౧. తిత్థాయతనసుత్తవణ్ణనా

౬౨. దుతియస్స పఠమే తిత్థాయతనానీతి తిత్థభూతాని ఆయతనాని, తిత్థియానం వా ఆయతనాని. తత్థ తిత్థం జానితబ్బం, తిత్థకరా జానితబ్బా, తిత్థియా జానితబ్బా, తిత్థియసావకా జానితబ్బా. తిత్థం నామ ద్వాసట్ఠి దిట్ఠియో. తిత్థికరా నామ తాసం దిట్ఠీనం ఉప్పాదకా. తిత్థియా నామ యేసం తా దిట్ఠియో రుచ్చన్తి ఖమన్తి. తిత్థియసావకా నామ తేసం పచ్చయదాయకా. ఆయతనన్తి ‘‘కమ్బోజో అస్సానం ఆయతనం, గున్నం దక్ఖిణాపథో ఆయతన’’న్తి ఏత్థ సఞ్జాతిట్ఠానం ఆయతనం నామ.

‘‘మనోరమే ఆయతనే, సేవన్తి నం విహఙ్గమా;

ఛాయం ఛాయత్థినో యన్తి, ఫలత్థం ఫలభోజినో’’తి. (అ. ని. ౫.౩౮) –

ఏత్థ సమోసరణట్ఠానం. ‘‘పఞ్చిమాని, భిక్ఖవే, విముత్తాయతనానీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౬) ఏత్థ కారణం. తం ఇధ సబ్బమ్పి లబ్భతి. సబ్బేపి హి దిట్ఠిగతికా సఞ్జాయమానా ఇమేసుయేవ తీసు ఠానేసు సఞ్జాయన్తి, సమోసరణమానాపి ఏతేసుయేవ తీసు ఠానేసు సమోసరన్తి సన్నిపతన్తి, దిట్ఠిగతికభావే చ నేసం ఏతానేవ తీణి కారణానీతి తిత్థభూతాని సఞ్జాతిఆదినా అత్థేన ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. తేనేవత్థేన తిత్థియానం ఆయతనానీతిపి తిత్థాయతనాని. సమనుయుఞ్జియమానానీతి కా నామేతా దిట్ఠియోతి ఏవం పుచ్ఛియమానాని. సమనుగాహియమానానీతి కింకారణా ఏతా దిట్ఠియో ఉప్పన్నాతి ఏవం సమ్మా అనుగ్గాహియమానాని. సమనుభాసియమానానీతి పటినిస్సజ్జేథ ఏతాని పాపకాని దిట్ఠిగతానీతి ఏవం సమ్మా అనుసాసియమానాని. అపిచ తీణిపి ఏతాని అనుయోగపుచ్ఛావేవచనానేవ. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం – ‘‘సమనుయుఞ్జతీతి వా సమనుగ్గాహతీతి వా సమనుభాసతీతి వా ఏసేసే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞేవా’’తి.

పరమ్పి గన్త్వాతి ఆచరియపరమ్పరా లద్ధిపరమ్పరా అత్తభావపరమ్పరాతి ఏతేసు యంకిఞ్చి పరమ్పరం గన్త్వాపి. అకిరియాయ సణ్ఠహన్తీతి అకిరియమత్తే సంతిట్ఠన్తి. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో పుబ్బేకతవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో పుబ్బేకతవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో పుబ్బేకతవాదీ. అమ్హాకం ఆచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో ఇస్సరనిమ్మానవాదీ. అమ్హాకం ఆచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ, అమ్హాకం పాచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ, అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో అహేతుఅపచ్చయవాదీ’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని హి ఏతాని ఆచరియపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియో పుబ్బేకతలద్ధికో, అమ్హాకం పాచరియో…పే… అమ్హాకం ఆచరియపాచరియో అహేతుఅపచ్చయలద్ధికో’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని లద్ధిపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ‘‘అమ్హాకం ఆచరియస్స అత్తభావో పుబ్బేకతహేతు, అమ్హాకం పాచరియస్స…పే… అమ్హాకం ఆచరియపాచరియస్స అత్తభావో అహేతు అపచ్చయో’’తి ఏవం గచ్ఛన్తాని అత్తభావపరమ్పరం గచ్ఛన్తి నామ. ఏవం పన సువిదూరమ్పి గచ్ఛన్తాని అకిరియమత్తేయేవ సణ్ఠహన్తి, ఏకోపి ఏతేసం దిట్ఠిగతికానం కత్తా వా కారేతా వా న పఞ్ఞాయతి.

పురిసపుగ్గలోతి సత్తో. కామఞ్చ పురిసోతిపి వుత్తే పుగ్గలోతిపి వుత్తే సత్తోయేవ వుత్తో హోతి, అయం పన సమ్ముతికథా నామ యో యథా జానాతి, తస్స తథా వుచ్చతి. పటిసంవేదేతీతి అత్తనో సన్తానే ఉప్పన్నం జానాతి పటిసంవిదితం కరోతి, అనుభవతి వా. పుబ్బేకతహేతూతి పుబ్బేకతకారణా, పుబ్బేకతకమ్మపచ్చయేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. ఇమినా కమ్మవేదనఞ్చ కిరియవేదనఞ్చ పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యే వా ఇమే పిత్తసముట్ఠానా ఆబాధా సేమ్హసముట్ఠానా వాతసముట్ఠానా సన్నిపాతికా ఉతుపరిణామజా విసమపరిహారజా ఓపక్కమికా ఆబాధా కమ్మవిపాకజా ఆబాధాతి అట్ఠ రోగా వుత్తా, తేసు సత్త పటిక్ఖిపిత్వా ఏకం విపాకవేదనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే దిట్ఠధమ్మవేదనీయం ఉపపజ్జవేదనీయం అపరపరియాయవేదనీయన్తి తయో కమ్మరాసయో వుత్తా, తేసుపి ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకం అపరపరియాయకమ్మంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే దిట్ఠధమ్మవేదనీయో విపాకో ఉపపజ్జవేదనీయో అపరపరియాయవేదనీయోతి తయో విపాకరాసయో వుత్తా, తేసుపి ద్వే పటిబాహిత్వా ఏకం అపరపరియాయవిపాకమేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి. యేపిమే కుసలచేతనా అకుసలచేతనా విపాకచేతనా కిరియచేతనాతి చత్తారో చేతనారాసయో వుత్తా, తేసుపి తయో పటిబాహిత్వా ఏకం విపాకచేతనంయేవ సమ్పటిచ్ఛన్తి.

ఇస్సరనిమ్మానహేతూతి ఇస్సరనిమ్మానకారణా, ఇస్సరేన నిమ్మితత్తా పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయం హి తేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బేకతేన వా అహేతుఅపచ్చయా వా పటిసంవేదితుం నామ న సక్కా, ఇస్సరనిమ్మానకారణాయేవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు అట్ఠసు రోగేసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బే పటిబాహన్తి, హేట్ఠా వుత్తేసు చ తీసు కమ్మరాసీసు తీసు విపాకరాసీసు చతూసు చేతనారాసీసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బేపి పటిబాహన్తి.

అహేతుఅపచ్చయాతి హేతుఞ్చ పచ్చయఞ్చ వినా, అకారణేనేవ పటిసంవేదేతీతి అత్థో. అయఞ్హి నేసం అధిప్పాయో – ఇమా తిస్సో వేదనా పచ్చుప్పన్నే అత్తనా కతమూలకేన వా ఆణత్తిమూలకేన వా పుబ్బేకతేన వా ఇస్సరనిమ్మానహేతునా వా పటిసంవేదితుం నామ న సక్కా, అహేతుఅపచ్చయాయేవ పన ఇమా పటిసంవేదేతీతి. ఏవంవాదినో పనేతే హేట్ఠా వుత్తేసు రోగాదీసు ఏకమ్పి అసమ్పటిచ్ఛిత్వా సబ్బం పటిబాహన్తి.

ఏవం సత్థా మాతికం నిక్ఖిపిత్వా ఇదాని తం విభజిత్వా దస్సేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం వదామీతి లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఏవం వదామీతి దస్సేతి. లద్ధిఞ్హి అప్పతిట్ఠాపేత్వా నిగ్గయ్హమానా లద్ధితో లద్ధిం సఙ్కమన్తి, భో గోతమ, న మయం పుబ్బేకతవాదం వదామాతిఆదీని వదన్తి. లద్ధియా పన పతిట్ఠాపితాయ సఙ్కమితుం అలభన్తా సునిగ్గహితా హోన్తి, ఇతి నేసం లద్ధిపతిట్ఠాపనత్థం ఏవం వదామీతి ఆహ. తేనహాయస్మన్తోతి తేన హి ఆయస్మన్తో. కిం వుత్తం హోతి – యది ఏతం సచ్చం, ఏవం సన్తే తేన తుమ్హాకం వాదేన. పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి పుబ్బేకతహేతూతి యే కేచి లోకే పాణం అతిపాతేన్తి, సబ్బే తే పుబ్బేకతహేతు పాణాతిపాతినో భవిస్సన్తి. కింకారణా? న హి పాణాతిపాతకమ్మం అత్తనా కతమూలకేన న ఆణత్తిమూలకేన న ఇస్సరనిమ్మానహేతునా న అహేతుఅపచ్చయా సక్కా పటిసంవేదేతుం, పుబ్బేకతహేతుయేవ పటిసంవేదేతీతి అయం వో లద్ధి. యథా చ పాణాతిపాతినో, ఏవం పాణాతిపాతా విరమన్తాపి పుబ్బేకతహేతుయేవ విరమిస్సన్తీతి. ఇతి భగవా తేసంయేవ లద్ధిం గహేత్వా తేసం నిగ్గహం ఆరోపేతి. ఇమినా నయేన అదిన్నాదాయినోతిఆదీసుపి యోజనా వేదితబ్బా.

సారతో పచ్చాగచ్ఛతన్తి సారభావేన గణ్హన్తానం. ఛన్దోతి కత్తుకమ్యతాఛన్దో. ఇదం వా కరణీయం ఇదం వా అకరణీయన్తి ఏత్థ అయం అధిప్పాయో – ఇదం వా కరణీయన్తి కత్తబ్బస్స కరణత్థాయ, ఇదం వా అకరణీయన్తి అకత్తబ్బస్స అకరణత్థాయ కత్తుకమ్యతా వా పచ్చత్తపురిసకారో వా న హోతి. ఛన్దవాయామేసు వా అసన్తేసు ‘‘ఇదం కత్తబ్బ’’న్తిపి ‘‘ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తిపి న హోతి. ఇతి కరణీయాకరణీయే ఖో పన సచ్చతో థేతతో అనుపలబ్భియమానేతి ఏవం కత్తబ్బే చ అకత్తబ్బే చ భూతతో థిరతో అపఞ్ఞాయమానే అలబ్భమానే. యది హి కత్తబ్బం కాతుం అకత్తబ్బతో చ విరమితుం లభేయ్య, కరణీయాకరణీయం సచ్చతో థేతతో ఉపలబ్భేయ్య. యస్మా పన ఉభయమ్పి తం ఏస నుపలబ్భతి, తస్మా తం సచ్చతో థేతతో న ఉపలబ్భతి, ఏవం తస్మిం చ అనుపలబ్భియమానేతి అత్థో. ముట్ఠస్సతీనన్తి నట్ఠస్సతీనం విస్సట్ఠస్సతీనం. అనారక్ఖానం విహరతన్తి ఛసు ద్వారేసు నిరారక్ఖానం విహరన్తానం. న హోతి పచ్చత్తం సహధమ్మికో సమణవాదోతి ఏవం భూతానం తుమ్హాకం వా అఞ్ఞేసం వా మయం సమణాతి పచ్చత్తం సకారణో సమణవాదో న హోతి న ఇజ్ఝతి. సమణాపి హి పుబ్బేకతకారణాయేవ హోన్తి, అస్సమణాపి పుబ్బేకతకారణాయేవాతి. సహధమ్మికోతి సకారణో. నిగ్గహో హోతీతి మమ నిగ్గహో హోతి, తే పన నిగ్గహితా హోన్తీతి.

ఏవం పుబ్బేకతవాదినో నిగ్గహేత్వా ఇదాని ఇస్సరనిమ్మానవాదినో నిగ్గహేతుం తత్ర, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తస్సత్థో పుబ్బేకతవాదే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో, తథా అహేతుకవాదేపి.

ఏవం ఇమేసం తిత్థాయతనానం పరమ్పి గన్త్వా అకిరియాయ సణ్ఠహనభావేన తుచ్ఛభావం అనియ్యానికభావం, అసారభావేన థుసకోట్టనసదిసతం ఆపజ్జనభావేన అగ్గిసఞ్ఞాయ ధమమానఖజ్జుపనకసరిక్ఖతం తందిట్ఠికానం పురిమస్సపి మజ్ఝిమస్సపి పచ్ఛిమస్సపి అత్థదస్సనతాయ అభావేన అన్ధవేణూపమతం సద్దమత్తేనేవ తాని గహేత్వా సారదిట్ఠికానం పథవియం పతితస్స బేలువపక్కస్స దద్దభాయితసద్దం సుత్వా ‘‘పథవీ సంవట్టమానా ఆగచ్ఛతీ’’తి సఞ్ఞాయ పలాయన్తేన ససకేన సరిక్ఖభావఞ్చ దస్సేత్వా ఇదాని అత్తనా దేసితస్స ధమ్మస్స సారభావఞ్చేవ నియ్యానికభావఞ్చ దస్సేతుం అయం ఖో పన, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తత్థ అనిగ్గహితోతి అఞ్ఞేహి అనిగ్గహితో నిగ్గహేతుం అసక్కుణేయ్యో. అసంకిలిట్ఠోతి నిక్కిలేసో పరిసుద్ధో, ‘‘సంకిలిట్ఠం నం కరిస్సామా’’తి పవత్తేహిపి తథా కాతుం అసక్కుణేయ్యో. అనుపవజ్జోతి ఉపవాదవినిముత్తో. అప్పటికుట్ఠోతి ‘‘కిం ఇమినా హరథ న’’న్తి ఏవం అప్పటిబాహితో, అనుపక్కుట్ఠో వా. విఞ్ఞూహీతి పణ్డితేహి. అపణ్డితానఞ్హి అజానిత్వా కథేన్తానం వచనం అప్పమాణం. తస్మా విఞ్ఞూహీతి ఆహ.

ఇదాని తస్స ధమ్మస్స దస్సనత్థం ‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే’’తి పఞ్హం పుచ్ఛిత్వా ‘‘ఇమా ఛ ధాతుయో’’తిఆదినా నయేన మాతికం నిక్ఖిపిత్వా యథాపటిపాటియా విభజిత్వా దస్సేన్తో పున ఇమా ఛ ధాతుయోతిఆదిమాహ. తత్థ ధాతుయోతి సభావా. నిజ్జీవనిస్సత్తభావప్పకాసకో హి సభావట్ఠో ధాత్వట్ఠో నామ. ఫస్సాయతనానీతి విపాకఫస్సానం ఆకరట్ఠేన ఆయతనాని. మనోపవిచారాతి వితక్కవిచారపాదేహి అట్ఠారససు ఠానేసు మనస్స ఉపవిచారా.

పథవీధాతూతి పతిట్ఠాధాతు. ఆపోధాతూతి ఆబన్ధనధాతు. తేజోధాతూతి పరిపాచనధాతు. వాయోధాతూతి విత్థమ్భనధాతు. ఆకాసధాతూతి అసమ్ఫుట్ఠధాతు. విఞ్ఞాణధాతూతి విజాననధాతు. ఏవమిదం ధాతుకమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఖో పనేతం సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి, విత్థారతోవ వట్టతి. ఇమస్మిం పన తిత్థాయతనసుత్తే ఇదం సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఉభయథాపి కథేతుం వట్టతి.

సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన కమ్మట్ఠానం పరిగ్గణ్హన్తోపి ఏవం పరిగ్గణ్హాతి – పథవీధాతు ఆపోధాతు తేజోధాతు వాయోధాతూతి ఇమాని చత్తారి మహాభూతాని, ఆకాసధాతు ఉపాదారూపం. ఏకస్మిం చ ఉపాదారూపే దిట్ఠే సేసాని తేవీసతి దిట్ఠానేవాతి సల్లక్ఖేతబ్బాని. విఞ్ఞాణధాతూతి చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సహజాతా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా నామ. చత్తారి పన మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదారూపం రూపక్ఖన్ధో నామ. తత్థ చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా నామం, రూపక్ఖన్ధో రూపన్తి నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేయేవ ధమ్మా హోన్తి, తతో ఉద్ధం సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి ఏవం ఏకస్స భిక్ఖునో సఙ్ఖేపతో ఛధాతువసేన అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.

విత్థారతో పరిగ్గణ్హన్తో పన చత్తారి మహాభూతాని పరిగ్గణ్హిత్వా ఆకాసధాతుపరిగ్గహానుసారేన తేవీసతి ఉపాదారూపాని పరిగ్గణ్హాతి. అథ నేసం పచ్చయం ఉపపరిక్ఖన్తో పున చత్తారేవ మహాభూతాని దిస్వా తేసు పథవీధాతు వీసతికోట్ఠాసా, ఆపోధాతు ద్వాదస, తేజోధాతు చత్తారో, వాయోధాతు ఛకోట్ఠాసాతి కోట్ఠాసవసేన సమోధానేత్వా ద్వాచత్తాలీస మహాభూతాని చ వవత్థపేత్వా తేసు తేవీసతి ఉపాదారూపాని పక్ఖిపిత్వా పఞ్చసట్ఠి రూపాని వవత్థపేతి. తాని చ వత్థురూపేన సద్ధిం ఛసట్ఠి హోన్తీతి ఛసట్ఠి రూపాని పస్సతి. విఞ్ఞాణధాతు పన లోకియచిత్తవసేన ఏకాసీతి చిత్తాని. తాని సబ్బానిపి విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో నామ హోతి. తేహి సహజాతా వేదనాదయోపి తత్తకాయేవాతి ఏకాసీతి వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, ఏకాసీతి సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఏకాసీతి చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఇమే చత్తారో అరూపక్ఖన్ధా తేభూమకవసేన గయ్హమానా చతువీసాధికాని తీణి ధమ్మసతాని హోన్తీతి ఇతి ఇమే చ అరూపధమ్మా ఛసట్ఠి చ రూపధమ్మాతి సబ్బేపి సమోధానేత్వా నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేవ ధమ్మా హోన్తి, తతో ఉద్ధం సత్తో వా జీవో వా నత్థీతి నామరూపవసేన పఞ్చక్ఖన్ధే వవత్థపేత్వా తేసం పచ్చయం పరియేసన్తో అవిజ్జాపచ్చయా తణ్హాపచ్చయా కమ్మపచ్చయా ఆహారపచ్చయాతి ఏవం పచ్చయం దిస్వా ‘‘అతీతేపి ఇమేహి పచ్చయేహి ఇదం వట్టం పవత్తిత్థ, అనాగతేపి ఏతేహి పచ్చయేహి పవత్తిస్సతి, ఏతరహిపి ఏతేహియేవ పవత్తతీ’’తి తీసు కాలేసు కఙ్ఖం వితరిత్వా అనుక్కమేన పటిపజ్జమానో అరహత్తం పాపుణాతి. ఏవం విత్థారతోపి ఛధాతువసేన అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.

చక్ఖు ఫస్సాయతనన్తి సువణ్ణాదీనం సువణ్ణాదిఆకరో వియ ద్వే చక్ఖువిఞ్ఞాణాని ద్వే సమ్పటిచ్ఛనాని తీణి సన్తీరణానీతి ఇమేహి సత్తహి విఞ్ఞాణేహి సహజాతానం సత్తన్నం ఫస్సానం సముట్ఠానట్ఠేన ఆకరోతి ఆయతనం. సోతం ఫస్సాయతనన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. మనో ఫస్సాయతనన్తి ఏత్థ పన ద్వావీసతి విపాకఫస్సా యోజేతబ్బా. ఇతి హిదం ఛఫస్సాయతనానం వసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతబ్బం. సఙ్ఖేపతో తావ – ఏత్థ హి పురిమాని పఞ్చ ఆయతనాని ఉపాదారూపం, తేసు దిట్ఠేసు అవసేసం ఉపాదారూపం దిట్ఠమేవ హోతి. ఛట్ఠం ఆయతనం చిత్తం, తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో హోతి, తేన సహజాతా వేదనాదయో సేసా తయో అరూపక్ఖన్ధాతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.

చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి చక్ఖువిఞ్ఞాణేన రూపం పస్సిత్వా. సోమనస్సట్ఠానియన్తి సోమనస్సస్స కారణభూతం. ఉపవిచరతీతి తత్థ మనం చారేన్తో ఉపవిచరతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ ఇట్ఠం వా హోతు అనిట్ఠం వా, యం రూపం దిస్వా సోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం సోమనస్సట్ఠానియం నామ. యం దిస్వా దోమనస్సం ఉప్పజ్జతి, తం దోమనస్సట్ఠానియం నామ. యం దిస్వా ఉపేక్ఖా ఉప్పజ్జతి, తం ఉపేక్ఖాట్ఠానియం నామాతి వేదితబ్బం. సద్దాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇతి ఇదం సఙ్ఖేపతో కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం ఖో పనేతం సఙ్ఖేపతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి. విత్థారతో ఆగతట్ఠానే సఙ్ఖేపతో కథేతుం న వట్టతి. ఇమస్మిం పన తిత్థాయతనసుత్తే ఇదం సఙ్ఖేపతో అట్ఠారసమనోపవిచారవసేన కమ్మట్ఠానం ఆగతం. తం సఙ్ఖేపతోపి విత్థారతోపి కథేతుం వట్టతి.

తత్థ సఙ్ఖేపతో తావ – చక్ఖు సోతం ఘానం జివ్హా కాయో, రూపం సద్దో గన్ధో రసోతి ఇమాని నవ ఉపాదారూపాని, తేసు దిట్ఠేసు సేసం ఉపాదారూపం దిట్ఠమేవ హోతి. ఫోట్ఠబ్బం తీణి మహాభూతాని, తేహి దిట్ఠేహి చతుత్థం దిట్ఠమేవ హోతి. మనో విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తేన సహజాతా వేదనాదయో తయో అరూపక్ఖన్ధాతి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖేపతో చ విత్థారతో చ అరహత్తసమ్పాపకం కమ్మట్ఠానం వేదితబ్బం.

అరియసచ్చానీతి అరియభావకరాని, అరియపటివిద్ధాని వా సచ్చాని. అయమేత్థ సఙ్ఖేపో, విత్థారతో పనేతం పదం విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౨౯) పకాసితం. ఛన్నం, భిక్ఖవే, ధాతూనన్తి ఇదం కిమత్థం ఆరద్ధం? సుఖావబోధనత్థం. యస్స హి తథాగతో ద్వాదసపదం పచ్చయావట్టం కథేతుకామో హోతి, తస్స గబ్భావక్కన్తి వట్టం దస్సేతి. గబ్భావక్కన్తి వట్టస్మిం హి దస్సితే కథేతుమ్పి సుఖం హోతి పరం అవబోధే ఉతుమ్పీతి సుఖావబోధనత్థం ఇదమారద్ధన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ఛన్నం ధాతూనన్తి హేట్ఠా వుత్తానంయేవ పథవీధాతుఆదీనం. ఉపాదాయాతి పటిచ్చ. ఏతేన పచ్చయమత్తం దస్సేతి. ఇదం వుత్తం హోతి ‘‘ఛధాతుపచ్చయా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి. కస్స ఛన్నం ధాతూనం పచ్చయేన, కిం మాతు, ఉదాహు పితూతి? న మాతు న పితు, పటిసన్ధిగ్గణ్హనకసత్తస్సేవ పన ఛన్నం ధాతూనం పచ్చయేన గబ్భస్సావక్కన్తి నామ హోతి. గబ్భో చ నామేస నిరయగబ్భో తిరచ్ఛానయోనిగబ్భో పేత్తివిసయగబ్భో మనుస్సగబ్భో దేవగబ్భోతి నానప్పకారో హోతి. ఇమస్మిం పన ఠానే మనుస్సగబ్భో అధిప్పేతో. అవక్కన్తి హోతీతి ఓక్కన్తి నిబ్బత్తి పాతుభావో హోతి, కథం హోతీతి? తిణ్ణం సన్నిపాతేన. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘తిణ్ణం ఖో పన, భిక్ఖవే, సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. కతమేసం తిణ్ణం? ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ న ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ న పచ్చుపట్ఠితో హోతి. నేవ తావ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. ఇధ మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ న పచ్చుపట్ఠితో హోతి, నేవ తావ గబ్భస్సావక్కన్తి హోతి. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, మాతాపితరో చ సన్నిపతితా హోన్తి, మాతా చ ఉతునీ హోతి, గన్ధబ్బో చ పచ్చుపట్ఠితో హోతి. ఏవం తిణ్ణం సన్నిపాతా గబ్భస్సావక్కన్తి హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౮).

ఓక్కన్తియా సతి నామరూపన్తి ‘‘విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూప’’న్తి వుత్తట్ఠానే వత్థుదసకం కాయదసకం భావదసకం తయో అరూపినో ఖన్ధాతి తేత్తింస ధమ్మా గహితా, ఇమస్మిం పన ‘‘ఓక్కన్తియా సతి నామరూప’’న్తి వుత్తట్ఠానే విఞ్ఞాణక్ఖన్ధమ్పి పక్ఖిపిత్వా గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధిక్ఖణే చతుత్తింస ధమ్మా గహితాతి వేదితబ్బా. నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తిఆదీహి యథేవ ఓక్కన్తియా సతి నామరూపపాతుభావో దస్సితో, ఏవం నామరూపే సతి సళాయతనపాతుభావో, సళాయతనే సతి ఫస్సపాతుభావో, ఫస్సే సతి వేదనాపాతుభావో దస్సితో.

వేదియమానస్సాతి ఏత్థ వేదనం అనుభవన్తోపి వేదియమానోతి వుచ్చతి జానన్తోపి. ‘‘వేదియామహం, భన్తే, వేదియతీతి మం సఙ్ఘో ధారేతూ’’తి (చూళవ. అట్ఠ. ౧౦౨) ఏత్థ హి అనుభవన్తో వేదియమానో నామ, ‘‘సుఖం వేదనం వేదియమానో సుఖం వేదనం వేదియామీతి పజానాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౧౩; దీ. ని. ౨.౩౮౦; విభ. ౩౬౩) ఏత్థ జానన్తో. ఇధాపి జానన్తోవ అధిప్పేతో. ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమీతి ఏవం జానన్తస్స సత్తస్స ‘‘ఇదం దుక్ఖం ఏత్తకం దుక్ఖం, నత్థి ఇతో ఉద్ధం దుక్ఖ’’న్తి పఞ్ఞపేమి బోధేమి జానాపేమి. అయం దుక్ఖసముదయోతిఆదీసుపి ఏసేవ నయో.

తత్థ దుక్ఖాదీసు అయం సన్నిట్ఠానకథా – ఠపేత్వా హి తణ్హం తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా దుక్ఖం నామ, తస్సేవ పభావికా పుబ్బతణ్హా దుక్ఖసముదయో నామ, తేసం ద్విన్నమ్పి సచ్చానం అనుప్పత్తినిరోధో దుక్ఖనిరోధో నామ, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా నామ. ఇతి భగవా ఓక్కన్తియా సతి నామరూపన్తి కథేన్తోపి వేదియమానస్స జానమానస్సేవ కథేసి, నామరూపపచ్చయా సళాయతనన్తి కథేన్తోపి, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సోతి కథేన్తోపి, ఫస్సపచ్చయా వేదనాతి కథేన్తోపి, వేదియమానస్స ఖో పనాహం, భిక్ఖవే, ఇదం దుక్ఖన్తి పఞ్ఞపేమీతి కథేన్తోపి, అయం దుక్ఖసముదయోతి, అయం దుక్ఖనిరోధోతి, అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి పఞ్ఞపేమీతి కథేన్తోపి వేదియమానస్స జానమానస్సేవ కథేసి.

ఇదాని తాని పటిపాటియా ఠపితాని సచ్చాని విత్థారేన్తో కతమఞ్చ, భిక్ఖవేతిఆదిమాహ. తం సబ్బం సబ్బాకారేన విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౫౩౭) విత్థారితమేవ. తత్థ వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. అయం పన విసేసో – తత్థ ‘‘దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చం యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౩; దీ. ని. ౨.౪౦౦; విభ. ౨౦౩) ఇమాయ తన్తియా ఆగతం, ఇధ ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి పచ్చయాకారవసేన. తత్థ చ దుక్ఖనిరోధం అరియసచ్చం ‘‘యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో’’తి (మ. ని. ౧.౧౩౪; దీ. ని. ౨.౪౦౧; విభ. ౨౦౪) ఇమాయ తన్తియా ఆగతం, ఇధ ‘‘అవిజ్జాయత్వేవ అసేసవిరాగనిరోధా’’తి పచ్చయాకారనిరోధవసేన.

తత్థ అసేసవిరాగనిరోధాతి అసేసవిరాగేన చ అసేసనిరోధేన చ. ఉభయమ్పేతం అఞ్ఞమఞ్ఞవేవచనమేవ. సఙ్ఖారనిరోధోతి సఙ్ఖారానం అనుప్పత్తినిరోధో హోతి. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఇమేహి పన పదేహి యం ఆగమ్మ అవిజ్జాదయో నిరుజ్ఝన్తి, అత్థతో తం నిబ్బానం దీపితం హోతి. నిబ్బానఞ్హి అవిజ్జానిరోధోతిపి సఙ్ఖారనిరోధోతిపి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం నిరోధనామేన కథీయతి. కేవలస్సాతి సకలస్స. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి వట్టదుక్ఖరాసిస్స. నిరోధో హోతీతి అప్పవత్తి హోతి. తత్థ యస్మా అవిజ్జాదీనం నిరోధో నామ ఖీణాకారోపి వుచ్చతి అరహత్తమ్పి నిబ్బానమ్పి, తస్మా ఇధ ఖీణాకారదస్సనవసేన ద్వాదససు ఠానేసు అరహత్తం, ద్వాదససుయేవ నిబ్బానం కథితన్తి వేదితబ్బం. ఇదం వుచ్చతీతి ఏత్థ నిబ్బానమేవ సన్ధాయ ఇదన్తి వుత్తం. అట్ఠఙ్గికోతి న అట్ఠహి అఙ్గేహి వినిముత్తో అఞ్ఞో మగ్గో నామ అత్థి. యథా పన పఞ్చఙ్గికం తూరియన్తి వుత్తే పఞ్చఙ్గమత్తమేవ తూరియన్తి వుత్తం హోతి, ఏవమిధాపి అట్ఠఙ్గికమత్తమేవ మగ్గో హోతీతి వేదితబ్బో. అనిగ్గహితోతి న నిగ్గహితో. నిగ్గణ్హన్తో హి హాపేత్వా వా దస్సేతి వడ్ఢేత్వా వా తం పరివత్తేత్వా వా. తత్థ యస్మా చత్తారి అరియసచ్చాని ‘‘న ఇమాని చత్తారి, ద్వే వా తీణి వా’’తి ఏవం హాపేత్వాపి ‘‘పఞ్చ వా ఛ వా’’తి ఏవం వడ్ఢేత్వాపి ‘‘న ఇమాని చత్తారి అరియసచ్చాని, అఞ్ఞానేవ చత్తారి అరియసచ్చానీ’’తి దస్సేతుం న సక్కా. తస్మా అయం ధమ్మో అనిగ్గహితో నామ. సేసం సబ్బత్థ ఉత్తానమేవాతి.