౫. పఞ్చమపణ్ణాసకం

(౨౧) ౧. సప్పురిసవగ్గో

౧-౬. సిక్ఖాపదసుత్తవణ్ణనా

౨౦౧. పఞ్చమస్స పఠమే అసప్పురిసన్తి లామకపురిసం తుచ్ఛపురిసం మూళ్హపురిసం అవిజ్జాయ అన్ధీకతం బాలం. అసప్పురిసతరన్తి అతిరేకేన అసప్పురిసం. ఇతరే ద్వే వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బా. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. యథా చేత్థ, ఏవం ఇతో పరేసు పఞ్చసు. ఏతేసు హి పఠమం పఞ్చవేరవసేన దేసితం, దుతియం అస్సద్ధమ్మవసేన, తతియం కాయవచీద్వారవసేన, చతుత్థం మనోద్వారవసేన, పఞ్చమం అట్ఠమిచ్ఛత్తవసేన, ఛట్ఠం దసమిచ్ఛత్తవసేన.

౭-౧౦. పాపధమ్మసుత్తచతుక్కవణ్ణనా

౨౦౭-౨౧౦. సత్తమే పాపన్తి లామకం సంకిలిట్ఠపుగ్గలం. కల్యాణన్తి భద్దకం అనవజ్జపుగ్గలం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. అట్ఠమేపి ఏసేవ నయో. నవమే పాపధమ్మన్తి లామకధమ్మం. కల్యాణధమ్మన్తి అనవజ్జధమ్మం. సేసమేత్థ ఉత్తానత్థమేవ. దసమేపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం వగ్గే దససుపి సుత్తేసు అగారియప్పటిపదా కథితా. సచేపి సోతాపన్నసకదాగామినో హోన్తి, వట్టతియేవాతి.

సప్పురిసవగ్గో పఠమో.

(౨౨) ౨. పరిసావగ్గో

౧. పరిసాసుత్తవణ్ణనా

౨౧౧. దుతియస్స పఠమే పరిసం దూసేన్తీతి పరిసదూసనా. పరిసం సోభేన్తీతి పరిససోభనా.

౨. దిట్ఠిసుత్తవణ్ణనా

౨౧౨. దుతియే మనోదుచ్చరితే పరియాపన్నాపి మిచ్ఛాదిట్ఠి మహాసావజ్జతాయ విసుం వుత్తా, తస్సా చ పటిపక్ఖవసేన సమ్మాదిట్ఠి.

౩. అకతఞ్ఞుతాసుత్తవణ్ణనా

౨౧౩. తతియే అకతఞ్ఞుతా అకతవేదితాతి అకతఞ్ఞుతాయ అకతవేదితాయ. ఉభయమ్పేతం అత్థతో ఏకమేవ. సుక్కపక్ఖేపి ఏసేవ నయో.

౪-౭. పాణాతిపాతీసుత్తాదివణ్ణనా

౨౧౪-౨౧౭. చతుత్థం చతున్నం కమ్మకిలేసానం తప్పటిపక్ఖస్స చ వసేన వుత్తం, పఞ్చమం సుక్కపక్ఖానం ఆదితో చతున్నం మిచ్ఛత్తానం వసేన, ఛట్ఠం అవసేసానం చతున్నం, సత్తమం అనరియవోహారఅరియవోహారానం. తథా అట్ఠమనవమదసమాని సప్పటిపక్ఖానం అస్సద్ధమ్మానం వసేన వుత్తాని. సబ్బసుత్తేసు పన సుక్కపక్ఖధమ్మా లోకియలోకుత్తరమిస్సకావ కథితా. నవసు సుత్తేసు కిఞ్చాపి ‘‘సగ్గే’’తి వుత్తం, తయో పన మగ్గా తీణి చ ఫలాని లబ్భన్తియేవాతి.

పరిసావగ్గో దుతియో.

(౨౩) ౩. దుచ్చరితవగ్గవణ్ణనా

౨౨౧-౨౩౧. తతియస్స పఠమాదీని ఉత్తానత్థానేవ. దసమే యో చిన్తేత్వా కబ్యం కరోతి, అయం చిన్తాకవి నామ. యో సుత్వా కరోతి, అయం సుతకవి నామ. యో ఏకం అత్థం నిస్సాయ కరోతి, అయం అత్థకవి నామ. యో తఙ్ఖణఞ్ఞేవ వఙ్గీసత్థేరో వియ అత్తనో పటిభానేన కరోతి, అయం పటిభానకవి నామాతి.

దుచ్చరితవగ్గో తతియో.

(౨౪) ౪. కమ్మవగ్గో

౧. సంఖిత్తసుత్తవణ్ణనా

౨౩౨. చతుత్థస్స పఠమే కణ్హన్తి కాళకం దసఅకుసలకమ్మపథకమ్మం. కణ్హవిపాకన్తి అపాయే నిబ్బత్తనతో కాళకవిపాకం. సుక్కన్తి పణ్డరకం కుసలకమ్మపథకమ్మం. సుక్కవిపాకన్తి సగ్గే నిబ్బత్తనతో పణ్డరకవిపాకం. కణ్హసుక్కన్తి మిస్సకకమ్మం. కణ్హసుక్కవిపాకన్తి సుఖదుక్ఖవిపాకం. మిస్సకకమ్మఞ్హి కత్వా అకుసలేన తిరచ్ఛానయోనియం మఙ్గలహత్థిట్ఠానాదీసు ఉప్పన్నో కుసలేన పవత్తే సుఖం వేదియతి. కుసలేన రాజకులేపి నిబ్బత్తో అకుసలేన పవత్తే దుక్ఖం వేదియతి. అకణ్హం అసుక్కన్తి కమ్మక్ఖయకరం చతుమగ్గఞాణం అధిప్పేతం. తఞ్హి యది కణ్హం భవేయ్య, కణ్హవిపాకం దదేయ్య. యది సుక్కం భవేయ్య, సుక్కవిపాకం దదేయ్య. ఉభయవిపాకస్స పన అప్పదానతో అకణ్హం అసుక్కన్తి అయమేత్థ అత్థో.

౨. విత్థారసుత్తవణ్ణనా

౨౩౩. దుతియే సబ్యాబజ్ఝన్తి సదోసం. కాయసఙ్ఖారన్తి కాయద్వారచేతనం. అభిసఙ్ఖరోతీతి ఆయూహతి సమ్పిణ్డేతి. సేసద్వయేపి ఏసేవ నయో. సబ్యాబజ్ఝం లోకన్తి సదుక్ఖం లోకం. సబ్యాబజ్ఝా ఫస్సాతి సదుక్ఖా విపాకఫస్సా. సబ్యాబజ్ఝం వేదనం వేదియతీతి సాబాధం విపాకవేదనం వేదియతి. ఏకన్తదుక్ఖన్తి ఏకన్తేనేవ దుక్ఖం, న సుఖసమ్మిస్సం. సేయ్యథాపి సత్తా నేరయికాతి ఏత్థ సేయ్యథాపీతి నిదస్సనత్థే నిపాతో. తేన కేవలం నేరయికసత్తే దస్సేతి, అఞ్ఞే పన తంసరిక్ఖకా నామ నత్థి. ఇమినా ఉపాయేన సబ్బత్థ అత్థో వేదితబ్బో. సేయ్యథాపి మనుస్సాతిఆదీసు పన మనుస్సానం తావ కాలేన సుఖా వేదనా ఉప్పజ్జతి, కాలేన దుక్ఖా వేదనా. ఏకచ్చే చ దేవాతి ఏత్థ పన కామావచరదేవా దట్ఠబ్బా. తేసఞ్హి మహేసక్ఖతరా దేవతా దిస్వా నిసిన్నాసనతో వుట్ఠానం, పారుతఉత్తరాసఙ్గస్స ఓతారణం, అఞ్జలిపగ్గణ్హనన్తిఆదీనం వసేన కాలేన దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, దిబ్బసమ్పత్తిం అనుభవన్తానం కాలేన సుఖం. ఏకచ్చే చ వినిపాతికాతి ఏత్థ వేమానికపేతా దట్ఠబ్బా. తే నిరన్తరమేవ ఏకస్మిం కాలే సుఖం, ఏకస్మిం కాలే దుక్ఖం వేదియన్తి. నాగసుపణ్ణహత్థిఅస్సాదయో పన మనుస్సా వియ వోకిణ్ణసుఖదుక్ఖావ హోన్తి. పహానాయ యా చేతనాతి ఏత్థ వివట్టగామినీ మగ్గచేతనా వేదితబ్బా. సా హి కమ్మక్ఖయాయ సంవత్తతీతి.

౩. సోణకాయనసుత్తవణ్ణనా

౨౩౪. తతియే సిఖామోగ్గల్లానోతి సీసమజ్ఝే ఠితాయ మహతియా సిఖాయ సమన్నాగతో మోగ్గల్లానగోత్తో బ్రాహ్మణో. పురిమానీతి అతీతానన్తరదివసతో పట్ఠాయ పురిమాని, దుతియాదితో పట్ఠాయ పురిమతరాని వేదితబ్బాని. సోణకాయనోతి తస్సేవ అన్తేవాసికో. కమ్మసచ్చాయం భో లోకోతి భో అయం లోకో కమ్మసభావో. కమ్మసమారమ్భట్ఠాయీతి కమ్మసమారమ్భేన తిట్ఠతి. కమ్మం ఆయూహన్తోవ తిట్ఠతి, అనాయూహన్తో ఉచ్ఛిజ్జతీతి దీపేతి. సేసం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ.

౪-౯. సిక్ఖాపదసుత్తాదివణ్ణనా

౨౩౫. చతుత్థాదీనిపి ఉత్తానత్థానేవ. మగ్గఙ్గేసు పన యస్మా సతియా ఉపట్ఠపేత్వా పఞ్ఞాయ పరిచ్ఛిన్దతి, తస్మా ఉభయమేవ కమ్మం. సేసా అఙ్గానేవ హోన్తి, నో కమ్మన్తి వుత్తం. బోజ్ఝఙ్గేసుపి ఏసేవ నయో. అభిధమ్మే పన సబ్బమ్పేతం అవిసేసేన చేతనాసమ్పయుత్తకమ్మన్తేవ వణ్ణితం.

౧౦. సమణసుత్తవణ్ణనా

౨౪౧. దసమే ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ సాసనే. అయం పన నియమో సేసపదేసుపి వేదితబ్బో. దుతియాదయోపి హి సమణా ఇధేవ, న అఞ్ఞత్థ. సుఞ్ఞాతి రిత్తా తుచ్ఛా. పరప్పవాదాతి చత్తారో సస్సతవాదా, చత్తారో ఏకచ్చసస్సతికా, చత్తారో అన్తానన్తికా, చత్తారో అమరావిక్ఖేపికా, ద్వే అధిచ్చసముప్పన్నికా, సోళస సఞ్ఞివాదా, అట్ఠ అసఞ్ఞివాదా, అట్ఠ నేవసఞ్ఞినాసఞ్ఞివాదా, సత్త ఉచ్ఛేదవాదా, పఞ్చ దిట్ఠధమ్మనిబ్బానవాదాతి ఇమే సబ్బేపి బ్రహ్మజాలే ఆగతద్వాసట్ఠిదిట్ఠియో ఇతో బాహిరానం పరేసం పవాదా పరప్పవాదా నామ. తే సబ్బేపి ఇమేహి చతూహి ఫలట్ఠకసమణేహి సుఞ్ఞా. న హి తే ఏత్థ సన్తి. న కేవలఞ్చ ఏతేహేవ సుఞ్ఞా, చతూహి పన మగ్గట్ఠకసమణేహిపి, చతున్నం మగ్గానం అత్థాయ ఆరద్ధవిపస్సకేహిపీతి ద్వాదసహిపి సమణేహి సుఞ్ఞా ఏవ. ఇదమేవ అత్థం సన్ధాయ భగవతా మహాపరినిబ్బానే (దీ. ని. ౨.౨౧౪) వుత్తం –

‘‘ఏకూనతింసో వయసా సుభద్ద,

యం పబ్బజిం కింకుసలానుఏసీ;

వస్సాని పఞ్ఞాస సమాధికాని,

యతో అహం పబ్బజితో సుభద్ద;

ఞాయస్స ధమ్మస్స పదేసవత్తీ,

ఇతో బహిద్ధా సమణోపి నత్థి’’.

‘‘దుతియోపి సమణో నత్థి, తతియోపి సమణో నత్థి, చతుత్థోపి సమణో నత్థి, సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేహి అఞ్ఞేహీ’’తి. ఏత్థ హి పదేసవత్తీతి ఆరద్ధవిపస్సకో అధిప్పేతో. తస్మా సోతాపత్తిమగ్గస్స ఆరద్ధవిపస్సకం మగ్గట్ఠం ఫలట్ఠన్తి తయోపి ఏకతో కత్వా ‘‘సమణోపి నత్థీ’’తి ఆహ, సకదాగామిమగ్గస్స ఆరద్ధవిపస్సకం మగ్గట్ఠం ఫలట్ఠన్తి తయోపి ఏకతో కత్వా ‘‘దుతియోపి సమణో నత్థీ’’తి ఆహ. ఇతరేసుపి ద్వీసు ఏసేవ నయో. ఏకాదసమం ఉత్తానత్థమేవాతి.

కమ్మవగ్గో చతుత్థో.

(౨౫) ౫. ఆపత్తిభయవగ్గో

౧. సఙ్ఘభేదకసుత్తవణ్ణనా

౨౪౩. పఞ్చమస్స పఠమే అపి ను తం, ఆనన్ద, అధికరణన్తి వివాదాధికరణాదీసు అఞ్ఞతరం అధికరణం భిక్ఖుసఙ్ఘస్స ఉప్పజ్జి, సత్థా తస్స వూపసన్తభావం పుచ్ఛన్తో ఏవమాహ. కుతో తం, భన్తేతి, భన్తే, కుతో కిన్తి కేన కారణేన తం అధికరణం వూపసమిస్సతీతి వదతి. కేవలకప్పన్తి సకలం సమన్తతో. సఙ్ఘభేదాయ ఠితోతి సఙ్ఘేన సద్ధిం వాదత్థాయ కథితం పటికథేన్తోవ ఠితో. తత్రాయస్మాతి తస్మిం ఏవం ఠితే ఆయస్మా అనురుద్ధో. న ఏకవాచికమ్పి భణితబ్బం మఞ్ఞతీతి ‘‘మా, ఆవుసో, సఙ్ఘేన సద్ధిం ఏవం అవచా’’తి ఏకవచనమ్పి వత్తబ్బం న మఞ్ఞతి. వోయుఞ్జతీతి అనుయుఞ్జతి అనుయోగం ఆపజ్జతి. అత్థవసేతి కారణవసే. నాసేస్సన్తీతి ఉపోసథప్పవారణం ఉపగన్తుం అదత్వా నిక్కడ్ఢిస్సన్తి. సేసం పాళివసేనేవ వేదితబ్బం.

౨. ఆపత్తిభయసుత్తవణ్ణనా

౨౪౪. దుతియే ఖురముణ్డం కరిత్వాతి పఞ్చ సిఖణ్డకే ఠపేత్వా ఖురేన ముణ్డం కరిత్వా. ఖరస్సరేనాతి కక్ఖళసద్దేన. పణవేనాతి వజ్ఝభేరియా. థలట్ఠస్సాతి ఏకమన్తే ఠితస్స. సీసచ్ఛేజ్జన్తి సీసచ్ఛేదారహం. యత్ర హి నామాతి యం నామ. సో వతస్సాహన్తి సో వత అహం అస్సం, యం ఏవరూపం పాపం న కరేయ్యన్తి అత్థో. యథాధమ్మం పటికరిస్సతీతి ధమ్మానురూపం పటికరిస్సతి, సామణేరభూమియం ఠస్సతీతి అత్థో. కాళవత్థం పరిధాయాతి కాళపిలోతికం నివాసేత్వా. మోసల్లన్తి ముసలాభిపాతారహం. యథాధమ్మన్తి ఇధ ఆపత్తితో వుట్ఠాయ సుద్ధన్తే పతిట్ఠహన్తో యథాధమ్మం కరోతి నామ. భస్మపుటన్తి ఛారికాభణ్డికం. గారయ్హం భస్మపుటన్తి గరహితబ్బఛారికాపుటేన మత్థకే అభిఘాతారహం. యథాధమ్మన్తి ఇధ ఆపత్తిం దేసేన్తో యథాధమ్మం పటికరోతి నామ. ఉపవజ్జన్తి ఉపవాదారహం. పాటిదేసనీయేసూతి పటిదేసేతబ్బేసు. ఇమినా సబ్బాపి సేసాపత్తియో సఙ్గహితా. ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి ఆపత్తిభయానీతి, భిక్ఖవే, ఇమాని చత్తారి ఆపత్తిం నిస్సాయ ఉప్పజ్జనకభయాని నామాతి.

౩. సిక్ఖానిసంససుత్తవణ్ణనా

౨౪౫. తతియే సిక్ఖా ఆనిసంసా ఏత్థాతి సిక్ఖానిసంసం. పఞ్ఞా ఉత్తరా ఏత్థాతి పఞ్ఞుత్తరం. విముత్తి సారో ఏత్థాతి విముత్తిసారం. సతి ఆధిపతేయ్యా ఏత్థాతి సతాధిపతేయ్యం. ఏతేసం హి సిక్ఖాదిసఙ్ఖాతానం ఆనిసంసాదీనం అత్థాయ వుస్సతీతి వుత్తం హోతి. ఆభిసమాచారికాతి ఉత్తమసమాచారికా. వత్తవసేన పఞ్ఞత్తసీలస్సేతం అధివచనం. తథా తథా సో తస్సా సిక్ఖాయాతి తథా తథా సో సిక్ఖాకామో భిక్ఖు తస్మిం సిక్ఖాపదే.

ఆదిబ్రహ్మచరియికాతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతానం చతున్నం మహాసీలానమేతం అధివచనం. సబ్బసోతి సబ్బాకారేన. ధమ్మాతి చతుసచ్చధమ్మా. పఞ్ఞాయ సమవేక్ఖితా హోన్తీతి సహవిపస్సనాయ మగ్గపఞ్ఞాయ సుదిట్ఠా హోన్తి. విముత్తియా ఫుసితా హోన్తీతి అరహత్తఫలవిముత్తియా ఞాణఫస్సేన ఫుట్ఠా హోన్తి. అజ్ఝత్తంయేవ సతి సూపట్ఠితా హోతీతి నియకజ్ఝత్తేయేవ సతి సుట్ఠు ఉపట్ఠితా హోతి. పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామి. పఞ్ఞాయ సమవేక్ఖిస్సామీతి ఇధాపి విపస్సనాపఞ్ఞా అధిప్పేతా. ఫుసితం వా ధమ్మం తత్థ తత్థ పఞ్ఞాయ అనుగ్గహేస్సామీతి ఏత్థ పన మగ్గపఞ్ఞావ అధిప్పేతా.

౪. సేయ్యాసుత్తవణ్ణనా

౨౪౬. చతుత్థే పేతాతి కాలకతా వుచ్చన్తి. ఉత్తానా సేన్తీతి తే యేభుయ్యేన ఉత్తానకావ సయన్తి. అథ వా పేత్తివిసయే నిబ్బత్తా పేతా నామ, తే అప్పమంసలోహితత్తా అట్ఠిసఙ్ఘాతజటితా ఏకేన పస్సేన సయితుం న సక్కోన్తి, ఉత్తానావ సేన్తి. అనత్తమనో హోతీతి తేజుస్సదత్తా సీహో మిగరాజా ద్వే పురిమపాదే ఏకస్మిం, పచ్ఛిమపాదే ఏకస్మిం ఠానే ఠపేత్వా నఙ్గుట్ఠం అన్తరసత్థిమ్హి పక్ఖిపిత్వా పురిమపాదపచ్ఛిమపాదనఙ్గుట్ఠానం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా ద్విన్నం పురిమపాదానం మత్థకే సీసం ఠపేత్వా సయతి. దివసమ్పి సయిత్వా పబుజ్ఝమానో న ఉత్తసన్తో పబుజ్ఝతి, సీసం పన ఉక్ఖిపిత్వా పురిమపాదాదీనం ఠితోకాసం సల్లక్ఖేత్వా సచే కిఞ్చి ఠానం విజహిత్వా ఠితం హోతి, ‘‘నయిదం తుయ్హం జాతియా, న సూరభావస్స అనురూప’’న్తి అనత్తమనో హుత్వా తత్థేవ సయతి, న గోచరాయ పక్కమతి. ఇదం సన్ధాయ వుత్తం – ‘‘అనత్తమనో హోతీ’’తి. అవిజహిత్వా ఠితే పన ‘‘తుయ్హం జాతియా చ సూరభావస్స చ అనురూపమిద’’న్తి హట్ఠతుట్ఠో ఉట్ఠాయ సీహవిజమ్భనం విజమ్భిత్వా కేసరభారం విధునిత్వా తిక్ఖత్తుం సీహనాదం నదిత్వా గోచరాయ పక్కమతి. తేన వుత్తం – ‘‘అత్తమనో హోతీ’’తి.

౫. థూపారహసుత్తవణ్ణనా

౨౪౭. పఞ్చమే రాజా చక్కవత్తీతి ఏత్థ కస్మా భగవా అగారమజ్ఝే వసిత్వా కాలకతస్స రఞ్ఞో థూపకరణం అనుజానాతి, న సీలవతో పుథుజ్జనభిక్ఖుస్సాతి? అనచ్ఛరియత్తా. పుథుజ్జనభిక్ఖూనఞ్హి థూపే అనుఞ్ఞాయమానే తమ్బపణ్ణిదీపే తావ థూపానం ఓకాసో న భవేయ్య, తథా అఞ్ఞేసు ఠానేసు. తస్మా ‘‘అనచ్ఛరియా తే భవిస్సన్తీ’’తి నానుజానాతి. చక్కవత్తీ రాజా ఏకోవ నిబ్బత్తతి, తేనస్స థూపో అచ్ఛరియో హోతి. పుథుజ్జనసీలవతో పన పరినిబ్బుతభిక్ఖునో వియ మహన్తమ్పి సక్కారం కాతుం వట్టతియేవ. ఛట్ఠసత్తమాని ఉత్తానత్థానేవ.

౮. పఠమవోహారసుత్తవణ్ణనా

౨౫౦. అట్ఠమే అనరియవోహారాతి అనరియానం కథా. సేసేసుపి ఏసేవ నయో.

ఆపత్తిభయవగ్గో పఞ్చమో.

పఞ్చమపణ్ణాసకం నిట్ఠితం.