేహి. అలమత్థదసతరోతి అలమత్థదసతాయ ఉత్తరితరో, ఛేకేహి ఛేకతరో పణ్డితేహి పణ్డితతరోతి పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ. అథస్స తే పటిపుచ్ఛన్తా ఏవం భోతిఆదిమాహంసు. ఇతి బ్రాహ్మణో అత్తనో సప్పురిసతాయ తం ఏళేయ్యరాజానమ్పి తస్స పరివారికేపి ఉదకమ్పి రామపుత్తం పసంసి. అన్ధో వియ హి అసప్పురిసో, చక్ఖుమా వియ సప్పురిసో. యథా అన్ధో నేవ అనన్ధం న అన్ధం పస్సతి, ఏవం అసప్పురిసో నేవ సప్పురిసం న అసప్పురిసం జానాతి. యథా చక్ఖుమా అన్ధమ్పి అనన్ధమ్పి పస్సతి, ఏవం సప్పురిసో సప్పురిసమ్పి అసప్పురిసమ్పి జానాతి. తోదేయ్యోపి సప్పురిసతాయ అసప్పురిసే అఞ్ఞాసీతి ఇమమత్థవసం పటిచ్చ తుట్ఠమానసో బ్రాహ్మణో అచ్ఛరియం భో, గోతమాతిఆదీని వత్వా తథాగతస్స భాసితం అనుమోదిత్వా పక్కామి.

౮. ఉపకసుత్తవణ్ణనా

౧౮౮. అట్ఠమే ఉపకోతి తస్స నామం. మణ్డికాపుత్తోతి మణ్డికాయ పుత్తో. ఉపసఙ్కమీతి సో కిర దేవదత్తస్స ఉపట్ఠాకో, ‘‘కిం ను ఖో సత్థా మయి అత్తనో సన్తికం ఉపగతే వణ్ణం కథేస్సతి, ఉదాహు అవణ్ణ’’న్తి పరిగ్గణ్హనత్థం ఉపసఙ్కమి. ‘‘నేరయికో దేవదత్తో కప్పట్ఠో అతేకిచ్ఛో’’తి (చూళవ. ౩౪౮) వచనం సుత్వా సత్థారం ఘట్టేతుకామో ఉపసఙ్కమీతిపి వదన్తి. పరూపారమ్భం వత్తేతీతి పరగరహం కథేతి. సబ్బో సో న ఉపపాదేతీతి సబ్బోపి సో కుసలధమ్మం న ఉప్పాదేతి, అత్తనో వా వచనం ఉపపాదేతుం అనుచ్ఛవికం కాతుం న సక్కోతి. అనుపపాదేన్తో గారయ్హో హోతీతి కుసలం ధమ్మం ఉప్పాదేతుం అసక్కోన్తో అత్తనో చ వచనం ఉపపన్నం అనుచ్ఛవికం కాతుం అసక్కోన్తో గారయ్హో హోతి. ఉపవజ్జోతి ఉపవదితబ్బో చ హోతి, వజ్జేన వా ఉపేతో హోతి, సదోసో హోతీతి అత్థో.

అథ భగవా తస్స వాదం గహేత్వా తస్సేవ గీవాయ పటిముఞ్చన్తో పరూపారమ్భన్తిఆదిమాహ. ఉమ్ముజ్జమానకంయేవాతి ఉదకతో సీసం ఉక్ఖిపన్తంయేవ. తత్థ అపరిమాణా పదాతిఆదీసు తస్మిం అకుసలన్తి పఞ్ఞాపనే పదానిపి అక్ఖరానిపి ధమ్మదేసనాపి అపరిమాణాయేవ. ఇతిపిదం అకుసలన్తి ఇదమ్పి అకుసలం ఇదమ్పి అకుసలం ఇమినాపి కారణేన ఇమినాపి కారణేన అకుసలన్తి ఏవం అకుసలపఞ్ఞత్తియం ఆగతానిపి అపరిమాణాని. అథాపి అఞ్ఞేనాకారేన తథాగతో తం ధమ్మం దేసేయ్య, ఏవమ్పిస్స దేసనా అపరిమాణా భవేయ్య. యథాహ – ‘‘అపరియాదిన్నావస్స తథాగతస్స ధమ్మదేసనా, అపరియాదిన్నం ధమ్మపదబ్యఞ్జన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౬౧). ఇమినా ఉపాయేన సబ్బవారేసు అత్థో వేదితబ్బో. యావ ధంసీ వతాయన్తి యావ గుణధంసీ వత అయం. లోణకారదారకోతి లోణకారగామదారకో. యత్ర హి నామాతి యో హి నామ. ఆసాదేతబ్బం మఞ్ఞిస్సతీతి ఘట్టేతబ్బం మఞ్ఞిస్సతి. అపేహీతి అపగచ్ఛ, మా మే పురతో అట్ఠాసి. ఏవఞ్చ పన వత్వా గీవాయ గణ్హాపేత్వా నిక్కడ్ఢాపేసియేవాతి.

౯. సచ్ఛికరణీయసుత్తవణ్ణనా

౧౮౯. నవమే కాయేనాతి నామకాయేన. సచ్ఛికరణీయాతి పచ్చక్ఖం కాతబ్బా. సతియాతి పుబ్బేనివాసానుస్సతియా. చక్ఖునాతి దిబ్బచక్ఖునా. పఞ్ఞాయాతి ఝానపఞ్ఞాయ విపస్సనాపఞ్ఞా సచ్ఛికాతబ్బా, విపస్సనాపఞ్ఞాయ మగ్గపఞ్ఞా, మగ్గపఞ్ఞాయ ఫలపఞ్ఞా, ఫలపఞ్ఞాయ పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞా సచ్ఛికాతబ్బా, పత్తబ్బాతి అత్థో. ఆసవానం ఖయసఙ్ఖాతం పన అరహత్తం పచ్చవేక్ఖణవసేన పచ్చవేక్ఖణపఞ్ఞాయ సచ్ఛికరణీయం నామాతి.

౧౦. ఉపోసథసుత్తవణ్ణనా

౧౯౦. దసమే తుణ్హీభూతం తుణ్హీభూతన్తి యతో యతో అనువిలోకేతి, తతో తతో తుణ్హీభూతమేవ. భిక్ఖూ ఆమన్తేసీతి పటిపత్తిసమ్పన్నే భిక్ఖూ పసన్నేహి చక్ఖూహి అనువిలోకేత్వా ఉప్పన్నధమ్మపామోజ్జో థోమేతుకామతాయ ఆమన్తేసి. అపలాపాతి పలాపరహితా. ఇతరం తస్సేవ వేవచనం. సుద్ధాతి నిమ్మలా. సారే పతిట్ఠితాతి సీలాదిసారే పతిట్ఠితా. అలన్తి యుత్తం. యోజనగణనానీతి ఏకం యోజనం యోజనమేవ, దసపి యోజనాని యోజనానేవ. తతో ఉద్ధం ‘‘యోజనగణనానీ’’తి వుచ్చతి. ఇధ పన యోజనసతమ్పి యోజనసహస్సమ్పి అధిప్పేతం. పుటోసేనాపీతి పుటోసం వుచ్చతి పాథేయ్యం, పాథేయ్యం గహేత్వాపి ఉపసఙ్కమితుం యుత్తమేవాతి అత్థో. పుటంసేనాతిపి పాఠో. తస్సత్థో – పుటో అంసే అస్సాతి పుటంసో, తేన పుటంసేన, అంసేన పాథేయ్యపుటం వహన్తేనాపీతి వుత్తం హోతి.

ఇదాని ఏవరూపేహి ఏవరూపేహి చ గుణేహి సమన్నాగతా ఏత్థ భిక్ఖూ అత్థీతి దస్సేతుం సన్తి భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ దేవప్పత్తాతి ఉపపత్తిదేవనిబ్బత్తకం దిబ్బవిహారం దిబ్బవిహారేన చ అరహత్తం పత్తా. బ్రహ్మప్పత్తాతి నిద్దోసట్ఠేన బ్రహ్మభావసాధకం బ్రహ్మవిహారం బ్రహ్మవిహారేన చ అరహత్తం పత్తా. ఆనేఞ్జప్పత్తాతి అనిఞ్జనభావసాధకం ఆనేఞ్జం ఆనేఞ్జేన చ అరహత్తం పత్తా. అరియప్పత్తాతి పుథుజ్జనభావం అతిక్కమ్మ అరియభావం పత్తా. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖు దేవప్పత్తో హోతీతిఆదీసు ఏవం రూపావచరచతుత్థజ్ఝానే ఠత్వా చిత్తం వివట్టేత్వా అరహత్తం పత్తో దేవప్పత్తో నామ హోతి, చతూసు బ్రహ్మవిహారేసు ఠత్వా చిత్తం వివట్టేత్వా అరహత్తం పత్తో బ్రహ్మప్పత్తో నామ, చతూసు అరూపజ్ఝానేసు ఠత్వా చిత్తం వివట్టేత్వా అరహత్తం పత్తో ఆనేఞ్జప్పత్తో నామ. ఇదం దుక్ఖన్తిఆదీహి చతూహి సచ్చేహి చత్తారో మగ్గా తీణి చ ఫలాని కథితాని. తస్మా ఇమం అరియధమ్మం పత్తో భిక్ఖు అరియప్పత్తో నామ హోతీతి.

బ్రాహ్మణవగ్గో చతుత్థో.

(౨౦) ౫. మహావగ్గో

౧. సోతానుగతసుత్తవణ్ణనా

౧౯౧. పఞ్చమస్స పఠమే సోతానుగతానన్తి పసాదసోతం ఓదహిత్వా ఞాణసోతేన వవత్థపితానం. చత్తారో ఆనిసంసా పాటికఙ్ఖాతి చత్తారో గుణానిసంసా పాటికఙ్ఖితబ్బా. ఇదం పన భగవతా అత్థుప్పత్తివసేన ఆరద్ధం. కతరఅత్థుప్పత్తివసేనాతి? భిక్ఖూనం ధమ్మస్సవనాయ అనుపసఙ్కమనఅత్థుప్పత్తివసేన. పఞ్చసతా కిర బ్రాహ్మణపబ్బజితా ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో లిఙ్గవచనవిభత్తిపదబ్యఞ్జనాదీహి కథేన్తో అమ్హేహి ఞాతమేవ కథేస్సతి, అఞ్ఞాతం కిం కథేస్సతీ’’తి ధమ్మస్సవనత్థం న గచ్ఛన్తి. సత్థా తం పవత్తిం సుత్వా తే పక్కోసాపేత్వా ‘‘కస్మా ఏవం కరోథ, సక్కచ్చం ధమ్మం సుణాథ, సక్కచ్చం ధమ్మం సుణన్తానఞ్చ సజ్ఝాయన్తానఞ్చ ఇమే ఏత్తకా ఆనిసంసా’’తి దస్సేన్తో ఇమం దేసనం ఆరభి.

తత్థ ధమ్మం పరియాపుణాతీతి సుత్తం గేయ్యన్తిఆదికం నవఙ్గం సత్థుసాసనభూతం తన్తిధమ్మం వళఞ్జేతి. సోతానుగతా హోన్తీతి సోతం అనుప్పత్తా అనుపవిట్ఠా హోన్తి. మనసానుపేక్ఖితాతి చిత్తేన ఓలోకితా. దిట్ఠియా సుప్పటివిద్ధాతి అత్థతో చ కారణతో చ పఞ్ఞాయ సుట్ఠు పటివిద్ధా పచ్చక్ఖం కతా. ముట్ఠస్సతి కాలం కురుమానోతి నయిదం బుద్ధవచనం అనుస్సరణసతియా అభావేన వుత్తం, పుథుజ్జనకాలకిరియం పన సన్ధాయ వుత్తం. పుథుజ్జనో హి ముట్ఠస్సతి కాలం కరోతి నామ. ఉపపజ్జతీతి సుద్ధసీలే పతిట్ఠితో దేవలోకే నిబ్బత్తతి. ధమ్మపదా ప్లవన్తీతి అన్తరాభవే నిబ్బత్తముట్ఠస్సతినో, యేపి పుబ్బే సజ్ఝాయమూలికా వాచాపరిచితబుద్ధవచనధమ్మా, తే సబ్బే పసన్నే ఆదాసే ఛాయా వియ ప్లవన్తి, పాకటా హుత్వా పఞ్ఞాయన్తి. దన్ధో, భిక్ఖవే, సతుప్పాదోతి బుద్ధవచనానుస్సరణసతియా ఉప్పాదో దన్ధో గరు. అథ సో సత్తో ఖిప్పంయేవ విసేసగామీ హోతి, నిబ్బానగామీ హోతీతి అత్థో.

ఇద్ధిమా చేతోవసిప్పత్తోతి ఇద్ధిసమ్పన్నో చిత్తస్స వసిభావపత్తో ఖీణాసవో. అయం వా సో ధమ్మవినయోతి ఏత్థ విభావనత్థో వా-సద్దో. యత్థాతి యస్మిం ధమ్మవినయే. బ్రహ్మచరియం అచరిన్తి బ్రహ్మచరియవాసం వసిం. ఇదమ్పి బుద్ధవచనం మయా పుబ్బే వళఞ్జితన్తి బుద్ధవచనానుస్సరణవసేనేతం వుత్తం. దేవపుత్తోతి పఞ్చాలచణ్డో వియ హత్థకమహాబ్రహ్మా వియ సనఙ్కుమారబ్రహ్మా వియ చ ఏకో ధమ్మకథికదేవపుత్తో. ఓపపాతికో ఓపపాతికం సారేతీతి పఠమం ఉప్పన్నో దేవపుత్తో పచ్ఛా ఉప్పన్నం సారేతి. సహపంసుకీళికాతి ఏతేన నేసం దీఘరత్తం కతపరిచయభావం దస్సేతి. సమాగచ్ఛేయ్యున్తి సాలాయ వా రుక్ఖమూలే వా సమ్ముఖీభావం గచ్ఛేయ్యుం. ఏవం వదేయ్యాతి సాలాయ వా రుక్ఖమూలే వా పఠమతరం నిసిన్నో పచ్ఛా ఆగతం ఏవం వదేయ్య. సేసమేత్థ పాళినయేనేవ వేదితబ్బం.

౨. ఠానసుత్తవణ్ణనా

౧౯౨. దుతియే ఠానానీతి కారణాని. ఠానేహీతి కారణేహి. సోచేయ్యన్తి సుచిభావో. సంవసమానోతి ఏకతో వసమానో. న సన్తతకారీతి న సతతకారీ. న సన్తతవుత్తి సీలేసూతి సతతం సబ్బకాలం సీలజీవితం న జీవతీతి అత్థో. సంవోహారమానోతి కథేన్తో. ఏకేన ఏకో వోహరతీతి ఏకేన సద్ధిం ఏకో హుత్వా కథేతి. వోక్కమతీతి ఓక్కమతి. పురిమవోహారా పచ్ఛిమవోహారన్తి పురిమకథాయ పచ్ఛిమకథం, పురిమకథాయ చ పచ్ఛిమకథా, పచ్ఛిమకథాయ చ పురిమకథా న సమేతీతి అత్థో.

ఞాతిబ్యసనేనాతిఆదీసు ఞాతీనం బ్యసనం ఞాతిబ్యసనం, ఞాతివినాసోతి అత్థో. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. రోగబ్యసనే పన రోగోయేవ ఆరోగ్యవినాసనతో బ్యసనం రోగబ్యసనం. అనుపరివత్తన్తీతి అనుబన్ధన్తి. లాభో చాతిఆదీసు ఏకం అత్తభావం లాభో అనుపరివత్తతి, ఏకం అలాభోతి ఏవం నయో నేతబ్బో. సాకచ్ఛాయమానోతి పఞ్హపుచ్ఛనవిస్సజ్జనవసేన సాకచ్ఛం కరోన్తో. యథాతి యేనాకారేన. ఉమ్మగ్గోతి పఞ్హుమ్మగ్గో. అభినీహారోతి పఞ్హాభిసఙ్ఖరణవసేన చిత్తస్స అభినీహారో. సముదాహారోతి పఞ్హపుచ్ఛనం. సన్తన్తి పచ్చనీకసన్తతాయ సన్తం కత్వా న కథేతీతి అత్థో. పణీతన్తి అతప్పకం. అతక్కావచరన్తి యథా తక్కేన నయగ్గాహేన గహేతుం సక్కా హోతి, ఏవం న కథేతీతి అత్థో. నిపుణన్తి సణ్హం. పణ్డితవేదనీయన్తి పణ్డితేహి జానితబ్బకం. సేసం సబ్బత్థ వుత్తానుసారేనేవ వేదితబ్బం.

౩. భద్దియసుత్తవణ్ణనా

౧౯౩. తతియే ఉపసఙ్కమీతి భుత్తపాతరాసో హుత్వా మాలాగన్ధవిలేపనం గహేత్వా భగవన్తం వన్దిస్సామీతి ఉపసఙ్కమి. మా అనుస్సవేనాతిఆదీసు అనుస్సవవచనేన మమ కథం మా గణ్హథాతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సారమ్భోతి కరణుత్తరియలక్ఖణో సారమ్భో. అలోభాదయో లోభాదిపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బా. కుసలధమ్మూపసమ్పదాయాతి కుసలధమ్మానం సమ్పాదనత్థాయ, పటిలాభత్థాయాతి వుత్తం హోతి. ఇమే చేపి, భద్దియ, మహాసాలాతి పురతో ఠితే సాలరుక్ఖే దస్సేన్తో ఏవమాహ. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయత్తా ఉత్తానత్థత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యమేవ. సత్థరి పన దేసనం వినివట్టేన్తే భద్దియో సోతాపన్నో జాతోతి.

౪. సాముగియాసుత్తవణ్ణనా

౧౯౪. చతుత్థే సాముగియాతి సాముగనిగమవాసినో. బ్యగ్ఘపజ్జాతి తే ఆలపన్తో ఏవమాహ. కోలనగరస్స హి కోలరుక్ఖే హారేత్వా కతత్తా కోలనగరన్తి చ బ్యగ్ఘపథే మాపితత్తా బ్యగ్ఘపజ్జన్తి చ ద్వే నామాని. ఏతేసఞ్చ పుబ్బపురిసా తత్థ వసింసూతి బ్యగ్ఘపజ్జవాసితాయ బ్యగ్ఘపజ్జవాసినో బ్యగ్ఘపజ్జాతి వుచ్చన్తి. తే ఆలపన్తో ఏవమాహ. పారిసుద్ధిపధానియఙ్గానీతి పారిసుద్ధిఅత్థాయ పధానియఙ్గాని పదహితబ్బవీరియస్స అఙ్గాని, కోట్ఠాసాతి అత్థో. సీలపారిసుద్ధిపధానియఙ్గన్తి సీలపరిసోధనవీరియస్సేతం నామం. తఞ్హి సీలపారిసుద్ధిపరిపూరణత్థాయ పధానియఙ్గన్తి సీలపారిసుద్ధిపధానియఙ్గం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి తస్మిం తస్మిం ఠానే విపస్సనాపఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామి. యో తత్థ ఛన్దోతిఆదీసు యో తస్మిం అనుగ్గణ్హనే కత్తుకామతాఛన్దోతి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. సతిసమ్పజఞ్ఞం పనేత్థ సతిం ఉపట్ఠపేత్వా ఞాణేన పరిచ్ఛిన్దిత్వా వీరియపగ్గహనత్థం వుత్తం. రజనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం విరాజేతీతి రాగపచ్చయేసు ఇట్ఠారమ్మణేసు యథా చిత్తం విరజ్జతి, ఏవం కరోతి. విమోచనీయేసు ధమ్మేసు చిత్తం విమోచేతీతి యేహి ఆరమ్మణేహి చిత్తం విమోచేతబ్బం, తేసు యథా విముచ్చతి, ఏవం కరోతి. విరాజేత్వాతి ఏత్థ మగ్గక్ఖణే విరాజేతి నామ, ఫలక్ఖణే విరత్తం నామ హోతి. దుతియపదేపి ఏసేవ నయో. సమ్మావిముత్తిం ఫుసతీతి హేతునా నయేన అరహత్తఫలవిముత్తిం ఞాణఫస్సేన ఫుసతీతి.

౫. వప్పసుత్తవణ్ణనా

౧౯౫. పఞ్చమే వప్పోతి దసబలస్స చూళపితా సక్యరాజా. నిగణ్ఠసావకోతి వేసాలియం సీహసేనాపతి వియ నాళన్దాయం ఉపాలిగహపతి వియ చ నిగణ్ఠస్స నాటపుత్తస్స ఉపట్ఠాకో. కాయేన సంవుతోతి కాయద్వారస్స సంవుతత్తా పిహితత్తా కాయేన సంవుతో నామ. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. అవిజ్జావిరాగాతి అవిజ్జాయ ఖయవిరాగేన. విజ్జుప్పాదాతి మగ్గవిజ్జాయ ఉప్పాదేన. తం ఠానన్తి తం కారణం. అవిపక్కవిపాకన్తి అలద్ధవిపాకవారం. తతోనిదానన్తి తంహేతు తప్పచ్చయా. దుక్ఖవేదనియా ఆసవా అస్సవేయ్యున్తి దుక్ఖవేదనాయ పచ్చయభూతా కిలేసా అస్సవేయ్యుం, తస్స పురిసస్స ఉప్పజ్జేయ్యున్తి అత్థో. అభిసమ్పరాయన్తి దుతియే అత్తభావే. కాయసమారమ్భపచ్చయాతి కాయకమ్మపచ్చయేన. ఆసవాతి కిలేసా. విఘాతపరిళాహాతి ఏత్థ విఘాతోతి దుక్ఖం. పరిళాహోతి కాయికచేతసికో పరిళాహో. ఫుస్స ఫుస్స బ్యన్తీకరోతీతి ఞాణవజ్ఝం కమ్మం ఞాణఫస్సేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా ఖయం గమేతి, విపాకవజ్ఝం కమ్మం విపాకఫస్సేన ఫుసిత్వా ఫుసిత్వా ఖయం గమేతి. నిజ్జరాతి కిలేసజీరణకపటిపదా. సేసవారేసుపి ఏసేవ నయో. ఇధ ఠత్వా అయం భిక్ఖు ఖీణాసవో కాతబ్బో, చత్తారి మహాభూతాని నీహరిత్వా చతుసచ్చవవత్థానం దస్సేత్వా యావ అరహత్తఫలం కమ్మట్ఠానం కథేతబ్బం.

ఇదాని పన తస్స ఖీణాసవస్స సతతవిహారే దస్సేతుం ఏవం సమ్మా విముత్తచిత్తస్సాతిఆదిమాహ. తత్థ సమ్మా విముత్తచిత్తస్సాతి హేతునా కారణేన సమ్మా విముత్తస్స. సతతవిహారాతి నిచ్చవిహారా నిబద్ధవిహారా. నేవ సుమనో హోతీతి ఇట్ఠారమ్మణే రాగవసేన న సోమనస్సజాతో హోతి. న దుమ్మనోతి అనిట్ఠారమ్మణే పటిఘవసేన న దోమనస్సజాతో హోతి. ఉపేక్ఖకో విహరతి సతో సమ్పజానోతి సతిసమ్పజఞ్ఞపరిగ్గహితాయ మజ్ఝత్తాకారలక్ఖణాయ ఉపేక్ఖాయ తేసు ఆరమ్మణేసు ఉపేక్ఖకో మజ్ఝత్తో హుత్వా విహరతి.

కాయపరియన్తికన్తి కాయన్తికం కాయపరిచ్ఛిన్నం, యావ పఞ్చద్వారకాయో పవత్తతి, తావ పవత్తం పఞ్చద్వారికవేదనన్తి అత్థో. జీవితపరియన్తికన్తి జీవితన్తికం జీవితపరిచ్ఛిన్నం, యావ జీవితం పవత్తతి, తావ పవత్తం మనోద్వారికవేదనన్తి అత్థో. తత్థ పఞ్చద్వారికవేదనా పచ్ఛా ఉప్పజ్జిత్వా పఠమం నిరుజ్ఝతి, మనోద్వారికవేదనా పఠమం ఉప్పజ్జిత్వా పచ్ఛా నిరుజ్ఝతి. సా హి పటిసన్ధిక్ఖణే వత్థురూపస్మింయేవ పతిట్ఠాతి. పఞ్చద్వారికా పవత్తే పఞ్చద్వారవసేన పవత్తమానా పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనదుస్సనముయ్హనవసేన అధిమత్తా బలవతీ హోతి, పణ్ణాసవస్సకాలే ఠితా హోతి, సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ పరిహాయమానా, అసీతినవుతివస్సకాలే మన్దా హోతి. తదా హి సత్తా ‘‘చిరరత్తం ఏకతో నిసీదిమ్హా నిపజ్జిమ్హా’’తి వదన్తేపి న జానామాతి వదన్తి. అధిమత్తానిపి రూపాదిఆరమ్మణాని న పస్సామ, సుగన్ధదుగ్గన్ధం వా సాదుఅసాదుం వా థద్ధముదుకం వాతి న జానామాతిపి వదన్తి. ఇతి నేసం పఞ్చద్వారికవేదనా భగ్గా హోతి, మనోద్వారికా పవత్తతి. సాపి అనుపుబ్బేన పరిహాయమానా మరణసమయే హదయకోటింయేవ నిస్సాయ పవత్తతి. యావ పనేసా పవత్తతి, తావ సత్తో జీవతీతి వుచ్చతి. యదా నప్పవత్తతి, తదా ‘‘మతో నిరుద్ధో’’తి వుచ్చతి.

స్వాయమత్థో వాపియా దీపేతబ్బో – యథా హి పురిసో పఞ్చఉదకమగ్గసమ్పన్నం వాపిం కరేయ్య. పఠమం దేవే వుట్ఠే పఞ్చహి ఉదకమగ్గేహి ఉదకం పవిసిత్వా అన్తోవాపియం ఆవాటే పూరేయ్య. పునప్పునం దేవే వస్సన్తే ఉదకమగ్గే పూరేత్వా గావుతడ్ఢయోజనమత్తం ఓత్థరిత్వా ఉదకం తిట్ఠేయ్య తతో తతో విస్సన్దమానం. అథ నిద్ధమనతుమ్బే వివరిత్వా ఖేత్తేసు కమ్మే కయిరమానే ఉదకం నిక్ఖమన్తం, సస్సపాకకాలే ఉదకం నిక్ఖన్తం ఉదకం పరిహీనం, ‘‘మచ్ఛే గణ్హామా’’తి వత్తబ్బతం ఆపజ్జేయ్య. తతో కతిపాహేన ఆవాటేసుయేవ ఉదకం సణ్ఠహేయ. యావ పన తం ఆవాటేసు హోతి, తావ మహావాపియం ఉదకం అత్థీతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. యదా పన తత్థ ఛిజ్జతి, తదా ‘‘వాపియం ఉదకం నత్థీ’’తి వుచ్చతి. ఏవం సమ్పదమిదం వేదితబ్బం.

పఠమం దేవే వస్సన్తే పఞ్చహి మగ్గేహి ఉదకే పవిసన్తే ఆవాటానం పూరణకాలో వియ హి పఠమమేవ పటిసన్ధిక్ఖణే మనోద్వారికవేదనాయ వత్థురూపే పతిట్ఠితకాలో, పునప్పునం దేవే వస్సన్తే పఞ్చమగ్గానం పూరణకాలో వియ పవత్తే పఞ్చద్వారికవేదనాయ పవత్తి, గావుతడ్ఢయోజనమత్తం అజ్ఝోత్థరణం వియ పఠమవయే వీసతివస్సకాలే రజ్జనాదివసేన తస్స అధిమత్తబలవభావో, యావ వాపితో ఉదకం న నిగ్గచ్ఛతి, తావ పూరాయ వాపియా ఠితకాలో వియ పఞ్ఞాసవస్సకాలే తస్స ఠితకాలో, నిద్ధమనతుమ్బేసు వివటేసు కమ్మే కయిరమానే ఉదకస్స నిక్ఖమనకాలో వియ సట్ఠివస్సకాలతో పట్ఠాయ తస్స పరిహాని, ఉదకే భట్ఠే ఉదకమగ్గేసు పరిత్తఉదకస్స ఠితకాలో వియ అసీతినవుతికాలే పఞ్చద్వారికవేదనాయ మన్దకాలో, ఆవాటేసుయేవ ఉదకస్స పతిట్ఠితకాలో వియ హదయవత్థుకోటిం నిస్సాయ మనోద్వారే వేదనాయ పవత్తికాలో, ఆవాటేసు పరిత్తేపి ఉదకే సతి ‘‘వాపియం ఉదకం అత్థీ’’తి వత్తబ్బకాలో వియ యావ సా పవత్తతి, తావ ‘‘సత్తో జీవతీ’’తి వుచ్చతి. యథా పన ఆవాటేసు ఉదకే ఛిన్నే ‘‘నత్థి వాపియం ఉదక’’న్తి వుచ్చతి, ఏవం మనోద్వారికవేదనాయ అప్పవత్తమానాయ సత్తో మతోతి వుచ్చతి. ఇమం వేదనం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘జీవితపరియన్తికం వేదనం వేదియమానో’’తి.

కాయస్స భేదాతి కాయస్స భేదేన. ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉద్ధం. ఇధేవాతి పటిసన్ధివసేన పరతో అగన్త్వా ఇధేవ. సీతీ భవిస్సన్తీతి పవత్తివిప్ఫన్దనదరథరహితాని సీతాని అప్పవత్తనధమ్మాని భవిస్సన్తి.

థూణం పటిచ్చాతి రుక్ఖం పటిచ్చ. కుద్దాలపిటకం ఆదాయాతి కుద్దాలఞ్చ ఖణిత్తిఞ్చ పచ్ఛిఞ్చ గహేత్వాతి అత్థో. దేసనా పన కుద్దాలవసేనేవ కతా. మూలే ఛిన్దేయ్యాతి మూలమ్హి కుద్దాలేన ఛిన్దేయ్య. పలిఖణేయ్యాతి ఖణిత్తియా సమన్తా ఖణేయ్య.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – రుక్ఖో వియ హి అత్తభావో దట్ఠబ్బో, రుక్ఖం పటిచ్చ ఛాయా వియ కుసలాకుసలం కమ్మం, ఛాయం అప్పవత్తం కాతుకామో పురిసో వియ యోగావచరో, కుద్దాలో వియ పఞ్ఞా, పిటకం వియ సమాధి, ఖణిత్తి వియ విపస్సనా, ఖణిత్తియా మూలానం పలిఖణనకాలో వియ అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాయ ఛేదనకాలో, ఖణ్డాఖణ్డం కరణకాలో వియ ఖన్ధవసేన దిట్ఠకాలో, ఫాలనకాలో వియ ఆయతనవసేన దిట్ఠకాలో, సకలీకరణకాలో వియ ధాతువసేన దిట్ఠకాలో, వాతాతపేన విసోసనకాలో వియ కాయికచేతసికస్స వీరియస్స కరణకాలో, అగ్గినా డహనకాలో వియ ఞాణేన కిలేసానం డహనకాలో, మసికరణకాలో వియ వత్తమానక-పఞ్చక్ఖన్ధకాలో, మహావాతే ఓఫుననకాలో వియ నదీసోతే పవాహనకాలో వియ చ ఛిన్నమూలకానం పఞ్చన్నం ఖన్ధానం అప్పటిసన్ధికనిరోధో, ఓఫుననప్పవాహనేహి అపఞ్ఞత్తికభావూపగమో వియ పునబ్భవే విపాకక్ఖన్ధానం అనుప్పాదేన అపణ్ణత్తికభావో వేదితబ్బో.

భగవన్తం ఏతదవోచాతి సత్థరి దేసనం వినివట్టేన్తే సోతాపత్తిఫలం పత్వా ఏతం ‘‘సేయ్యథాపి, భన్తే’’తిఆదివచనం అవోచ. తత్థ ఉదయత్థికోతి వడ్ఢిఅత్థికో. అస్సపణియం పోసేయ్యాతి పఞ్చ అస్సపోతసతాని కిణిత్వా పచ్ఛా విక్కిణిస్సామీతి పోసేయ్య. సహస్సగ్ఘనకస్స అస్సస్స పఞ్చసతమత్తం ఉపకరణం గన్ధమాలాదివసేన పోసావనికంయేవ అగమాసి. అథస్స తే అస్సా ఏకదివసేనేవ రోగం ఫుసిత్వా సబ్బే జీవితక్ఖయం పాపుణేయ్యున్తి ఇమినా అధిప్పాయేన ఏవమాహ. ఉదయఞ్చేవ నాధిగచ్ఛేయ్యాతి వడ్ఢిఞ్చ గేహతో నీహరిత్వా దిన్నమూలఞ్చ కిఞ్చి న లభేయ్య. పయిరుపాసిన్తి చతూహి పచ్చయేహి ఉపట్ఠహిం. స్వాహం ఉదయఞ్చేవ నాధిగచ్ఛిన్తి సో అహం నేవ ఉదయం న గేహతో దిన్నధనం అధిగచ్ఛిం, పణియఅస్సజగ్గనకో నామ జాతోస్మీతి దస్సేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.

౬. సాళ్హసుత్తవణ్ణనా

౧౯౬. ఛట్ఠే ద్వయేనాతి ద్వీహి కోట్ఠాసేహి. ఓఘస్స నిత్థరణన్తి చతురోఘనిత్థరణం. తపోజిగుచ్ఛాహేతూతి దుక్కరకారికసఙ్ఖాతేన తపేన పాపజిగుచ్ఛనహేతు. అఞ్ఞతరం సామఞ్ఞఙ్గన్తి ఏకం సమణధమ్మకోట్ఠాసం. అపరిసుద్ధకాయసమాచారాతిఆదీసు పురిమేహి తీహి పదేహి కాయికవాచసికచేతసికసీలానం అపరిసుద్ధతం దస్సేత్వా పచ్ఛిమేన పదేన అపరిసుద్ధాజీవతం దస్సేతి. ఞాణదస్సనాయాతి మగ్గఞాణసఙ్ఖాతాయ దస్సనాయ. అనుత్తరాయ సమ్బోధాయాతి అరహత్తాయ, అరహత్తఞాణఫస్సేన ఫుసితుం అభబ్బాతి వుత్తం హోతి. సాలలట్ఠిన్తి సాలరుక్ఖం. నవన్తి తరుణం. అకుక్కుచ్చకజాతన్తి ‘‘భవేయ్య ను ఖో, న భవేయ్యా’’తి అజనేతబ్బకుక్కుచ్చం. లేఖణియా లిఖేయ్యాతి అవలేఖనమత్తకేన అవలిఖేయ్య. ధోవేయ్యాతి ఘంసేయ్య. అన్తో అవిసుద్ధాతి అబ్భన్తరే అసుద్ధా అపనీతసారా.

ఏవమేవ ఖోతి ఏత్థ ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – సాలలట్ఠి వియ హి అత్తభావో దట్ఠబ్బో, నదీసోతం వియ సంసారసోతం, పారం గన్తుకామపురిసో వియ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో గహేత్వా ఠితపురిసో, సాలలట్ఠియా బహిద్ధా సుపరికమ్మకతకాలో వియ బహిద్ధా తపచరణం గాళ్హం కత్వా గహితకాలో, అన్తో అసుద్ధకాలో వియ అబ్భన్తరే సీలానం అపరిసుద్ధకాలో, సాలలట్ఠియా సంసీదిత్వా అధోగమనం వియ దిట్ఠిగతికస్స సంసారసోతే సంసీదనం వేదితబ్బం.

ఫియారిత్తం బన్ధేయ్యాతి ఫియఞ్చ అరిత్తఞ్చ యోజేయ్య. ఏవమేవాతి ఏత్థాపి ఇదం ఓపమ్మసంసన్దనం – సాలలట్ఠి వియ అత్తభావో, నదీసోతం వియ సంసారసోతం, పారం గన్తుకామపురిసో వియ యోగావచరో, బహిద్ధా సుపరికమ్మకతకాలో వియ ఛసు ద్వారేసు సంవరస్స పచ్చుపట్ఠితకాలో, అన్తో సువిసోధితభావో వియ అబ్భన్తరే పరిసుద్ధసీలభావో, ఫియారిత్తబన్ధనం వియ కాయికచేతసికవీరియకరణం, సోత్థినా పారిమతీరగమనం వియ అనుపుబ్బేన సీలం పూరేత్వా సమాధిం పూరేత్వా పఞ్ఞం పూరేత్వా నిబ్బానగమనం దట్ఠబ్బం.

కణ్డచిత్రకానీతి సరలట్ఠిసరరజ్జుసరపాసాదసరసాణిసరపోక్ఖరణిసరపదుమానీతి అనేకాని కణ్డేహి కత్తబ్బచిత్రాని. అథ ఖో సో తీహి ఠానేహీతి సో ఏవం బహూని కణ్డచిత్రకాని జానన్తోపి న రాజారహో హోతి, తీహియేవ పన ఠానేహి హోతీతి అత్థో. సమ్మాసమాధి హోతీతి మగ్గసమాధినా చ ఫలసమాధినా చ సమాహితో హోతీతి అయమేత్థ అత్థో. సమ్మాదిట్ఠీతి మగ్గసమ్మాదిట్ఠియా సమన్నాగతో. ఇదం దుక్ఖన్తిఆదీహి చతూహి సచ్చేహి చత్తారో మగ్గా తీణి చ ఫలాని కథితాని. అయం పన మగ్గేనేవ అవిరాధితం విజ్ఝతి నామాతి వేదితబ్బో. సమ్మావిముత్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తియా సమన్నాగతో. అవిజ్జాక్ఖన్ధం పదాలేతీతి అరహత్తమగ్గేన పదాలేతి నామాతి వుచ్చతి. ఇమినా హి హేట్ఠా అరహత్తమగ్గేన అవిజ్జాక్ఖన్ధో పదాలితో, ఇధ పన పదాలితం ఉపాదాయ పదాలేతీతి వత్తుం వట్టతీతి.

౭. మల్లికాదేవీసుత్తవణ్ణనా

౧౯౭. సత్తమే మల్లికా దేవీతి పసేనదిరఞ్ఞో దేవీ. యేన మిధేకచ్చో మాతుగామోతి యేన ఇధేకచ్చా ఇత్థీ. దుబ్బణ్ణాతి బీభచ్ఛవణ్ణా. దురూపాతి దుస్సణ్ఠితా. సుపాపికాతి సుట్ఠు పాపికా సుట్ఠు లామికా. దస్సనాయాతి పస్సితుం. దలిద్దాతి ధనదలిద్దా. అప్పస్సకాతి సకేన ధనేన రహితా. అప్పభోగాతి ఉపభోగపరిభోగభణ్డకరహితా. అప్పేసక్ఖాతి అప్పపరివారా. అడ్ఢాతి ఇస్సరా. మహద్ధనాతి వళఞ్జనకధనేన మహద్ధనా. మహాభోగాతి ఉపభోగపరిభోగభణ్డభోగేన మహాభోగా. మహేసక్ఖాతి మహాపరివారా. అభిరూపాతి ఉత్తమరూపా. దస్సనీయాతి దస్సనయుత్తా. పాసాదికాతి దస్సనేన పాసాదికా. వణ్ణపోక్ఖరతాయాతి వణ్ణేన చేవ సరీరసణ్ఠానేన చ.

అభిసజ్జతీతి లగ్గతి. బ్యాపజ్జతీతి పకతిం పజహతి. పతిత్థీయతీతి కోధవసేన థినభావం థద్ధభావం ఆపజ్జతి. న దాతా హోతీతి న దాయికా హోతి. సేయ్యావసథపదీపేయ్యన్తి ఏత్థ సేయ్యాతి మఞ్చపల్లఙ్కాదిసయనం. ఆవసథోతి ఆవసథాగారం. పదీపేయ్యం వుచ్చతి వట్టితేలాదిపదీపూపకరణం. ఇస్సామనికాతి ఇస్సాయ సమ్పయుత్తచిత్తా. ఇమినా నయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. కోధనా అహోసిన్తి కోధమనా అహోసిం. అనిస్సామనికా అహోసిన్తి ఇస్సావిరహితచిత్తా అహోసిం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవాతి.

౮. అత్తన్తపసుత్తవణ్ణనా

౧౯౮. అట్ఠమే అత్తన్తపాదీసు అత్తానం తపతి దుక్ఖాపేతీతి అత్తన్తపో. అత్తనో పరితాపనానుయోగం అత్తపరితాపనానుయోగం. పరం తపతీతి పరన్తపో. పరేసం పరితాపనానుయోగం పరపరితాపనానుయోగం. దిట్ఠేవ ధమ్మేతి ఇమస్మింయేవ అత్తభావే. నిచ్ఛాతోతి ఛాతం వుచ్చతి తణ్హా, సా అస్స నత్థీతి నిచ్ఛాతో. సబ్బకిలేసానం నిబ్బుతత్తా నిబ్బుతో. అన్తో తాపనకిలేసానం అభావా సీతలో జాతోతి సీతీభూతో. ఝానమగ్గఫలనిబ్బానసుఖాని పటిసంవేదేతీతి సుఖప్పటిసంవేదీ. బ్రహ్మభూతేన అత్తనాతి సేట్ఠభూతేన అత్తనా.

అచేలకోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఓరబ్భికాదీసు ఉరబ్భా వుచ్చన్తి ఏళకా, ఉరబ్భే హనతీతి ఓరబ్భికో. సూకరికాదీసుపి ఏసేవ నయో. లుద్దోతి దారుణో కక్ఖళో. మచ్ఛఘాతకోతి మచ్ఛబన్ధో కేవట్టో. బన్ధనాగారికోతి బన్ధనాగారగోపకో. కురూరకమ్మన్తాతి దారుణకమ్మన్తా.

ముద్ధావసిత్తోతి ఖత్తియాభిసేకేన ముద్ధని అభిసిత్తో. పురత్థిమేన నగరస్సాతి నగరతో పురత్థిమాయ దిసాయ. సన్థాగారన్తి యఞ్ఞసాలం. ఖరాజినం నివాసేత్వాతి సఖురం అజినచమ్మం నివాసేత్వా. సప్పితేలేనాతి సప్పినా చేవ తేలేన చ. ఠపేత్వా హి సప్పిం అవసేసో యో కోచి స్నేహో తేలన్తి వుచ్చతి. కణ్డువమానోతి నఖానం ఛిన్నత్తా కణ్డువితబ్బకాలే తేన కణ్డువమానో. అనన్తరహితాయాతి అసన్థతాయ. సరూపవచ్ఛాయాతి సదిసవచ్ఛాయ. సచే గావీ సేతా హోతి, వచ్ఛోపి సేతకోవ. సచే కపిలా వా రత్తా వా, వచ్ఛకోపి తాదిసోవాతి ఏవం సరూపవచ్ఛాయ. సో ఏవమాహాతి సో రాజా ఏవం వదేతి. వచ్ఛతరాతి తరుణవచ్ఛకభావం అతిక్కన్తా బలవవచ్ఛా. వచ్ఛతరీసుపి ఏసేవ నయో. బరిహిసత్థాయాతి పరిక్ఖేపకరణత్థాయ చేవ యఞ్ఞభూమియం అత్థరణత్థాయ చ.

చతుత్థపుగ్గలం బుద్ధుప్పాదతో పట్ఠాయ దస్సేతుం ఇధ, భిక్ఖవే, తథాగతోతిఆదిమాహ. తత్థ తథాగతోతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. తం ధమ్మన్తి తం వుత్తప్పకారసమ్పదం ధమ్మం. సుణాతి, గహపతి, వాతి కస్మా పఠమం గహపతిం నిద్దిసతి? నిహతమానత్తా ఉస్సన్నత్తా చ. యేభుయ్యేన హి ఖత్తియకులతో పబ్బజితా జాతిం నిస్సాయ మానం కరోన్తి. బ్రాహ్మణకులా పబ్బజితా మన్తే నిస్సాయ మానం కరోన్తి, హీనజచ్చకులా పబ్బజితా అత్తనో విజాతితాయ పతిట్ఠాతుం న సక్కోన్తి. గహపతిదారకా పన కచ్ఛేహి సేదం ముఞ్చన్తేహి పిట్ఠియా లోణం పుప్ఫమానాయ భూమిం కసిత్వా తాదిసస్స మానస్స అభావతో నిహతమానదప్పా హోన్తి. తే పబ్బజిత్వా మానం వా దప్పం వా అకత్వా యథాబలం బుద్ధవచనం ఉగ్గహేత్వా విపస్సనాయ కమ్మం కరోన్తా సక్కోన్తి అరహత్తే పతిట్ఠాతుం. ఇతరేహి చ కులేహి నిక్ఖమిత్వా పబ్బజితా న బహుకా, గహపతికావ బహుకా. ఇతి నిహతమానత్తా ఉస్సన్నత్తా చ పఠమం గహపతిం నిద్దిసతీతి.

అఞ్ఞతరస్మిం వాతి ఇతరేసం వా కులానం అఞ్ఞతరస్మిం. పచ్చాజాతోతి పతిజాతో. తథాగతే సద్ధం పటిలభతీతి పరిసుద్ధం ధమ్మం సుత్వా ధమ్మసామిమ్హి తథాగతే ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత భగవా’’తి సద్ధం పటిలభతి. ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతీతి ఏవం పచ్చవేక్ఖతి. సమ్బాధో ఘరావాసోతి సచేపి సట్ఠిహత్థే ఘరే యోజనసతన్తరేపి వా ద్వే జాయమ్పతికా వసన్తి, తథాపి నేసం సకిఞ్చనసపలిబోధట్ఠేన ఘరావాసో సమ్బాధోవ. రజాపథోతి రాగరజాదీనం ఉట్ఠానట్ఠానన్తి మహాఅట్ఠకథాయం వుత్తం. ఆగమనపథోతిపి వట్టతి. అలగ్గనట్ఠేన అబ్భోకాసో వియాతి అబ్భోకాసో. పబ్బజితో హి కూటాగారరతనపాసాదదేవవిమానాదీసు పిహితద్వారవాతపానేసు పటిచ్ఛన్నేసు వసన్తోపి నేవ లగ్గతి న సజ్జతి న బజ్ఝతి. తేన వుత్తం – ‘‘అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా’’తి. అపిచ సమ్బాధో ఘరావాసో కుసలకిరియాయ యథాసుఖం ఓకాసాభావతో, రజాపథో అసంవుతసఙ్కారట్ఠానం వియ రజానం, కిలేసరజానం సన్నిపాతట్ఠానతో. అబ్భోకాసో పబ్బజ్జా కుసలకిరియాయ యథాసుఖం ఓకాససబ్భావతో.

నయిదం సుకరం…పే… పబ్బజేయ్యన్తి ఏత్థ అయం సఙ్ఖేపకథా – యదేతం సిక్ఖత్తయబ్రహ్మచరియం ఏకమ్పి దివసం అఖణ్డం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిపుణ్ణం, ఏకదివసమ్పి చ కిలేసమలేన అమలినం కత్వా చరిమకచిత్తం పాపేతబ్బతాయ ఏకన్తపరిసుద్ధం, సఙ్ఖలిఖితం లిఖితసఙ్ఖసదిసం ధోతసఙ్ఖసప్పటిభాగం చరితబ్బం. ఇదం న సుకరం అగారం అజ్ఝావసతా అగారమజ్ఝే వసన్తేన ఏకన్తపరిపుణ్ణం…పే… చరితుం. యంనూనాహం కేసే చ మస్సుఞ్చ ఓహారేత్వా కసాయరసపీతతాయ కాసాయాని బ్రహ్మచరియం చరన్తానం అనుచ్ఛవికాని వత్థాని అచ్ఛాదేత్వా పరిదహిత్వా అగారస్మా నిక్ఖమిత్వా అనగారియం పబ్బజేయ్యన్తి. ఏత్థ చ యస్మా అగారస్స హితం కసివణిజ్జాదికమ్మం అగారియన్తి వుచ్చతి, తఞ్చ పబ్బజ్జాయ నత్థి, తస్మా పబ్బజ్జా అనగారియాతి ఞాతబ్బా, తం అనగారియం. పబ్బజేయ్యన్తి పటిపజ్జేయ్యం.

అప్పం వాతి సహస్సతో హేట్ఠా భోగక్ఖన్ధో అప్పో నామ హోతి, సహస్సతో పట్ఠాయ మహా. ఆబన్ధనట్ఠేన ఞాతియేవ ఞాతిపరివట్టో. సో వీసతియా హేట్ఠా అప్పో నామ హోతి, వీసతియా పట్ఠాయ మహా. భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నోతి యా భిక్ఖూనం అధిసీలసఙ్ఖాతా సిక్ఖా, తఞ్చ, యత్థ చేతే సహ జీవన్తి, ఏకజీవికా సభాగవుత్తినో హోన్తి, తం భగవతా పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదసఙ్ఖాతం సాజీవఞ్చ తత్థ సిక్ఖనభావేన సమాపన్నోతి భిక్ఖూనం సిక్ఖాసాజీవసమాపన్నో. సమాపన్నోతి సిక్ఖం పరిపూరేన్తో సాజీవఞ్చ అవీతిక్కమన్తో హుత్వా తదుభయం ఉపగతోతి అత్థో.

పాణాతిపాతం పహాయాతిఆదీని వుత్తత్థానేవ. ఇమేసం భేదాయాతి యేసం ఇతోతి వుత్తానం సన్తికే సుతం, తేసం భేదాయ. భిన్నానం వా సన్ధాతాతి ద్విన్నం మిత్తానం వా సమానుపజ్ఝాయకాదీనం వా కేనచిదేవ కారణేన భిన్నానం ఏకమేకం ఉపసఙ్కమిత్వా ‘‘తుమ్హాకం ఈదిసే కులే జాతానం ఏవం బహుస్సుతానం ఇదం న యుత్త’’న్తిఆదీని వత్వా సన్ధానం కత్తా. అనుప్పదాతాతి సన్ధానానుప్పదాతా, ద్వే జనే సమగ్గే దిస్వా ‘‘తుమ్హాకం ఏవరూపే కులే జాతానం ఏవరూపేహి గుణేహి సమన్నాగతానం అనుచ్ఛవికమేత’’న్తిఆదీని వత్వా దళ్హీకమ్మం కత్తాతి అత్థో. సమగ్గో ఆరామో అస్సాతి సమగ్గారామో. యత్థ సమగ్గా నత్థి, తత్థ వసితుమ్పి న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గరామోతిపి పాళి, అయమేవ అత్థో. సమగ్గరతోతి సమగ్గేసు రతో, తే పహాయ అఞ్ఞత్థ గన్తుం న ఇచ్ఛతీతి అత్థో. సమగ్గే దిస్వాపి సుత్వాపి నన్దతీతి సమగ్గనన్దీ. సమగ్గకరణిం వాచం భాసితాతి యా వాచా సత్తే సమగ్గేయేవ కరోతి, తం సామగ్గిగుణపరిదీపికమేవ వాచం భాసతి, న ఇతరన్తి.

నేలాతి ఏలం వుచ్చతి దోసో, నాస్సా ఏలన్తి నేలా, నిద్దోసాతి అత్థో ‘‘నేలఙ్గో సేతపచ్ఛాదో’’తి (ఉదా. ౬౫) ఏత్థ వుత్తనేలం వియ. కణ్ణసుఖాతి బ్యఞ్జనమధురతాయ కణ్ణానం సుఖా, సూచివిజ్ఝనం వియ కణ్ణసూలం న జనేతి. అత్థమధురతాయ సకలసరీరే కోపం అజనేత్వా పేమం జనేతీతి పేమనీయా. హదయం గచ్ఛతి అప్పటిహఞ్ఞమానా సుఖేన చిత్తం పవిసతీతి హదయఙ్గమా. గుణపరిపుణ్ణతాయ పురే భవాతి పోరీ. పురే సంవడ్ఢనారీ వియ సుకుమారాతిపి పోరీ. పురస్స ఏసాతిపి పోరీ, నగరవాసీనం కథాతి అత్థో. నగరవాసినో హి యుత్తకథా హోన్తి, పితిమత్తం పితాతి, భాతిమత్తం భాతాతి వదన్తి. ఏవరూపీ కథా బహునో జనస్స కన్తా హోతీతి బహుజనకన్తా. కన్తభావేనేవ బహుజనస్స మనాపా చిత్తవుడ్ఢికరాతి బహుజనమనాపా.

కాలే వదతీతి కాలవాదీ, వత్తబ్బయుత్తకాలం సల్లక్ఖేత్వా వదతీతి అత్థో. భూతం తచ్ఛం సభావమేవ వదతీతి భూతవాదీ. దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికఅత్థసన్నిస్సితమేవ కత్వా వదతీతి అత్థవాదీ. నవలోకుత్తరధమ్మసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి ధమ్మవాదీ. సంవరవినయపహానవినయసన్నిస్సితం కత్వా వదతీతి వినయవాదీ. నిధానం వుచ్చతి ఠపనోకాసో, నిధానమస్సా అత్థీతి నిధానవతీ. హదయే నిధేతబ్బయుత్తకం వాచం భాసితాతి అత్థో. కాలేనాతి ఏవరూపిం భాసమానోపి చ ‘‘అహం నిధానవతిం వాచం భాసిస్సామీ’’తి న అకాలేన భాసతి, యుత్తకాలం పన అవేక్ఖిత్వావ భాసతీతి అత్థో. సాపదేసన్తి సఉపమం, సకారణన్తి అత్థో. పరియన్తవతిన్తి పరిచ్ఛేదం దస్సేత్వా, యథాస్సా పరిచ్ఛేదో పఞ్ఞాయతి, ఏవం భాసతీతి అత్థో. అత్థసంహితన్తి అనేకేహిపి నయేహి విభజన్తేన పరియాదాతుం అసక్కుణేయ్యతాయ అత్థసమ్పన్నం భాసతి. యం వా సో అత్థవాదీ అత్థం వదతి, తేన అత్థేన సంహితత్తా అత్థసంహితం వాచం భాసతి, న అఞ్ఞం నిక్ఖిపిత్వా అఞ్ఞం భాసతీతి వుత్తం హోతి.

బీజగామభూతగామసమారమ్భాతి మూలబీజం ఖన్ధబీజం ఫళుబీజం అగ్గబీజం బీజబీజన్తి పఞ్చవిధస్స బీజగామస్స చేవ యస్స కస్సచి నీలతిణరుక్ఖాదికస్స భూతగామస్స చ సమారమ్భా, ఛేదనభేదనపచనాదిభావేన వికోపనా పటివిరతోతి అత్థో.