(౬) ౧. బ్రాహ్మణవగ్గో

౧. పఠమద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౨. బ్రాహ్మణవగ్గస్స పఠమే జిణ్ణాతి జరాజిణ్ణా. వుద్ధాతి వయోవుద్ధా. మహల్లకాతి జాతిమహల్లకా. అద్ధగతాతి తయో అద్ధే అతిక్కన్తా. వయోఅనుప్పత్తాతి తతియం వయం అనుప్పత్తా. యేన భగవా తేనుపసఙ్కమింసూతి పుత్తదారే అత్తనో వచనం అకరోన్తే దిస్వా ‘‘సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గన్త్వా నియ్యానికమగ్గం గవేసిస్సామా’’తి చిన్తేత్వా ఉపసఙ్కమింసు. మయమస్సు, భో గోతమ, బ్రాహ్మణాతి; భో గోతమ, మయం బ్రాహ్మణా న ఖత్తియా నామచ్చా న గహపతికాతి బ్రాహ్మణభావం జానాపేత్వా జిణ్ణాతిఆదిమాహంసు. అకతభీరుత్తాణాతి అకతభయపరిత్తాణా. అవస్సయభూతం పతిట్ఠాకమ్మం అమ్హేహి న కతన్తి దస్సేన్తి. తగ్ఘాతి ఏకంసత్థే నిపాతో, సమ్పటిచ్ఛనత్థే వా. ఏకన్తేన తుమ్హే ఏవరూపా, అహమ్పి ఖో ఏతం సమ్పటిచ్ఛామీతి చ దస్సేతి. ఉపనీయతీతి ఉపసంహరీయతి. అయం హి జాతియా జరం ఉపనీయతి, జరాయ బ్యాధిం, బ్యాధినా మరణం, మరణేన పున జాతిం. తేన వుత్తం – ‘‘ఉపనీయతీ’’తి.

ఇదాని యస్మా తే బ్రాహ్మణా మహల్లకత్తా పబ్బజిత్వాపి వత్తం పూరేతుం న సక్ఖిస్సన్తి, తస్మా నే పఞ్చసు సీలేసు పతిట్ఠాపేన్తో భగవా యోధ కాయేన సంయమోతిఆదిమాహ. తత్థ కాయేన సంయమోతి కాయద్వారేన సంవరో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. తం తస్స పేతస్సాతి తం పుఞ్ఞం తస్స పరలోకం గతస్స తాయనట్ఠేన తాణం, నిలీయనట్ఠేన లేణం, పతిట్ఠానట్ఠేన దీపో, అవస్సయనట్ఠేన సరణం, ఉత్తమగతివసేన పరాయణఞ్చ హోతీతి దస్సేతి. గాథా ఉత్తానత్థాయేవ. ఏవం తే బ్రాహ్మణా తథాగతేన పఞ్చసు సీలేసు సమాదపితా యావజీవం పఞ్చ సీలాని రక్ఖిత్వా సగ్గే నిబ్బత్తింసు.

౨. దుతియద్వేబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౩. దుతియే భాజనన్తి యంకిఞ్చి భణ్డకం. సేసం పఠమే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

౩. అఞ్ఞతరబ్రాహ్మణసుత్తవణ్ణనా

౫౪. తతియే సమ్మోదనీయన్తి సమ్మోదజననిం. సారణీయన్తి సరితబ్బయుత్తకం. వీతిసారేత్వాతి పరియోసాపేత్వా. కిత్తావతాతి కిత్తకేన. సన్దిట్ఠికో ధమ్మో హోతీతి సామం పస్సితబ్బో హోతి. అకాలికోతి న కాలన్తరే ఫలదాయకో. ఏహిపస్సికోతి ‘‘ఏహి పస్సా’’తి ఏవం దస్సేతుం సక్కాతి ఆగమనీయపటిపదం పుచ్ఛతి. ఓపనేయ్యికోతి అత్తనో చిత్తం ఉపనేతబ్బో. పచ్చత్తం వేదితబ్బోతి సామంయేవ జానితబ్బో. విఞ్ఞూహీతి పణ్డితేహి. పరియాదిన్నచిత్తోతి ఆదిన్నగహితపరామట్ఠచిత్తో హుత్వా. చేతేతీతి చిన్తేతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవ. ఇమస్మిం పన సుత్తే బ్రాహ్మణేన లోకుత్తరమగ్గో పుచ్ఛితో, సత్థారాపి సోయేవ కథితో. సో హి సామం పస్సితబ్బత్తా సన్దిట్ఠికో నామాతి.

౪. పరిబ్బాజకసుత్తవణ్ణనా

౫౫. చతుత్థే బ్రాహ్మణపరిబ్బాజకోతి బ్రాహ్మణజాతికో పరిబ్బాజకో, న ఖత్తియాదిజాతికో. అత్తత్థమ్పీతి దిట్ఠధమ్మికసమ్పరాయికం లోకియలోకుత్తరమిస్సకం అత్తనో అత్థం.

౫. నిబ్బుతసుత్తవణ్ణనా

౫౬. పఞ్చమే అకాలికన్తి న కాలన్తరే పత్తబ్బం. ఓపనేయ్యికన్తి పటిపత్తియా ఉపగన్తబ్బం.

౬. పలోకసుత్తవణ్ణనా

౫౭. ఛట్ఠే ఆచరియపాచరియానన్తి ఆచరియానఞ్చేవ ఆచరియాచరియానఞ్చ. అవీచి మఞ్ఞే ఫుటో అహోసీతి యథా అవీచి మహానిరయో నిరన్తరఫుటో నేరయికసత్తేహి పరిపుణ్ణో, మనుస్సేహి ఏవం పరిపుణ్ణో హోతి. కుక్కుటసంపాతికాతి ఏకగామస్స ఛదనపిట్ఠితో ఉప్పతిత్వా ఇతరగామస్స ఛదనపిట్ఠే పతనసఙ్ఖాతో కుక్కుటసంపాతో ఏతాసు అత్థీతి కుక్కుటసంపాతికా. కుక్కుటసంపాదికాతిపి పాఠో, గామన్తరతో గామన్తరం కుక్కుటానం పదసా గమనసఙ్ఖాతో కుక్కుటసంపాదో ఏతాసు అత్థీతి అత్థో. ఉభయమ్పేతం ఘననివాసతంయేవ దీపేతి. అధమ్మరాగరత్తాతి రాగో నామ ఏకన్తేనేవ అధమ్మో, అత్తనో పరిక్ఖారేసు పన ఉప్పజ్జమానో న అధమ్మరాగోతి అధిప్పేతో, పరపరిక్ఖారేసు ఉప్పజ్జమానోవ అధమ్మరాగోతి. విసమలోభాభిభూతాతి లోభస్స సమకాలో నామ నత్థి, ఏకన్తం విసమోవ ఏస. అత్తనా పరిగ్గహితవత్థుమ్హి పన ఉప్పజ్జమానో సమలోభో నామ, పరపరిగ్గహితవత్థుమ్హి ఉప్పజ్జమానోవ విసమోతి అధిప్పేతో. మిచ్ఛాధమ్మపరేతాతి అవత్థుపటిసేవనసఙ్ఖాతేన మిచ్ఛాధమ్మేన సమన్నాగతా. దేవో న సమ్మా ధారం అనుప్పవేచ్ఛతీతి వస్సితబ్బయుత్తే కాలే వస్సం న వస్సతి. దుబ్భిక్ఖన్తి దుల్లభభిక్ఖం. దుస్సస్సన్తి వివిధసస్సానం అసమ్పజ్జనేన దుస్సస్సం. సేతట్ఠికన్తి సస్సే సమ్పజ్జమానే పాణకా పతన్తి, తేహి దట్ఠత్తా నిక్ఖన్తనిక్ఖన్తాని సాలిసీసాని సేతవణ్ణాని హోన్తి నిస్సారాని. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సేతట్ఠిక’’న్తి. సలాకావుత్తన్తి వపితం వపితం సస్సం సలాకామత్తమేవ సమ్పజ్జతి, ఫలం న దేతీతి అత్థో. యక్ఖాతి యక్ఖాధిపతినో. వాళే అమనుస్సే ఓస్సజ్జన్తీతి చణ్డయక్ఖే మనుస్సపథే విస్సజ్జేన్తి, తే లద్ధోకాసా మహాజనం జీవితక్ఖయం పాపేన్తి.

౭. వచ్ఛగోత్తసుత్తవణ్ణనా

౫౮. సత్తమే మహప్ఫలన్తి మహావిపాకం. ధమ్మస్స చానుధమ్మం బ్యాకరోన్తీతి ఏత్థ ధమ్మో నామ కథితకథా, అనుధమ్మో నామ కథితస్స పటికథనం. సహధమ్మికోతి సకారణో సహేతుకో. వాదానుపాతోతి వాదస్స అనుపాతో, అనుపతనం పవత్తీతి అత్థో. గారయ్హం ఠానన్తి గరహితబ్బయుత్తం కారణం. ఇదం వుత్తం హోతి – భోతా గోతమేన వుత్తా సకారణా వాదప్పవత్తి కిఞ్చిపి గారయ్హం కారణం న ఆగచ్ఛతీతి. అథ వా తేహి పరేహి వుత్తా సకారణా వాదప్పవత్తి కిఞ్చి గారయ్హం కారణం న ఆగచ్ఛతీతి పుచ్ఛతి.

అన్తరాయకరో హోతీతి అన్తరాయం వినాసం కిచ్ఛలాభకం విలోమకం కరోతి. పారిపన్థికోతి పన్థదూహనచోరో. ఖతో చ హోతీతి గుణఖననేన ఖతో హోతి. ఉపహతోతి గుణుపఘాతేనేవ ఉపహతో.

చన్దనికాయాతి అసుచికలలకూపే. ఓలిగల్లేతి నిద్ధమనకలలే. సో చాతి సో సీలవాతి వుత్తఖీణాసవో. సీలక్ఖన్ధేనాతి సీలరాసినా. సేసపదేసుపి ఏసేవ నయో. ఏత్థ చ విముత్తిఞాణదస్సనం వుచ్చతి పచ్చవేక్ఖణఞాణం, తం అసేక్ఖస్స పవత్తత్తా అసేక్ఖన్తి వుత్తం. ఇతరాని సిక్ఖాపరియోసానప్పత్తతాయ సయమ్పి అసేక్ఖానేవ. తాని చ పన లోకుత్తరాని, పచ్చవేక్ఖణఞాణం లోకియం.

రోహిణీసూతి రత్తవణ్ణాసు. సరూపాసూతి అత్తనో వచ్ఛకేహి సమానరూపాసు. పారేవతాసూతి కపోతవణ్ణాసు. దన్తోతి నిబ్బిసేవనో. పుఙ్గవోతి ఉసభో. ధోరయ్హోతి ధురవాహో. కల్యాణజవనిక్కమోతి కల్యాణేన ఉజునా జవేన గన్తా. నాస్స వణ్ణం పరిక్ఖరేతి అస్స గోణస్స సరీరవణ్ణం న ఉపపరిక్ఖన్తి, ధురవహనకమ్మమేవ పన ఉపపరిక్ఖన్తి. యస్మిం కస్మిఞ్చి జాతియేతి యత్థ కత్థచి కులజాతే. యాసు కాసుచి ఏతాసూతి ఏతాసు ఖత్తియాదిప్పభేదాసు యాసు కాసుచి జాతీసు.

బ్రహ్మచరియస్స కేవలీతి బ్రహ్మచరియస్స కేవలేన సమన్నాగతో, పరిపుణ్ణభావేన యుత్తోతి అత్థో. ఖీణాసవో హి సకలబ్రహ్మచారీ నామ హోతి. తేనేతం వుత్తం. పన్నభారోతి ఓరోపితభారో, ఖన్ధభారం కిలేసభారం కామగుణభారఞ్చ ఓరోపేత్వా ఠితోతి అత్థో. కతకిచ్చోతి చతూహి మగ్గేహి కిచ్చం కత్వా ఠితో. పారగూ సబ్బధమ్మానన్తి సబ్బధమ్మా వుచ్చన్తి పఞ్చక్ఖన్ధా ద్వాదసాయతనాని అట్ఠారస ధాతుయో, తేసం సబ్బధమ్మానం అభిఞ్ఞాపారం, పరిఞ్ఞాపారం, పహానపారం, భావనాపారం, సచ్ఛికిరియాపారం, సమాపత్తిపారఞ్చాతి ఛబ్బిధం పారం గతత్తా పారగూ. అనుపాదాయాతి అగ్గహేత్వా. నిబ్బుతోతి కిలేససన్తాపరహితో. విరజేతి రాగదోసమోహరజరహితే.

అవిజానన్తాతి ఖేత్తం అజానన్తా. దుమ్మేధాతి నిప్పఞ్ఞా. అస్సుతావినోతి ఖేత్తవినిచ్ఛయసవనేన రహితా. బహిద్ధాతి ఇమమ్హా సాసనా బహిద్ధా. న హి సన్తే ఉపాసరేతి బుద్ధపచ్చేకబుద్ధఖీణాసవే ఉత్తమపురిసే న ఉపసఙ్కమన్తి. ధీరసమ్మతేతి పణ్డితేహి సమ్మతే సమ్భావితే. మూలజాతా పతిట్ఠితాతి ఇమినా సోతాపన్నస్స సద్ధం దస్సేతి. కులే వా ఇధ జాయరేతి ఇధ వా మనుస్సలోకే ఖత్తియబ్రాహ్మణవేస్సకులే జాయన్తి. అయమేవ హి తివిధా కులసమ్పత్తి నామ. అనుపుబ్బేన నిబ్బానం, అధిగచ్ఛన్తీతి సీలసమాధిపఞ్ఞాతి ఇమే గుణే పూరేత్వా అనుక్కమేన నిబ్బానం అధిగచ్ఛన్తీతి.

౮. తికణ్ణసుత్తవణ్ణనా

౫౯. అట్ఠమే తికణ్ణోతి తస్స నామం. ఉపసఙ్కమీతి ‘‘సమణో కిర గోతమో పణ్డితో, గచ్ఛిస్సామి తస్స సన్తిక’’న్తి చిన్తేత్వా భుత్తపాతరాసో మహాజనపరివుతో ఉపసఙ్కమి. భగవతో సమ్ముఖాతి దసబలస్స పురతో నిసీదిత్వా. వణ్ణం భాసతీతి కస్మా భాసతి? సో కిర ఇతో పుబ్బే తథాగతస్స సన్తికం అగతపుబ్బో. అథస్స ఏతదహోసి – ‘‘బుద్ధా నామ దురాసదా, మయి పఠమతరం అకథేన్తే కథేయ్య వా న వా. సచే న కథేస్సతి, అథ మం సమాగమట్ఠానే కథేన్తం ఏవం వక్ఖన్తి ‘త్వం ఇధ కస్మా కథేసి, యేన తే సమణస్స గోతమస్స సన్తికం గన్త్వా వచనమత్తమ్పి న లద్ధ’న్తి. తస్మా ‘ఏవం మే అయం గరహా ముచ్చిస్సతీ’’’తి మఞ్ఞమానో భాసతి. కిఞ్చాపి బ్రాహ్మణానం వణ్ణం భాసతి, తథాగతస్స పన ఞాణం ఘట్టేస్సామీతి అధిప్పాయేనేవ భాసతి. ఏవమ్పి తేవిజ్జా బ్రాహ్మణాతి తేవిజ్జకబ్రాహ్మణా ఏవంపణ్డితా ఏవంధీరా ఏవంబ్యత్తా ఏవంబహుస్సుతా ఏవంవాదినో, ఏవంసమ్మతాతి అత్థో. ఇతిపీతి ఇమినా తేసం పణ్డితాదిఆకారపరిచ్ఛేదం దస్సేతి. ఏత్తకేన కారణేన పణ్డితా…పే… ఏత్తకేన కారణేన సమ్మతాతి అయఞ్హి ఏత్థ అత్థో.

యథా కథం పన బ్రాహ్మణాతి ఏత్థ యథాతి కారణవచనం, కథం పనాతి పుచ్ఛావచనం. ఇదం వుత్తం హోతి – కథం పన, బ్రాహ్మణ, బ్రాహ్మణా తేవిజ్జం పఞ్ఞాపేన్తి. యథా ఏవం సక్కా హోతి జానితుం, తం కారణం వదేహీతి. తం సుత్వా బ్రాహ్మణో ‘‘జాననట్ఠానేయేవ మం సమ్మాసమ్బుద్ధో పుచ్ఛి, నో అజాననట్ఠానే’’తి అత్తమనో హుత్వా ఇధ, భో గోతమాతిఆదిమాహ. తత్థ ఉభతోతి ద్వీహిపి పక్ఖేహి. మాతితో చ పితితో చాతి యస్స మాతా బ్రాహ్మణీ, మాతు మాతా బ్రాహ్మణీ, తస్సాపి మాతా బ్రాహ్మణీ. పితా బ్రాహ్మణో, పితు పితా బ్రాహ్మణో, తస్సాపి పితా బ్రాహ్మణో, సో ఉభతో సుజాతో మాతితో చ పితితో చ. సంసుద్ధగహణికోతి యస్స సంసుద్ధా మాతు గహణీ, కుచ్ఛీతి అత్థో. ‘‘సమవేపాకినియా గహణియా’’తి పన ఏత్థ కమ్మజతేజోధాతు గహణీతి వుచ్చతి.

యావ సత్తమా పితామహయుగాతి ఏత్థ పితు పితా పితామహో, పితామహస్స యుగం పితామహయుగం. యుగన్తి ఆయుప్పమాణం వుచ్చతి. అభిలాపమత్తమేవ చేతం, అత్థతో పన పితామహోయేవ పితామహయుగం. తతో ఉద్ధం సబ్బేపి పుబ్బపురిసా పితామహగ్గహణేనేవ గహితా. ఏవం యావ సత్తమో పురిసో, తావ సంసుద్ధగహణికో, అథ వా అక్ఖిత్తో అనుపక్కుట్ఠో జాతివాదేనాతి దస్సేతి. అక్ఖిత్తోతి ‘‘అపనేథ ఏతం, కిం ఇమినా’’తి ఏవం అక్ఖిత్తో అనవక్ఖిత్తో. అనుపక్కుట్ఠోతి న ఉపక్కుట్ఠో, న అక్కోసం వా నిన్దం వా పత్తపుబ్బో. కేన కారణేనాతి? జాతివాదేన. ‘‘ఇతిపి హీనజాతికో ఏసో’’తి ఏవరూపేన వచనేనాతి అత్థో.

అజ్ఝాయకోతి ఇదం ‘‘న దానిమే ఝాయన్తి, న దానిమే ఝాయన్తీతి ఖో, వాసేట్ఠ, అజ్ఝాయకా అజ్ఝాయకాతేవ తతియం అక్ఖరం ఉపనిబ్బత్త’’న్తి (దీ. ని. ౩.౧౩౨) ఏవం పఠమకప్పికకాలే ఝానవిరహితానం బ్రాహ్మణానం గరహవచనం ఉప్పన్నం. ఇదాని పన తం అజ్ఝాయతీతి అజ్ఝాయకో, మన్తే పరివత్తేతీతి ఇమినా అత్థేన పసంసావచనం కత్వా వోహరన్తి. మన్తే ధారేతీతి మన్తధరో.

తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరుబ్బేదయజుబ్బేదసామబ్బేదానం. ఓట్ఠపహతకరణవసేన పారం గతోతి పారగూ. సహ నిఘణ్డునా చ కేటుభేన చ సనిఘణ్డుకేటుభానం. నిఘణ్డూతి నామనిఘణ్డురుక్ఖాదీనం వేవచనపకాసకసత్థం. కేటుభన్తి కిరియాకప్పవికప్పో కవీనం ఉపకారాయ సత్థం. సహ అక్ఖరప్పభేదేన సాక్ఖరప్పభేదానం. అక్ఖరప్పభేదోతి సిక్ఖా చ నిరుత్తి చ. ఇతిహాసపఞ్చమానన్తి ఆథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా ఇతిహ ఆస, ఇతిహ ఆసాతి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తో పురాణకథాసఙ్ఖాతో ఖత్తవిజ్జాసఙ్ఖాతో వా ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా. తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదానం.

పదం తదవసేసఞ్చ బ్యాకరణం అధీయతి వేదేతి చాతి పదకో వేయ్యాకరణో. లోకాయతం వుచ్చతి వితణ్డవాదసత్థం. మహాపురిసలక్ఖణన్తి మహాపురిసానం బుద్ధాదీనం లక్ఖణదీపకం ద్వాదససహస్సగన్థపమాణం సత్థం, యత్థ సోళససహస్సగాథాపదపరిమాణా బుద్ధమన్తా నామ అహేసుం, యేసం వసేన ‘‘ఇమినా లక్ఖణేన సమన్నాగతా బుద్ధా నామ హోన్తి, ఇమినా పచ్చేకబుద్ధా, ద్వే అగ్గసావకా, అసీతి మహాసావకా, బుద్ధమాతా, బుద్ధపితా, అగ్గుపట్ఠాకా, అగ్గుపట్ఠాయికా, రాజా చక్కవత్తీ’’తి అయం విసేసో ఞాయతి. అనవయోతి ఇమేసు లోకాయతమహాపురిసలక్ఖణేసు అనూనో పరిపూరకారీ, అవయో న హోతీతి వుత్తం హోతి. అవయో నామ యో తాని అత్థతో చ గన్థతో చ సన్ధారేతుం న సక్కోతి. అథ వా అనవయోతి అను అవయో, సన్ధివసేన ఉకారలోపో. అను అవయో పరిపుణ్ణసిప్పోతి అత్థో.

తేన హీతి ఇదం భగవా నం ఆయాచన్తం దిస్వా ‘‘ఇదానిస్స పఞ్హం కథేతుం కాలో’’తి ఞత్వా ఆహ. తస్సత్థో – యస్మా మం ఆయాచసి, తస్మా సుణాహీతి. వివిచ్చేవ కామేహీతిఆది విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౧.౭౦) విత్థారితమేవ. ఇధ పనేతం తిస్సన్నం విజ్జానం పుబ్బభాగపటిపత్తిదస్సనత్థం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. తత్థ ద్విన్నం విజ్జానం అనుపదవణ్ణనా చేవ భావనానయో చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౪౦౨ ఆదయో) విత్థారితోవ.

పఠమా విజ్జాతి పఠమం ఉప్పన్నాతి పఠమా, విదితకరణట్ఠేన విజ్జా. కిం విదితం కరోతి? పుబ్బేనివాసం. అవిజ్జాతి తస్సేవ పుబ్బేనివాసస్స అవిదితకరణట్ఠేన తప్పటిచ్ఛాదకో మోహో వుచ్చతి. తమోతి స్వేవ మోహో పటిచ్ఛాదకట్ఠేన తమోతి వుచ్చతి. ఆలోకోతి సాయేవ విజ్జా ఓభాసకరణట్ఠేన ఆలోకోతి వుచ్చతి. ఏత్థ చ విజ్జా అధిగతాతి అయం అత్థో. సేసం పసంసావచనం. యోజనా పనేత్థ అయమస్స విజ్జా అధిగతా, అథస్స అధిగతవిజ్జస్స అవిజ్జా విహతా వినట్ఠాతి అత్థో. కస్మా? యస్మా విజ్జా ఉప్పన్నా. ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయే ఏసేవ నయో. యథా తన్తి ఏత్థ యథాతి ఓపమ్మం, తన్తి నిపాతమత్తం. సతియా అవిప్పవాసేన అప్పమత్తస్స. వీరియాతాపేన ఆతాపినో. కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతాయ పహితత్తస్స. పేసితత్తస్సాతి అత్థో. ఇదం వుత్తం హోతి – యథా అప్పమత్తస్స ఆతాపినో పహితత్తస్స విహరతో అవిజ్జా విహఞ్ఞేయ్య, విజ్జా ఉప్పజ్జేయ్య. తమో విహఞ్ఞేయ్య, ఆలోకో ఉప్పజ్జేయ్య, ఏవమేవ తస్స అవిజ్జా విహతా, విజ్జా ఉప్పన్నా. తమో విహతో, ఆలోకో ఉప్పన్నో. ఏతస్స తేన పధానానుయోగస్స అనురూపమేవ ఫలం లద్ధన్తి.

చుతూపపాతకథాయం విజ్జాతి దిబ్బచక్ఖుఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి సత్తానం చుతిపటిసన్ధిప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ.

తతియవిజ్జాయ సో ఏవం సమాహితే చిత్తేతి విపస్సనాపాదకం చతుత్థజ్ఝానచిత్తం వేదితబ్బం. ఆసవానం ఖయఞాణాయాతి అరహత్తమగ్గఞాణత్థాయ. అరహత్తమగ్గో హి ఆసవవినాసనతో ఆసవానం ఖయోతి వుచ్చతి, తత్ర చేతం ఞాణం తత్థ పరియాపన్నత్తాతి. చిత్తం అభినిన్నామేతీతి విపస్సనాచిత్తం అభినీహరతి. సో ఇదం దుక్ఖన్తి ఏవమాదీసు ఏత్తకం దుక్ఖం, న ఇతో భియ్యోతి సబ్బమ్పి దుక్ఖసచ్చం సరసలక్ఖణప్పటివేధేన యథాభూతం పజానాతి పటివిజ్ఝతి, తస్స చ దుక్ఖస్స నిబ్బత్తికం తణ్హం ‘‘అయం దుక్ఖసముదయో’’తి, తదుభయమ్పి యం ఠానం పత్వా నిరుజ్ఝతి, తం తేసం అపవత్తిం నిబ్బానం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధో’’తి. తస్స చ సమ్పాపకం అరియమగ్గం ‘‘అయం దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా’’తి సరసలక్ఖణప్పటివేధేన యథాభూతం పజానాతి పటివిజ్ఝతీతి ఏవమత్థో వేదితబ్బో.

ఏవం సరూపతో సచ్చాని దస్సేత్వా ఇదాని కిలేసవసేన పరియాయతో దస్సేన్తో ఇమే ఆసవాతిఆదిమాహ. తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతోతి తస్స భిక్ఖునో ఏవం జానన్తస్స ఏవం పస్సన్తస్స. సహ విపస్సనాయ కోటిప్పత్తం మగ్గం కథేసి. కామాసవాతి కామాసవతో. విముచ్చతీతి ఇమినా మగ్గక్ఖణం దస్సేతి. మగ్గక్ఖణే హి చిత్తం విముచ్చతి, ఫలక్ఖణే విముత్తం హోతి. విముత్తస్మిం విముత్తమితి ఞాణన్తి ఇమినా పచ్చవేక్ఖణఞాణం దస్సేతి. ఖీణా జాతీతిఆదీహి తస్స భూమిం. తేన హి ఞాణేన సో పచ్చవేక్ఖన్తో ఖీణా జాతీతిఆదీని పజానాతి. కతమా పనస్స జాతి ఖీణా, కథఞ్చ నం పజానాతీతి? న తావస్స అతీతా జాతి ఖీణా పుబ్బేవ ఖీణత్తా, న అనాగతా, అనాగతే వాయామాభావతో, న పచ్చుప్పన్నా, విజ్జమానత్తా. యా పన మగ్గస్స అభావితత్తా ఉప్పజ్జేయ్య ఏకచతుపఞ్చవోకారభవేసు ఏకచతుపఞ్చక్ఖన్ధప్పభేదా జాతి, సా మగ్గస్స భావితత్తా అనుప్పాదధమ్మతం ఆపజ్జనేన ఖీణా. తం సో మగ్గభావనాయ పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖిత్వా కిలేసాభావే విజ్జమానమ్పి కమ్మం ఆయతిఅప్పటిసన్ధికం హోతీతి జానన్తో పజానాతి.

వుసితన్తి వుత్థం పరివుత్థం, కతం చరితం నిట్ఠితన్తి అత్థో. బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం. పుథుజ్జనకల్యాణకేన హి సద్ధిం సత్త సేక్ఖా బ్రహ్మచరియవాసం వసన్తి నామ, ఖీణాసవో వుత్థవాసో. తస్మా సో అత్తనో బ్రహ్మచరియవాసం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘వుసితం బ్రహ్మచరియ’’న్తి పజానాతి. కతం కరణీయన్తి చతూసు సచ్చేసు చతూహి మగ్గేహి పరిఞ్ఞాపహానసచ్ఛికిరియాభావనాభిసమయవసేన సోళసవిధమ్పి కిచ్చం నిట్ఠాపితన్తి అత్థో. పుథుజ్జనకల్యాణకాదయో హి తం కిచ్చం కరోన్తి, ఖీణాసవో కతకరణీయో. తస్మా సో అత్తనో కరణీయం పచ్చవేక్ఖన్తో ‘‘కతం కరణీయ’’న్తి పజానాతి. నాపరం ఇత్థత్తాయాతి పున ఇత్థభావాయ, ఏవం సోళసవిధకిచ్చభావాయ కిలేసక్ఖయాయ వా మగ్గభావనాకిచ్చం మే నత్థీతి పజానాతి. అథ వా ఇత్థత్తాయాతి ఇత్థభావతో, ఇమస్మా ఏవం పకారా ఇదాని వత్తమానక్ఖన్ధసన్తానా అపరం ఖన్ధసన్తానం మయ్హం నత్థి, ఇమే పన పఞ్చక్ఖన్ధా పరిఞ్ఞాతా తిట్ఠన్తి ఛిన్నమూలకా రుక్ఖా వియ. తే చరిమకవిఞ్ఞాణనిరోధేన అనుపాదానో వియ జాతవేదో నిబ్బాయిస్సన్తీతి పజానాతి. ఇధ విజ్జాతి అరహత్తమగ్గఞాణవిజ్జా. అవిజ్జాతి చతుసచ్చప్పటిచ్ఛాదికా అవిజ్జా. సేసం వుత్తనయమేవ.

అనుచ్చావచసీలస్సాతి యస్స సీలం కాలేన హాయతి, కాలేన వడ్ఢతి, సో ఉచ్చావచసీలో నామ హోతి. ఖీణాసవస్స పన సీలం ఏకన్తవడ్ఢితమేవ. తస్మా సో అనుచ్చావచసీలో నామ హోతి. వసీభూతన్తి వసిప్పత్తం. సుసమాహితన్తి సుట్ఠు సమాహితం, ఆరమ్మణమ్హి సుట్ఠపితం. ధీరన్తి ధితిసమ్పన్నం. మచ్చుహాయినన్తి మచ్చుం జహిత్వా ఠితం. సబ్బప్పహాయినన్తి సబ్బే పాపధమ్మే పజహిత్వా ఠితం. బుద్ధన్తి చతుసచ్చబుద్ధం. అన్తిమదేహినన్తి సబ్బపచ్ఛిమసరీరధారినం. తం నమస్సన్తి గోతమన్తి తం గోతమగోత్తం బుద్ధసావకా నమస్సన్తి. అథ వా గోతమబుద్ధస్స సావకోపి గోతమో, తం గోతమం దేవమనుస్సా నమస్సన్తీతి అత్థో.

పుబ్బేనివాసన్తి పుబ్బేనివుత్థక్ఖన్ధపరమ్పరం. యోవేతీతి యో అవేతి అవగచ్ఛతి. యోవేదీతిపి పాఠో. యో అవేది, విదితం పాకటం కత్వా ఠితోతి అత్థో. సగ్గాపాయఞ్చ పస్సతీతి ఛ కామావచరే నవ బ్రహ్మలోకే చత్తారో చ అపాయే పస్సతి. జాతిక్ఖయం పత్తోతి అరహత్తం పత్తో. అభిఞ్ఞావోసితోతి జానిత్వా కిచ్చవోసానేన వోసితో. మునీతి మోనేయ్యేన సమన్నాగతో ఖీణాసవముని. ఏతాహీతి హేట్ఠా నిద్దిట్ఠాహి పుబ్బేనివాసఞాణాదీహి. నాఞ్ఞం లపితలాపనన్తి యో పనఞ్ఞో తేవిజ్జోతి అఞ్ఞేహి లపితవచనమత్తమేవ లపతి, తమహం తేవిజ్జోతి న వదామి, అత్తపచ్చక్ఖతో ఞత్వా పరస్సపి తిస్సో విజ్జా కథేన్తమేవాహం తేవిజ్జోతి వదామీతి అత్థో. కలన్తి కోట్ఠాసం. నాగ్ఘతీతి న పాపుణాతి. ఇదాని బ్రాహ్మణో భగవతో కథాయ పసన్నో పసన్నాకారం కరోన్తో అభిక్కన్తన్తిఆదిమాహ.

౯. జాణుస్సోణిసుత్తవణ్ణనా

౬౦. నవమే యస్సస్సూతి యస్స భవేయ్యుం. యఞ్ఞోతిఆదీసు యజితబ్బోతి యఞ్ఞో, దేయ్యధమ్మస్సేతం నామం. సద్ధన్తి మతకభత్తం. థాలిపాకోతి వరపురిసానం దాతబ్బయుత్తం భత్తం. దేయ్యధమ్మన్తి వుత్తావసేసం యంకిఞ్చి దేయ్యధమ్మం నామ. తేవిజ్జేసు బ్రాహ్మణేసు దానం దదేయ్యాతి సబ్బమేతం దానం తేవిజ్జేసు దదేయ్య, తేవిజ్జా బ్రాహ్మణావ పటిగ్గహేతుం యుత్తాతి దస్సేతి. సేసమేత్థ హేట్ఠా వుత్తనయమేవాతి.

౧౦. సఙ్గారవసుత్తవణ్ణనా

౬౧. దసమే సఙ్గారవోతి ఏవంనామకో రాజగహనగరే జిణ్ణపటిసఙ్ఖరణకారకో ఆయుత్తకబ్రాహ్మణో. ఉపసఙ్కమీతి భుత్తపాతరాసో హుత్వా మహాజనపరివుతో ఉపసఙ్కమి. మయమస్సూతి ఏత్థ అస్సూతి నిపాతమత్తం, మయం, భో గోతమ, బ్రాహ్మణా నామాతి ఇదమేవ అత్థపదం. యఞ్ఞం యజామాతి బాహిరసమయే సబ్బచతుక్కేన సబ్బట్ఠకేన సబ్బసోళసకేన సబ్బద్వత్తింసాయ సబ్బచతుసట్ఠియా సబ్బసతేన సబ్బపఞ్చసతేనాతి చ ఏవం పాణఘాతపటిసంయుత్తో యఞ్ఞో నామ హోతి. తం సన్ధాయేవమాహ. అనేకసారీరికన్తి అనేకసరీరసమ్భవం. యదిదన్తి యా ఏసా. యఞ్ఞాధికరణన్తి యజనకారణా చేవ యాజనకారణా చాతి అత్థో. ఏకస్మిఞ్హి బహూనం దదన్తేపి దాపేన్తేపి బహూసుపి బహూనం దేన్తేసుపి దాపేన్తేసుపి పుఞ్ఞపటిపదా అనేకసారీరికా నామ హోతి. తం సన్ధాయేతం వుత్తం. తుయ్హఞ్చ తుయ్హఞ్చ యజామీతి వదన్తస్సాపి త్వఞ్చ త్వఞ్చ యజాహీతి ఆణాపేన్తస్సాపి చ అనేకసారీరికావ హోతి. తమ్పి సన్ధాయేతం వుత్తం. యస్స వా తస్స వాతి యస్మా వా తస్మా వా. ఏకమత్తానం దమేతీతి అత్తనో ఇన్ద్రియదమనవసేన ఏకం అత్తానమేవ దమేతి. ఏకమత్తానం సమేతీతి అత్తనో రాగాదిసమనవసేన ఏకం అత్తానమేవ సమేతి. పరినిబ్బాపేతీతి రాగాదిపరినిబ్బానేనేవ పరినిబ్బాపేతి. ఏవమస్సాయన్తి ఏవం సన్తేపి అయం.

ఏవమిదం బ్రాహ్మణస్స కథం సుత్వా సత్థా చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పసుఘాతకసంయుత్తం మహాయఞ్ఞం అనేకసారీరికం పుఞ్ఞపటిపదం వదేతి, పబ్బజ్జామూలకం పన పుఞ్ఞుప్పత్తిపటిపదం ఏకసారీరికన్తి వదేతి. నేవాయం ఏకసారీరికం జానాతి, న అనేకసారీరికం, హన్దస్స ఏకసారీరికఞ్చ అనేకసారీరికఞ్చ పటిపదం దేసేస్సామీ’’తి ఉపరి దేసనం వడ్ఢేన్తో తేన హి బ్రాహ్మణాతిఆదిమాహ. తత్థ యథా తే ఖమేయ్యాతి యథా తుయ్హం రుచ్చేయ్య. ఇధ తథాగతో లోకే ఉప్పజ్జతీతిఆది విసుద్ధిమగ్గే విత్థారితమేవ. ఏథాయం మగ్గోతి ఏథ తుమ్హే, అహమనుసాసామి, అయం మగ్గో. అయం పటిపదాతి తస్సేవ వేవచనం. యథా పటిపన్నోతి యేన మగ్గేన పటిపన్నో. అనుత్తరం బ్రహ్మచరియోగధన్తి అరహత్తమగ్గసఙ్ఖాతస్స బ్రహ్మచరియస్స అనుత్తరం ఓగధం ఉత్తమపతిట్ఠాభూతం నిబ్బానం. ఇచ్చాయన్తి ఇతి అయం.

అప్పట్ఠతరాతి యత్థ బహూహి వేయ్యావచ్చకరేహి వా ఉపకరణేహి వా అత్థో నత్థి. అప్పసమారమ్భతరాతి యత్థ బహూనం కమ్మచ్ఛేదవసేన పీళాసఙ్ఖాతో సమారమ్భో నత్థి. సేయ్యథాపి భవం గోతమో, భవం చానన్దో, ఏతే మే పుజ్జాతి యథా భవం గోతమో, భవఞ్చానన్దో, ఏవరూపా మమ పూజితా, తుమ్హేయేవ ద్వే జనా మయ్హం పుజ్జా చ పాసంసా చాతి ఇమమత్థం సన్ధాయేతం వదతి. తస్స కిర ఏవం అహోసి – ‘‘ఆనన్దత్థేరో మంయేవ ఇమం పఞ్హం కథాపేతుకామో, అత్తనో ఖో పన వణ్ణే వుత్తే పదుస్సనకో నామ నత్థీ’’తి. తస్మా పఞ్హం అకథేతుకామో వణ్ణభణనేన విక్ఖేపం కరోన్తో ఏవమాహ.

న ఖో త్యాహన్తి న ఖో తే అహం. థేరోపి కిర చిన్తేసి – ‘‘అయం బ్రాహ్మణో పఞ్హం అకథేతుకామో పరివత్తతి, ఇమం పఞ్హం ఏతంయేవ కథాపేస్సామీ’’తి. తస్మా నం ఏవమాహ.

సహధమ్మికన్తి సకారణం. సంసాదేతీతి సంసీదాపేతి. నో విస్సజ్జేతీతి న కథేతి. యంనూనాహం పరిమోచేయ్యన్తి యంనూనాహం ఉభోపేతే విహేసతో పరిమోచేయ్యం. బ్రాహ్మణో హి ఆనన్దేన పుచ్ఛితం పఞ్హం అకథేన్తో విహేసేతి, ఆనన్దోపి బ్రాహ్మణం అకథేన్తం కథాపేన్తో. ఇతి ఉభోపేతే విహేసతో మోచేస్సామీతి చిన్తేత్వా ఏవమాహ. కా న్వజ్జాతి కా ను అజ్జ. అన్తరాకథా ఉదపాదీతి అఞ్ఞిస్సా కథాయ అన్తరన్తరే కతరా కథా ఉప్పజ్జీతి పుచ్ఛతి. తదా కిర రాజన్తేపురే తీణి పాటిహారియాని ఆరబ్భ కథా ఉదపాది, తం పుచ్ఛామీతి సత్థా ఏవమాహ. అథ బ్రాహ్మణో ‘‘ఇదాని వత్తుం సక్ఖిస్సామీ’’తి రాజన్తేపురే ఉప్పన్నం కథం ఆరోచేన్తో అయం ఖ్వజ్జ, భో గోతమాతిఆదిమాహ. తత్థ అయం ఖ్వజ్జాతి అయం ఖో అజ్జ. పుబ్బే సుదన్తి ఏత్థ సుదన్తి నిపాతమత్తం. ఉత్తరి మనుస్సధమ్మాతి దసకుసలకమ్మపథసఙ్ఖాతా మనుస్సధమ్మా ఉత్తరిం. ఇద్ధిపాటిహారియం దస్సేసున్తి భిక్ఖాచారం గచ్ఛన్తా ఆకాసేనేవ గమింసు చేవ ఆగమింసు చాతి ఏవం పుబ్బే పవత్తం ఆకాసగమనం సన్ధాయేవమాహ. ఏతరహి పన బహుతరా చ భిక్ఖూతి ఇదం సో బ్రాహ్మణో ‘‘పుబ్బే భిక్ఖూ ‘చత్తారో పచ్చయే ఉప్పాదేస్సామా’తి మఞ్ఞే ఏవమకంసు, ఇదాని పచ్చయానం ఉప్పన్నభావం ఞత్వా సోప్పేన చేవ పమాదేన చ వీతినామేన్తీ’’తి లద్ధియా ఏవమాహ.

పాటిహారియానీతి పచ్చనీకపటిహరణవసేన పాటిహారియాని. ఇద్ధిపాటిహారియన్తి ఇజ్ఝనవసేన ఇద్ధి, పటిహరణవసేన పాటిహారియం, ఇద్ధియేవ పాటిహారియం ఇద్ధిపాటిహారియం. ఇతరేసుపి ఏసేవ నయో. అనేకవిహితం ఇద్ధివిధన్తిఆదీనం అత్థో చేవ భావనానయో చ విసుద్ధిమగ్గే (విసుద్ధి. ౨.౩౬౫) విత్థారితోవ.

నిమిత్తేన ఆదిసతీతి ఆగతనిమిత్తేన వా గతనిమిత్తేన వా ఠితనిమిత్తేన వా ‘‘ఇదం నామ భవిస్సతీ’’తి కథేతి. తత్రిదం వత్థు – ఏకో కిర రాజా తిస్సో ముత్తా గహేత్వా పురోహితం పుచ్ఛి ‘‘కిం మే, ఆచరియ, హత్థే’’తి. సో ఇతో చితో చ ఓలోకేసి, తేన చ సమయేన ఏకా సరబూ ‘‘మక్ఖికం గహేస్సామీ’’తి పక్ఖన్తా, గహణకాలే మక్ఖికా పలాతా. సో మక్ఖికాయ ముత్తత్తా ‘‘ముత్తా మహారాజా’’తి ఆహ. ముత్తా తావ హోన్తు, కతి ముత్తాతి. సో పున నిమిత్తం ఓలోకేసి. అథావిదూరే కుక్కుటో తిక్ఖత్తుం సద్దం నిచ్ఛారేసి. బ్రాహ్మణో ‘‘తిస్సో మహారాజా’’తి ఆహ. ఏవం ఏకచ్చో ఆగతనిమిత్తేన కథేతి. ఏతేనుపాయేన గతఠితనిమిత్తేహిపి కథనం వేదితబ్బం. ఏవమ్పి తే మనోతి ఏవం తవ మనో సోమనస్సితో వా దోమనస్సితో వా కామవితక్కాదిసంయుత్తో వాతి. దుతియం తస్సేవ వేవచనం. ఇతిపి తే చిత్తన్తి ఇతిపి తవ చిత్తం, ఇమఞ్చ ఇమఞ్చ అత్థం చిన్తయమానం పవత్తతీతి అత్థో. బహుం చేపి ఆదిసతీతి బహుం చేపి కథేతి. తథేవ తం హోతీతి యథా కథితం, తథేవ హోతి.

అమనుస్సానన్తి యక్ఖపిసాచాదీనం. దేవతానన్తి చాతుమహారాజికాదీనం. సద్దం సుత్వాతి అఞ్ఞస్స చిత్తం ఞత్వా కథేన్తానం సుత్వా. వితక్కవిప్ఫారసద్దన్తి వితక్కవిప్ఫారవసేన ఉప్పన్నం విప్పలపన్తానం సుత్తప్పమత్తాదీనం సద్దం. సుత్వాతి తం సుత్వా. యం వితక్కయతో తస్స సో సద్దో ఉప్పన్నో, తస్స వసేన ‘‘ఏవమ్పి తే మనో’’తిఆదిసతి.

తత్రిమాని వత్థూని – ఏకో కిర మనుస్సో ‘‘అట్టం కరిస్సామీ’’తి గామా నగరం గచ్ఛన్తో నిక్ఖన్తట్ఠానతో పట్ఠాయ ‘‘వినిచ్ఛయసభాయం రఞ్ఞో చ రాజమహామత్తానఞ్చ ఇదం కథేస్సామి ఇదం కథేస్సామీ’’తి వితక్కేన్తో రాజకులం గతో వియ రఞ్ఞో పురతో ఠితో వియ అట్టకారకేన సద్ధిం కథేన్తో వియ చ అహోసి, తస్స తం వితక్కవిప్ఫారవసేన నిచ్ఛరన్తం సద్దం సుత్వా ఏకో పురిసో ‘‘కేనట్ఠేన గచ్ఛసీ’’తి ఆహ. అట్టకమ్మేనాతి. గచ్ఛ, జయో తే భవిస్సతీతి. సో గన్త్వా అట్టం కత్వా జయమేవ పాపుణి.

అపరోపి థేరో మోళియగామే పిణ్డాయ చరి. అథ నం నిక్ఖమన్తం ఏకా దారికా అఞ్ఞవిహితా న అద్దస. సో గామద్వారే ఠత్వా నివత్తిత్వా ఓలోకేత్వా తం దిస్వా వితక్కేన్తో అగమాసి. గచ్ఛన్తోయేవ చ ‘‘కిం ను ఖో కురుమానా దారికా న అద్దసా’’తి వచీభేదం అకాసి. పస్సే ఠితో ఏకో పురిసో సుత్వా ‘‘తుమ్హే, భన్తే, మోళియగామే చరిత్థా’’తి ఆహ.

మనోసఙ్ఖారా పణిహితాతి చిత్తసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా. వితక్కేస్సతీతి వితక్కయిస్సతి పవత్తయిస్సతీతి పజానాతి. పజానన్తో చ ఆగమనేన జానాతి, పుబ్బభాగేన జానాతి, అన్తోసమాపత్తియం చిత్తం అపలోకేత్వా జానాతి. ఆగమనేన జానాతి నామ కసిణపరికమ్మకాలేయేవ ‘‘యేనాకారేనేస కసిణభావనం ఆరద్ధో పఠమజ్ఝానం వా…పే… చతుత్థజ్ఝానం వా అట్ఠ వా సమాపత్తియో నిబ్బత్తేస్సతీ’’తి జానాతి. పుబ్బభాగేన జానాతి నామ పఠమవిపస్సనాయ ఆరద్ధాయయేవ జానాతి, ‘‘యేనాకారేన ఏస విపస్సనం ఆరద్ధో సోతాపత్తిమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతి…పే… అరహత్తమగ్గం వా నిబ్బత్తేస్సతీ’’తి జానాతి. అన్తోసమాపత్తియం చిత్తం ఓలోకేత్వా జానాతి నామ – ‘‘యేనాకారేన ఇమస్స మనోసఙ్ఖారా సుట్ఠపితా, ఇమస్స నామ చిత్తస్స అనన్తరా ఇమం నామ వితక్కం వితక్కేస్సతి, ఇతో వుట్ఠితస్స ఏతస్స హానభాగియో వా సమాధి భవిస్సతి ఠితిభాగియో వా విసేసభాగియో వా నిబ్బేధభాగియో వా, అభిఞ్ఞాయో వా నిబ్బత్తేస్సతీ’’తి జానాతి. తత్థ పుథుజ్జనో చేతోపరియఞాణలాభీ పుథుజ్జనానంయేవ చిత్తం జానాతి, న అరియానం. అరియేసుపి హేట్ఠిమో ఉపరిమస్స చిత్తం న జానాతి, ఉపరిమో పన హేట్ఠిమస్స జానాతి. ఏతేసు చ సోతాపన్నో సోతాపత్తిఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి…పే… అరహా అరహత్తఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జతి. ఉపరిమో హేట్ఠిమం న సమాపజ్జతి. తేసఞ్హి హేట్ఠిమా హేట్ఠిమా సమాపత్తి తత్రవత్తియేవ హోతి. తథేవ తం హోతీతి ఏతం ఏకంసేన తథేవ హోతి. చేతోపరియఞాణవసేన ఞాతఞ్హి అఞ్ఞథాభావి నామ నత్థి.

ఏవం వితక్కేథాతి ఏవం నేక్ఖమ్మవితక్కాదయో పవత్తేన్తా వితక్కేథ. మా ఏవం వితక్కయిత్థాతి ఏవం కామవితక్కాదయో పవత్తేన్తా మా వితక్కయిత్థ. ఏవం మనసి కరోథాతి ఏవం అనిచ్చసఞ్ఞమేవ, దుక్ఖసఞ్ఞాదీసు వా అఞ్ఞతరం మనసి కరోథ. మా ఏవన్తి నిచ్చన్తిఆదినా నయేన మా మనసా కరిత్థ. ఇదన్తి ఇదం పఞ్చకామగుణరాగం పజహథ. ఇదఞ్చ ఉపసమ్పజ్జాతి ఇదం చతుమగ్గఫలప్పభేదం లోకుత్తరధమ్మమేవ ఉపసమ్పజ్జ పాపుణిత్వా నిప్ఫాదేత్వా విహరథ.

మాయాసహధమ్మరూపం వియ ఖాయతీతి మాయాయ సమానకారణజాతికం వియ హుత్వా ఉపట్ఠాతి. మాయాకారోపి హి ఉదకం గహేత్వా తేలం కరోతి, తేలం గహేత్వా ఉదకన్తి ఏవం అనేకరూపం మాయం దస్సేతి. ఇదమ్పి పాటిహారియం తథారూపమేవాతి. ఇదమ్పి మే, భో గోతమ, పాటిహారియం మాయాసహధమ్మరూపం వియ ఖాయతీతి చిన్తామణికవిజ్జాసరిక్ఖకతం సన్ధాయ ఏవం ఆహ. చిన్తామణికవిజ్జం జానన్తాపి హి ఆగచ్ఛన్తమేవ దిస్వా ‘‘అయం ఇదం నామ వితక్కేన్తో ఆగచ్ఛతీ’’తి జానన్తి. తథా ‘‘ఇదం నామ వితక్కేన్తో ఠితో, ఇదం నామ వితక్కేన్తో నిసిన్నో, ఇదం నామ వితక్కేన్తో నిపన్నో’’తి జానన్తి.

అభిక్కన్తతరన్తి సున్దరతరం. పణీతతరన్తి ఉత్తమతరం. భవఞ్హి గోతమో అవితక్కం అవిచారన్తి ఇధ బ్రాహ్మణో అవసేసం ఆదేసనాపాటిహారియం బాహిరకన్తి న గణ్హి. ఇదఞ్చ పన సబ్బం సో బ్రాహ్మణో తథాగతస్స వణ్ణం కథేన్తోయేవ ఆహ. అద్ధా ఖో త్యాయన్తి ఏకంసేనేవ తయా అయం. ఆసజ్జ ఉపనీయ వాచా భాసితాతి మమ గుణే ఘట్టేత్వా మమేవ గుణానం సన్తికం ఉపనీతా వాచా భాసితా. అపిచ త్యాహం బ్యాకరిస్సామీతి అపిచ తే అహమేవ కథేస్సామీతి. సేసం ఉత్తానత్థమేవాతి.

బ్రాహ్మణవగ్గో పఠమో.