౧౩. నేసజ్జికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౬. సేయ్యన్తి ఇరియాపథలక్ఖణం సేయ్యం. తప్పటిక్ఖేపేనేవ హి తదత్థా ‘‘మఞ్చో భిసీ’’తి ఏవమాదికా (చూళవ. ౩౨౧, ౩౨౨) సేయ్యా పటిక్ఖిత్తా ఏవ హోన్తి. ‘‘నేసజ్జికో’’తి చ సయనం పటిక్ఖిపిత్వా నిసజ్జాయ ఏవ విహరితుం సీలమస్సాతి ఇమస్స అత్థస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా సేయ్యా ఏవేత్థ పటియోగినీ, న ఇతరే తథా అనిట్ఠత్తా, అసమ్భవతో చ. కోసజ్జపక్ఖియో హి ఇరియాపథో ఇధ పటియోగిభావేన ఇచ్ఛితో, న ఇతరే. న చ సక్కా ఠానగమనేహి వినా నిసజ్జాయ ఏవ యాపేతుం తథా పవత్తేతున్తి సేయ్యావేత్థ పటియోగినీ. తేనాహ ‘‘తేన పనా’’తిఆది. చఙ్కమితబ్బం న ‘‘నేసజ్జికో అహ’’న్తి సబ్బరత్తిం నిసీదితబ్బం. ఇరియాపథన్తరానుగ్గహితో హి కాయో మనసికారక్ఖమో హోతి.

చత్తారో పాదా, పిట్ఠిఅపస్సయో చాతి ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి పఞ్చఙ్గో. చతూహి అట్టనీహి, పిట్ఠిఅపస్సయేన చ పఞ్చఙ్గోతి అపరే. ఉభోసు పస్సేసు పిట్ఠిపస్సే చ యథాసుఖం అపస్సాయ విహరతో నేసజ్జికస్స ‘‘అనేసజ్జికతో కో విసేసో’’తి గాహం నివారేతుం అభయత్థేరో నిదస్సితో ‘‘థేరో అనాగామీ హుత్వా పరినిబ్బాయీ’’తి.

ఉపచ్ఛేదీయతి ఏతేనాతి ఉపచ్ఛేదనన్తి వినిబన్ధుపచ్ఛేదస్స సాధకతమభావో దట్ఠబ్బో. సబ్బకమ్మట్ఠానానుయోగసప్పాయతా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికత్తా నిసజ్జాయ. తతో ఏవ పాసాదికఇరియాపథతా. వీరియారమ్భానుకూలతా వీరియసమతాయోజనస్స అనుచ్ఛవికతా. తతో ఏవ సమ్మాపటిపత్తియా అనుబ్రూహనతా. పణిధాయాతి ఠపేత్వా. తనున్తి ఉపరిమకాయం. వికమ్పేతీతి చాలేతి, ఇచ్ఛావిఘాతం కరోతీతి అధిప్పాయో. వతన్తి ధుతఙ్గం.

ఇతి నేసజ్జికఙ్గకథావణ్ణనా.

ధుతఙ్గపకిణ్ణకకథావణ్ణనా

౩౭. సేక్ఖపుథుజ్జనానం వసేన సియా కుసలాని, ఖీణాసవానం వసేన సియా అబ్యాకతాని. తత్థ సేక్ఖపుథుజ్జనా పటిపత్తిపూరణత్థం, ఖీణాసవా ఫాసువిహారత్థం ధుతఙ్గాని పరిహరన్తి. అకుసలమ్పి ధుతఙ్గన్తి అకుసలచిత్తేనాపి ధుతఙ్గసేవనా అత్థీతి అధిప్పాయో. తం న యుత్తం, యేన అకుసలచిత్తేన పబ్బజితస్స ఆరఞ్ఞికత్తం, తం ధుతఙ్గం నామ న హోతి. కస్మా? లక్ఖణాభావతో. యం హిదం కిలేసానం ధుననతో ధుతస్స పుగ్గలస్స, ఞాణస్స, చేతనాయ వా అఙ్గత్తం, న తం అకుసలధమ్మేసు సమ్భవతి. తస్మా అరఞ్ఞవాసాదిమత్తేన ఆరఞ్ఞికాదయో తావ హోన్తు, ఆరఞ్ఞికఙ్గాదీని పన న హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘న మయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమానీతి ధుతఙ్గాని. వుత్తం హేట్ఠా వచనత్థనిద్దేసే. న చ అకుసలేన కోచి ధుతో నామ హోతి, కిలేసానం ధుననట్ఠేనాతి అధిప్పాయో. యస్స భిక్ఖునో ఏతాని సమాదానాని అఙ్గాని, ఏతేన పఠమేనాపి అత్థవికప్పేన ‘‘నత్థి అకుసలం ధుతఙ్గ’’న్తి దస్సేతి. న చ అకుసలం కిఞ్చి ధునాతీతి అకుసలం కిఞ్చి పాపం న చ ధునాతి ఏవ అప్పటిపక్ఖతో. యేసం సమాదానానం తం అకుసలం ఞాణం వియ అఙ్గన్తి కత్వా తాని ధుతఙ్గానీతి వుచ్చేయ్యుం. ఇమినా దుతియేనాపి అత్థవికప్పేన ‘‘నత్థి అకుసలం ధుతఙ్గ’’న్తి దస్సేతి. నాపి అకుసలన్తిఆది తతియఅత్థవికప్పవసేన యోజనా. తస్మాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనం.

యేసన్తి అభయగిరివాసికే సన్ధాయాహ. తే హి ధుతఙ్గం నామ పఞ్ఞత్తీతి వదన్తి. తథా సతి తస్స పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా కిలేసానం ధుననట్ఠోపి న సియా, సమాదాతబ్బతా చాతి తేసం వచనం పాళియా విరుజ్ఝతీతి దస్సేతుం ‘‘కుసలత్తికవినిముత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తస్మాతి యస్మా పఞ్ఞత్తిపక్ఖే ఏతే దోసా దున్నివారా, తస్మా తం తేసం వచనం న గహేతబ్బం, వుత్తనయో చేతనాపక్ఖోయేవ గహేతబ్బోతి అత్థో. యస్మా ఏతే ధుతగుణా కుసలత్తికే పఠమతతియపదసఙ్గహితా, తస్మా సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా విపాకధమ్మధమ్మా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా, సియా అనుపాదిన్నుపాదానియా, సియా అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికాతి ఏవం సేసతికదుకపదేహిపి నేసం యథారహం సఙ్గహో విభావేతబ్బో.

కామం సబ్బోపి అరహా ధుతకిలేసో, ఇధ పన ధుతఙ్గసేవనాముఖేన కిలేసే విధునిత్వా ఠితో ఖీణాసవో ‘‘ధుతకిలేసో పుగ్గలో’’తి అధిప్పేతో. తథా సబ్బోపి అరియమగ్గో నిప్పరియాయేన కిలేసధుననో ధమ్మో, విసేసతో అగ్గమగ్గో. పరియాయేన పన విపస్సనాఞాణాది. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ధుతఙ్గచేతనాసమ్పయుత్తఞాణం దట్ఠబ్బం. ఏవం ధుతం దస్సేత్వా ధుతవాదే దస్సేతబ్బే యస్మా ధుతవాదభేదేన ధుతో వియ ధుతభేదేన ధుతవాదోపి దువిధో, తస్మా తేసం, తదుభయపటిక్ఖేపస్స చ వసేన చతుక్కమేత్థ సమ్భవతీతి తం దస్సేతుం ‘‘అత్థి ధుతో’’తిఆది వుత్తం.

తయిదన్తి నిపాతో, తస్స ‘‘సో అయ’’న్తి అత్థో. ధుతధమ్మా నామాతి ధుతఙ్గసేవనాయ పటిపక్ఖభూతానం పాపధమ్మానం ధుననవసేన పవత్తియా ‘‘ధుతో’’తి లద్ధనామాయ ధుతఙ్గచేతనాయ ఉపకారకా ధమ్మాతి కత్వా ధుతధమ్మా నామ. అసమ్పత్తసమ్పత్తేసు పచ్చయేసు అలుబ్భనాకారేన పవత్తనతో అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా చ అత్థతో అలోభో. పచ్చయగేధాదిహేతుకానం లోలతాదీనం సంకిలేసానం సమ్మదేవ లిఖనతో ఛేదనతో గణసఙ్గణికాదిభేదతో సంసగ్గతో చిత్తస్స వివేచనతో సల్లేఖతా పవివేకతా చ అలోభో అమోహోతి ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు అనుపతన్తి తదన్తోగధా తప్పరియాపన్నా హోన్తి, తదుభయస్సేవ పవత్తివిసేసభావతో. ఇమేహి కుసలధమ్మేహి అత్థీ ఇదమత్థీ, యేన ఞాణేన పబ్బజితేన నామ పంసుకూలికఙ్గాదీసు పతిట్ఠితేన భవితబ్బన్తి యథానుసిట్ఠం ధుతగుణే సమాదియతి చేవ పరిహరతి చ, తం ఞాణం ఇదమత్థితా. తేనాహ ‘‘ఇదమత్థితా ఞాణమేవా’’తి. పటిక్ఖేపవత్థూసూతి గహపతిచీవరాదీసు తేహి తేహి ధుతఙ్గేహి పటిక్ఖిపితబ్బవత్థూసు. లోభన్తి తణ్హం. తేస్వేవ వాతి పటిక్ఖేపవత్థూసు ఏవ. ఆదీనవపటిచ్ఛాదకన్తి ఆరక్ఖదుక్ఖపరాధీనవుత్తిచోరభయాదిఆదీనవపటిచ్ఛాదకం. అనుఞ్ఞాతానన్తి సత్థారా నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగవసేన అనుఞ్ఞాతానం సుఖసమ్ఫస్సఅత్థరణపావురణాదీనం. పటిసేవనముఖేనాతి పటిసేవనద్వారేన, తేన లేసేనాతి అత్థో. అతిసల్లేఖముఖేనాతి అతివియ సల్లేఖపటిపత్తిముఖేన, ఉక్కట్ఠస్స వత్తనకానమ్పి పటిక్ఖిపనవసేనాతి అత్థో.

సుఖుమకరణసన్నిస్సయో రాగో దుక్ఖాయ పటిపత్తియా పతిట్ఠం న లభతీతి ఆహ ‘‘దుక్ఖాపటిపదఞ్చ నిస్సాయ రాగో వూపసమ్మతీ’’తి. సల్లేఖో నామ సమ్పజానస్స హోతి, సతిసమ్పజఞ్ఞే మోహో అపతిట్ఠోవ అప్పమాదసమ్భవతోతి వుత్తం ‘‘సల్లేఖం నిస్సాయ అప్పమత్తస్స మోహో పహీయతీ’’తి. ఏత్థాతి ఏతేసు ధుతఙ్గేసు. తత్థాతి అరఞ్ఞరుక్ఖమూలేసు.

సీసఙ్గానీతి సీసభూతాని అఙ్గాని, పరేసమ్పి కేసఞ్చి నానన్తరికతాయ, సుకరతాయ చ సఙ్గణ్హనతో ఉత్తమఙ్గానీతి అత్థో. అసమ్భిన్నఙ్గానీతి కేహిచి సమ్భేదరహితాని, విసుంయేవ అఙ్గానీతి వుత్తం హోతి. కమ్మట్ఠానం వడ్ఢతి రాగచరితస్స మోహచరితస్స దోసచరితస్సాపి, తం ఏకచ్చం ధుతఙ్గం సేవన్తస్సాతి అధిప్పాయో. హాయతి కమ్మట్ఠానం సుకుమారభావేనలూఖపటిపత్తిం అసహన్తస్స. వడ్ఢతేవ మహాపురిసజాతికస్సాతి అధిప్పాయో. న వడ్ఢతి కమ్మట్ఠానం ఉపనిస్సయరహితస్స. ఏకమేవ హి ధుతఙ్గం యథా కిలేసధుననట్ఠేన, ఏవం చేతనాసభావత్తా. తేనాహ ‘‘సమాదానచేతనా’’తి.

తేరసాపి ధుతఙ్గాని సమాదాయ పరిహరన్తానం పుగ్గలానం వసేన ‘‘ద్వాచత్తాలీస హోన్తీ’’తి వత్వా భిక్ఖూనం తేరసన్నమ్పి పరిహరణస్స ఏకజ్ఝంయేవ సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఏకప్పహారేన సబ్బధుతఙ్గాని పరిభుఞ్జితుం సక్కోతీ’’తి వుత్తం. కథం అబ్భోకాసే విహరన్తస్స రుక్ఖమూలికఙ్గం? ‘‘ఛన్నం పటిక్ఖిపామి, రుక్ఖమూలికఙ్గం సమాదియామీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౩౨) వచనతో ఛన్నే అరుణం ఉట్ఠాపితమత్తే ధుతఙ్గం భిజ్జతి, న అబ్భోకాసే, తస్మా భేదహేతునో అభావేన తమ్పి అరోగమేవ. తథా సేనాసనలోలుప్పస్స అభావేన యథాసన్థతికఙ్గన్తి దట్ఠబ్బం. ఆరఞ్ఞికఙ్గం గణమ్హా ఓహీయనసిక్ఖాపదేన (పాచి. ౬౯౧-౬౯౨) పటిక్ఖిత్తం, ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం అనతిరిత్తభోజనసిక్ఖాపదేన (పాచి. ౨౩౮-౨౪౦). పవారితాయ హి భిక్ఖునియా అతిరిత్తం కత్వా భుఞ్జితుం న లబ్భతి. కప్పియే చ వత్థుస్మిం లోలతాపహానాయ ధుతఙ్గసమాదానం, న అకప్పియే, సిక్ఖాపదేనేవ పటిక్ఖిత్తత్తా. అట్ఠేవ హోన్తి భిక్ఖునియా సంకచ్చికచీవరాదీహి సద్ధిం పఞ్చపి తిచీవరసఙ్ఖమేవ గచ్ఛన్తీతి కత్వా. యథావుత్తేసూతి భిక్ఖూనం వుత్తేసు తేరససు తిచీవరాధిట్ఠానవినయకమ్మాభావతో ఠపేత్వా తేచీవరికఙ్గం ద్వాదస సామణేరానం. సత్తాతి భిక్ఖునీనం వుత్తేసు అట్ఠసు ఏకం పహాయ సత్త తిచీవరాధిట్ఠానవినయకమ్మాభావతో. ‘‘ఠపేత్వా తేచీవరికఙ్గ’’న్తి హి ఇమం అనువత్తమానమేవ కత్వా ‘‘సత్త సిక్ఖమానసామణేరీన’’న్తి వుత్తం. పతిరూపానీతి ఉపాసకభావస్స అనుచ్ఛవికాని.

ధుతఙ్గనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి దుతియపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.