౩. కమ్మట్ఠానగ్గహణనిద్దేసవణ్ణనా

౩౮. అప్పిచ్ఛతాదీహీతి అప్పిచ్ఛతాసన్తుట్ఠిసల్లేఖపవివేకాపచయవీరియారమ్భాదీహి. పరియోదాతేతి సువిసుద్ధే నిరుపక్కిలేసే. ఇమస్మిం సీలేతి యథావుత్తే చతుపారిసుద్ధిసీలే. ‘‘చిత్తం భావయ’’న్తి ఇమమేవ దేసనం సన్ధాయాహ ‘‘అతిసఙ్ఖేపదేసితత్తా’’తి. కో సమాధీతి సరూపపుచ్ఛా. కేనట్ఠేన సమాధీతి కేన అత్థేన సమాధీతి వుచ్చతి, ‘‘సమాధీ’’తి పదం కం అభిధేయ్యత్థం నిస్సాయ పవత్తన్తి అత్థో. కతివిధోతి పభేదపుచ్ఛా.

‘‘కో సమాధీ’’తి కామఞ్చాయం సరూపపుచ్ఛా, విభాగవన్తానం పన సరూపవిభావనం విభాగదస్సనముఖేనేవ హోతీతి విభాగో తావ అనవసేసతో దస్సేతబ్బో. తందస్సనే చ అయమాదీనవోతి దస్సేతుం ‘‘సమాధి బహువిధో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ బహువిధోతి కుసలాదివసేన అనేకవిధో. నానప్పకారకోతి ఆలమ్బనమనసికారఛన్దపణిధిఅధిమోక్ఖఅభినీహారసఞ్ఞానానత్తాదినానప్పకారో. న సాధేయ్యాతి లోకియసమాధిస్స భావనా ఇధ అధిప్పేతత్థో, తఞ్చ న సాధేయ్య. ఝానవిమోక్ఖాదీసు హి సమాధిం ఉద్ధరిత్వా తస్స లబ్భమానేహి విభాగేహి విస్సజ్జనే కరియమానే ఝానవిభఙ్గాదీసు (విభ. ౫౦౮ ఆదయో) ఆగతో సబ్బో సమాధిపభేదో విస్సజ్జేతబ్బో సియా. తథా చ సతి య్వాయం లోకియసమాధిస్స భావనావిధి అధిప్పేతో, తస్స విస్సజ్జనాయ ఓకాసోవ న భవేయ్య. కిఞ్చ యేనస్స తికచతుక్కఝానికేన హీనాదిభేదభిన్నేన పవత్తివిభాగేన బ్రహ్మపారిసజ్జాదివసేన నవవిధో, పఞ్చమజ్ఝానికేన వేహప్ఫలాదివసేన దసవిధో వా ఏకాదసవిధో వా భవప్పభేదో నిప్పజ్జతి. స్వాస్స పవత్తివిభాగో అయం సోతి నిద్ధారేత్వా వుచ్చమానో విక్ఖేపాయ సియా, యథా తం అవిసయే. తేనాహ ‘‘ఉత్తరి చ విక్ఖేపాయ సంవత్తేయ్యా’’తి. కుసలచిత్తేకగ్గతాతి కుసలా అనవజ్జసుఖవిపాకలక్ఖణా చిత్తేకగ్గతా.

చిత్తచేతసికానం సమం అవిసారవసేన సమ్పిణ్డేన్తస్స వియ ఆధానం సమాధానం. అవిసారలక్ఖణో హి సమాధి, సమ్పిణ్డనరసో చ. సమ్మా అవిక్ఖిపనవసేన ఆధానం సమాధానం. అవిక్ఖేపలక్ఖణో వా హి సమాధి, విక్ఖేపవిద్ధంసనరసో చాతి. స్వాయం యస్మా ఏకారమ్మణే చిత్తస్స ఠితిహేతు, తస్మా ‘‘ఠపనన్తి వుత్తం హోతీ’’తి ఆహ. తథా హేస ‘‘చిత్తస్స ఠితి సణ్ఠితి అవట్ఠితీ’’తి (ధ. స. ౧౫) నిద్దిట్ఠో. ఏకారమ్మణగ్గహణఞ్చేత్థ సమాధిస్స సన్తానట్ఠితిభావదస్సనత్థం. తథా హిస్స అట్ఠకథాయం దీపచ్చిట్ఠితి నిదస్సితా. ఆనుభావేనాతి బలేన, పచ్చయభావేనాతి అత్థో. అవిక్ఖిపమానాతి న విక్ఖిపమానా వూపసమమానా. ఉపసమపచ్చుపట్ఠానో హి సమాధి. ఏతేనస్స విక్ఖేపపటిపక్ఖతం దస్సేతి. అవిప్పకిణ్ణాతి అవిసటా. ఏతేన అవిసారలక్ఖణతం.

సయం న విక్ఖిపతి, సమ్పయుత్తా వా న విక్ఖిపన్తి ఏతేనాతి అవిక్ఖేపో, సో లక్ఖణం ఏతస్సాతి అవిక్ఖేపలక్ఖణో. విక్ఖేపం విద్ధంసేతి, తథా వా సమ్పజ్జతీతి విక్ఖేపవిద్ధంసనరసో. ఉద్ధచ్చే అవికమ్పనవసేన పచ్చుపతిట్ఠతి, సమ్పయుత్తానం వా తం పచ్చుపట్ఠపేతీతి అవికమ్పనపచ్చుపట్ఠానో. సుఖన్తి నిరామిసం సుఖం దట్ఠబ్బం.

౩౯. అవిక్ఖేపలక్ఖణం నామ సమాధిస్స ఆవేణికో సభావో, న తేనస్స కోచి విభాగో లబ్భతీతి ఆహ ‘‘అవిక్ఖేపలక్ఖణేన తావ ఏకవిధో’’తి. సమ్పయుత్తధమ్మే ఆరమ్మణే అప్పేన్తో వియ పవత్తతీతి వితక్కో అప్పనా. తథా హి సో ‘‘అప్పనా బ్యప్పనా’’తి (ధ. స. ౭) నిద్దిట్ఠో. తప్పముఖతావసేన పన సబ్బస్మిం మహగ్గతానుత్తరే ఝానధమ్మే ‘‘అప్పనా’’తి అట్ఠకథావోహారో. తథా తస్స అనుప్పత్తిట్ఠానభూతే పరిత్తఝానే ఉపచారవోహారో. గామాదీనం సమీపట్ఠానే గామూపచారాదిసమఞ్ఞా వియాతి ఆహ ‘‘ఉపచారప్పనావసేన దువిధో’’తి. ఇధ పన సమాధివసేన వేదితబ్బం. లుజ్జనపలుజ్జనట్ఠేన లోకోతి వుచ్చతి వట్టం, తప్పరియాపన్నతాయ లోకే నియుత్తో, తత్థ వా విదితోతి లోకియో. తత్థ అపరియాపన్నతాయ లోకతో ఉత్తరో ఉత్తిణ్ణోతి లోకుత్తరో. కామఞ్చేత్థ లోకియసమాధి భావేతబ్బభావేన గయ్హతి, ఉభయం పన ఏకజ్ఝం గహేత్వా తతో ఇతరం నిద్ధారేతుం ‘‘లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధో’’తి వుత్తం. సప్పీతికనిప్పీతికవసేనాతి సహ పీతియా వత్తతీతి సప్పీతికో, పీతిసమ్పయుత్తో. నత్థి ఏతస్స పీతీతి నిప్పీతికో, పీతివిప్పయుత్తో. తేసం వసేన. సుఖేన సహ ఏకుప్పాదాదిభావం గతోతి సుఖసహగతో, సుఖసమ్పయుత్తోతి అత్థో. ఉపేక్ఖాసహగతేపి ఏసేవ నయో. ఉపేక్ఖాతి చేత్థ అదుక్ఖమసుఖవేదనా అధిప్పేతా. సా హి సుఖదుక్ఖాకారపవత్తిం ఉపేక్ఖతి మజ్ఝత్తాకారసణ్ఠితత్తా. సుఖసహగత-పదేన చేత్థ సప్పీతికో, నిప్పీతికేకదేసో చ సఙ్గహితో, ఉపేక్ఖాసహగత-పదేన పన నిప్పీతికేకదేసోవాతి అయమేతేసం పదానం విసేసో.

సభావతో, పచ్చయతో, ఫలతో చ మజ్ఝిమపణీతేహి నిహీనో, తేసం వా గుణేహి పరిహీనోతి హీనో, అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతో పణీతో, ఉభిన్నం మజ్ఝే భవో మజ్ఝిమో. సమ్పయోగవసేన పవత్తమానేన సహ వితక్కేన సవితక్కో, సహ విచారేన సవిచారో, సవితక్కో చ సో సవిచారో చాతి సవితక్కసవిచారో. ఆది-సద్దేన అవితక్కవిచారమత్తో, అవితక్కావిచారో చ గహితో. తత్థ విచారతో ఉత్తరి వితక్కేన సమ్పయోగాభావతో అవితక్కో చ సో విచారమత్తో చాతి అవితక్కవిచారమత్తో. విసేసనివత్తిఅత్థో వా మత్త-సద్దో. సవితక్కసవిచారో హి సమాధి వితక్కవిసిట్ఠేన విచారేన సవిచారో, అయం పన విచారమత్తేన వితక్కసఙ్ఖాతవిసేసరహితేన, తస్మా అవితక్కవిచారమత్తో. అథ వా భావనాయ పహీనత్తా వితక్కాభావేనాయం విచారమత్తో, న విచారతో అఞ్ఞస్స అత్తనో సమ్పయుత్తధమ్మస్స కస్సచి అభావాతి దస్సేతుం అవితక్క-వచనేన విచారమత్త-పదం విసేసేత్వా వుత్తం. ఉభయరహితో అవితక్కావిచారో. పీతిసహగతాదివసేనాతి పీతిసహగతసుఖసహగతఉపేక్ఖాసహగతవసేన. యదేత్థ వత్తబ్బం, తం సుఖసహగతదుకే వుత్తనయమేవ. పటిపక్ఖేహి సమన్తతో ఖణ్డితత్తా పరిత్తో. పరిత్తన్తి వా అప్పమత్తకం వుచ్చతి, అయమ్పి అప్పానుభావతాయ పరిత్తో వియాతి పరిత్తో. కిలేసవిక్ఖమ్భనతో, విపులఫలతో, దీఘసన్తానతో చ మహన్తభావం గతో, మహన్తేహి వా ఉళారచ్ఛన్దాదీహి గతో పటిపన్నోతి మహగ్గతో. ఆరమ్మణకరణవసేనాపి నత్థి ఏతస్స పమాణకరధమ్మా, తేసం వా పటిపక్ఖోతి అప్పమాణో.

పటిపజ్జతి ఝానం ఏతాయాతి పటిపదా, పుబ్బభాగభావనా. దుక్ఖా కిచ్ఛా పటిపదా ఏతస్సాతి దుక్ఖాపటిపదో. పకతిపఞ్ఞాయ అభివిసిట్ఠత్తా అభిఞ్ఞా నామ అప్పనావహా భావనాపఞ్ఞా, దన్ధా మన్దా అభిఞ్ఞా ఏతస్సాతి దన్ధాభిఞ్ఞో. దుక్ఖాపటిపదో చ సో దన్ధాభిఞ్ఞో చాతి దుక్ఖాపటిపదాదన్ధాభిఞ్ఞో, సమాధి. తదాదివసేన. చతుఝానఙ్గవసేనాతి చతున్నం ఝానానం అఙ్గభావవసేన, చతుక్కనయవసేన చేతం వుత్తం. హానభాగియాదివసేనాతి హానకోట్ఠాసికాదివసేన.

సమాధిఏకకదుకవణ్ణనా

ఛన్నం అనుస్సతిట్ఠానానన్తి బుద్ధానుస్సతిఆదీనం ఛన్నం అనుస్సతికమ్మట్ఠానానం. ఇమేసం వసేనాతి ఇమేసం దసన్నం కమ్మట్ఠానానం వసేన. ‘‘పుబ్బభాగే ఏకగ్గతా’’తి ఇమినా అప్పనాయ ఉపకారకనానావజ్జనుపచారస్సపి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో, న ఏకావజ్జనస్సేవ. అప్పనాసమాధీనన్తి ఉపకత్తబ్బఉపకారకసమ్బన్ధే సామివచనం ‘‘పురిసస్స అత్థో’’తిఆదీసు వియ. పరికమ్మన్తి గోత్రభు. అపరిత్తో సమాధీతి దస్సేతుం ‘‘పఠమస్స ఝానస్సా’’తిఆది వుత్తం.

తీసు భూమీసూతి కామరూపారూపభూమీసు. కుసలచిత్తేకగ్గతాయ అధిప్పేతత్తా ‘‘అరియమగ్గసమ్పయుత్తా’’తి వుత్తం. సియా సప్పీతికో, సియా నిప్పీతికోతి అనియమవచనం ఉపచారసమాధిసామఞ్ఞేన సబ్బేసమ్పి వా ఝానానం నానావజ్జనవీథియం ఉపచారసమాధి సియా సప్పీతికో, సియా నిప్పీతికో. ఏకావజ్జనవీథియం పన ఆదితో దుకతికజ్ఝానానం ఉపచారసమాధి సప్పీతికోవ, ఇతరేసం నిప్పీతికోవ, విసభాగవేదనస్స చిత్తస్స ఆసేవనపచ్చయతాభావతో, ఏకవీథియం వేదనాపరివత్తనాభావతో చ. సియా సుఖసహగతో, సియా ఉపేక్ఖాసహగతోతి ఏత్థాపి వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. తత్థ పన ‘‘దుకతికజ్ఝానాన’’న్తి వుత్తం, ఇధ ‘‘తికచతుక్కజ్ఝానాన’’న్తి వత్తబ్బం.

సమాధితికవణ్ణనా

పటిలద్ధమత్తోతి అధిగతమత్తో అనాసేవితో అబహులీకతో. సో హి పరిదుబ్బలభావేన హీనో హోతి. నాతిసుభావితోతి అతివియ పగుణభావం అపాపితో. సుభావితోతి సుట్ఠు భావితో సమ్మదేవ పగుణతం ఉపనీతో. తేనాహ ‘‘వసిప్పత్తో’’తి. ఛన్దాదీనం హీనతాదివసేనాపి ఇమేసం హీనాదితా వేదితబ్బా. తథా హి ఉళారపుఞ్ఞఫలకామతావసేన పవత్తితో హీనో, లోకియాభిఞ్ఞాసమ్పాదనాయ పవత్తితో మజ్ఝిమో, వివేకకామతాయ అరియభావే ఠితేన పవత్తితో పణీతో. అత్తహితాయ భవసమ్పత్తిఅత్థం పవత్తితో వా హీనో, కేవలం అలోభజ్ఝాసయేన పవత్తితో మజ్ఝిమో, పరహితాయ పవత్తితో పణీతో. వట్టజ్ఝాసయేన వా పవత్తితో హీనో, వివేకజ్ఝాసయేన పవత్తితో మజ్ఝిమో, వివట్టజ్ఝాసయేన లోకుత్తరపాదకత్థం పవత్తితో పణీతో.

సద్ధిం ఉపచారసమాధినాతి సబ్బేసమ్పి ఝానానం ఉపచారసమాధినా సహ. వితక్కమత్తేయేవ ఆదీనవం దిస్వాతి వితక్కేయేవ ఓళారికతో ఉపట్ఠహన్తే ‘‘చిత్తస్స ఖోభకరధమ్మో అయ’’న్తి ఆదీనవం దిస్వా విచారఞ్చ సన్తతో మనసి కరిత్వా. తేనాహ ‘‘విచారే అదిస్వా’’తి. తం సన్ధాయాతి తం ఏవం పటిలద్ధం సమాధిం సన్ధాయ. ఏతం ‘‘అవితక్కవిచారమత్తో సమాధీ’’తి దుతియపదం వుత్తం. తీసూతి ఆదితో తీసు.

తేస్వేవాతి తేసు ఏవ చతుక్కపఞ్చకనయేసు. తతియే చతుత్థేతి చతుక్కనయే తతియే, పఞ్చకనయే చతుత్థేతి యోజేతబ్బం. అవసానేతి ద్వీసుపి నయేసు పరియోసానజ్ఝానే. యథాక్కమం చతుత్థే, పఞ్చమే వా. పీతిసుఖసహగతో వాతి ఏత్థాపి హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ అత్థో వేదితబ్బో. ఏత్థ చ సతిపి పీతిసహగతస్సాపి సమాధిస్స సుఖసహగతత్తే తీణిపి పదాని అసఙ్కరతో దస్సేతుం నిప్పీతికసుఖతో సప్పీతికసుఖస్స విసేసదస్సనత్థం సత్థు పీతితికదేసనాతి నిప్పీతికస్సేవ సుఖస్స వసేన సుఖసహగతో సమాధి గహితోతి దట్ఠబ్బో.

ఉపచారభూమియన్తి ఉపచారజ్ఝానసమ్పయుత్తచిత్తుప్పాదే. చిత్తుప్పాదో హి సహజాతధమ్మానం ఉప్పత్తిట్ఠానతాయ ‘‘భూమీ’’తి వుచ్చతి ‘‘సుఖభూమియం కామావచరే’’తిఆదీసు (ధ. స. ౯౮౮) వియ. పరిత్తో సమాధి కామావచరభావతో.

సమాధిచతుక్కవణ్ణనా

పఠమసమన్నాహారో భావనం ఆరభన్తస్స ‘‘పథవీ పథవీ’’తిఆదినా కమ్మట్ఠానే పఠమాభినివేసో. తస్స తస్స ఝానస్స ఉపచారన్తి నీవరణవితక్కవిచారనికన్తిఆదీనం వూపసమే థిరభూతం కామావచరజ్ఝానం. ‘‘యావ అప్పనా’’తి ఇమినా పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ ఏవ అభిఞ్ఞాభావో వుత్తో వియ దిస్సతీతి వదన్తి. అప్పనాపఞ్ఞా పన అభిఞ్ఞావ. యదగ్గేన హి పుబ్బభాగపఞ్ఞాయ దన్ధసీఘతా, తదగ్గేన అప్పనాపఞ్ఞాయపీతి. సముదాచారగహణతాయాతి సముదాచారస్స గహణభావేన, పవత్తిబాహుల్లతోతి అత్థో. అసుఖాసేవనాతి కసిరభావనా.

పలిబోధుపచ్ఛేదాదీనీతి ఆది-సద్దేన భావనావిధానాపరిహాపనాదిం సఙ్గణ్హాతి. అసప్పాయసేవీతి ఉపచారాధిగమతో పుబ్బే అసప్పాయసేవితాయ దుక్ఖా పటిపదా. పచ్ఛా అసప్పాయసేవితాయ దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి. సప్పాయసేవినోతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. పుబ్బభాగేతి ఉపచారజ్ఝానాధిగమతో ఓరభాగే. అపరభాగేతి తతో ఉద్ధం. తస్స వోమిస్సకతాతి యో పుబ్బభాగే అసప్పాయం సేవిత్వా అపరభాగే సప్పాయసేవీ, తస్స దుక్ఖా పటిపదా ఖిప్పాభిఞ్ఞా. ఇతరస్స సుఖా పటిపదా దన్ధాభిఞ్ఞా హోతి. ఏవం పఠమచతుత్థానం వోమిస్సకతాయ దుతియతతియాతి అత్థో. అకతపలిబోధుపచ్ఛేదస్స సపరిపన్థతాయ పటిపదా దుక్ఖా హోతి, ఇతరస్స సుఖా. అసమ్పాదితఅప్పనాకోసల్లస్స ఞాణస్స అవిసదతాయ దన్ధా అభిఞ్ఞా హోతి, విసదతాయ ఖిప్పా అభిఞ్ఞా.

తణ్హాఅవిజ్జావసేనాతి తణ్హాఅవిజ్జానం అభిభవానభిభవవసేన. సమథవిపస్సనాధికారవసేనాతి సమథవిపస్సనాసు అసతో, సతో చ అధికారస్స వసేన. తణ్హాయ సమాధిస్స ఉజుపటిపక్ఖత్తా సా సమథపటిపదాయ పరిపన్థినీతి ఆహ ‘‘తణ్హాభిభూతస్స హి దుక్ఖా పటిపదా హోతీ’’తి. అభిభవో చస్సా ఇతరకిలేసేహి అధికతాయ అనభిభూతస్స తణ్హాయాతి అధికారతో వేదితబ్బం. తథా అవిజ్జా పఞ్ఞాయ ఉజుపటిపక్ఖాతి తదభిభూతస్స దన్ధాభిఞ్ఞతా వుత్తా. అకతాధికారోతి భవన్తరే అకతపరిచయో యథా పగుణం కత్వా విస్సట్ఠగన్థో అప్పమత్తకేన పయోగేన సుప్పవత్తి వాచుగ్గతోవ హోతి, ఏవం పుబ్బే కతపరిచయస్స భావనా అప్పకసిరేనేవ ఇజ్ఝతీతి ఆహ ‘‘కతాధికారస్స సుఖా’’తి. స్వాయం అకతో, కతో చ అధికారో సమథనిస్సితో పటిపదాయం వుత్తో సమాధిప్పధానత్తా పటిపదాయ. విపస్సనానిస్సితో అభిఞ్ఞాయం ఞాణప్పధానత్తా అప్పనాయ. కిలేసిన్ద్రియవసేనాతి తిక్ఖాతిక్ఖానం కిలేసిన్ద్రియానం వసేన. తేనాహ ‘‘తిబ్బకిలేసస్సా’’తిఆది. తత్థ కిలేసా కామచ్ఛన్దాదయో, ఇన్ద్రియాని సద్ధాదీని.

యథావుత్తా పటిపదాభిఞ్ఞా పుగ్గలాధిట్ఠానాతి ధమ్మనిద్దేసమ్పి పుగ్గలాధిట్ఠానముఖేన దస్సేతుం ‘‘యో పుగ్గలో’’తిఆది వుత్తం. అప్పగుణోతి న సుభావితో వసీభావం అపాపితో. తేనాహ ‘‘ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతీ’’తి. అయం పరిత్తోతి అయం సమాధి అప్పానుభావతాయ పరిత్తో. అవడ్ఢితేతి ఏకఙ్గులద్వఙ్గులమత్తమ్పి న వడ్ఢితే యథాఉపట్ఠితే ఆరమ్మణే. ఏకఙ్గులమత్తమ్పి హి వడ్ఢితం అప్పమాణమేవాతి వదన్తి. ‘‘పగుణో సుభావితో’’తి వత్వా ‘‘ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం సక్కోతీ’’తి ఇమినా యథా పగుణోపి ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం అసక్కోన్తో సమాధి పరిత్తోయేవ హోతి, న అప్పమాణో, ఏవం ఞాణుత్తరస్స ఏకాసనేనేవ ఉపరిఝాననిబ్బత్తనేనాతి సుభావితోపి ఉపరిఝానస్స పచ్చయభావసఙ్ఖాతాయ సుభావితకిచ్చసిద్ధియా ‘‘అప్పమాణో’’త్వేవ వుచ్చతి. అపరే పన సచే సుభావితో పగుణో వసీభావం పత్తో ఉపరిఝానస్స పచ్చయో అహోన్తోపి అప్పమాణో ఏవ, పమాణకరానం రాగాదిపటిపక్ఖానం సువిదూరభావతోతి వదన్తి. వుత్తలక్ఖణవోమిస్సతాయాతి యో అప్పగుణో ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం న సక్కోతి, వడ్ఢితే ఆరమ్మణే పవత్తో, అయం పరిత్తో అప్పమాణారమ్మణో. యో పన పగుణో ఉపరిఝానస్స పచ్చయో భవితుం సక్కోతి, అవడ్ఢితే ఆరమ్మణే పవత్తో, అయం అప్పమాణో పరిత్తారమ్మణోతి ఏవం పఠమచతుత్థసమాధీనం వుత్తలక్ఖణస్స వోమిస్సకభావేన దుతియతతియసమాధిసఙ్గాహకో వోమిస్సకనయో వేదితబ్బో.

తతోతి తతో పఠమజ్ఝానతో ఉద్ధం. విరత్తపీతికన్తి అతిక్కన్తపీతికం వా జిగుచ్ఛితపీతికం వా. అవయవో సముదాయస్స అఙ్గన్తి వుచ్చతి, ‘‘సేనఙ్గం రథఙ్గ’’న్తిఆదీసు వియాతి ఆహ ‘‘చతున్నం ఝానానం అఙ్గభూతా చత్తారో సమాధీ’’తి.

హానం భజతీతి హానభాగియో, హానభాగో వా ఏతస్స అత్థీతి హానభాగియో, పరిహానకోట్ఠాసికోతి అత్థో. ఆలయస్స అపేక్ఖాయ అపరిచ్చజనతో ఠితిం భజతీతి ఠితిభాగియో. విసేసం భజతీతి విసేసభాగియో. పచ్చనీకసముదాచారవసేనాతి తస్స తస్స ఝానస్స పచ్చనీకానం నీవరణవితక్కవిచారాదీనం పవత్తివసేన. తదనుధమ్మతాయాతి తదనురూపభూతాయ సతియా. సణ్ఠానవసేనాతి సణ్ఠహనవసేన పతిట్ఠానవసేన. ‘‘సా పన తదస్సాదసఙ్ఖాతా, తదస్సాదసమ్పయుత్తక్ఖన్ధసఙ్ఖాతా వా మిచ్ఛాసతీ’’తి సమ్మోహవినోదనియం (విభ. అట్ఠ. ౭౯౯) వుత్తం. తత్థ సాపేక్ఖస్స ఉపరి విసేసం నిబ్బత్తేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా అవిగతనికన్తికా తంతంపరిహరణసతీతిపి వత్తుం వట్టతి. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘సతియా వా నికన్తియా వా’’తి వికప్పవచనఞ్చ యుత్తం హోతి. విసేసాధిగమవసేనాతి విసేసాధిగమస్స పచ్చయభావవసేన, విసేసం వా అధిగచ్ఛతి ఏతేనాతి విసేసాధిగమో, తస్స వసేన. నిబ్బిదాసహగతసఞ్ఞామనసికారసముదాచారవసేనాతి ఆదీనవదస్సనపుబ్బఙ్గమనిబ్బిన్దనఞాణసమ్పయుత్తసఞ్ఞాయ చ ఆభోగస్స చ పవత్తివసేన. నిబ్బేధభాగియతాతి సచ్చానం నిబ్బిజ్ఝనపక్ఖికతా విపస్సనాయ సంవత్తతీతి అత్థో.

కామసహగతాతి కామారమ్మణా, కామసఞ్ఞాహి వా వోకిణ్ణా. అవితక్కసహగతాతి ‘‘కథం ను ఖో మే అవితక్కం ఝానం భవేయ్యా’’తి ఏవం అవితక్కారమ్మణా అవితక్కవిసయా. కామఞ్చాయం ‘‘పఠమస్స ఝానస్సా’’తిఆదికో పాఠో పఞ్ఞావసేన ఆగతో, సమాధిస్సాపి పనేత్థ సఙ్గహో అత్థేవాతి ఉదాహరణస్స సాత్థకతం దస్సేతుం ‘‘తాయ పన పఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తా సమాధీపి చత్తారో హోన్తీ’’తి తేసం వసేన ఏవం వుత్తన్తి అత్థో.

భావనామయస్స సమాధిస్స ఇధాధిప్పేతత్తా ఉపచారేకగ్గతా ‘‘కామావచరో సమాధీ’’తి వుత్తం. అధిపతిం కరిత్వాతి ‘‘ఛన్దవతో చే సమాధి హోతి, మయ్హమ్పి ఏవం హోతీ’’తి ఛన్దం అధిపతిం, ఛన్దం ధురం జేట్ఠకం పుబ్బఙ్గమం కత్వా. లభతి సమాధిన్తి ఏవం యం సమాధిం లభతి, అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధి, ఛన్దాధిపతిసమాధీతి అత్థో. ఏవం వీరియసమాధిఆదయోపి వేదితబ్బా.

చతుక్కభేదేతి చతుక్కవసేన సమాధిప్పభేదనిద్దేసే. అఞ్ఞత్థ సమ్పయోగవసేన విచారేన సహ వత్తమానో వితక్కో పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానే వియోజితోపి న సుట్ఠు వియోజితోతి, తేన సద్ధింయేవ విచారసమతిక్కమం దస్సేతుం వుత్తం ‘‘వితక్కవిచారాతిక్కమేన తతియ’’న్తి. ద్విధా భిన్దిత్వా చతుక్కభేదే వుత్తం దుతియం ఝానన్తి యోజనా. పఞ్చఝానఙ్గవసేనాతి పఞ్చన్నం ఝానానం అఙ్గభావవసేన సమాధిస్స పఞ్చవిధతా వేదితబ్బా.

౪౦. విభఙ్గేతి ఞాణవిభఙ్గే. తత్థ హి ‘‘ఝానవిమోక్ఖసమాధిసమాపత్తీనం సంకిలేసవోదాన’’న్తి, ఏత్థ ‘‘సంకిలేస’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ హానభాగియో ధమ్మోతి అపగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం కామాదిఅనుపక్ఖన్దనం. విసేసభాగియో ధమ్మోతి పగుణేహి పఠమజ్ఝానాదీహి వుట్ఠితస్స సఞ్ఞామనసికారానం దుతియజ్ఝానాదిఅనుపక్ఖన్దనం. తేనాహ ‘‘పఠమస్స ఝానస్స లాభి’’న్తిఆది. తస్సత్థో (విభ. అట్ఠ. ౮౨౮) – అపగుణస్స పఠమస్స ఝానస్స లాభీనం తతో వుట్ఠితం ఆరమ్మణవసేన కామసహగతా హుత్వా సఞ్ఞామనసికారా సముదాచరన్తి చోదేన్తి తుదన్తి, తస్స కామానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన సా పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా హాయతి, తస్మా హానభాగినీ పఞ్ఞా. అవితక్కసహగతాతి అవితక్కం దుతియం ఝానం సన్తతో పణీతతో మనసి కరోతో ఆరమ్మణవసేన అవితక్కసహగతా సముదాచరన్తి పగుణపఠమజ్ఝానతో వుట్ఠితం దుతియజ్ఝానాధిగమత్థాయ చోదేన్తి తుదన్తి, తస్స దుతియజ్ఝానానుపక్ఖన్దానం సఞ్ఞామనసికారానం వసేన పఠమజ్ఝానపఞ్ఞా విసేసభూతస్స దుతియజ్ఝానస్స ఉప్పత్తియా పదట్ఠానతాయ విసేసభాగినీ పఞ్ఞా. తంసమ్పయుత్తో సమాధి ఇధాధిప్పేతో. ఇమినా నయేనాతి ఇమినా పఠమజ్ఝానే వుత్తేన విధినా దుతియజ్ఝానాదీసుపి హానభాగియధమ్మో, విసేసభాగియధమ్మో చ వేదితబ్బో.

దసపలిబోధవణ్ణనా

౪౧. అరియమగ్గసమ్పయుత్తోతి లోకుత్తరఅప్పమాణఅపరియాపన్నగ్గహణేన లోకియేహి అసాధారణతో, సప్పీతికాదిగ్గహణేన సాధారణతో చ అరియమగ్గసమ్పయుత్తో సమాధి వుత్తో. భావితో హోతి సఞ్ఞాయ సమ్పయుత్తత్తా. తన్తి అరియమగ్గసమాధిం. విసున్తి పఞ్ఞాభావనాయ విసుం కత్వా న వదామ.

కమ్మట్ఠానభావనం పరిబున్ధేతి ఉపరోధేతి పవత్తితుం న దేతీతి పలిబోధో ర-కారస్స ల-కారం కత్వా, పరిపన్థోతి అత్థో. ఉపచ్ఛిన్దిత్వాతి సమాపనేన, సఙ్గహణేన వా ఉపరున్ధిత్వా, అపలిబోధం కత్వాతి అత్థో.

ఆవసన్తి ఏత్థాతి ఆవాసో. పరిచ్ఛేదవసేన వేణియతి దిస్సతీతి పరివేణం. విహారే భిక్ఖూనం తం తం వసనట్ఠానం. స్వాయం ఆవాసో. నవకమ్మాదీసూతి ఆది-సద్దేన ఆవాసస్స తదఞ్ఞం అభివుద్ధికారణం సఙ్గణ్హాతి. కారణేనాతి ‘‘ఛాయూదకసమ్పన్నం సులభభిక్ఖ’’న్తిఆదినా కారణేన. అపేక్ఖవాతి సాలయో.

తత్రాతి తస్మిం పలిబోధాభావే. పాచీనఖణ్డరాజిన్తి పురత్థిమదిసాయం పబ్బతఖణ్డానం అన్తరే వనరాజిట్ఠానం. ‘‘నామా’’తి ఇమినా తస్స పదేసస్స అయం సమఞ్ఞాతి దస్సేతి. పటిసామితమేవాతి నిచ్చకాలం పటిసామేత్వావ విహారతో నిక్ఖమామీతి దస్సేతి. ధాతునిధానట్ఠానన్తి కాయబన్ధనధమ్మకరణన్హానసాటికఅక్ఖకధాతుసఙ్ఖాతానం పరిభోగసరీరధాతూనం నిదహితట్ఠానం. ఈదిసస్స అయం థేరో వియ అలగ్గచిత్తస్స. ఏతేన ‘‘భిక్ఖునా నామ ఆవాసే ఏవరూపేన భవితబ్బ’’న్తి ఓవాదో దిన్నో హోతి. ఇతో పరేసుపి వత్థూసు ఏసేవ నయో.

కులన్తి కులగ్గహణేన కులమనుస్సానం గహణం గామగ్గహణేన గామవాసీనం వియ. ఉపట్ఠాకకులమ్పీతి పి-సద్దేన పగేవ ఞాతికులన్తి దస్సేతి. ఉద్దేసత్థన్తి ఉద్దిసాపనత్థం, పాఠం ఉద్దిసాపేత్వా సజ్ఝాయితున్తి అత్థో. ఇధేవాతి ఇమస్మింయేవ పదేసే, యత్థ కత్థచి విహారేతి అత్థో. తం విహారన్తి తం కోరణ్డకవిహారం.

ఉపగతోతి వస్సం ఉపగతో. సదాతి గతకాలతో పభుతి విసేసతో పవారితదివసతో పట్ఠాయ సబ్బదా దివసే దివసే. పరిదేవమానాతి తంతంవిలపనవసేన వివిధం పరిదేవన్తీ. సబ్బం పవత్తిన్తి అత్తనా తత్థ దిట్ఠకాలతో పట్ఠాయ పచ్ఛా సమాగమపరియోసానం దహరస్స సబ్బం పవత్తిం.

కాయసక్ఖిన్తి ‘‘పస్స ఇమ’’న్తి ముఖపటిగ్గాహకం కత్వా. రథవినీతపటిపదన్తి దసకథావత్థుకిత్తనపుబ్బికం రథవినీతూపమాహి విభావితం రథవినీతసుత్తే (మ. ని. ౧.౨౫౨) ఆగతం సత్తవిసుద్ధిపటిపదం. నాలకపటిపదన్తి ‘‘మోనేయ్యం తే ఉపఞ్ఞిస్స’’న్తిఆదినా (సు. ని. ౭౦౬) సత్థారా నాలకత్థేరస్స దేసితపటిపదం. తువటకపటిపదన్తి ‘‘మూలం పపఞ్చసఙ్ఖాయా’’తిఆదినా (సు. ని. ౯౨౨) భగవతా దేసితపటిపదం. తత్థ హి యథాక్కమం –

‘‘న మునీ గామమాగమ్మ, కులేసు సహసా చరే;

ఘాసేసనం ఛిన్నకథో, న వాచం పయుతం భణే’’. (సు. ని. ౭౧౬);

‘‘గామే చ నాభిసజ్జేయ్య, లాభకమ్యా జనం న లపయేయ్యా’’తి. (సు. ని. ౯౩౫) –

ఏవమాదికా పరమప్పిచ్ఛకథా ఆగతా. చతుపచ్చయసన్తోసభావనారామతాదీపకన్తి చీవరాదీసు చతూసు పచ్చయేసు సన్తోసస్స, భావనారామతాయ చ పకాసకం.

లబ్భతీతి లాభో. తేనాహ ‘‘చత్తారో పచ్చయా’’తి. మహాపరివారేతి విపులపరివారే. పిణ్డపాతం తావ దేన్తా బుద్ధపూజాపత్తచీవరాదీని తస్స పరివారాని కత్వా దేన్తి, తథా చీవరాదిదానేపి. బాహుల్లికపిణ్డపాతికాతి పిణ్డపాతికా హుత్వా పచ్చయబాహుల్లికా. వదన్తీతి పురిమదివసే భిక్ఖాయ ఆహిణ్డనకాలే యథాసుతం వదన్తి. నిచ్చబ్యావటో ఉపాసకాదీనం సఙ్గణ్హనే.

తస్సాతి గణస్స. సోతి గణపలిబోధో. ఏవన్తి ఇదాని వుచ్చమానాకారేన గణవాచకస్స పరియేసనమ్పి లహుకమేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి ఆహ ‘‘యోజనతో పరం అగన్త్వా’’తి. అత్తనో కమ్మన్తి సమణధమ్మమాహ.

కతాకతేతి కతే చ అకతే చ కమ్మే జాననవసేన ఉస్సుక్కం ఆపజ్జితబ్బం, కతాకతేతి వా అప్పకే చ మహన్తే చ కతే, యథా ‘‘ఫలాఫలే’’తి. సచే బహుం అవసిట్ఠన్తి సమ్బన్ధో. భారహారా సఙ్ఘకిచ్చపరిణాయకా.

పబ్బజ్జాపేక్ఖోతి సీహళదీపే కిర కులదారకానం పబ్బజ్జా ఆవాహవివాహసదిసా, తస్మా తం పరిచ్ఛిన్నదివసం అతిక్కమేతుం న సక్కా. ‘‘సచే తం అలభన్తో న సక్కోతి అధివాసేతు’’న్తిఆదినా సమాపనేన పలిబోధుపచ్ఛేదో వుత్తో, బ్యతిరేకతో పన ‘‘సచే తం అలభన్తో సక్కోతి అధివాసేతుం, అరఞ్ఞం పవిసిత్వా సమణధమ్మోవ కాతబ్బో’’తి అయమత్థో దస్సితోతి సఙ్గహణేన పలిబోధుపచ్ఛేదో వేదితబ్బో. ఏస నయో సేసేసుపి.

తథాతి యథా ఉపజ్ఝాయో గిలానో యావజీవం ఉపట్ఠాతబ్బో, తథా ఉపసమ్పాదితఅన్తేవాసికో అత్తనో కమ్మవాచం వత్వా ఉపసమ్పాదితో.

యో కోచి రోగోతి మూలభూతో, అనుబన్ధో వా అత్తనో ఉప్పన్నో. అనమతగ్గేతి అను అను అమతగ్గే అనాదిమతి.

‘‘గన్థో’’తి ఇమినా గన్థపలిబోధో ఇధ వుత్తోతి ఆహ ‘‘పరియత్తిహరణ’’న్తి. సజ్ఝాయాదీహీతి సజ్ఝాయధారణపరిచయపుచ్ఛాదీహి. ఇతరస్సాతి అబ్యావటస్స. యస్స గన్థధురం విస్సజ్జేత్వా ఠితస్సాపి గన్థో వత్తతేవ, న తస్స గన్థో పలిబోధో. యథా తమ్హి తమ్హి వత్థుమ్హి ఆగతత్థేరానం, నాపి సబ్బేన సబ్బం అగన్థపసుతస్స. మజ్ఝిమపణ్ణాసకో ఆగచ్ఛతి, సుత్తపదేసానం వారానఞ్చ సదిసతాయ బ్యాముయ్హనతో. పున న ఓలోకేస్సామీతి కమ్మట్ఠానం గహేత్వా గన్థధురం విస్సజ్జేమీతి అత్థో.

గామవాసికత్థేరేహీతి అనురాధపురవాసీహి. అనుగ్గహేత్వాతి అగ్గహేత్వా తత్థ పరిచయం అకత్వా. పఞ్చనికాయమణ్డలేతి దీఘాగమాదికే పఞ్చపి నికాయే సిక్ఖితపరిసాయ. పరివత్తేస్సామీతి వణ్ణయిస్సామి. సువణ్ణభేరిన్తి సేట్ఠభేరిం. కతమాచరియానం ఉగ్గహోతి కతమేసం ఆచరియానం ఉగ్గహో, కేన పరివత్తీయతీతి అధిప్పాయో. ఆచరియమగ్గోతి ఆచరియానం కథామగ్గో. అత్తనో ఆచరియానన్తి అత్తనో కథేతుం యుత్తానం ఆచరియానం. సువినిచ్ఛితా సబ్బా తిపిటకపరియత్తి ఏతస్మిం అత్థీతి సబ్బపరియత్తికో, తేపిటకోతి అత్థో. పీఠే నిసిన్నో తతో ఓతరిత్వా భూమియం తట్టికాయ నిసీదిత్వా. గతకస్సాతి పటిపత్తిగమనేన గతస్స దిట్ఠసచ్చస్స. చీవరం పారుపిత్వాతి ఆచరియస్స అపచితిదస్సనత్థం పరిమణ్డలం చీవరం పారుపిత్వా. సాఠేయ్యాభావతో ఉజు. కారణాకారణస్స ఆజాననతో ఆజానీయో.

పోథుజ్జనికాతి పుథుజ్జనే భవా. దుప్పరిహారా బహుపరిస్సయతాయ. తథా హిస్సా ఉత్తానసేయ్యకదారకో, తరుణసస్సఞ్చ నిదస్సితం. విపస్సనాయ పలిబోధో సమథయానికస్స, న విపస్సనాయానికస్స. యేభుయ్యేన హి ఝానలాభీ సమథయానికోవ హోతి విపస్సనాసుఖతో. ఇతరేనాతి సమథత్థికేన. అవసేసా నవ పలిబోధా.

కమ్మట్ఠానదాయకవణ్ణనా

౪౨. కమ్మట్ఠానే నియుత్తో కమ్మట్ఠానికో, భావనమనుయుఞ్జన్తో. తేన కమ్మట్ఠానికేన. పరిచ్ఛిన్దిత్వాతి ‘‘ఇమస్మిం విహారే సబ్బే భిక్ఖూ’’తి ఏవం పరిచ్ఛిన్దిత్వా. సహవాసీనం భిక్ఖూనం. ముదుచిత్తతన్తి అత్తని ముదుచిత్తతం జనేతి, అయఞ్చ సహవాసీనం చిత్తమద్దవజననాదిఅత్థో ‘‘మనుస్సానం పియో హోతీ’’తిఆదినయప్పవత్తేన మేత్తానిసంససుత్తేన (అ. ని. ౧౧.౧౫; పటి. మ. ౨.౨౨; మి. ప. ౪.౪.౬) దీపేతబ్బో. అనోలీనవుత్తికో హోతి సమ్మాపటిపత్తియం. దిబ్బానిపి ఆరమ్మణాని పగేవ ఇతరాని. సబ్బత్థ సబ్బస్మిం సమణకరణీయే, సబ్బస్మిం వా కమ్మట్ఠానానుయోగే. పుబ్బాసేవనవసేన అత్థయితబ్బం. యోగస్స భావనాయ అనుయుఞ్జనం యోగానుయోగో, తదేవ కరణీయట్ఠేన కమ్మం, తస్స యోగానుయోగకమ్మస్స ఠానం నిప్ఫత్తిహేతు.

నిచ్చం పరిహరితబ్బత్తాతి సబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం వియ ఏకదావ అననుయుఞ్జిత్వా సబ్బకాలం పరిహరణీయత్తా అనుయుఞ్జితబ్బత్తా. ఏవమాదిగుణసమన్నాగతన్తి పియభావాదీహి గుణేహి సమ్పన్నం. కల్యాణమిత్తో హి సద్ధాసమ్పన్నో హోతి సీలసమ్పన్నో సుతసమ్పన్నో చాగసమ్పన్నో వీరియసమ్పన్నో సతిసమ్పన్నో సమాధిసమ్పన్నో పఞ్ఞాసమ్పన్నో. తత్థ సద్ధాసమ్పత్తియా సద్దహతి తథాగతస్స బోధిం, కమ్మఫలఞ్చ, తేన సమ్మాసమ్బోధియా హేతుభూతం సత్తేసు హితేసితం న పరిచ్చజతి. సీలసమ్పత్తియా సత్తానం పియో హోతి గరు భావనీయో చోదకో పాపగరహీ వత్తా వచనక్ఖమో, సుతసమ్పత్తియా సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిపటిసంయుత్తానం గమ్భీరానం కథానం కత్తా హోతి, చాగసమ్పత్తియా అప్పిచ్ఛో హోతి సన్తుట్ఠో పవివిత్తో అసంసట్ఠో, వీరియసమ్పత్తియా ఆరద్ధవీరియో హోతి అత్తహితపరహితపటిపత్తియం, సతిసమ్పత్తియా ఉపట్ఠితస్సతి హోతి, సమాధిసమ్పత్తియా అవిక్ఖిత్తో సమాహితచిత్తో, పఞ్ఞాసమ్పత్తియా అవిపరీతం పజానాతి. సో సతియా కుసలాకుసలానం ధమ్మానం గతియో సమన్నేసమానో పఞ్ఞాయ సత్తానం హితాహితం యథాభూతం జానిత్వా సమాధినా తత్థ ఏకగ్గచిత్తో హుత్వా వీరియేన సత్తే అహితం నిసేధేత్వా హితే నియోజేతి. తేన వుత్తం ‘‘పియో…పే… నియోజకోతి ఏవమాదిగుణసమన్నాగత’’న్తి.

తం పన కల్యాణమిత్తం పరముక్కంసగతం దస్సేతుం ‘‘మమం హీ’’తిఆది వుత్తం. కారకభావం యోగకమ్మస్స. పకాసేతి అత్తానం పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనేన సముత్తేజనాయ, సమ్పహంసనాయ చ, నను కథేసి పవేణిపాలనత్థన్తి అధిప్పాయో. ఏవరూపోతి పేసలో హుత్వా బహుస్సుతో. తన్తిధరోతి సుత్తధరో తత్థ కేహిచిపి అసంహీరో. వంసానురక్ఖకోతి బుద్ధానుబుద్ధవంసస్స అనురక్ఖకో. పవేణిపాలకోతి పవేణియా ఆచరియుగ్గహణస్స అనుపాలకో. ఆచరియమతికోతి ఆచరియమతియం నియుత్తో తస్సా అనతివత్తనతో. న అత్తనోమతిం పకాసేతి కథేతీతి న అత్తనోమతికో, అత్తనో మతిం పగ్గయ్హ వత్తా న హోతీతి అత్థో.

‘‘పుబ్బే వుత్తఖీణాసవాదయో’’తిఆది ఏకచ్చఖీణాసవతో బహుస్సుతోవ కమ్మట్ఠానదానే సేయ్యోతి దస్సనత్థం ఆరద్ధం. తత్థ పుబ్బే వుత్తఖీణాసవాదయోతి ‘‘యం కమ్మట్ఠానం గహేతుకామో’’తిఆదినా వుత్తఖీణాసవాదికా. ఉగ్గహపరిపుచ్ఛానం విసోధితత్తాతి ఉగ్గహేతబ్బతో ‘‘ఉగ్గహో’’తి లద్ధనామాయ కమ్మట్ఠానుపకారాయ పాళియా, తదత్థం పరిపుచ్ఛనతో ‘‘పరిపుచ్ఛా’’తి లద్ధసమఞ్ఞాయ అత్థసంవణ్ణనాయ చ విసేసతో సోధితత్తా నిగ్గుమ్బం నిజ్జటం కత్వా గహితత్తా. ఇతో చితో చ సుత్తఞ్చ కారణఞ్చ సల్లక్ఖేత్వాతి పఞ్చసుపి నికాయేసు ఇతో చితో చ తస్స తస్స కమ్మట్ఠానస్స అనురూపం సుత్తపదఞ్చేవ సుత్తానుగతం యుత్తిఞ్చ సుట్ఠు ఉపలక్ఖేత్వా. సప్పాయాసప్పాయం యోజేత్వాతి యస్స కమ్మట్ఠానం ఆచిక్ఖతి, తస్స ఉపకారానుపకారం యుత్తిం మగ్గనేన యోజేత్వా, సమాదాయ వా సమ్మదేవ హదయే ఠపేత్వాతి అత్థో. మహామగ్గం దస్సేన్తోతి కమ్మట్ఠానవిధిం మహామగ్గం కత్వా దస్సేన్తో.

సబ్బత్థాతి తత్థ తత్థ విహారే. వత్తపటిపత్తిం కురుమానేనాతి పవిట్ఠకాలే ఆగన్తుకవత్తం, నిక్ఖమనకాలే గమికవత్తన్తి యథారహం తం తం వత్తం పూరేన్తేన. సబ్బపారిహారియతేలన్తి సబ్బేసం అఙ్గానం, సబ్బేసం వా భిక్ఖూనం అత్థాయ పరిహరితబ్బతేలం. ఠపేమీతి అనుజానాపనం. యం తం సమ్మావత్తం పఞ్ఞత్తన్తి సమ్బన్ధో. ఏకదివసం సాయం విస్సజ్జితేనాపీతి యోజనా. ఆరోచేతబ్బం ఆగమనకారణం. సప్పాయవేలా సరీరచిత్తానం కల్లసమయో.

చరియావణ్ణనా

౪౩. సన్తానే రాగస్స ఉస్సన్నభావేన చరణం పవత్తి రాగచరియా, సా సస్సతాసయాదయో వియ దట్ఠబ్బా. తథా దోసచరియాదయో. సంసగ్గో సమ్పయోగారహవసేన వేదితబ్బో, యథా ‘‘రాగమోహచరియా దోసమోహచరియా’’తిఆది. సన్నిపాతో ఏకసన్తతిపరియాపన్నతావసేన, యథా ‘‘రాగదోసచరియా రాగదోసమోహచరియా’’తిఆది. ఇమా ఏవ హి సన్ధాయ ‘‘అపరాపి చతస్సో’’తి వుత్తం. తథాతి యథా రాగాదీనం, తథా సద్ధాదీనం సంసగ్గసన్నిపాతవసేన సద్ధాబుద్ధిచరియా సద్ధావితక్కచరియా బుద్ధివితక్కచరియా సద్ధాబుద్ధివితక్కచరియాతి. ఇమా అపరాపి చతస్సో. ఏవన్తి సంసగ్గసన్నిపాతవసేన. సంసగ్గన్తి సంసజ్జనం మిస్సీకరణం ‘‘రాగసద్ధాచరియా దోససద్ధాచరియా’’తిఆదినా. అనేకాతి తేసట్ఠి, తతో అతిరేకాపి వా, తా పన అసమ్మోహన్తేన సంయుత్తసుత్తటీకాయం విత్థారతో దస్సితాతి తత్థ వుత్తనయేన వేదితబ్బా. ‘‘పకతీ’’తి ఇమినా అసతి పటిపక్ఖభావనాయం తత్థ తత్థ సన్తానే చరియాయ సభావభూతతం దస్సేతి. ఉస్సన్నతా అఞ్ఞధమ్మేహి రాగాదీనం అధికతా, యతో రాగచరియాదీనం పచ్చయసమవాయే రాగాదయో బలవన్తో హోన్తి, అభిణ్హఞ్చ పవత్తన్తి. తాసం వసేనాతి ఛన్నం మూలచరియానం వసేన ఛళేవ పుగ్గలా హోన్తి. అఞ్ఞథా అనేకపుగ్గలా సియుం, తథా చ సతి అధిప్పేతత్థసిద్ధి చ న సియాతి అధిప్పాయో.

సద్ధా బలవతీ హోతి రాగుస్సన్నే సన్తానే తదనుగుణస్స ధమ్మస్స నియోగతో అధికభావసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘రాగస్స ఆసన్నగుణత్తా’’తి, సినేహపరియేసనాపరిచ్చజనేహి సభాగధమ్మత్తాతి అత్థో. సభాగో హి దూరేపి ఆసన్నేయేవాతి సభాగతాలక్ఖణమిధ ఆసన్నగ్గహణం. తత్థ సద్ధాయ సినియ్హనం పసాదవసేన అకాలుస్సియం అలూఖతా, రాగస్స పన రఞ్జనవసేన. సద్ధాయ పరియేసనం అధిముచ్చనవసేన తన్నిన్నతా, రాగస్స తణ్హాయనవసేన. సద్ధాయ అపరిచ్చజనం ఓకప్పనవసేన అనుపక్ఖన్దనం, రాగస్స అభిసఙ్గవసేనాతి ఏవం భిన్నసభావానమ్పి తేసం యథా అలూఖతాదిసామఞ్ఞేన సభాగతా, ఏవం తంసమఙ్గీనమ్పి పుగ్గలానన్తి ఆహ ‘‘రాగచరితస్స సద్ధాచరితో సభాగో’’తి.

పఞ్ఞా బలవతీ హోతి దోసుస్సన్నే సన్తానే తదనుగుణస్స ధమ్మస్స నియోగతో అధికభావసమ్భవతో. తేనాహ ‘‘దోసస్స ఆసన్నగుణత్తా’’తి, అనల్లీయనపరియేసనపరివజ్జనేహి సభాగధమ్మత్తాతి అత్థో. తత్థ పఞ్ఞాయ ఆరమ్మణస్స అనల్లీయనం తస్స యథాసభావావబోధవసేన విసంసట్ఠతా, దోసస్స పన బ్యాపజ్జనవసేన. పఞ్ఞాయ పరియేసనం యథాభూతదోసపవిచయో, దోసస్స అభూతదోసనిజిగీసా. పఞ్ఞాయ పరివజ్జనం నిబ్బిన్దనాదివసేన ఞాణుత్రాసో, దోసస్స అహితాధానవసేన ఛడ్డనన్తి ఏవం భిన్నసభావానమ్పి తేసం యథా అనల్లీయనాదిసామఞ్ఞేన సభాగతా, ఏవం తంసమఙ్గీనమ్పి పుగ్గలానన్తి ఆహ ‘‘దోసచరితస్స బుద్ధిచరితో సభాగో’’తి.

అన్తరాయకరా వితక్కాతి మిచ్ఛావితక్కా మిచ్ఛాసఙ్కప్పా ఉప్పజ్జన్తి మోహుస్సన్నే సన్తానే తదనుగుణస్స ధమ్మస్స యేభుయ్యేన పవత్తిసబ్భావతో. తేనాహ ‘‘మోహస్స ఆసన్నలక్ఖణత్తా’’తి, అనవట్ఠానచఞ్చలభావేహి సభాగధమ్మత్తాతి అత్థో. తత్థ వితక్కస్స అనవట్ఠానం పరికప్పవసేన సవిప్ఫారతాయ, మోహస్స సమ్మూళ్హతావసేన బ్యాకులతాయ. తథా వితక్కస్స లహుపరివితక్కనేన తదఙ్గచలతాయ చఞ్చలతా, మోహస్స అనోగాళ్హతాయాతి ఏవం భిన్నసభావానమ్పి తేసం యథా అనవట్ఠానాదిసామఞ్ఞేన సభాగతా, ఏవం తంసమఙ్గీనమ్పి పుగ్గలానన్తి ఆహ ‘‘మోహచరితస్స వితక్కచరితో సభాగో’’తి.

తణ్హా రాగోయేవ సభావతో, తస్మా రాగచరియావినిముత్తా తణ్హాచరియా నత్థీతి అత్థో. తంసమ్పయుత్తోతి తేన రాగేన సమ్పయుత్తో, దోసాదయో వియ తేన విప్పయుత్తో నత్థీతి అధిప్పాయో. తదుభయన్తి తణ్హామానద్వయం. నాతివత్తతీతి సభావతో, సమ్పయోగవసేన చ న అతిక్కమిత్వా వట్టతి. కామఞ్చేత్థ యథా రాగదోసేహి సమ్పయోగవసేన సహ వత్తమానస్సపి మోహస్స ఉస్సన్నతావసేన విసుం చరియాభావో, న కేవలం మోహస్సేవ, తథా సద్ధాబుద్ధివితక్కానం. ఏవం రాగేన సతిపి సమ్పయోగే మానస్సాపి విసుం చరియాభావో యుత్తో సియా, ఏవం సన్తేపి రాగపటిఘమానదిట్ఠివిచికిచ్ఛావిజ్జానం వియ అనుసయట్ఠో ఇమేసం రాగాదీనంయేవ ఆవేణికో చరియట్ఠోతి, నత్థేవ మానచరియా. యతో చరియా ‘‘పకతీ’’తి వుత్తా. పకతి చ సభావోతి. ఏతేనేవ దిట్ఠియాపి విసుం చరియాభావాభావో సంవణ్ణితోతి దట్ఠబ్బో. అట్ఠకథాయం పన మోహచరియన్తోగధావ దిట్ఠిచరియాతి దస్సేతుం ‘‘మోహనిదానత్తా చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ చ-సద్దేన సమ్పయోగం సముచ్చినోతి మోహనిదానత్తా, మోహసమ్పయుత్తత్తా చాతి.

౪౪. కిం సప్పాయన్తి కీదిసం సేనాసనాదిసప్పాయం. పుబ్బాచిణ్ణం పురిమజాతీసు ఆచరితం. ఏకచ్చేతి ఉపతిస్సత్థేరం సన్ధాయాహ. తేన హి విముత్తిమగ్గే తథా వుత్తం. పుబ్బే కిరాతి కిర-సద్దో అరుచిసూచనత్థో. ఇట్ఠప్పయోగో మనాపకిరియా. సుభకమ్మబహులో యేభుయ్యేన సోభనకమ్మకారీ. న సబ్బే రాగచరితా ఏవ హోన్తి, అలుద్ధానమ్పి పుబ్బే ఇట్ఠప్పయోగసుభకమ్మబహులతాసమ్భవతో, సగ్గా చవిత్వా ఇధూపపత్తిసమ్భవతో చ. ఏతేన అసతి పుబ్బహేతునియామే యథావుత్తకారణమత్తేన న తేసం లుద్ధతా, లుద్ధభావహేతుకా చ రాగచరియాతి ఇమమత్థం దస్సేతి.

ఇతరేతి ఛేదనాదికమ్మబహులా నిరయాదితో ఇధూపపన్నా చ న సబ్బే దోసమోహచరితా ఏవ హోన్తీతి యోజనా. ఇధాపి యథావుత్తకారణస్స కోధనభావే, మూళ్హభావే చ అనేకన్తికత్తా దోసమోహచరితతాయపి అనేకంసికతా వేదితబ్బా. ధాతూనం ఉస్సదనియమో యది పమాణతో, సో నత్థి, అథ సామత్థియతో, సోపి ఏకంసికో న ఉపలబ్భతీతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘యథావుత్తేనేవ నయేన ఉస్సదనియమో నామ నత్థీ’’తి. తత్థ యథావుత్తేనేవాతి ‘‘ద్విన్నం పన ధాతూన’’న్తిఆదినా వుత్తప్పకారేనేవ. దోసనియమేతి సేమ్హాదిదోసాధికతాయ రాగాదిచరితో హోతీతి దోసవసేన చరియానియమే ‘‘సేమ్హాధికో రాగచరితో’’తి వత్వా పున ‘‘సేమ్హాధికో మోహచరితో’’తి, ‘‘వాతాధికో మోహచరితో’’తి వత్వా పున ‘‘వాతాధికో రాగచరితో’’తి చ వుత్తత్తా తమ్పి దోసవసేన నియమవచనం పుబ్బాపరవిరుద్ధమేవ. అపరిచ్ఛిన్నవచనన్తి పరిచ్ఛేదకారికాయ పఞ్ఞాయ న పరిచ్ఛిన్దిత్వా వుత్తవచనం, అనుపపరిక్ఖితవచనన్తి అత్థో.

ఉస్సదకిత్తనేతి విపాకకథాయం గహితఉస్సదకిత్తనే. పుబ్బహేతునియామేనాతి పురిమభవే పవత్తలోభాదిహేతునియామేన. నియామోతి చ తేసంయేవ లోభాదీనం పటినియతో లుబ్భనాదిసభావో దట్ఠబ్బో. లోభో ఉస్సదో ఏతేసన్తి లోభుస్సదా, ఉస్సన్నలోభా, లోభాధికాతి అత్థో. అమోహుస్సదా చాతి ఏత్థ చ-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన యే ఇమే లోభుస్సదతాదీనం పచ్చేకం వోమిస్సతో చ చుద్దస పభేదా ఇచ్ఛితా, తే అనవసేసతో సమ్పిణ్డేతి యథావుత్తేసు ఛస్వేవ తేసం అన్తోగధత్తా. ఫలభూతా చేత్థ లోభుస్సదతాదయో దట్ఠబ్బా.

ఇదాని తం నేసం లోభుస్సదతాదీనం పచ్చేకం వోమిస్సకతాదిం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘యస్స హీ’’తిఆది ఆరద్ధం. కమ్మాయూహనక్ఖణేతి కమ్మకరణవేలాయం. లోభో బలవాతి లోభో తజ్జాయ పచ్చయసామగ్గియా సామత్థియతో అధికో హోతి. అలోభో మన్దోతి తప్పటిపక్ఖో అలోభో దుబ్బలో. కథం పనేతే లోభాలోభా అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉజువిపచ్చనీకభూతా ఏకక్ఖణే పవత్తన్తీతి? న ఖో పనేతం ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘ఏకక్ఖణే పవత్తన్తీ’’తి. నికన్తిక్ఖణం పన ఆయూహనపక్ఖియమేవ కత్వా ఏవం వుత్తం. ఏసేవ నయో సేసేసుపి. పరియాదాతున్తి అభిభవితుం న సక్కోతి. యో హి ‘‘ఏవంసున్దరం ఏవంవిపులం ఏవంమహగ్ఘఞ్చ న సక్కా దాతు’’న్తిఆదినా అముత్తచాగతాదివసేన పవత్తాయ చేతనాయ సమ్పయుత్తో అలోభో, సో సమ్మదేవ లోభం పరియాదాతుం న సక్కోతి. దోసమోహానం అనుప్పత్తియా, తాదిసపచ్చయలాభేన చ అదోసామోహా బలవన్తో. తస్మాతి లోభాదోసామోహానం బలవభావతో, అలోభదోసమోహానఞ్చ దుబ్బలభావతోతి వుత్తమేవ కారణం పచ్చామసతి. సోతి తంసమఙ్గీపుగ్గలో. తేన కమ్మేనాతి తేన లోభాదిఉపనిస్సయవతా కుసలకమ్మునా. సుఖసీలోతి సఖిలో. తమేవత్థం ‘‘అక్కోధనో’’తి పరియాయేన వదతి.

పురిమనయేనేవాతి పుబ్బే వుత్తనయానుసారేన మన్దా అలోభాదోసా లోభదోసే పరియాదాతుం న సక్కోన్తి, అమోహో పన బలవా మోహం పరియాదాతుం సక్కోతీతి ఏవం తత్థ తత్థ వారే యథారహం అతిదేసత్థో వేదితబ్బో. దుట్ఠోతి కోధనో. దన్ధోతి మన్దపఞ్ఞో. సీలకోతి సుఖసీలో.

ఏత్థ చ లోభవసేన, దోసమోహలోభదోసలోభమోహదోసమోహలోభదోసమోహవసేనాతి తయో ఏకకా, తయో దుకా, ఏకో తికోతి లోభాదిఉస్సదవసేన అకుసలపక్ఖేయేవ సత్త వారా, తథా కుసలపక్ఖే అలోభాదిఉస్సదవసేనాతి చుద్దస వారా లబ్భన్తి. తత్థ అలోభదోసామోహా, అలోభాదోసమోహా, అలోభదోసమోహా బలవన్తోతి ఆగతేహి కుసలపక్ఖే తతియదుతియపఠమవారేహి దోసుస్సదమోహుస్సదదోసమోహుస్సదవారా గహితా ఏవ హోన్తి, తథా అకుసలపక్ఖే లోభాదోసమోహా, లోభదోసామోహా, లోభాదోసామోహా బలవన్తోతి ఆగతేహి తతియదుతియపఠమవారేహి అదోసుస్సదఅమోహుస్సదఅదోసామోహుస్సదవారా గహితా ఏవాతి అకుసలకుసలపక్ఖేసు తయో తయో వారే అన్తోగధే కత్వా అట్ఠేవ వారా దస్సితా. యే పన ఉభయేసం మిస్సతావసేన లోభాలోభుస్సదవారాదయో అపరే ఏకూనపఞ్ఞాస వారా దస్సేతబ్బా, తే అలబ్భనతో ఏవ న దస్సితా. న హి ఏకస్మిం సన్తానే అన్తరేన అవత్థన్తరం ‘‘లోభో చ బలవా, అలోభో చా’’తిఆది యుజ్జతీతి, పటిపక్ఖవసేన వా హి ఏతేసం బలవదుబ్బలభావో, సహజాతధమ్మవసేన వా. తత్థ లోభస్స తావ పటిపక్ఖవసేన అలోభేన అనధిభూతతాయ బలవభావో, తథా దోసమోహానం అదోసామోహేహి. అలోభాదీనం పన లోభాదిఅభిభవనతో, సబ్బేసఞ్చ సమానజాతియమభిభుయ్య పవత్తివసేన సహజాతధమ్మతో బలవభావో. తేన వుత్తం అట్ఠకథాయం ‘‘లోభో బలవా అలోభో మన్దో, అదోసామోహా బలవన్తో దోసమోహా మన్దా’’తి. సో చ నేసం మన్దబలవభావో పురిమూపనిస్సయతో తథా ఆసయస్స పరిభావితతాయ వేదితబ్బో.

యో లుద్ధోతి వుత్తోతి యో ఉస్సదకిత్తనే ‘‘లుద్ధో’’తి వుత్తో, అయం ఇధ చరియావిచారే ‘‘రాగచరితో’’తి వేదితబ్బో. దుట్ఠదన్ధాతి ‘‘దుట్ఠో, దన్ధో’’తి చ వుత్తా యథాక్కమం దోసమోహచరితా. పఞ్ఞవాతి సాతిసయం సప్పఞ్ఞో. యతో సద్ధావితక్కేసు విజ్జమానేసుపి బుద్ధిచరితోతి వుచ్చతి. అలోభాదోసానం బలవభావో సద్ధూపనిస్సయతాయ వినా న హోతీతి ఆహ ‘‘అలుద్ధఅదుట్ఠా పసన్నపకతితాయ సద్ధాచరితా’’తి.

అయఞ్చ నయో సాధారణతో వుత్తోతి నిబ్బత్తితపుబ్బహేతునియామవసేనేవ బుద్ధిచరితాదికేపి దస్సేతుం ‘‘యథా వా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అమోహపరివారేనాతి అమోహపరిక్ఖిత్తేన, ఉపనిస్సయతో సమ్పయోగతో చ పఞ్ఞాయ అభిసఙ్ఖతేనాతి అత్థో. సేసపదత్తయేపి ఏసేవ నయో. లోభాదినా వోమిస్సపరివారేనాతి ఏత్థ లోభమోహాదినా అఞ్ఞమఞ్ఞఅవిరుద్ధవోమిస్సపరివారేనాతి అత్థో. అవిరోధో చ యుగగ్గాహవసేన అప్పవత్తియా వేదితబ్బో. తథా హి సద్ధానుసారిధమ్మానుసారిగోత్తాని అఞ్ఞమఞ్ఞమ్పి భిన్నసభావానేవ. ఏకంసేన చ మిస్సకచరియాపి సమ్పటిచ్ఛితబ్బా పుబ్బహేతునియామేన చరియాసిద్ధితో. తథా చేవ ఉస్సదకిత్తనం పవత్తం యథారహం లోభాలోభాదీనం విపాకస్స పచ్చయభావతో. తేనాహ పటిసమ్భిదామగ్గే (పటి. మ. ౧.౨౩౨) –

‘‘గతిసమ్పత్తియా ఞాణసమ్పయుత్తే కతమేసం అట్ఠన్నం హేతూనం పచ్చయా ఉపపత్తి హోతి? కుసలకమ్మస్స జవనక్ఖణే తయో హేతూ కుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి కుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. నికన్తిక్ఖణే ద్వే హేతూ అకుసలా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి అకుసలమూలపచ్చయాపి సఙ్ఖారా. పటిసన్ధిక్ఖణే తయో హేతూ అబ్యాకతా తస్మిం ఖణే జాతచేతనాయ సహజాతపచ్చయా హోన్తి, తేన వుచ్చతి నామరూపపచ్చయాపి విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయాపి నామరూప’’న్తి –

ఆది. పుబ్బహేతునియామేన చ యథా తిహేతుకస్స పఞ్ఞావేయ్యత్తియం, న తథా దుహేతుకస్స. యథా చ దుహేతుకస్స ఇతికత్తబ్బతా నేపక్కం, న తథా అహేతుకస్స. ఏవం లోభుస్సదాదయో పుగ్గలా రాగచరితాదయో హోన్తీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బన్తి. యథావుత్తమత్థం నిగమవసేన దస్సేతుం ‘‘ఏవం లోభాదీసూ’’తిఆది వుత్తం.

౪౫. తత్రాతి తస్మిం పుచ్ఛావచనే. నయోతి జానననయో. పుగ్గలాధిట్ఠానేన వుత్తోపి అత్థో ధమ్మముఖేనేవ పఞ్ఞాయతీతి ధమ్మాధిట్ఠానేనాహ ‘‘చరియాయో విభావయే’’తి. పకతిగమనేనాతి అకిత్తిమేన సభావగమనేన. చాతురియేనాతి చాతురభావేన సిఙ్గారేన. ఉక్కుటికన్తి అసమ్ఫుట్ఠమజ్ఝం. ఖణన్తో వియాతి భూమిం ఖణన్తో వియ. అనుకడ్ఢితన్తి పాదనిక్ఖేపసమయే కడ్ఢన్తో వియ పాదం నిక్ఖిపతి. తేనస్స పదం అనుకడ్ఢితం పచ్ఛతో అఞ్ఛితం హోతి. పరిబ్యాకులాయాతి పరితో ఆలుళితాయ. ఛమ్భితో వియాతి విత్థాయన్తో వియ. భీతో వియాతి కేచి. సహసానుపీళితన్తి అగ్గపాదేన, పణ్హియా చ సహసావ సన్నిరుజ్ఝితం. వివట్టచ్ఛదస్సాతి వినివట్టచ్ఛదనస్స పహీనకిలేసస్స. ఇదమీదిసం పదన్తి భగవతో పదం దిస్వా వదతి.

పాసాదికన్తి పసాదావహం. మధురాకారన్తి ఇట్ఠాకారం. థద్ధాకారన్తి థమ్భితాకారం. అతరమానోతి నతరమానో, సణికన్తి అత్థో. సమోధాయాతి సమ్మదేవ ఓధాయ అవిక్ఖిపిత్వా. నిపజ్జిత్వాతి కాయపసారణలక్ఖణాయ నిపజ్జాయ సేయ్యాయ నిపజ్జిత్వా సయతి నిద్దాయతి. పక్ఖిత్తకాయోతి అవక్ఖిత్తకాయో అవసో వియ సహసా పతితకాయో. దుస్సణ్ఠానన్తి విరూపసన్నివేసం. విక్ఖిత్తకాయోతి ఇతో చితో చ ఖిత్తఅఙ్గపచ్చఙ్గో.

సమ్పరివత్తకన్తి సమ్పరివత్తిత్వా. ఆలోళయమానో వాలికాకచవరాని ఆకులయన్తో.

నిపుణమధురసమసక్కచ్చకారీతి సుకోసల్లం సున్దరం అవిసమం సాభిసఙ్ఖారఞ్చ కరణసీలో. గాళ్హథద్ధవిసమకారీతి థిరం అసిథిలం విసమఞ్చ కరణసీలో. అపరిచ్ఛిన్నం అపరినిట్ఠితం.

ముఖపూరకన్తి ముఖస్స పూరణం మహన్తం. అరసపటిసంవేదీతి నరసపటిసంవేదీ. భాజనే ఛడ్డేన్తోతి భోజనభాజనే సిత్థాని ఛడ్డేన్తో. ముఖం మక్ఖేన్తోతి బహిముఖం మక్ఖేన్తో.

కిలన్తరూపో వియాతి తస్స అసహనేన ఖేదప్పత్తో వియ. అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయాతి అఞ్ఞాణభూతాయ ఉపేక్ఖాయ. అఞ్ఞాణసఙ్ఖాతాయ ఉపేక్ఖాయాతి కేచి.

మాయాదీసు సన్తదోసపటిచ్ఛదనలక్ఖణా మాయా. అసన్తగుణపకాసనలక్ఖణం సాఠేయ్యం. ఉన్నతిలక్ఖణో మానో. అసన్తగుణసమ్భావనాముఖేన పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞుతాలక్ఖణా పాపిచ్ఛతా. సన్తగుణసమ్భావనాముఖేన పటిగ్గహణే అమత్తఞ్ఞుతాలక్ఖణా మహిచ్ఛతా. సకలాభేన అసన్తుస్సనలక్ఖణా అసన్తుట్ఠితా. విజ్ఝనట్ఠేన సిఙ్గం, సిఙ్గారతానాగరికభావసఙ్ఖాతం కిలేససిఙ్గం. అత్తనో సరీరస్స, చీవరాదిపరిక్ఖారస్స చ మణ్డనవసేన పవత్తం లోలుప్పం చాపల్యం. ఏవమాదయోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అహిరికానోత్తప్పమదప్పమాదాదయో సఙ్గయ్హన్తి.

పరాపరాధస్స ఉపనయ్హనలక్ఖణో ఉపనాహో. పరేసం గుణమక్ఖణలక్ఖణో మక్ఖో. పరస్స గుణే డంసిత్వా అపనేన్తో వియ యుగగ్గాహలక్ఖణో పళాసో. పరసమ్పత్తిఉసూయనలక్ఖణా ఇస్సా. అత్తసమ్పత్తినిగూహనలక్ఖణం మచ్ఛరియం. ఇధ ఆది-సద్దేన దోవచస్సతాపాపమిత్తతాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

అనుస్సాహనం థినం. అసత్తివిఘాతో మిద్ధం. చేతసో అవూపసమో ఉద్ధచ్చం. విప్పటిసారో కుక్కుచ్చం. సంసయో విచికిచ్ఛా. అయోనిసో దళ్హగ్గాహో ఆధానగ్గాహితా. యథాగహితస్స మిచ్ఛాగాహస్స దుబ్బివేఠియతా దుప్పటినిస్సగ్గియతా. ఇధ ఆది-సద్దేన ముట్ఠసచ్చఅసమ్పజఞ్ఞాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

ముత్తచాగతాతి విస్సట్ఠచాగతా నిస్సఙ్గపరిచ్చాగో. యథా మాయాదయో, తథా పవత్తా అకుసలక్ఖన్ధా, యథా అరియానం దస్సనకామతాదయో, తథా పవత్తా కుసలక్ఖన్ధా వేదితబ్బా.

పసాదనీయట్ఠానం నామ వత్థుత్తయం. సంవేజనీయట్ఠానాని జాతిఆదీని. కుసలానుయోగేతి కుసలధమ్మభావనాయం. ‘‘ఏవఞ్చ ఏవఞ్చ కరిస్సామీ’’తి కిచ్చానం రత్తిభాగే పరివితక్కనం రత్తిం ధూమాయనా. తథావితక్కితానం తేసం దివసభాగే అనుట్ఠానం దివా పజ్జలనా. హురాహురం ధావనాతి ఇతో చితో చ తత్థ తత్థ ఆరమ్మణే చిత్తవోసగ్గో. తేనేవాహ ‘‘ఇదం పురే చిత్తమచారి చారికం, యేనిచ్ఛకం యత్థకామం యథాసుఖ’’న్తి (ధ. ప. ౩౨౬), ‘‘చిత్తమస్స విధావతీ’’తి (సం. ని. ౧.౫౫) చ.

ధమ్మప్పవత్తిదస్సనాది చ పాళియం, అట్ఠకథాయఞ్చ అనాగతమేవాతి న సక్కా వత్తున్తి ‘‘సబ్బాకారేనా’’తి వుత్తం. కిఞ్చి కిఞ్చి ఆగతమ్పి అత్థేవాతి హి అధిప్పాయో. ‘‘న సారతో పచ్చేతబ్బ’’న్తి వత్వా తత్థ కారణం దస్సేన్తో ‘‘రాగచరితస్స హీ’’తిఆదిమాహ. అప్పమాదవిహారినోతి తత్థ వినిధాయ భావం పటిపజ్జనేన అప్పమాదకారినో. భిన్నలక్ఖణా ఇరియాపథాదయోతి చాతురియేన అచాతురియేన సణికం, సహసా చ గమనాదయో. న ఉపపజ్జన్తీతి న యుజ్జన్తి. పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బన్తి ధమ్మప్పవత్తిఆదిం పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బం.

౪౬. సప్పాయం హితం, కిలేసవిఘాతీతి అత్థో. అధోతవేదికన్తి అపరిసుద్ధపరిక్ఖేపవేదికం. భూమట్ఠకన్తి భూమితలేయేవ ఉట్ఠాపితం ఉపరిమతలరహితం. ఏకతో ఓనతస్స పబ్బతపాదస్స హేట్ఠాభాగో అకతభిత్తిభూమిపరికమ్మో అకతపబ్భారో. జతుకాభరితన్తి అధోముఖాహి ఓలమ్బమానముఖాహి ఖుద్దకవగ్గులీహి పరిపుణ్ణం. ఓలుగ్గవిలుగ్గన్తి ఛిన్నభిన్నం. ఉజ్జఙ్గలం లూఖధూసరం ఛాయూదకరహితం. సీహబ్యగ్ఘాదిభయేన సాసఙ్కం. దురూపన్తి విరూపం. దుబ్బణ్ణన్తి అసున్దరవణ్ణం, దుస్సణ్ఠానం వా. జాలాకారేన కతపూవం జాలపూవం. సాణి వియ ఖరసమ్ఫస్సన్తి సాణిఫలకో వియ దుక్ఖసమ్ఫస్సం. భారికభావేన, అన్తరన్తరా తున్నకరణేన చ కిచ్ఛపరిహరణం. ఆణిగణ్ఠికాహతోతి ఆణినా, గణ్ఠియా చ హతసోభో. ఇదం రాగచరితస్స సప్పాయం, ఏవమస్స కిలేససముదాచారో న హోతీతి అధిప్పాయో. ఏసేవ నయో సేసేసుపి.

దిసాముఖన్తి దిసాభిముఖం, అబ్భోకాసాభిముఖన్తి అధిప్పాయో. మహాకసిణన్తి మహన్తం కసిణమణ్డలం. సేసం సేనాసనాదీసు యం వత్తబ్బం మోహచరితస్స, తం దోసచరితస్స వుత్తసదిసమేవ.

వితక్కవిధావనస్సేవ పచ్చయో హోతి యథా తం ఆయస్మతో మేఘియత్థేరస్స. దరీముఖేతి పబ్బతవివరే. పరిత్తన్తి సుప్పసరావమత్తం.

పభేదపరిచ్ఛేదతో నిదానపరిచ్ఛేదతో విభావనపరిచ్ఛేదతో సప్పాయపరిచ్ఛేదతోతి పచ్చేకం పరిచ్ఛేద-సద్దో యోజేతబ్బో. విభావనాతి ‘‘అయం రాగచరితో’’తిఆదినా జాననవిభావనా. ఏకచ్చకసిణానుస్సతిట్ఠానమత్తస్స పసఙ్గేన కథితత్తా వుత్తం ‘‘న చ తావ చరియానుకూలం కమ్మట్ఠానం సబ్బాకారేన ఆవికత’’న్తి.

చత్తాలీసకమ్మట్ఠానవణ్ణనా

౪౭. సఙ్ఖాతనిద్దేసతోతి సఙ్ఖాతానం ‘‘చత్తాలీసాయా’’తి సఙ్ఖ్యావసేన గహితానం ఉద్దిట్ఠానం నిద్దేసతో. ‘‘ఏత్థ ఏత్తకాని ఉపచారజ్ఝానావహాని, ఏత్తకాని అప్పనాజ్ఝానావహానీ’’తి ఉపచారప్పనావహతో. ‘‘ఏత్తకాని ఏకజ్ఝానికాని, ఏత్తకాని దుకతికజ్ఝానికాని, ఏత్తకాని సకలజ్ఝానికానీ’’తి ఝానప్పభేదతో. ‘‘ఏతేసు అఙ్గసమతిక్కమో, ఏతేసు ఆరమ్మణసమతిక్కమో’’తి ఏవం సమతిక్కమతో. ‘‘ఏత్తకానేత్థ వడ్ఢేతబ్బాని, ఏత్తకాని న వడ్ఢేతబ్బానీ’’తి వడ్ఢనావడ్ఢనతో. ఆరమ్మణతోతి సభావధమ్మనిమిత్తనవత్తబ్బవసేన, చలితాచలితవసేన చ ఆరమ్మణవిభాగతో. భూమితోతి కామావచరాదిభూమివిభాగతో. గహణతోతి దిట్ఠాదివసేన గహణవిభాగతో. పచ్చయతోతి ఆరుప్పాదీనం యథారహం పచ్చయభావతో. చరియానుకూలతోతి రాగచరియాదీనం అనుకూలభావతో.

కమ్మట్ఠానానీతి ఆరమ్మణభావేన యోగకమ్మస్స పవత్తిట్ఠానాని. చతుక్కజ్ఝానికాతి చతుబ్బిధరూపావచరజ్ఝానవన్తో, తేసం ఆరమ్మణభూతాతి అత్థో. చతుక్కనయవసేన చేతం వుత్తం. తికచతుక్కజ్ఝానికేసూతి తికజ్ఝానికేసు పురిమేసు బ్రహ్మవిహారేసు, చతుక్కజ్ఝానికేసు ఆనాపానకసిణేసు. సేసేసూతి వుత్తావసేసేసు ఏకవీసతియా కమ్మట్ఠానేసు.

దిబ్బచక్ఖునా దిట్ఠహదయరూపస్స సత్తస్స చిత్తం ఆదికమ్మికో చేతోపరియఞాణేన పరిచ్ఛిన్దితుం సక్కోతి, న ఇతరస్సాతి కసిణఫరణం చేతోపరియఞాణస్స పచ్చయో హోతి. తేన వుత్తం ‘‘పరసత్తానఞ్చ చేతసా చిత్తమఞ్ఞాతుం సమత్థో హోతీ’’తి. ఓకాసేన పరిచ్ఛిన్నత్తాతి అత్తనో ఠితోకాసేన పరిచ్ఛిన్నత్తా. తథా ఉగ్గహకోసల్లస్స సమ్పాదితత్తా పరిచ్ఛిన్నాకారేనేవ తాని ఉపతిట్ఠన్తి, తస్మా న తత్థ వడ్ఢనాతి అధిప్పాయో. సచే పన కోచి వడ్ఢేయ్య, న తేన కోచి గుణోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘ఆనిసంసాభావా చా’’తి. ‘‘తేసు పనా’’తిఆదినా తమేవ ఆనిసంసాభావం వివరతి. యస్మా వడ్ఢితేసు కుణపరాసియేవ వడ్ఢతి, అవడ్ఢితేపి కామరాగవిక్ఖమ్భనా హోతియేవ, తస్మా ఆనిసంసాభావో. విభూతాతి విపులారమ్మణతాయ సుపాకటా, వడ్ఢితనిమిత్తతాయ అప్పమాణారమ్మణభావేన పరిబ్యత్తాతి అత్థో.

కేవలన్తి సకలం అనవసేసం. ‘‘పథవిం ఇమ’’న్తి వచనం ఉపట్ఠానాకారేన వుత్తం, న నిమిత్తస్స వడ్ఢనేనాతి అధిప్పాయో. లాభిత్తాతి సాతిసయం లాభితాయ, ఉక్కంసగతవసిభావతోతి అత్థో. థేరో హి పరమాయ వసిపత్తియా అస్సమణ్డలే అస్సం సారేన్తో వియ యత్థ తత్థ నిసిన్నోపి ఠితోపి తం ఝానం సమాపజ్జతేవ. తేనస్స సమన్తతో నిమిత్తం వడ్ఢితం వియ ఉపట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘సబ్బదిసాసూ’’తిఆది.

వుత్తాతి ధమ్మసఙ్గహే వుత్తా. మహన్తేతి విపులే. నిన్నథలాదివసేన హి ఏకదేసే అట్ఠత్వా సమన్తతో గహణవసేన సకలసరీరే నిమిత్తం గణ్హన్తస్స తం మహన్తం హోతి. మహన్తే వా సరీరే. అప్పకేతి సరీరస్స ఏకదేసే నిమిత్తం గణ్హాతీతి యోజనా. అప్పకే వా ఖుద్దకే దారకసరీరే. ఏతన్తి అసుభనిమిత్తం. ఆదీనవన్తి ‘‘అసుభరాసి ఏవ వడ్ఢతి, న చ కోచి ఆనిసంసో’’తి వుత్తం ఆదీనవం.

సేసానిపి న వడ్ఢేతబ్బానీతి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం ఉపపత్తితో వివరితుం ‘‘కస్మా’’తిఆది వుత్తం. పిచుపిణ్డాదివసేన ఉపట్ఠహన్తమ్పి నిమిత్తం వాతసఙ్ఘాతసన్నిస్సయన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘వాతరాసియేవ వడ్ఢతీ’’తి. ఓకాసేన పరిచ్ఛిన్నన్తి నాసికగ్గముఖనిమిత్తాదిఓకాసేన సపరిచ్ఛేదం. వాయోకసిణవడ్ఢనే వియ న ఏత్థ కోచి గుణో, కేవలం వాతవడ్ఢనమేవాతి ఆహ ‘‘సాదీనవత్తా’’తి. తేసన్తి బ్రహ్మవిహారానం. నిమిత్తన్తి ఆరమ్మణం. న చ తేన అత్థో అత్థీతి తేన సత్తరాసివడ్ఢనేన పథవీకసిణాదివడ్ఢనే వియ కిఞ్చి పయోజనం నత్థి. పరిగ్గహవసేనాతి అపరిగ్గహితస్స భావనావిసయస్స పరిగ్గహవసేన, న నిమిత్తవడ్ఢనవసేన. తేనాహ ‘‘ఏకావాసద్విఆవాసాదినా’’తిఆది. ఏత్థాతి బ్రహ్మవిహారభావనాయం. యదయన్తి యం పటిభాగనిమిత్తం అయం యోగీ. సీమాసమ్భేదేనేవ హేత్థ ఉపచారజ్ఝానుప్పత్తి, న నిమిత్తుప్పత్తియా. యది ఏవం కథం పరిత్తాదిఆరమ్మణతా ఝానస్సాతి ఆహ ‘‘పరిత్తఅప్పమాణారమ్మణతాపేత్థ పరిగ్గహవసేనా’’తి, కతిపయే సత్తే పరిగ్గహేత్వా పవత్తా మేత్తాదయో పరిత్తారమ్మణా, బహుకే అప్పమాణారమ్మణాతి అత్థో. ఆకాసం కసిణుగ్ఘాటిమత్తా న వడ్ఢేతబ్బన్తి యోజనా. వక్ఖతి వా యం తేన సమ్బన్ధితబ్బం. పరికప్పజమేవ ఆరమ్మణం వడ్ఢేతుం సక్కా, న ఇతరన్తి ఆహ ‘‘న హి సక్కా సభావధమ్మం వడ్ఢేతు’’న్తి. ఆరుప్పానం పరిత్తఅప్పమాణారమ్మణతా పరిత్తకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే, విపులకసిణుగ్ఘాటిమాకాసే చ పవత్తియా వేదితబ్బా. సేసాని బుద్ధానుస్సతిఆదీని దస కమ్మట్ఠానాని. అనిమిత్తత్తాతి పటిభాగనిమిత్తాభావా.

పటిభాగనిమిత్తారమ్మణానీతి పటిభాగనిమిత్తభూతాని ఆరమ్మణాని. సేసాని అట్ఠారస. సేసాని ఛాతి చత్తారో బ్రహ్మవిహారా, ఆకాసానఞ్చాయతనం, ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనన్తి ఇమాని సేసాని ఛ. విస్సన్దమానపుబ్బతాయ విపుబ్బకం. పగ్ఘరమానలోహితతాయ లోహితకం. కిమీనం పచలనేన పుళువకం, చలితారమ్మణం వుత్తం. వాతపానవివరాదీహి అన్తోపవిట్ఠస్స సూరియాలోకాదికస్స చలనాకారో పఞ్ఞాయతీతి ఓభాసమణ్డలారమ్మణమ్పి చలితారమ్మణం వుత్తం. పుబ్బభాగేతి పటిభాగనిమిత్తప్పవత్తియా పుబ్బభాగే. సన్నిసిన్నమేవాతి సన్తం నిచ్చలమేవ.

దేవేసూతి కామావచరదేవేసు, తత్థ అసుభానం పటికూలస్స చ ఆహారస్స అభావతో. అస్సాసపస్సాసానం బ్రహ్మలోకే అభావతో ‘‘ఆనాపానస్సతి చా’’తి వుత్తం.

దిట్ఠేనాతి దిట్ఠేన వత్థునా కారణభూతేన. గహేతబ్బానీతి ఉగ్గహేతబ్బాని, ఉప్పాదేతబ్బఉగ్గహనిమిత్తానీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘పుబ్బభాగే’’తిఆది. తస్సాతి కాయగతాసతియా. ఉచ్ఛుసస్సాదీనం పత్తేసు పచలమానవణ్ణగ్గహణముఖేన వా తస్స గహేతబ్బత్తా వుత్తం ‘‘వాయోకసిణం దిట్ఠఫుట్ఠేనా’’తి. న ఆదికమ్మికేన గహేతబ్బానీతి ఆదికమ్మికేన న గహేతబ్బాని, భావనారమ్భవసేన న పట్ఠపేతబ్బాని, హేట్ఠిమే తయో బ్రహ్మవిహారే, కసిణేసు రూపావచరచతుత్థజ్ఝానఞ్చ అనధిగన్త్వా సమ్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యత్తా.

ఇమేసు పన కమ్మట్ఠానేసూతి ఏత్థ కమ్మట్ఠానగ్గహణేన యథారహం ఆరమ్మణానం, ఝానానఞ్చ గహణం వేదితబ్బం. సుఖవిహారస్సాతి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారస్స.

‘‘ఏకాదస కమ్మట్ఠానాని అనుకూలానీ’’తి ఉజువిపచ్చనీకవసేన చేతం వుత్తం. ఏవం సేసేసుపి. వక్ఖతి హి ‘‘సబ్బఞ్చేత’’న్తిఆది. అనుకూలాని రాగవిక్ఖమ్భనస్స ఉపాయభావతో. అట్ఠ అనుకూలానీతి యోజనా. ఏవం సేసేసు. ఏకన్తి ఇదం అనుస్సతిఅపేక్ఖం అనుస్సతీసు ఏకన్తి, న మోహచరితవితక్కచరితాపేక్ఖం తేసం అఞ్ఞస్సాపి అనుకూలస్స అలబ్భనతో. ‘‘సద్ధాచరితస్స పురిమా ఛ అనుస్సతియో’’తి ఇదం అతిసప్పాయవసేన వుత్తం. ఇమస్సేవ ఉజువిపచ్చనీకం ఇమస్స అతిసప్పాయన్తి గహేతబ్బస్స విసేసస్స అభావతో సబ్బచరితానం అనుకూలాని. పరిత్తన్తి సరావమత్తం, అప్పమాణన్తి తతో అధికపమాణం. పరిత్తం వా సుప్పసరావమత్తం, అప్పమాణం అధికపమాణం ఖలమణ్డలాదికసిణభావేన పరిగ్గహితం.

చత్తారో ధమ్మాతి చత్తారో మనసికరణీయా ధమ్మా. ఉత్తరీతి సీలసమ్పదా, కల్యాణమిత్తతా, సప్పాయధమ్మస్సవనం, వీరియం; పఞ్ఞాతి ఇమేసు పఞ్చసు ధమ్మేసు పతిట్ఠానతో ఉపరి. అసుభాతి అసుభభావనా ఏకాదససు అసుభకమ్మట్ఠానేసు భావనానుయోగా. మేత్తాతి అనోధిసో, ఓధిసో వా పవత్తా మేత్తాభావనా. ఆనాపానస్సతీతి సోళసవత్థుకా ఆనాపానస్సతిసమాధిభావనా. వితక్కుపచ్ఛేదాయాతి మిచ్ఛావితక్కానం ఉపచ్ఛిన్దనత్థాయ. అనిచ్చసఞ్ఞాతి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తి (అ. ని. ౩.౧౩౭; ధ. ప. ౨౭౭; మహాని. ౨౭) ఏవం పవత్తా అనిచ్చానుపస్సనా. అస్మిమానసముగ్ఘాతాయాతి ‘‘అస్మీ’’తి ఉప్పజ్జనకస్స నవవిధస్సాపి మానస్స సముచ్ఛిన్దనాయ. ఏత్థ హి ఏకస్సేవ చత్తారో ధమ్మా భావేతబ్బా వుత్తా, న ఏకస్స చతుచరియతాయ. తేన విఞ్ఞాయతి ‘‘సబ్బానిపి కమ్మట్ఠానాని సబ్బాకుసలవిక్ఖమ్భనాని సబ్బకుసలపరిబ్రూహనానీ’’తి.

ఏకస్సేవ సత్త కమ్మట్ఠానాని వుత్తాని, న చాయస్మా రాహులో సబ్బచరితోతి అధిప్పాయో. వచనమత్తేతి ‘‘అసుకకమ్మట్ఠానం అసుకచరితస్స అనుకూల’’న్తి ఏవం వుత్తవచనమత్తే. అధిప్పాయోతి తథావచనస్స అధిప్పాయో. సో పన ‘‘సబ్బఞ్చేత’’న్తిఆదినా విభావితో ఏవ.

౪౮. ‘‘పియో గరూ’’తిఆదినా (అ. ని. ౭.౩౭) వుత్తప్పకారం కల్యాణమిత్తం. ‘‘అత్తనో పత్తచీవరం సయమేవ గహేత్వా’’తిఆదినా వుత్తనయేన ఉపసఙ్కమిత్వా. సోమనస్సమేవ ఉప్పజ్జతి ‘‘ఏవం బహుపరిస్సయోయం అత్తభావో ఠానేయేవ మయా నియ్యాతితో’’తి. తేనాహ ‘‘యథా హీ’’తిఆది.

అతజ్జనీయోతి న తజ్జేతబ్బో న నిగ్గహేతబ్బో. స్వాయం అతజ్జనీయభావో దోవచస్సతాయ వా సియా, ఆచరియే అనివిట్ఠపేమతాయ వాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘దుబ్బచో వా’’తిఆది వుత్తం. యో హి ఆచరియేన తజ్జియమానో కోపఞ్చ దోసఞ్చ అపచ్చయఞ్చ పాతుకరోతి, యో వా ‘‘కిమస్స సన్తికే వాసేనా’’తి పక్కమతి, అయం దువిధోపి అతజ్జనీయో. ధమ్మేనాతి ఓవాదానుసాసనిధమ్మేన. గూళ్హం గన్థన్తి కమ్మట్ఠానగన్థం, సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిసహితం గమ్భీరం సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తఞ్చ.

తుమ్హాకమత్థాయాతి వుత్తేతి ‘‘సతపోరిసే పపాతే పతనేన తుమ్హాకం కోచి అత్థో హోతీ’’తి కేనచి వుత్తే. ఘంసేన్తోతి ‘‘మనుస్సకక్కేన తుమ్హాకం కోచి అత్థో’’తి వుత్తే ఘంసేన్తో నిరవసేసం అత్తభావం ఖేపేతుం ఉస్సహేయ్యం. ‘‘మమ అస్సాసపస్సాసనిరున్ధనేన తుమ్హాకం కోచి రోగవూపసమాదికో అత్థో అత్థీ’’తి కేనచి వుత్తే. తీహిపి భిక్ఖూహి ఆచరియే భత్తిపవేదనముఖేన వీరియారమ్భో ఏవ పవేదితో.

౪౯. అఞ్ఞత్థ పవత్తిత్వాపి చిత్తం ఆగమ్మ యత్థ సేతి, సో తస్స ఆసయో ‘‘మిగాసయో’’ వియ, ఆసయో ఏవ అజ్ఝాసయో. సో దువిధో విపన్నో, సమ్పన్నోతి. తత్థ విపన్నో సస్సతాదిమిచ్ఛాభినివేసనిస్సితో. సమ్పన్నో దువిధో వట్టనిస్సితో, వివట్టనిస్సితోతి. తేసు వివట్టనిస్సితో అజ్ఝాసయో ‘‘సమ్పన్నజ్ఝాసయేనా’’తి ఇధాధిప్పేతో. ఇదాని నం విభాగేన దస్సేతుం ‘‘అలోభాదీనం వసేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఛహాకారేహీతి అలుబ్భనాదీహి ఛహి ఆకారేహి. సమ్పన్నజ్ఝాసయేనాతి పుబ్బభాగియానం సీలసమ్పదాదీనం సాధనవసేన, లోకుత్తరానం ఉపనిస్సయభావేన చ సమ్పన్నో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి సమ్పన్నజ్ఝాసయో, తేన. అలోభాదయో హి అనేకదోసవిధమనతో, అనేకగుణావహతో చ సత్తానం బహుకారా విసేసతో యోగినో. తథా హి అలోభాదయో మచ్ఛేరమలాదీనం పటిపక్ఖభావేన పవత్తన్తి. వుత్తం హేతం (ధ. స. అట్ఠ. ౧ మూలరాసీవణ్ణనా) –

‘‘అలోభో మచ్ఛేరమలస్స పటిపక్ఖో, అదోసో దుస్సీల్యమలస్స, అమోహో కుసలేసు ధమ్మేసు అభావనాయ. అలోభో చేత్థ దానహేతు, అదోసో సీలహేతు, అమోహో భావనాహేతు. తేసు చ అలోభేన అనధికం గణ్హాతి లుద్ధస్స అధికగ్గహణతో, అదోసేన అనూనం దుట్ఠస్స ఊనగ్గహణతో, అమోహేన అవిపరీతం మూళ్హస్స విపరీతగ్గహణతో.

‘‘అలోభేన చేత్థ విజ్జమానం దోసం దోసతో ధారేన్తో దోసే పవత్తతి, లుద్ధో హి దోసం పటిచ్ఛాదేతి. అదోసేన విజ్జమానం గుణం గుణతో ధారేన్తో గుణే పవత్తతి, దుట్ఠో హి గుణం మక్ఖేతి. అమోహేన యాథావసభావం యాథావసభావతో ధారేన్తో యాథావసభావే పవత్తతి, మూళ్హో హి తచ్ఛం ‘అతచ్ఛ’న్తి, అతచ్ఛఞ్చ ‘తచ్ఛ’న్తి గణ్హాతి. అలోభేన చ పియవిప్పయోగదుక్ఖం న హోతి లుద్ధస్స పియసబ్భావతో, పియవిప్పయోగాసహనతో చ, అదోసేన అప్పియసమ్పయోగదుక్ఖం న హోతి దుట్ఠస్స అప్పియసబ్భావతో, అప్పియసమ్పయోగాసహనతో చ, అమోహేన ఇచ్ఛితాలాభదుక్ఖం న హోతి, అమూళ్హస్స హి ‘తం కుతేత్థ లబ్భా’తి ఏవమాదిపచ్చవేక్ఖణసబ్భావతో.

‘‘అలోభేన చేత్థ జాతిదుక్ఖం న హోతి అలోభస్స తణ్హాపటిపక్ఖతో, తణ్హామూలకత్తా చ జాతిదుక్ఖస్స, అదోసేన జరాదుక్ఖం న హోతి తిక్ఖదోసస్స ఖిప్పం జరాసమ్భవతో, అమోహేన మరణదుక్ఖం న హోతి, సమ్మోహమరణఞ్హి దుక్ఖం, న చ తం అమూళ్హస్స హోతి. అలోభేన చ గహట్ఠానం, అమోహేన పబ్బజితానం, అదోసేన పన సబ్బేసమ్పి సుఖసంవాసతా హోతి.

‘‘విసేసతో చేత్థ అలోభేన పేత్తివిసయే ఉపపత్తి న హోతి, యేభుయ్యేన హి సత్తా తణ్హాయ పేత్తివిసయం ఉపపజ్జన్తి, తణ్హాయ చ పటిపక్ఖో అలోభో. అదోసేన నిరయే ఉపపత్తి న హోతి, దోసేన హి చణ్డజాతితాయ దోససదిసం నిరయం ఉపపజ్జన్తి, దోసస్స చ పటిపక్ఖో అదోసో. అమోహేన తిరచ్ఛానయోనియం నిబ్బత్తి న హోతి, మోహేన హి నిచ్చసమ్మూళ్హం తిరచ్ఛానయోనిం ఉపపజ్జన్తి, మోహపటిపక్ఖో చ అమోహో. ఏతేసు చ అలోభో రాగవసేన ఉపగమనస్స అభావకరో, అదోసో దోసవసేన అపగమనస్స, అమోహో మోహవసేన అమజ్ఝత్తభావస్స.

‘‘తీహిపి చేతేహి యథాపటిపాటియా నేక్ఖమ్మసఞ్ఞా అబ్యాపాదసఞ్ఞా అవిహింసాసఞ్ఞాతి ఇమా తిస్సో, అసుభసఞ్ఞా అప్పమాణసఞ్ఞా ధాతుసఞ్ఞాతి ఇమా చ తిస్సో సఞ్ఞాయో హోన్తి. అలోభేన పన కామసుఖల్లికానుయోగఅన్తస్స, అదోసేన అత్తకిలమథానుయోగఅన్తస్స పరివజ్జనం హోతి, అమోహేన మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా పటిపజ్జనం. తథా అలోభేన అభిజ్ఝాకాయగన్థస్స పభేదనం హోతి, అదోసేన బ్యాపాదకాయగన్థస్స, అమోహేన సేసగన్థద్వయస్స. పురిమాని చ ద్వే సతిపట్ఠానాని పురిమానం ద్విన్నం ఆనుభావేన, పచ్ఛిమాని పచ్ఛిమస్సేవ ఆనుభావేన ఇజ్ఝన్తి.

‘‘అలోభో చేత్థ ఆరోగ్యస్స పచ్చయో హోతి, అలుద్ధో హి లోభనీయమ్పి అసప్పాయం న సేవతి, తేన అరోగో హోతి. అదోసో యోబ్బనస్స, అదుట్ఠో హి వలితపలితావహేన దోసగ్గినా అడయ్హమానో దీఘరత్తం యువా హోతి. అమోహో దీఘాయుకతాయ, అమూళ్హో హి హితాహితం ఞత్వా అహితం పరివజ్జేన్తో, హితఞ్చ పటిసేవమానో దీఘాయుకో హోతి.

‘‘అలోభో చేత్థ భోగసమ్పత్తియా పచ్చయో చాగేన భోగపటిలాభతో, అదోసో మిత్తసమ్పత్తియా మేత్తాయ మిత్తానం పటిలాభతో, అపరిహానతో చ, అమోహో అత్తసమ్పత్తియా, అమూళ్హో హి అత్తనో హితమేవ కరోన్తో అత్తానం సమ్పాదేతి. అలోభో చ దిబ్బవిహారస్స పచ్చయో హోతి, అదోసో బ్రహ్మవిహారస్స, అమోహో అరియవిహారస్స.

‘‘అలోభేన చేత్థ సకపక్ఖేసు సత్తసఙ్ఖారేసు నిబ్బుతో హోతి తేసం వినాసేన అభిసఙ్గహేతుకస్స దుక్ఖస్స అభావా, అదోసేన పరపక్ఖేసు, అదుట్ఠస్స హి వేరీసుపి వేరిసఞ్ఞాయ అభావతో, అమోహేన ఉదాసీనపక్ఖేసు అమూళ్హస్స సబ్బాభిసఙ్గతాయ అభావతో.

‘‘అలోభేన చ అనిచ్చదస్సనం హోతి, లుద్ధో హి ఉపభోగాసాయ అనిచ్చేపి సఙ్ఖారే అనిచ్చతో న పస్సతి. అదోసేన దుక్ఖదస్సనం, అదోసజ్ఝాసయో హి పరిచ్చత్తఆఘాతవత్థుపరిగ్గహో సఙ్ఖారేయేవ దుక్ఖతో పస్సతి. అమోహేన అనత్తదస్సనం, అమూళ్హో హి యాథావగహణకుసలో అపరిణాయకం ఖన్ధపఞ్చకం అపరిణాయకతో బుజ్ఝతి. యథా చ ఏతేహి అనిచ్చదస్సనాదీని, ఏవం ఏతేపి అనిచ్చదస్సనాదీహి హోన్తి. అనిచ్చదస్సనేన హి అలోభో హోతి, దుక్ఖదస్సనేన అదోసో, అనత్తదస్సనేన అమోహో. కో హి నామ ‘అనిచ్చమిద’న్తి సమ్మా ఞత్వా తస్సత్థాయ పిహం ఉప్పాదేయ్య, సఙ్ఖారే వా ‘దుక్ఖ’న్తి జానన్తో అపరమ్పి అచ్చన్తతిఖిణం కోధదుక్ఖం ఉప్పాదేయ్య, అత్తసుఞ్ఞతఞ్చ బుజ్ఝిత్వా పున సమ్మోహం ఆపజ్జేయ్యా’’తి.

తేన వుత్తం ‘‘పుబ్బభాగియానం సీలసమ్పదాదీనం సాధనవసేన లోకుత్తరానం, ఉపనిస్సయభావేన చ సమ్పన్నో అజ్ఝాసయో ఏతస్సాతి సమ్పన్నజ్ఝాసయో’’తి. తేనాహ ‘‘ఏవం తిస్సన్నం బోధీనం అఞ్ఞతరం పాపుణాతీ’’తి.

ఇదాని తే అజ్ఝాసయే పాళియావ విభావేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఛాతి గణనపరిచ్ఛేదో. అజ్ఝాసయాతి పరిచ్ఛిన్నధమ్మనిదస్సనం. ఉభయం పన ఏకజ్ఝం కత్వా ఛబ్బిధా అజ్ఝాసయాతి అత్థో. బోధిసత్తాతి బుజ్ఝనకసత్తా, బోధియా వా నియతభావేన సత్తా లగ్గా, అధిముత్తా తన్నిన్నా తప్పోణాతి అత్థో. బోధిపరిపాకాయ సంవత్తన్తీతి యథాభినీహారం అత్తనా పత్తబ్బబోధియా పరిపాచనాయ భవన్తి. అలోభజ్ఝాసయాతి అలుబ్భనాకారేన పవత్తఅజ్ఝాసయా, ఆదితో ‘‘కథం ను ఖో మయం సబ్బత్థ, సబ్బదా చ అలుద్ధా ఏవ హేస్సామా’’తి, మజ్ఝే చ అలుబ్భనవసేనేవ, పచ్ఛా చ తస్సేవ రోచనవసేన పవత్తఅజ్ఝాసయా. లోభే దోసదస్సావినోతి లుబ్భనలక్ఖణే లోభే సబ్బప్పకారేన ఆదీనవదస్సావినో. ఇదం తస్స అజ్ఝాసయస్స ఏకదేసతో బ్రూహనాకారదస్సనం. లోభే హి ఆదీనవం, అలోభే చ ఆనిసంసం పస్సన్తస్స అలోభజ్ఝాసయో పరివడ్ఢతి, స్వాయం తత్థ ఆదీనవానిసంసదస్సనవిధి విభావితోయేవ. సేసపదేసుపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. అయం పన విసేసో – నేక్ఖమ్మన్తి ఇధ పబ్బజ్జా. పవివేకో తదఙ్గవివేకో, విక్ఖమ్భనవివేకో, కాయవివేకో, చిత్తవివేకో చ. నిస్సరణం నిబ్బానం. సబ్బభవగతీసూతి సబ్బేసు భవేసు, సబ్బాసు చ గతీసు. తదధిముత్తతాయాతి యదత్థం భావనానుయోగో, యదత్థా చ పబ్బజ్జా, తదధిముత్తేన. తేనేవాహ ‘‘సమాధాధిముత్తేనా’’తిఆది.

౫౦. ‘‘కిం చరితోసీ’’తి పుచ్ఛితో సచే ‘‘న జానామీ’’తి వదేయ్య, ‘‘కే వా తే ధమ్మా బహులం సముదాచరన్తీ’’తి పుచ్ఛితబ్బో. కిం వాతి కిం అసుభం వా అనుస్సతిట్ఠానం వా అఞ్ఞం వా. కిం తే మనసి కరోతో ఫాసు హోతీతి చిత్తస్స ఏకగ్గభావేన సుఖం హోతి. చిత్తం నమతీతి పకతియావ అభిరతివసేన నమతి. ఏవమాదీహీతి ఆది-సద్దేన ఇరియాపథాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. తేపి హి న సబ్బస్స ఏకంసతో బ్యభిచారినో ఏవ. తథా హి సముదాచారో పుచ్ఛితబ్బో వుత్తో. ‘‘అసుకఞ్చ అసుకఞ్చ మనసికారవిధిం కతిపయదివసం అనుయుఞ్జాహీ’’తి చ వత్తబ్బో.

‘‘పకతియా ఉగ్గహితకమ్మట్ఠానస్సా’’తి ఇదం యం కమ్మట్ఠానం గహేతుకామో, తత్థ సజ్ఝాయవసేన వా మనసికారవసేన వా కతపరిచయం సన్ధాయ వుత్తం. ఏకం ద్వే నిసజ్జానీతి ఏకం వా ద్వే వా ఉణ్హాసనాని. సజ్ఝాయం కారేత్వా అత్తనో సమ్ముఖావ అధీయాపేత్వా దాతబ్బం, సో చే అఞ్ఞత్థ గన్తుకామోతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘సన్తికే వసన్తస్సా’’తి. ఆగతాగతక్ఖణే కథేతబ్బం, పవత్తిం సుత్వాతి అధిప్పాయో.

పథవీకసిణన్తి పథవీకసిణకమ్మట్ఠానం. కతస్సాతి కతస్స కసిణస్స. తం తం ఆకారన్తి ఆచరియేన కమ్మట్ఠానే వుచ్చమానే పదపదత్థాధిప్పాయఓపమ్మాదికం అత్తనో ఞాణస్స పచ్చుపట్ఠితం తం తం ఆకారం, యం యం నిమిత్తన్తి వుత్తం. ఉపనిబన్ధిత్వాతి ఉపనేత్వా నిబద్ధం వియ కత్వా, హదయే ఠపేత్వా అపముస్సన్తం కత్వాతి అత్థో. ఏవం సుట్ఠు ఉపట్ఠితస్సతితాయ నిమిత్తం గహేత్వా తత్థ సమ్పజానకారితాయ సక్కచ్చం సుణన్తేన. తన్తి తం యథావుత్తం సుగ్గహితం నిస్సాయ. ఇతరస్సాతి తథా అగణ్హన్తస్స. సబ్బాకారేనాతి కస్సచిపి పకారస్స తత్థ అసేసితత్తా వుత్తం.

కమ్మట్ఠానగ్గహణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి తతియపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.