౨. ధుతఙ్గనిద్దేసవణ్ణనా

౨౨. అప్పా ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి అప్పిచ్ఛో, పచ్చయగేధరహితో. తస్స భావో అప్పిచ్ఛతా, అలోభజ్ఝాసయతాతి అత్థో. సమం తుట్ఠి, సన్తేన, సకేన వా తుట్ఠి సన్తుట్ఠి, సన్తుట్ఠి ఏవ సన్తుట్ఠితా, అఞ్ఞం అపత్థేత్వా యథాలద్ధేహి ఇతరీతరేహి పచ్చయేహి పరితుస్సనా. సన్తుట్ఠితాదీహీతి త-కారో వా పదసన్ధికరో. ‘‘సన్తుట్ఠిఆదీహీ’’తి వా పాఠో. తే గుణేతి తే సీలవోదానస్స హేతుభూతే అప్పిచ్ఛతాదిగుణే. సమ్పాదేతున్తి సమ్పన్నే కాతుం. తే హి సీలవిసుద్ధియా పటిలద్ధమత్తా హుత్వా ధుతధమ్మేహి సమ్పన్నతరా హోన్తి. ధుతఙ్గసమాదానన్తి కిలేసానం ధుననకఅఙ్గానం విద్ధంసనకారణానం సమ్మదేవ ఆదానం. ఏవన్తి ఏవం సన్తే, ధుతఙ్గసమాదానే కతేతి అత్థో. అస్స యోగినో. సల్లేఖో కిలేసానం సమ్మదేవ లిఖనా ఛేదనా తనుకరణం. పవివేకో చిత్తవివేకస్స ఉపాయభూతా వివేకట్ఠకాయతా. అపచయో యథా పటిపజ్జనతో కిలేసా నం అపచినన్తి న ఆచినన్తి, తథా పటిపజ్జనా. వీరియారమ్భో అనుప్పన్నానం పాపధమ్మానం అనుప్పాదనాదివసేన ఆరద్ధవీరియతా. సుభరతా యథావుత్తఅప్పిచ్ఛభావాదిసిద్ధా ఉపట్ఠకానం సుఖభరణీయతా సుపోసతా. ఆది-సద్దేన అప్పకిచ్చతాసల్లహుకవుత్తిఆదికే సఙ్గణ్హాతి. సీలఞ్చేవ యథాసమాదిన్నం పటిపక్ఖధమ్మానం దూరీభావేన సుపరిసుద్ధం భవిస్సతి. వతాని చ ధుతధమ్మా చ సమ్పజ్జిస్సన్తి సమ్పన్నా భవిస్సన్తి, నిప్ఫజ్జిస్సన్తి వా. యా థిరభూతా ఇతరీతరచీవరపిణ్డపాతసేనాసనసన్తుట్ఠి పోరాణానం బుద్ధాదీనం అరియానం పవేణిభావేన ఠితా, తత్థ పతిట్ఠితభావం సన్ధాయాహ ‘‘పోరాణే అరియవంసత్తయే పతిట్ఠాయా’’తి. భావనా ఆరమితబ్బట్ఠేన ఆరామో ఏతస్సాతి భావనారామో, తబ్భావో భావనారామతా, సమథవిపస్సనాభావనాసు యుత్తప్పయుత్తతా. యస్మా అధిగమారహో భవిస్సతి, తస్మాతి సమ్బన్ధో.

లాభసక్కారాది తణ్హాయ ఆమసితబ్బతో, లోకపరియాపన్నతాయ చ లోకామిసం. నిబ్బానాధిగమస్స అనులోమతో అనులోమపటిపదా విపస్సనాభావనా. అత్థతోతి వచనత్థతో. పభేదతోతి విభాగతో. భేదతోతి వినాసతో. ధుతాదీనన్తి ధుతధుతవాదధుతధమ్మధుతఙ్గానం. సమాసబ్యాసతోతి సఙ్ఖేపవిత్థారతో.

౨౩. రథికాతి రచ్ఛా. సఙ్కారకూటాదీనన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. అబ్భుగ్గతట్ఠేనాతి ఉస్సితట్ఠేన. ‘‘నదియా కూల’’న్తిఆదీసు వియ సముస్సయత్థో కూల-సద్దోతి ఆహ ‘‘పంసుకూలమివ పంసుకూల’’న్తి. కు-సద్దో కుచ్ఛాయం ఉల-సద్దో గతిఅత్థోతి ఆహ ‘‘కుచ్ఛితభావం గచ్ఛతీతి వుత్తం హోతీ’’తి, పంసు వియ కుచ్ఛితం ఉలతి పవత్తతీతి వా పంసుకూలం. పంసుకూలస్స ధారణం పంసుకూలం ఉత్తరపదలోపేన, తం సీలమస్సాతి పంసుకూలికో, యథా ‘‘ఆపూపికో’’తి. అఙ్గతి అత్తనో ఫలం పటిచ్చ హేతుభావం గచ్ఛతీతి అఙ్గం, కారణం. యేన పుగ్గలో ‘‘పంసుకూలికో’’తి వుచ్చతి, సో సమాదానచేతనాసఙ్ఖాతో ధమ్మో పంసుకూలికస్స అఙ్గన్తి పంసుకూలికఙ్గం. తేనాహ ‘‘పంసుకూలికస్సా’’తిఆది. తస్సాతి సమాదానస్స. సమాదియతి ఏతేనాతి సమాదానం, చేతనా.

ఏతేనేవ నయేనాతి యథా పంసుకూలధారణం పంసుకూలం, తంసీలో పంసుకూలికో, తస్స అఙ్గం సమాదానచేతనా ‘‘పంసుకూలికఙ్గ’’న్తి వుత్తం, ఏవం ఏతేనేవ వచనత్థనయేన తిచీవరధారణం తిచీవరం, తంసీలో తేచీవరికో, తస్స అఙ్గం సమాదానచేతనా ‘‘తేచీవరికఙ్గ’’న్తి వేదితబ్బం. సఙ్ఘాటిఆదీసు ఏవ తీసు చీవరేసు తిచీవరసమఞ్ఞా, న కణ్డుపటిచ్ఛాదివస్సికసాటికాదీసూతి తాని సరూపతో దస్సేన్తో ‘‘సఙ్ఘాటిఉత్తరాసఙ్గఅన్తరవాసకసఙ్ఖాత’’న్తి ఆహ.

తం పిణ్డపాతన్తి పరేహి దియ్యమానానం పిణ్డానం పత్తే పతనసఙ్ఖాతం పిణ్డపాతం, తం ఉఞ్ఛతీతి పిణ్డపాతికో, యథా బాదరికో సామాకికో. పిణ్డపాతి ఏవ పిణ్డపాతికో, యథా భద్దో ఏవ భద్దకో. అవఖణ్డనం విచ్ఛిన్దనం నిరన్తరమప్పవత్తి. తప్పటిక్ఖేపతో అనవఖణ్డనం అవిచ్ఛిన్దనం నిరన్తరప్పవత్తి. సహ అపదానేనాతి సహ అనవఖణ్డనేన. సపదానన్తి పదస్స కిరియావిసేసనభావం, యత్థ చ తం అనవఖణ్డనం, తఞ్చ దస్సేతుం ‘‘అవఖణ్డనరహితం అనుఘరన్తి వుత్తం హోతీ’’తి వుత్తం. ఏకాసనేతి ఇరియాపథన్తరేన అనన్తరితాయ ఏకాయయేవ నిసజ్జాయ. పత్తే పిణ్డోతి ఏత్థ వత్థుభేదో ఇధాధిప్పేతో, న సామఞ్ఞం. ఏవ-కారో చ లుత్తనిద్దిట్ఠోతి దస్సేన్తో ‘‘కేవలం ఏకస్మింయేవ పత్తే’’తి ఆహ. ఉత్తరపదలోపం కత్వా అయం నిద్దేసోతి దస్సేన్తో ‘‘పత్తపిణ్డగహణే పత్తపిణ్డసఞ్ఞం కత్వా’’తి ఆహ. ఏస నయో ఇతో పరేసుపి.

పచ్ఛాభత్తం నామ పవారణతో పచ్ఛా లద్ధభత్తం ఏవ. ఖలు-సద్దస్స పటిసేధత్థవాచకత్తా తేన సమానత్థం న-కారం గహేత్వా ఆహ ‘‘న పచ్ఛాభత్తికో’’తి. సిక్ఖాపదస్స విసయో సిక్ఖాపదేనేవ పటిక్ఖిత్తో. యో తస్స అవిసయో, సో ఏవ సమాదానస్స విసయోతి ఆహ ‘‘సమాదానవసేన పటిక్ఖిత్తాతిరిత్తభోజనస్సా’’తి. అబ్భోకాసే నివాసో అబ్భోకాసో. సుసానే నివాసో సుసానం, తం సీలం అస్సాతిఆదినా సబ్బం వత్తబ్బన్తి ఆహ ‘‘ఏసేవ నయో’’తి. యథాసన్థతం వియ యథాసన్థతం, ఆదితో యథాఉద్దిట్ఠం. తం హేస ‘‘ఇదం బహుమఙ్కుణం దుగ్గన్ధపవాత’’న్తిఆదివసేన అప్పటిక్ఖిపిత్వావ సమ్పటిచ్ఛతి. తేనేవాహ ‘‘ఇదం తుయ్హ’’న్తిఆది. సయనన్తి నిపజ్జనమాహ. తేన తేన సమాదానేనాతి తేన తేన పంసుకూలికఙ్గాదికస్స సమాదానేన ధుతకిలేసత్తాతి విద్ధంసితకిలేసత్తా, తదఙ్గవసేన పహీనతణ్హుపాదానాదిపాపధమ్మత్తాతి అత్థో. యేహి తం కిలేసధుననం, తానియేవ ఇధ ధుతస్స భిక్ఖునో అఙ్గానీతి అధిప్పేతాని, న అఞ్ఞాని యాని కానిచి, అఞ్ఞేన వా ధుతస్సాతి అయమత్థో అత్థతో ఆపన్నో. ‘‘ఞాణం అఙ్గం ఏతేస’’న్తి ఇమినా ఞాణపుబ్బకతం తేసం సమాదానస్స విభావేతి. పటిపత్తియాతి సీలాదిసమ్మాపటిపత్తియా. సమాదియతి ఏతేనాతి సమాదానం, సమాదానవసేన పవత్తా చేతనా, తం లక్ఖణం ఏతేసన్తి సమాదానచేతనాలక్ఖణాని. వుత్తమ్పి చేతం అట్ఠకథాయం –

‘‘సమాదానకిరియాయ, సాధకతమభావతో;

సమ్పయుత్తధమ్మా యేనాతి, కరణభావేన దస్సితా’’తి.

సమాదానచేతనాయ గహణం తంమూలకత్తా పరిహరణచేతనాపి ధుతఙ్గమేవ. అత్తనా, పరమ్ముఖేన చ కుసలభణ్డస్స భుసం విలుప్పనట్ఠేన లోలుప్పం తణ్హాచారో, తస్స విద్ధంసనకిచ్చత్తా లోలుప్పవిద్ధంసనరసాని. తతో ఏవ నిల్లోలుప్పభావేన పచ్చుపతిట్ఠన్తి, తం వా పచ్చుపట్ఠాపేన్తీతి నిల్లోలుప్పభావపచ్చుపట్ఠానాని. అరియధమ్మపదట్ఠానానీతి పరిసుద్ధసీలాదిసద్ధమ్మపదట్ఠానాని.

భగవతోవ సన్తికే సమాదాతబ్బానీతి ఇదం అన్తరా అవిచ్ఛేదనత్థం వుత్తం, రఞ్ఞో సన్తికే పటిఞ్ఞాతారహస్స అత్థస్స తదుపజీవినో ఏకంసతో అవిసంవాదనం వియ. సేసానం సన్తికే సమాదానేపి ఏసేవ నయో. ఏకసఙ్గీతికస్సాతి పఞ్చసు దీఘనికాయాదీసు నికాయేసు ఏకనికాయికస్స. అట్ఠకథాచరియస్సాతి యస్స అట్ఠకథాతన్తియేవ విసేసతో పగుణా, తస్స. ఏత్థాతి అత్తనాపి సమాదానస్స రుహనే. జేట్ఠకభాతు ధుతఙ్గప్పిచ్ఛతాయ వత్థూతి సో కిర థేరో నేసజ్జికో, తస్స తం న కోచి జానాతి. అథేకదివసం రత్తియా సయనపిట్ఠే నిసిన్నం విజ్జులతోభాసేన దిస్వా ఇతరో పుచ్ఛి ‘‘కిం, భన్తే, తుమ్హే నేసజ్జికా’’తి. థేరో ధుతఙ్గప్పిచ్ఛతాయ తావదేవ నిపజ్జిత్వా పచ్ఛా సమాదియీతి ఏవమాగతం వత్థు.

౧. పంసుకూలికఙ్గకథావణ్ణనా

౨౪. గహపతిదానచీవరన్తి ఏత్థ దాయకభావేన సమణాపి ఉక్కట్ఠస్స గహపతిపక్ఖంయేవ పవిట్ఠాతి దట్ఠబ్బం. ‘‘పబ్బజితో గణ్హిస్సతీ’’తి ఠపితకం సియా గహపతిచీవరం, న పన గహపతిదానచీవరన్తి తాదిసం నివత్తేతుం దానగ్గహణం. అఞ్ఞతరేనాతి ఏత్థ సమాదానవచనేన తావ సమాదిన్నం హోతు, పటిక్ఖేపవచనేన పన కథన్తి? అత్థతో ఆపన్నత్తా. యథా ‘‘దేవదత్తో దివా న భుఞ్జతీ’’తి వుత్తే ‘‘రత్తియం భుఞ్జతీ’’తి అత్థతో ఆపన్నమేవ హోతి, తస్స ఆహారేన వినా సరీరట్ఠితి నత్థీతి, ఏవమిధాపి భిక్ఖునో గహపతిదానచీవరే పటిక్ఖిత్తే తదఞ్ఞచీవరప్పటిగ్గహో అత్థతో ఆపన్నో ఏవ హోతి, చీవరేన వినా సాసనే ఠితి నత్థీతి.

ఏవం సమాదిన్నధుతఙ్గేనాతిఆదివిధానం పంసుకూలికఙ్గే పటిపజ్జనవిధి. సుసానే లద్ధం సోసానికం. తం పన యస్మా తత్థ కేనచి ఛడ్డితత్తా పతితం హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సుసానే పతితక’’న్తి. ఏవం పాపణికమ్పి దట్ఠబ్బం. తాలవేళిమగ్గో నామ మహాగామే ఏకా వీథి. అనురాధపురేతి చ వదన్తి. డడ్ఢో పదేసో ఏతస్సాతి డడ్ఢప్పదేసం, వత్థం. మగ్గే పతితకం బహుదివసాతిక్కన్తం గహేతబ్బన్తి వదన్తి. ‘‘ద్వత్తిదివసాతిక్కన్త’’న్తి అపరే. థోకం రక్ఖిత్వాతి కతిపయం కాలం ఆగమేత్వా. వాతాహతమ్పి సామికానం సతిసమ్మోసేన పతితసదిసన్తి ‘‘సామికే అపస్సన్తేన గహేతుం వట్టతీ’’తి వుత్తం. తస్మా థోకం ఆగమేత్వా గహేతబ్బం.

‘‘సఙ్ఘస్స దేమా’’తి దిన్నం, చోళకభిక్ఖావసేన లద్ధఞ్చ లద్ధకాలతో పట్ఠాయ ‘‘సమణచీవరం సియా ను ఖో, నో’’తి ఆసఙ్కం నివత్తేతుం ‘‘న తం పంసుకూల’’న్తి వుత్తం. న హి తం తేవీసతియా ఉప్పత్తిట్ఠానేసు కత్థచి పరియాపన్నం. ఇదాని ఇమినావ పసఙ్గేన యం భిక్ఖుదత్తియే లక్ఖణపత్తం పంసుకూలం, తస్స చ ఉక్కట్ఠానుక్కట్ఠవిభాగం దస్సేతుం ‘‘భిక్ఖుదత్తియేపీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ గాహేత్వా వా దీయతీతి సఙ్ఘస్స వా గణస్స వా దేన్తేహి యం చీవరం వస్సగ్గేన పాపేత్వా భిక్ఖూనం దీయతి. సేనాసనచీవరన్తి సేనాసనం కారేత్వా ‘‘ఏతస్మిం సేనాసనే వసన్తా పరిభుఞ్జన్తూ’’తి దిన్నచీవరం. న తం పంసుకూలన్తి అపంసుకూలభావో పుబ్బే వుత్తకారణతో, గాహేత్వా దిన్నత్తా చ. తేనాహ ‘‘నో గాహాపేత్వా దిన్నమేవ పంసుకూల’’న్తి. తత్రపీతి యం గాహేత్వా న దిన్నం భిక్ఖుదత్తియం, తత్రపి యేన భిక్ఖునా చీవరం దీయతి, తస్స లాభే, దానే చ విసుం విసుం ఉభయత్థ ఆదరగారవానం సబ్భావతో, తదభావతో చ భిక్ఖుదత్తియస్స ఏకతోసుద్ధి ఉభతోసుద్ధి అనుక్కట్ఠతా హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘యం దాయకేహీ’’తిఆది వుత్తం, పాదమూలే ఠపేత్వా దిన్నకం సమణేనాతి అధిప్పాయో. యస్స కస్సచీతి ఉక్కట్ఠాదీసు యస్స కస్సచి. రుచియాతి ఛన్దేన. ఖన్తియాతి నిజ్ఝానక్ఖన్తియా.

నిస్సయానురూపపటిపత్తిసబ్భావోతి ఉపసమ్పన్నసమనన్తరం ఆచరియేన వుత్తేసు చతూసు నిస్సయేసు అత్తనా యథాపటిఞ్ఞాతదుతియనిస్సయానురూపాయ పటిపత్తియా విజ్జమానతా. ఆరక్ఖదుక్ఖాభావోతి చీవరారక్ఖనదుక్ఖస్స అభావో పంసుకూలచీవరస్స అలోభనీయత్తా. పరిభోగతణ్హాయ అభావో సవిసేసలూఖసభావత్తా. పాసాదికతాతి పరేసం పసాదావహతా. అప్పిచ్ఛతాదీనం ఫలనిప్ఫత్తి ధుతఙ్గపరిహరణస్స అప్పిచ్ఛతాదీహియేవ నిప్ఫాదేతబ్బతో. ధుతధమ్మే సమాదాయ వత్తనం యావదేవ ఉపరి సమ్మాపటిపత్తిసమ్పాదనాయాతి వుత్తం ‘‘సమ్మాపటిపత్తియా అనుబ్రూహన’’న్తి. మారసేనవిఘాతాయాతి మారస్స, మారసేనాయ చ విహననాయ విద్ధంసనాయ. కాయవాచాచిత్తేహి యతో సంయతోతి యతి, భిక్ఖు. ధారితం యం లోకగరునా పంసుకూలం, తం కో న ధారయే, యస్మా వా లోకగరునా పంసుకూలం ధారితం, తస్మా కో తం న ధారయేతి యోజనా యంతంసద్దానం ఏకన్తసమ్బన్ధిభావతో. పటిఞ్ఞం సమనుస్సరన్తి ఉపసమ్పదమాళే ‘‘ఆమ భన్తే’’తి ఆచరియపముఖస్స సఙ్ఘస్స సమ్ముఖా దిన్నం పటిఞ్ఞం సమనుస్సరన్తో.

ఇతి పంసుకూలికఙ్గకథావణ్ణనా.

౨. తేచీవరికఙ్గకథావణ్ణనా

౨౫. చతుత్థకచీవరన్తి నివాసనపారుపనయోగ్యం చతుత్థకచీవరన్తి అధిప్పాయో, అంసకాసావస్స అప్పటిక్ఖిపితబ్బతో. అఞ్ఞతరవచనేనాతి ఏత్థ యం వత్తబ్బం, తం హేట్ఠా వుత్తనయమేవ. యావ న సక్కోతి, యావ న లభతి, యావ న సమ్పజ్జతీతి పచ్చేకం యావ-సద్దో సమ్బన్ధితబ్బో. న సమ్పజ్జతీతి న సిజ్ఝతి. నిక్ఖిత్తపచ్చయా దోసో నత్థీతి నిచయసన్నిధిధుతఙ్గసంకిలేసదోసో నత్థి. ఆసన్నేతి చీవరస్స ఆసన్నే ఠానే. రజనక్ఖణే పరిభుఞ్జనకాసావం రజనకాసావం. తత్రట్ఠకపచ్చత్థరణం నామ అత్తనో, పరస్స వా సన్తకం సేనాసనే పచ్చత్థరణవసేన అధిట్ఠితం. ‘‘అంసకాసావం పరిక్ఖారచోళం హోతి, ఇతి పచ్చత్థరణం, అంసకాసావన్తి ఇమాని ద్వేపి అతిరేకచీవరట్ఠానే ఠితానిపి ధుతఙ్గభేదం న కరోన్తీ’’తి అట్ఠకథాయం వుత్తన్తి వదన్తి. పరిహరితుం పన న వట్టతీతి రజనకాలే ఏవ అనుఞ్ఞాతత్తా నిచ్చపరిభోగవసేన న వట్టతి తేచీవరికస్స. అంసకాసావన్తి ఖన్ధే ఠపేతబ్బకాసావం. కాయపరిహారికేనాతి వాతాతపాదిపరిస్సయతో కాయస్స పరిహరణమత్తేన. సమాదాయేవాతి గహేత్వా ఏవ. అప్పసమారమ్భతాతి అప్పకిచ్చతా. కప్పియే మత్తకారితాయాతి నిసీదనాదివసేన, పరిక్ఖారచోళవసేన చ బహూసు చీవరేసు అనుఞ్ఞాతేసుపి తిచీవరమత్తే ఠితత్తా. సహ పత్తచరణాయాతి సపత్తచరణో. పక్ఖీ సపక్ఖకో.

ఇతి తేచీవరికఙ్గకథావణ్ణనా.

౩. పిణ్డపాతికఙ్గకథావణ్ణనా

౨౬. అతిరేకలాభన్తి ‘‘పిణ్డియాలోపభోజనం నిస్సాయా’’తి (మహావ. ౭౩, ౧౨౮) ఏవం వుత్తభిక్ఖాహారలాభతో అతిరేకలాభం, సఙ్ఘభత్తాదిన్తి అత్థో. సకలస్స సఙ్ఘస్స దాతబ్బభత్తం సఙ్ఘభత్తం. కతిపయే భిక్ఖూ ఉద్దిసిత్వా దాతబ్బభత్తం ఉద్దేసభత్తం. ఏకస్మిం పక్ఖే ఏకదివసం దాతబ్బభత్తం పక్ఖికం. ఉపోసథే ఉపోసథే దాతబ్బభత్తం ఉపోసథికం. పటిపదదివసే దాతబ్బభత్తం పాటిపదికం. విహారం ఉద్దిస్స దాతబ్బభత్తం విహారభత్తం. ధురగేహే ఏవ ఠపేత్వా దాతబ్బభత్తం ధురభత్తం. గామవాసీఆదీహి వారేన దాతబ్బభత్తం వారకభత్తం. ‘‘సఙ్ఘభత్తం గణ్హథాతిఆదినా’’తి ఆది-సద్దేన ఉద్దేసభత్తాదిం సఙ్గణ్హాతి. సాదితుం వట్టన్తీతి భిక్ఖాపరియాయేన వుత్తత్తా. భేసజ్జాదిపటిసంయుత్తా నిరామిససలాకా. యావకాలికవజ్జాతి చ వదన్తి. విహారే పక్కభత్తమ్పీతి ఉపాసకా ఇధేవ భత్తం పచిత్వా ‘‘సబ్బేసం అయ్యానం దస్సామా’’తి విహారేయేవ భత్తం సమ్పాదేన్తి, తం పిణ్డపాతికానమ్పి వట్టతి. ఆహరిత్వాతి పత్తం గహేత్వా గేహతో ఆనేత్వా. తం దివసం నిసీదిత్వాతి ‘‘మా, భన్తే, పిణ్డాయ చరిత్థ, విహారేయేవ భిక్ఖా ఆనీయతీ’’తి వదన్తానం సమ్పటిచ్ఛనేన తం దివసం నిసీదిత్వా. సేరివిహారసుఖన్తి అపరాయత్తవిహారితాసుఖం. అరియవంసోతి అరియవంససుత్తపటిసంయుత్తా (దీ. ని. ౩.౩౦౯; అ. ని. ౪.౨౮) ధమ్మకథా. ధమ్మరసన్తి ధమ్మూపసఞ్హితం పామోజ్జాదిరసం.

జఙ్ఘబలం నిస్సాయ పిణ్డపరియేసనతో కోసజ్జనిమ్మద్దనతా. ‘‘యథాపి భమరో పుప్ఫ’’న్తిఆదినా (ధ. ప. ౪౯; నేత్తి. ౧౨౩) వుత్తవిధినా ఆహారపరియేసనతో పరిసుద్ధాజీవతా. నిచ్చం అన్తరఘరం పవిసన్తస్సేవ సుప్పటిచ్ఛన్నగమనాదయో సేఖియధమ్మా సమ్పజ్జన్తీతి సేఖియపటిపత్తిపూరణం. పటిగ్గహణే మత్తఞ్ఞుతాయ, సంసట్ఠవిహారాభావతో చ అపరపోసితా. కులే కులే అప్పకఅప్పకపిణ్డగహణేన పరానుగ్గహకిరియా. అన్తిమాయ జీవికాయ అవట్ఠానేన మానప్పహానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అన్తమిదం, భిక్ఖవే, జీవికానం, యదిదం పిణ్డోల్య’’న్తిఆది (ఇతివు. ౯౧; సం. ని. ౩.౮౦). మిస్సకభత్తేన యాపనతో రసతణ్హానివారణం. నిమన్తనాసమ్పటిచ్ఛనతో గణభోజనాదిసిక్ఖాపదేహి అనాపత్తితా.

అప్పటిహతవుత్తితాయ చతూసుపి దిసాసు వత్తనట్ఠేన చాతుద్దిసో. ఆజీవస్స విసుజ్ఝతీతి ఆజీవో అస్స విసుజ్ఝతి. అత్తభరస్సాతి అప్పానవజ్జసులభరూపేహి పచ్చయేహి అత్తనో భరణతో అత్తభరస్స. తతో ఏవ ఏకవిహారితాయ సద్ధివిహారికాదీనమ్పి అఞ్ఞేసం అపోసనతో అనఞ్ఞపోసినో. పదద్వయేనాపి కాయపరిహారికేన చీవరేన కుచ్ఛిపరిహారికేన పిణ్డపాతేన విచరణతో సల్లహుకవుత్తితం, సుభరతం, పరమఅప్పిచ్ఛతం, సన్తుట్ఠిఞ్చ దస్సేతి. దేవాపి పిహయన్తి తాదినోతి తాదిసస్స భుసం అతివియ సన్తకాయవచీమనోకమ్మతాయ ఉపసన్తస్స పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగమతో సబ్బకాలం సతిమతో పిణ్డపాతికస్స భిక్ఖుస్స సక్కాదయో దేవాపి పిహయన్తి పత్థేన్తి. తస్స సీలాదిగుణేసు బహుమానం ఉప్పాదేన్తా ఆదరం జనేన్తి, పగేవ మనుస్సా. సచే సో లాభసక్కారసిలోకసన్నిస్సితో న హోతి, తదభికఙ్ఖీ న హోతీతి అత్థో.

ఇతి పిణ్డపాతికఙ్గకథావణ్ణనా.

౪. సపదానచారికఙ్గకథావణ్ణనా

౨౭. ఇమినాతి సపదానచారికేన. కాలతరన్తి కాలస్సేవ. అఫాసుకట్ఠానన్తి సపరిస్సయాదివసేన దుప్పవేసనట్ఠానం. పురతోతి వీథియం గచ్ఛన్తస్స పురతో ఘరం అపవిట్ఠస్సేవ. పత్తవిస్సట్ఠట్ఠానన్తి పేసకారవీథియం పేసకారభావం నిమ్మినిత్వా ఠితస్స సక్కస్స ఘరద్వారే పత్తవిస్సట్ఠట్ఠానం. ఉక్కట్ఠపిణ్డపాతికో తం దివసం న భిక్ఖం ఆగమయమానో నిసీదతి, తస్మా తం అనులోమేతి. కత్థచిపి కులే నిబద్ధం ఉపసఙ్కమనాభావతో పరిచయాభావేన కులేసు నిచ్చనవకతా. సబ్బత్థ అలగ్గమానసతాయ చ సోమ్మభావేన చ చన్దూపమతా. కులేసు పరిగ్గహచిత్తాభావేన తత్థ మచ్ఛేరప్పహానం. హితేసితాయ విభాగాభావతో సమానుకమ్పితా. కులానం సఙ్గణ్హనసంసట్ఠతాదయో కులూపకాదీనవా. అవ్హానానభినన్దనాతి నిమన్తనవసేన అవ్హానస్స అసమ్పటిచ్ఛనా. అభిహారేనాతి భిక్ఖాభిహారేన. సేరిచారన్తి యథారుచి విచరణం.

ఇతి సపదానచారికఙ్గకథావణ్ణనా.

౫. ఏకాసనికఙ్గకథావణ్ణనా

౨౮. నానాసనభోజనన్తి అనేకస్మిం ఆసనే భోజనం, ఏకనిసజ్జాయ ఏవ అభుఞ్జిత్వా విసుం విసుం నిసజ్జాసు ఆహారపరిభోగన్తి అత్థో. పతిరూపన్తి యుత్తరూపం అనుట్ఠాపనీయం. వత్తం కాతుం వట్టతీతి వత్తం కాతుం యుజ్జతి. వత్తం నామ గరుట్ఠానీయే కత్తబ్బమేవ. తత్థ పన పటిపజ్జనవిధిం దస్సేతుం యం థేరవాదం ఆహ ‘‘ఆసనం వా రక్ఖేయ్య భోజనం వా’’తిఆది. తస్సత్థో – ఏకాసనికం భిక్ఖుం భుఞ్జన్తం ఆసనం వా రక్ఖేయ్య, ధుతఙ్గభేదతో యావ భోజనపరియోసానా న వుట్ఠాతబ్బన్తి వుత్తం హోతి. భోజనం వా రక్ఖేయ్య ధుతఙ్గభేదతో, అభుఞ్జియమానం యావ భుఞ్జితుం నారభతి, తావ వుట్ఠాతబ్బన్తి అత్థో. యస్మా తయిదం ద్వయం ఇధ నత్థి, తస్మా వత్తకరణం ధుతఙ్గం న రక్ఖతీతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అయఞ్చా’’తిఆది. ‘‘భేసజ్జత్థమేవా’’తి ఇమినా భేసజ్జపరిభోగవసేనేవ సప్పిఆదీనిపి వట్టన్తీతి దస్సేతి. అప్పాబాధతాతి అరోగతా. అప్పాతఙ్కతాతి అకిచ్ఛజీవితా సరీరదుక్ఖాభావో. లహుట్ఠానన్తి కాయస్స లహుపరివత్తితా. బలన్తి సరీరబలం. ఫాసువిహారోతి సుఖవిహారో. సబ్బమేతం బహుక్ఖత్తుం భుఞ్జనపచ్చయా ఉప్పజ్జనవికారపటిక్ఖేపపదం. రుజాతి రోగా. న కమ్మమత్తనోతి అత్తనో యోగకమ్మం పురేభత్తం, పచ్ఛాభత్తఞ్చ న పరిహాపేతి, బహుసో భోజనే అబ్యావటభావతో, అరోగభావతో చాతి అధిప్పాయో.

ఇతి ఏకాసనికఙ్గకథావణ్ణనా.

౬. పత్తపిణ్డికఙ్గకథావణ్ణనా

౨౯. అప్పటికూలం కత్వా భుఞ్జితుం వట్టతి పటికూలస్స భుత్తస్స అగణ్హనమ్పి సియాతి అధిప్పాయో. పమాణయుత్తమేవ గణ్హితబ్బన్తి ‘‘ఏకభాజనమేవ గణ్హామీ’’తి బహుం గహేత్వా న ఛడ్డేతబ్బం. నానారసతణ్హావినోదనన్తి నానారసభోజనే తణ్హాయ వినోదనం. అత్ర అత్ర నానాభాజనే ఠితే నానారసే ఇచ్ఛా ఏతస్సాతి అత్రిచ్ఛో, తస్స భావో అత్రిచ్ఛతా, తస్సా అత్రిచ్ఛతాయ పహానం. ఆహారే పయోజనమత్తదస్సితాతి అసమ్భిన్ననానారసే గేధం అకత్వా ఆహారే సత్థారా అనుఞ్ఞాతపయోజనమత్తదస్సితా. విసుం విసుం భాజనేసు ఠితాని బ్యఞ్జనాని గణ్హతో తత్థ తత్థ సాభోగతాయ సియా విక్ఖిత్తభోజితా, న తథా ఇమస్స ఏకపత్తగతసఞ్ఞినోతి వుత్తం ‘‘అవిక్ఖిత్తభోజితా’’తి. ఓక్ఖిత్తలోచనోతి పత్తసఞ్ఞితాయ హేట్ఠాఖిత్తచక్ఖు. పరిభుఞ్జేయ్యాతి పరిభుఞ్జితుం సక్కుణేయ్య.

ఇతి పత్తపిణ్డికఙ్గకథావణ్ణనా.

౭. ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౦. భుఞ్జన్తస్స యం ఉపనీతం, తస్స పటిక్ఖేపేన తం అతిరిత్తం భోజనన్తి అతిరిత్తభోజనం. పున భోజనం కప్పియం కారేత్వా న భుఞ్జితబ్బం, తబ్బిసయత్తా ఇమస్స ధుతఙ్గస్స. తేనాహ ‘‘ఇదమస్స విధాన’’న్తి. యస్మిం భోజనేతి యస్మిం భుఞ్జియమానే భోజనే. తదేవ భుఞ్జతి, న అఞ్ఞం. అనతిరిత్తభోజనపచ్చయా ఆపత్తి అనతిరిత్తభోజనాపత్తి, తతో దూరీభావో అనాపజ్జనం. ఓదరికత్తం ఘస్మరభావో కుచ్ఛిపూరకతా, తస్స అభావో ఏకపిణ్డేనాపి యాపనతో. నిరామిససన్నిధితా నిహితస్స అభుఞ్జనతో. పున పరియేసనవసేన పరియేసనాయ ఖేదం న యాతి. అభిసల్లేఖకానం సన్తోసగుణాదీనం వుద్ధియా సఞ్జననం సన్తోసగుణాదివుడ్ఢిసఞ్జననం. ఇదన్తి ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం.

ఇతి ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గకథావణ్ణనా.

౮. ఆరఞ్ఞికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౧. గామన్తసేనాసనం పహాయ అరఞ్ఞే అరుణం ఉట్ఠాపేతబ్బన్తి ఏత్థ గామన్తం, అరఞ్ఞఞ్చ సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తత్థ సద్ధిం ఉపచారేనా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ గామపరియాపన్నత్తా గామన్తసేనాసనస్స ‘‘గామోయేవ గామన్తసేనాసన’’న్తి వుత్తం. యో కోచి సత్థోపి గామో నామాతి సమ్బన్ధో. ఇన్దఖీలాతి ఉమ్మారా. తస్సాతి లేడ్డుపాతస్స. వినయపరియాయేన అరఞ్ఞలక్ఖణం అదిన్నాదానపారాజికే (పారా. ౯౨) ఆగతం. తత్థ హి ‘‘గామా వా అరఞ్ఞా వా’’తి అనవసేసతో అవహారట్ఠానపరిగ్గహే తదుభయం అసఙ్కరతో దస్సేతుం ‘‘ఠపేత్వా గామఞ్చా’’తిఆది వుత్తం. గామూపచారో హి లోకే గామసఙ్ఖమేవ గచ్ఛతీతి. నిప్పరియాయతో పన గామవినిముత్తం ఠానం అరఞ్ఞమేవ హోతీతి అభిధమ్మే (విభ. ౫౨౯) గామా ‘‘నిక్ఖమిత్వా బహి ఇన్దఖీలా, సబ్బమేతం అరఞ్ఞ’’న్తి వుత్తం. సుత్తన్తికపరియాయేన ఆరఞ్ఞకసిక్ఖాపదే (పారా. ౬౫౪) ‘‘పఞ్చధనుసతికం పచ్ఛిమ’’న్తి ఆగతం ఆరఞ్ఞికం భిక్ఖుం సన్ధాయ. న హి సో వినయపరియాయికే ‘‘అరఞ్ఞే వసనతో ఆరఞ్ఞికో పన్తసేనాసనో’’తి సుత్తే వుత్తో. అయఞ్చ సుత్తసంవణ్ణనాతి ఇధ సబ్బత్థ సుత్తన్తకథావ పమాణం. తస్మా తత్థ ఆగతమేవ లక్ఖణం గహేతబ్బన్తి దస్సేన్తో ‘‘తం ఆరోపితేన ఆచరియధనునా’’తిఆదినా మిననవిధిం ఆహ. తేనేవ హి మజ్ఝిమట్ఠకథానయోవ (మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౯౬) ఇదమేత్థ పమాణన్తి చ వుత్తో.

తతో తతో మగ్గన్తి తత్థ తత్థ ఖుద్దకమగ్గం పిదహతి. ధుతఙ్గసుద్ధికేన ధుతఙ్గసోధనపసుతేన. యథాపరిచ్ఛిన్నే కాలేతి ఉక్కట్ఠస్స తయోపి ఉతూ, మజ్ఝిమస్స ద్వే, ముదుకస్స ఏకో ఉతు. తత్థపి ధుతఙ్గం న భిజ్జతి సఉస్సాహత్తా. నిపజ్జిత్వా గమిస్సామాతి చిత్తస్స సిథిలభావేన ధుతఙ్గం భిజ్జతీతి వుత్తం. అరఞ్ఞసఞ్ఞం మనసి కరోన్తోతి ‘‘అహం వివేకవాసం వసిస్సామి, యథాలద్ధోవ కాయవివేకో సాత్థకో కాతబ్బో’’తి మనసికారసబ్భావతో ‘‘భబ్బో…పే… రక్ఖితు’’న్తి వుత్తం. అస్స ఆరఞ్ఞికస్స చిత్తం న విక్ఖిపన్తి ఆపాథమనుపగమనతో. విగతసన్తాసో హోతి వివేకపరిచయతో. జీవితనికన్తిం జహతి బహుపరిస్సయే అరఞ్ఞే నివాసేనేవ మరణభయస్స దూరీకరణతో. పవివేకసుఖరసం అస్సాదేతి అనుభవతి జనసంసగ్గాభావతో. ఆరాధయన్తోతి అనునయన్తో. యథానుసిట్ఠం పటిపత్తియా వివేకస్స అధిట్ఠానభావతో ఆరఞ్ఞికఙ్గయోగినో వాహనసదిసన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘అవసేసధుతాయుధో’’తి, అవసిట్ఠధుతధమ్మాయుధోతి అత్థో.

ఇతి ఆరఞ్ఞికఙ్గకథావణ్ణనా.

౯. రుక్ఖమూలికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౨. ఛన్నన్తి ఇట్ఠకాఛదనాదీహి ఛాదితం, ఆవసథన్తి అత్థో. సీమన్తరికరుక్ఖోతి ద్విన్నం రాజూనం రజ్జసీమాయ ఠితరుక్ఖో. తత్థ హి తేసం రాజూనం బలకాయో ఉపగన్త్వా అన్తరన్తరా యుద్ధం కరేయ్య, చోరాపి పారిపన్థికా సమోసరన్తా భిక్ఖుస్స సుఖేన నిసీదితుం న దేన్తి. చేతియరుక్ఖో ‘‘దేవతాధిట్ఠితో’’తి మనుస్సేహి సమ్మతరుక్ఖో పూజేతుం ఉపగతేహి మనుస్సేహి అవివిత్తో హోతి. నియ్యాసరుక్ఖో సజ్జరుక్ఖాది. వగ్గులిరుక్ఖో వగ్గులినిసేవితో. సీమన్తరికరుక్ఖాదయో సపరిస్సయా, దుల్లభవివేకా చాతి ఆహ ‘‘ఇమే రుక్ఖే వివజ్జేత్వా’’తి. పణ్ణసటన్తి రుక్ఖతో పతితపణ్ణం. పటిచ్ఛన్నే ఠానే నిసీదితబ్బం రుక్ఖమూలికభావస్స పటిచ్ఛాదనత్థం. ఛన్నే వాసకప్పనా ధమ్మస్సవనాదీనమత్థాయపి హోతి. తస్మా ‘‘జానిత్వా అరుణం ఉట్ఠాపితమత్తే’’తి వుత్తం.

అభిణ్హం తరుపణ్ణవికారదస్సనేనాతి అభిక్ఖణం తరూసు, తరూనం వా పణ్ణేసు వికారస్స ఖణభఙ్గస్స దస్సనేన. సేనాసనమచ్ఛేరకమ్మారామతానన్తి ఆవాసమచ్ఛరియనవకమ్మరతభావానం. దేవతాహీతి రుక్ఖదేవతాహి. తాపి హి రుక్ఖట్ఠవిమానేసు వసన్తియో రుక్ఖేసు వసన్తి. అయమ్పి రుక్ఖేతి సహవాసితా. వణ్ణితోతి ‘‘అప్పాని చేవా’’తిఆదినా పసంసితో. ‘‘రుక్ఖమూలసేనాసనం నిస్సాయ పబ్బజ్జా’’తి (మహావ. ౭౩, ౧౨౮) ఏవం నిస్సయోతి చ భాసితో. అభిరత్తాని తరుణకాలే, నీలాని మజ్ఝిమకాలే, పణ్డూని జిణ్ణకాలే. పతితాని మిలాయనవసేన. ఏవం పస్సన్తో తరుపణ్ణాని పచ్చక్ఖతో ఏవ నిచ్చసఞ్ఞం పనూదతి పజహతి, అనిచ్చసఞ్ఞా ఏవస్స సణ్ఠాతి. యస్మా భగవతో జాతిబోధిధమ్మచక్కపవత్తనపరినిబ్బానాని రుక్ఖమూలేయేవ జాతాని, తస్మా వుత్తం ‘‘బుద్ధదాయజ్జం రుక్ఖమూల’’న్తి.

ఇతి రుక్ఖమూలికఙ్గకథావణ్ణనా.

౧౦. అబ్భోకాసికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౩. ‘‘రుక్ఖమూలం పటిక్ఖిపామీ’’తి ఏత్తకే వుత్తే ఛన్నం అప్పటిక్ఖిత్తమేవ హోతీతి ‘‘ఛన్నఞ్చ రుక్ఖమూలఞ్చ పటిక్ఖిపామీ’’తి వుత్తం. ధుతఙ్గస్స సబ్బసో పటియోగిపటిక్ఖేపేన హి సమాదానం ఇజ్ఝతి, నో అఞ్ఞథాతి. ‘‘ధమ్మస్సవనాయా’’తి ఇమినావ ధమ్మం కథేన్తేనాపి ఉపోసథదివసాదీసు సుణన్తానం చిత్తానురక్ఖణత్థం తేహి యాచితేన ఛన్నం పవిసితుం వట్టతి, ధమ్మం పన కథేత్వా అబ్భోకాసోవ గన్తబ్బో. రుక్ఖమూలికస్సాపి ఏసేవ నయో. ఉపోసథత్థాయాతి ఉపోసథకమ్మాయ. ఉద్దిసన్తేనాతి పరేసం ఉద్దేసం దేన్తేన. ఉద్దిసాపేన్తేనాతి సయం ఉద్దేసం గణ్హన్తేన. మగ్గమజ్ఝే ఠితం సాలన్తి సీహళదీపే వియ మగ్గా అనోక్కమ్మ ఉజుకమేవ పవిసితబ్బసాలం. వేగేన గన్తుం న వట్టతి అసారుప్పత్తా. యావ వస్సూపరమా ఠత్వా గన్తబ్బం, న తావ ధుతఙ్గభేదో హోతీతి అధిప్పాయో.

రుక్ఖస్స అన్తో నామ రుక్ఖమూలం. పబ్బతస్స పన పబ్భారసదిసో పబ్బతపదేసో. అచ్ఛన్నమరియాదన్తి యథా వస్సోదకం అన్తో న పవిసతి, ఏవం ఛదనసఙ్ఖేపేన ఉపరి అకతమరియాదం. అన్తో పన పబ్భారస్స వస్సోదకం పవిసతి చే, అబ్భోకాససఙ్ఖేపమేవాతి తత్థ పవిసితుం వట్టతి. సాఖామణ్డపోతి రుక్ఖసాఖాహి విరళచ్ఛన్నమణ్డపో. పీఠపటో ఖలిత్థద్ధసాటకో.

పవిట్ఠక్ఖణే ధుతఙ్గం భిజ్జతి యథావుత్తపబ్భారాదికే ఠపేత్వాతి అధిప్పాయో. జానిత్వాతి ధమ్మస్సవనాదిఅత్థం ఛన్నం రుక్ఖమూలం పవిసిత్వా నిసిన్నో ‘‘ఇదాని అరుణో ఉట్ఠహతీ’’తి జానిత్వా. రుక్ఖమూలేపి కత్థచి అత్థేవ నివాసఫాసుకతాతి సియా తత్థ ఆసఙ్గపుబ్బకో ఆవాసపలిబోధో, న పన అబ్భోకాసేతి ఇధేవ ఆవాసపలిబోధుపచ్ఛేదో ఆనిసంసో వుత్తో. పసంసాయానురూపతాతి అనికేతాతి వుత్తపసంసాయ అనాలయభావేన అనుచ్ఛవికతా. నిస్సఙ్గతాతి ఆవాసపరిగ్గహాభావేనేవ తత్థ నిస్సఙ్గతా. అసుకదిసాయ వసనట్ఠానం నత్థి, తస్మా తత్థ గన్తుం నేవ సక్కాతి ఏదిసస్స పరివితక్కస్స అభావతో చాతుద్దిసో. మిగభూతేనాతి పరిగ్గహాభావేన మిగస్స వియ భూతేన. సితోతి నిస్సితో. విన్దతీతి లభతి.

ఇతి అబ్భోకాసికఙ్గకథావణ్ణనా.

౧౧. సోసానికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౪. న సుసానన్తి అసుసానం. అఞ్ఞత్థో న-కారో, సుసానలక్ఖణరహితం వసనట్ఠానన్తి అధిప్పాయో. న తత్థాతి ‘‘సుసాన’’న్తి వవత్థపితమత్తే ఠానే న వసితబ్బం. న హి నామమత్తేన సుసానలక్ఖణం సిజ్ఝతి. తేనాహ ‘‘న హీ’’తిఆది. ఝాపితకాలతో పన పట్ఠాయ…పే… సుసానమేవ ఛవేన సయితమత్తాయ సుసానలక్ఖణప్పత్తితో. ఛవసయనం హి ‘‘సుసాన’’న్తి వుచ్చతి.

సోసానికేన నామ అప్పకిచ్చేన సల్లహుకవుత్తినా భవితబ్బన్తి దస్సేతుం ‘‘తస్మిం పన వసన్తేనా’’తిఆది వుత్తం. గరుకన్తి దుప్పరిహారం. తమేవ హి దుప్పరిహారభావం దస్సేతుం ‘‘తస్మా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఉప్పన్నపరిస్సయవిఘాతత్థాయాతి ‘‘సుసానం నామ మనుస్సరాహస్సేయ్యక’’న్తి చోరా కతకమ్మాపి అకతకమ్మాపి ఓసరన్తి, తత్థ చోరేసు భణ్డసామికే దిస్వా భిక్ఖుసమీపే భణ్డం ఛడ్డేత్వా పలాతేసు మనుస్సా భిక్ఖుం ‘‘చోరో’’తి గహేత్వా పోథేయ్యుం, తస్మా విహారే సఙ్ఘత్థేరం వా గోచరగామే రఞ్ఞా నియుత్తం రాజయుత్తకం వా అత్తనో సోసానికభావం జానాపేత్వా యథా తాదిసో, అఞ్ఞో వా పరిస్సయో న హోతి, తథా అప్పమత్తేన వసితబ్బం. చఙ్కమన్తస్స యదా ఆళహనం అభిముఖం న హోతి, తదాపి సంవేగజననత్థం తత్థ దిట్ఠి విస్సజ్జేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘అద్ధక్ఖికేన ఆళహనం ఓలోకేన్తేనా’’తి వుత్తం.

ఉప్పథమగ్గేన గన్తబ్బం అత్తనో సోసానికభావస్స అపాకటభావత్థం. ఆరమ్మణన్తి తస్మిం సుసానే ‘‘అయం వమ్మికో, అయం రుక్ఖో, అయం ఖాణుకో’’తిఆదినా దివాయేవ ఆరమ్మణం వవత్థపేతబ్బం. భయానకన్తి భయజనకం వమ్మికాదిం. కేనచి లేడ్డుపాసాణాదినా ఆసన్నే విచరన్తీతి న పహరితబ్బా. తిలపిట్ఠం వుచ్చతి పలలం. మాసమిస్సం భత్తం మాసభత్తం. గుళాదీతి ఆది-సద్దేన తిలసంగుళికాదిఘనపూవఞ్చ సఙ్గణ్హాతి. కులగేహం న పవిసితబ్బన్తి పేతధూమేన వాసితత్తా, పిసాచానుబన్ధత్తా చ కులగేహస్స అబ్భన్తరం న పవిసితబ్బం. దేవసికం ఛవడాహో ధువడాహో. మతఞాతకానం తత్థ గన్త్వా దేవసికం రోదనం ధువరోదనం. వుత్తనయేనాతి ‘‘ఝాపితకాలతో పన పట్ఠాయా’’తి వుత్తనయేన. ‘‘పచ్ఛిమయామే పటిక్కమితుం వట్టతీ’’తి ఇచ్ఛితత్తా ‘‘సుసానం అగతదివసే’’తి అఙ్గుత్తరభాణకా.

సుసానే నిచ్చకాలం సివథికదస్సనేన మరణస్సతిపటిలాభో. తతో ఏవ అప్పమాదవిహారితా. తత్థ ఛడ్డితస్స మతకళేవరస్స దస్సనేన అసుభనిమిత్తాధిగమో. తతో ఏవ కామరాగవినోదనం. బహులం సరీరస్స అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛభావసల్లక్ఖణతో అభిణ్హం కాయసభావదస్సనం. తతో మరణస్సతిపటిలాభతో చ సంవేగబహులతా. బ్యాధికానం, జరాజిణ్ణానఞ్చ మతానం తత్థ దస్సనేన ఆరోగ్యయోబ్బనజీవితమదప్పహానం. ఖుద్దకస్స, మహతో చ భయస్స అభిభవనతో భయభేరవసహనతా. సంవిగ్గస్స యోనిసో పదహనం సమ్భవతీతి అమనుస్సానం గరుభావనీయతా. నిద్దాగతమ్పీతి సుత్తమ్పి, సుపినన్తేపీతి అధిప్పాయో.

ఇతి సోసానికఙ్గకథావణ్ణనా.

౧౨. యథాసన్థతికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౫. సేనాసనగాహణే పరే ఉట్ఠాపేత్వా గహణం, ‘‘ఇదం సున్దరం, ఇదం న సున్దర’’న్తి పరితులయిత్వా పుచ్ఛనా, ఓలోకనా చ సేనాసనలోలుప్పం. తుట్ఠబ్బన్తి తుస్సితబ్బం. విహారస్స పరియన్తభావేన దూరేతి వా బహూనం సన్నిపాతట్ఠానాదీనం అచ్చాసన్నేతి వా పుచ్ఛితుం న లభతి, పుచ్ఛనేనపిస్స ధుతఙ్గస్స సంకిలిస్సనతో. ఓలోకేతున్తి లోలుప్పవసేన పస్సితుం. సచస్స తం న రుచ్చతీతి అస్స యథాసన్థతికస్స తం యథాగాహితం సేనాసనం అఫాసుకభావేన సచే న రుచ్చతి, ముదుకస్స అసతి రోగే యథాగాహితం పహాయ అఞ్ఞస్స సేనాసనస్స గహణం లోలుప్పం, మజ్ఝిమస్స గన్త్వా ఓలోకనా, ఉక్కట్ఠస్స పుచ్ఛనా. సబ్బేసమ్పి ఉట్ఠాపేత్వా గహణే వత్తబ్బమేవ నత్థి.

ఉపట్ఠాపనీయానమ్పి అనుట్ఠాపనేన సబ్రహ్మచారీనం హితేసితా. తాయ కరుణావిహారానుగుణతా. సున్దరాసున్దరవిభాగాకరణతో హీనపణీతవికప్పపరిచ్చాగో. తేన తాదిలక్ఖణానుగుణతా. తతో ఏవ అనురోధవిరోధప్పహానం. ద్వారపిదహనం ఓకాసాదానతో. యథాసన్థతరామతన్తి యథాగాహితే యథానిద్దిట్ఠే సేనాసనే అభిరతభావం.

ఇతి యథాసన్థతికఙ్గకథావణ్ణనా.

౧౩. నేసజ్జికఙ్గకథావణ్ణనా

౩౬. సేయ్యన్తి ఇరియాపథలక్ఖణం సేయ్యం. తప్పటిక్ఖేపేనేవ హి తదత్థా ‘‘మఞ్చో భిసీ’’తి ఏవమాదికా (చూళవ. ౩౨౧, ౩౨౨) సేయ్యా పటిక్ఖిత్తా ఏవ హోన్తి. ‘‘నేసజ్జికో’’తి చ సయనం పటిక్ఖిపిత్వా నిసజ్జాయ ఏవ విహరితుం సీలమస్సాతి ఇమస్స అత్థస్స ఇధ అధిప్పేతత్తా సేయ్యా ఏవేత్థ పటియోగినీ, న ఇతరే తథా అనిట్ఠత్తా, అసమ్భవతో చ. కోసజ్జపక్ఖియో హి ఇరియాపథో ఇధ పటియోగిభావేన ఇచ్ఛితో, న ఇతరే. న చ సక్కా ఠానగమనేహి వినా నిసజ్జాయ ఏవ యాపేతుం తథా పవత్తేతున్తి సేయ్యావేత్థ పటియోగినీ. తేనాహ ‘‘తేన పనా’’తిఆది. చఙ్కమితబ్బం న ‘‘నేసజ్జికో అహ’’న్తి సబ్బరత్తిం నిసీదితబ్బం. ఇరియాపథన్తరానుగ్గహితో హి కాయో మనసికారక్ఖమో హోతి.

చత్తారో పాదా, పిట్ఠిఅపస్సయో చాతి ఇమేహి పఞ్చహి అఙ్గేహి పఞ్చఙ్గో. చతూహి అట్టనీహి, పిట్ఠిఅపస్సయేన చ పఞ్చఙ్గోతి అపరే. ఉభోసు పస్సేసు పిట్ఠిపస్సే చ యథాసుఖం అపస్సాయ విహరతో నేసజ్జికస్స ‘‘అనేసజ్జికతో కో విసేసో’’తి గాహం నివారేతుం అభయత్థేరో నిదస్సితో ‘‘థేరో అనాగామీ హుత్వా పరినిబ్బాయీ’’తి.

ఉపచ్ఛేదీయతి ఏతేనాతి ఉపచ్ఛేదనన్తి వినిబన్ధుపచ్ఛేదస్స సాధకతమభావో దట్ఠబ్బో. సబ్బకమ్మట్ఠానానుయోగసప్పాయతా అలీనానుద్ధచ్చపక్ఖికత్తా నిసజ్జాయ. తతో ఏవ పాసాదికఇరియాపథతా. వీరియారమ్భానుకూలతా వీరియసమతాయోజనస్స అనుచ్ఛవికతా. తతో ఏవ సమ్మాపటిపత్తియా అనుబ్రూహనతా. పణిధాయాతి ఠపేత్వా. తనున్తి ఉపరిమకాయం. వికమ్పేతీతి చాలేతి, ఇచ్ఛావిఘాతం కరోతీతి అధిప్పాయో. వతన్తి ధుతఙ్గం.

ఇతి నేసజ్జికఙ్గకథావణ్ణనా.

ధుతఙ్గపకిణ్ణకకథావణ్ణనా

౩౭. సేక్ఖపుథుజ్జనానం వసేన సియా కుసలాని, ఖీణాసవానం వసేన సియా అబ్యాకతాని. తత్థ సేక్ఖపుథుజ్జనా పటిపత్తిపూరణత్థం, ఖీణాసవా ఫాసువిహారత్థం ధుతఙ్గాని పరిహరన్తి. అకుసలమ్పి ధుతఙ్గన్తి అకుసలచిత్తేనాపి ధుతఙ్గసేవనా అత్థీతి అధిప్పాయో. తం న యుత్తం, యేన అకుసలచిత్తేన పబ్బజితస్స ఆరఞ్ఞికత్తం, తం ధుతఙ్గం నామ న హోతి. కస్మా? లక్ఖణాభావతో. యం హిదం కిలేసానం ధుననతో ధుతస్స పుగ్గలస్స, ఞాణస్స, చేతనాయ వా అఙ్గత్తం, న తం అకుసలధమ్మేసు సమ్భవతి. తస్మా అరఞ్ఞవాసాదిమత్తేన ఆరఞ్ఞికాదయో తావ హోన్తు, ఆరఞ్ఞికఙ్గాదీని పన న హోన్తీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘న మయ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఇమానీతి ధుతఙ్గాని. వుత్తం హేట్ఠా వచనత్థనిద్దేసే. న చ అకుసలేన కోచి ధుతో నామ హోతి, కిలేసానం ధుననట్ఠేనాతి అధిప్పాయో. యస్స భిక్ఖునో ఏతాని సమాదానాని అఙ్గాని, ఏతేన పఠమేనాపి అత్థవికప్పేన ‘‘నత్థి అకుసలం ధుతఙ్గ’’న్తి దస్సేతి. న చ అకుసలం కిఞ్చి ధునాతీతి అకుసలం కిఞ్చి పాపం న చ ధునాతి ఏవ అప్పటిపక్ఖతో. యేసం సమాదానానం తం అకుసలం ఞాణం వియ అఙ్గన్తి కత్వా తాని ధుతఙ్గానీతి వుచ్చేయ్యుం. ఇమినా దుతియేనాపి అత్థవికప్పేన ‘‘నత్థి అకుసలం ధుతఙ్గ’’న్తి దస్సేతి. నాపి అకుసలన్తిఆది తతియఅత్థవికప్పవసేన యోజనా. తస్మాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స నిగమనం.

యేసన్తి అభయగిరివాసికే సన్ధాయాహ. తే హి ధుతఙ్గం నామ పఞ్ఞత్తీతి వదన్తి. తథా సతి తస్స పరమత్థతో అవిజ్జమానత్తా కిలేసానం ధుననట్ఠోపి న సియా, సమాదాతబ్బతా చాతి తేసం వచనం పాళియా విరుజ్ఝతీతి దస్సేతుం ‘‘కుసలత్తికవినిముత్త’’న్తిఆది వుత్తం. తస్మాతి యస్మా పఞ్ఞత్తిపక్ఖే ఏతే దోసా దున్నివారా, తస్మా తం తేసం వచనం న గహేతబ్బం, వుత్తనయో చేతనాపక్ఖోయేవ గహేతబ్బోతి అత్థో. యస్మా ఏతే ధుతగుణా కుసలత్తికే పఠమతతియపదసఙ్గహితా, తస్మా సియా సుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా అదుక్ఖమసుఖాయ వేదనాయ సమ్పయుత్తా, సియా విపాకధమ్మధమ్మా, సియా నేవవిపాకనవిపాకధమ్మధమ్మా, సియా అనుపాదిన్నుపాదానియా, సియా అసంకిలిట్ఠసంకిలేసికాతి ఏవం సేసతికదుకపదేహిపి నేసం యథారహం సఙ్గహో విభావేతబ్బో.

కామం సబ్బోపి అరహా ధుతకిలేసో, ఇధ పన ధుతఙ్గసేవనాముఖేన కిలేసే విధునిత్వా ఠితో ఖీణాసవో ‘‘ధుతకిలేసో పుగ్గలో’’తి అధిప్పేతో. తథా సబ్బోపి అరియమగ్గో నిప్పరియాయేన కిలేసధుననో ధమ్మో, విసేసతో అగ్గమగ్గో. పరియాయేన పన విపస్సనాఞాణాది. హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన ధుతఙ్గచేతనాసమ్పయుత్తఞాణం దట్ఠబ్బం. ఏవం ధుతం దస్సేత్వా ధుతవాదే దస్సేతబ్బే యస్మా ధుతవాదభేదేన ధుతో వియ ధుతభేదేన ధుతవాదోపి దువిధో, తస్మా తేసం, తదుభయపటిక్ఖేపస్స చ వసేన చతుక్కమేత్థ సమ్భవతీతి తం దస్సేతుం ‘‘అత్థి ధుతో’’తిఆది వుత్తం.

తయిదన్తి నిపాతో, తస్స ‘‘సో అయ’’న్తి అత్థో. ధుతధమ్మా నామాతి ధుతఙ్గసేవనాయ పటిపక్ఖభూతానం పాపధమ్మానం ధుననవసేన పవత్తియా ‘‘ధుతో’’తి లద్ధనామాయ ధుతఙ్గచేతనాయ ఉపకారకా ధమ్మాతి కత్వా ధుతధమ్మా నామ. అసమ్పత్తసమ్పత్తేసు పచ్చయేసు అలుబ్భనాకారేన పవత్తనతో అప్పిచ్ఛతా సన్తుట్ఠితా చ అత్థతో అలోభో. పచ్చయగేధాదిహేతుకానం లోలతాదీనం సంకిలేసానం సమ్మదేవ లిఖనతో ఛేదనతో గణసఙ్గణికాదిభేదతో సంసగ్గతో చిత్తస్స వివేచనతో సల్లేఖతా పవివేకతా చ అలోభో అమోహోతి ఇమేసు ద్వీసు ధమ్మేసు అనుపతన్తి తదన్తోగధా తప్పరియాపన్నా హోన్తి, తదుభయస్సేవ పవత్తివిసేసభావతో. ఇమేహి కుసలధమ్మేహి అత్థీ ఇదమత్థీ, యేన ఞాణేన పబ్బజితేన నామ పంసుకూలికఙ్గాదీసు పతిట్ఠితేన భవితబ్బన్తి యథానుసిట్ఠం ధుతగుణే సమాదియతి చేవ పరిహరతి చ, తం ఞాణం ఇదమత్థితా. తేనాహ ‘‘ఇదమత్థితా ఞాణమేవా’’తి. పటిక్ఖేపవత్థూసూతి గహపతిచీవరాదీసు తేహి తేహి ధుతఙ్గేహి పటిక్ఖిపితబ్బవత్థూసు. లోభన్తి తణ్హం. తేస్వేవ వాతి పటిక్ఖేపవత్థూసు ఏవ. ఆదీనవపటిచ్ఛాదకన్తి ఆరక్ఖదుక్ఖపరాధీనవుత్తిచోరభయాదిఆదీనవపటిచ్ఛాదకం. అనుఞ్ఞాతానన్తి సత్థారా నిచ్ఛన్దరాగపరిభోగవసేన అనుఞ్ఞాతానం సుఖసమ్ఫస్సఅత్థరణపావురణాదీనం. పటిసేవనముఖేనాతి పటిసేవనద్వారేన, తేన లేసేనాతి అత్థో. అతిసల్లేఖముఖేనాతి అతివియ సల్లేఖపటిపత్తిముఖేన, ఉక్కట్ఠస్స వత్తనకానమ్పి పటిక్ఖిపనవసేనాతి అత్థో.

సుఖుమకరణసన్నిస్సయో రాగో దుక్ఖాయ పటిపత్తియా పతిట్ఠం న లభతీతి ఆహ ‘‘దుక్ఖాపటిపదఞ్చ నిస్సాయ రాగో వూపసమ్మతీ’’తి. సల్లేఖో నామ సమ్పజానస్స హోతి, సతిసమ్పజఞ్ఞే మోహో అపతిట్ఠోవ అప్పమాదసమ్భవతోతి వుత్తం ‘‘సల్లేఖం నిస్సాయ అప్పమత్తస్స మోహో పహీయతీ’’తి. ఏత్థాతి ఏతేసు ధుతఙ్గేసు. తత్థాతి అరఞ్ఞరుక్ఖమూలేసు.

సీసఙ్గానీతి సీసభూతాని అఙ్గాని, పరేసమ్పి కేసఞ్చి నానన్తరికతాయ, సుకరతాయ చ సఙ్గణ్హనతో ఉత్తమఙ్గానీతి అత్థో. అసమ్భిన్నఙ్గానీతి కేహిచి సమ్భేదరహితాని, విసుంయేవ అఙ్గానీతి వుత్తం హోతి. కమ్మట్ఠానం వడ్ఢతి రాగచరితస్స మోహచరితస్స దోసచరితస్సాపి, తం ఏకచ్చం ధుతఙ్గం సేవన్తస్సాతి అధిప్పాయో. హాయతి కమ్మట్ఠానం సుకుమారభావేనలూఖపటిపత్తిం అసహన్తస్స. వడ్ఢతేవ మహాపురిసజాతికస్సాతి అధిప్పాయో. న వడ్ఢతి కమ్మట్ఠానం ఉపనిస్సయరహితస్స. ఏకమేవ హి ధుతఙ్గం యథా కిలేసధుననట్ఠేన, ఏవం చేతనాసభావత్తా. తేనాహ ‘‘సమాదానచేతనా’’తి.

తేరసాపి ధుతఙ్గాని సమాదాయ పరిహరన్తానం పుగ్గలానం వసేన ‘‘ద్వాచత్తాలీస హోన్తీ’’తి వత్వా భిక్ఖూనం తేరసన్నమ్పి పరిహరణస్స ఏకజ్ఝంయేవ సమ్భవం దస్సేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ‘‘ఏకప్పహారేన సబ్బధుతఙ్గాని పరిభుఞ్జితుం సక్కోతీ’’తి వుత్తం. కథం అబ్భోకాసే విహరన్తస్స రుక్ఖమూలికఙ్గం? ‘‘ఛన్నం పటిక్ఖిపామి, రుక్ఖమూలికఙ్గం సమాదియామీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౩౨) వచనతో ఛన్నే అరుణం ఉట్ఠాపితమత్తే ధుతఙ్గం భిజ్జతి, న అబ్భోకాసే, తస్మా భేదహేతునో అభావేన తమ్పి అరోగమేవ. తథా సేనాసనలోలుప్పస్స అభావేన యథాసన్థతికఙ్గన్తి దట్ఠబ్బం. ఆరఞ్ఞికఙ్గం గణమ్హా ఓహీయనసిక్ఖాపదేన (పాచి. ౬౯౧-౬౯౨) పటిక్ఖిత్తం, ఖలుపచ్ఛాభత్తికఙ్గం అనతిరిత్తభోజనసిక్ఖాపదేన (పాచి. ౨౩౮-౨౪౦). పవారితాయ హి భిక్ఖునియా అతిరిత్తం కత్వా భుఞ్జితుం న లబ్భతి. కప్పియే చ వత్థుస్మిం లోలతాపహానాయ ధుతఙ్గసమాదానం, న అకప్పియే, సిక్ఖాపదేనేవ పటిక్ఖిత్తత్తా. అట్ఠేవ హోన్తి భిక్ఖునియా సంకచ్చికచీవరాదీహి సద్ధిం పఞ్చపి తిచీవరసఙ్ఖమేవ గచ్ఛన్తీతి కత్వా. యథావుత్తేసూతి భిక్ఖూనం వుత్తేసు తేరససు తిచీవరాధిట్ఠానవినయకమ్మాభావతో ఠపేత్వా తేచీవరికఙ్గం ద్వాదస సామణేరానం. సత్తాతి భిక్ఖునీనం వుత్తేసు అట్ఠసు ఏకం పహాయ సత్త తిచీవరాధిట్ఠానవినయకమ్మాభావతో. ‘‘ఠపేత్వా తేచీవరికఙ్గ’’న్తి హి ఇమం అనువత్తమానమేవ కత్వా ‘‘సత్త సిక్ఖమానసామణేరీన’’న్తి వుత్తం. పతిరూపానీతి ఉపాసకభావస్స అనుచ్ఛవికాని.

ధుతఙ్గనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి దుతియపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.