౪. పథవీకసిణనిద్దేసవణ్ణనా
౫౧. ఫాసు హోతీతి ఆవాససప్పాయాదిలాభేన మనసికారఫాసుతా భావనానుకూలతా హోతి. పరిసోధేన్తేనాతి తేసం తేసం గణ్ఠిట్ఠానానం ఛిన్దనవసేన విసోధేన్తేన. అకిలమన్తోయేవాతి అకిలన్తకాయో ఏవ. సతి హి కాయకిలమథే సియా కమ్మట్ఠానమనసికారస్స అన్తరాయోతి అధిప్పాయో. గణ్ఠిట్ఠానన్తి అత్థతో, అధిప్పాయతో చ దుబ్బినివేధతాయ గణ్ఠిభూతం ఠానం. ఛిన్దిత్వాతి యాథావతో అత్థస్స, అధిప్పాయస్స చ విభావనేన ఛిన్దిత్వా, విభూతం సుపాకటం కత్వాతి అధిప్పాయో. సువిసుద్ధన్తి సుట్ఠు విసుద్ధం, నిగుమ్బం నిజ్జటన్తి అత్థో.
అననురూపవిహారవణ్ణనా
౫౨. అఞ్ఞతరేనాతి అఞ్ఞతరేనాపి, పగేవ అనేకేహీతి అధిప్పాయో. మహన్తభావో మహత్తం. తథా సేసేసు. సోణ్డవా సోణ్డీ. తథా పణ్ణన్తిఆదీసు. బోధిఅఙ్గణాదీసు కాతబ్బం ఇధ ‘‘వత్త’’న్తి అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘పానీయఘటం వా రిత్త’’న్తి. నిట్ఠితాయాతి పవిట్ఠపవిట్ఠానం దానేన పరిక్ఖీణాయ. జిణ్ణవిహారేపి యత్ర భిక్ఖూ ఏవం వదన్తి ‘‘ఆయస్మా, యథాసుఖం సమణధమ్మం కరోతు, మయం పటిజగ్గిస్సామా’’తి. ఏవరూపే విహాతబ్బన్తి అయమ్పి నయో లబ్భతి, వుత్తనయత్తా పన న వుత్తో.
మహాపథవిహారేతి మహాపథసమీపే విహారే. భాజనదారుదోణికాదీనీతి రజనభాజనాని, రజనత్థాయ దారు, దారుమయదోణికా, రజనపచనట్ఠానం, ధోవనఫలకన్తి ఏవమాదీని. సాకహారికాతి సాకహారినియో ఇత్థియో. విసభాగసద్దో కామగుణూపసంహితో గీతసద్దోతి వదన్తి, కేవలోపి ఇత్థిసద్దో విసభాగసద్దో ఏవ. తత్రాతి పుప్ఫవన్తే విహారే. తాదిసోయేవాతి ‘‘తత్థస్స కమ్మట్ఠానం గహేత్వా’’తిఆదినా యాదిసో పణ్ణవన్తే విహారే ఉపద్దవో వుత్తో, తాదిసోయేవ. ‘‘పుప్ఫహారికాయో పుప్ఫం ఓచినన్తియో’’తి పన వత్తబ్బం. అయమిధ విసేసో.
పత్థనీయేతి తత్థ వసన్తేసు సమ్భావనావసేన ఉపసఙ్కమనాదినా పత్థేతబ్బే. తేనాహ ‘‘లేణసమ్మతే’’తి. దక్ఖిణాగిరీతి మగధవిసయే దక్ఖిణాగిరీతి వదన్తి.
విసభాగారమ్మణాని ఇట్ఠాని, అనిట్ఠాని చ. అనిట్ఠానం హి దస్సనత్థం ‘‘ఘటేహి నిఘంసన్తియో’’తిఆది వుత్తం. దబ్బూపకరణయోగ్గా రుక్ఖా దబ్బూపకరణరుక్ఖా.
యో పన విహారో. ఖలన్తి ధఞ్ఞకరణట్ఠానం. గావో రున్ధన్తి ‘‘సస్సం ఖాదింసూ’’తి. ఉదకవారన్తి కేదారేసు సస్సానం దాతబ్బఉదకవారం. అయమ్పీతి మహాసఙ్ఘభోగోపి విహారో. వారియమానా కమ్మట్ఠానికేన భిక్ఖునా.
సముద్దసాముద్దికనదీనిస్సితం ఉదకపట్టనం. మహానగరానం ఆయద్వారభూతం అటవిముఖాదినిస్సితం థలపట్టనం. అప్పసన్నా హోన్తి. తేనస్స తత్థ ఫాసువిహారో న హోతీతి అధిప్పాయో. మఞ్ఞమానా రాజమనుస్సా.
సమోసరణేనాతి ఇతో చితో సఞ్చరణేన. పపాతేతి పపాతసీసే ఠత్వా గాయి ‘‘గీతసద్దేన ఇధాగతం పపాతే పాతేత్వా ఖాదిస్సామీ’’తి. వేగేన గహేత్వాతి వేగేనాగన్త్వా ‘‘కుహిం యాసీ’’తి ఖన్ధే గహేత్వా.
యత్థాతి యస్మిం విహారే, విహారసామన్తా వా న సక్కా హోతి కల్యాణమిత్తం లద్ధుం, తత్థ విహారే సో అలాభో మహాదోసోతి యోజనా.
పన్థనిన్తి పన్థే నీతో పవత్తితోతి పన్థనీ, మగ్గనిస్సితో విహారో. తం పన్థనిం. సోణ్డిన్తి సోణ్డిసహితో విహారో సోణ్డీ, తం సోణ్డిం. తథా పణ్ణన్తిఆదీసు. నగరనిస్సితం నగరన్తి వుత్తం ఉత్తరపదలోపేన యథా ‘‘భీమసేనో భీమో’’తి. దారునాతి దారునిస్సితేన సహ. విసభాగేనాతి యో విసభాగేహి వుసీయతి, విసభాగానం వా నివాసో, సో విహారో విసభాగో. తేన విసభాగేన సద్ధిం. పచ్చన్తనిస్సితఞ్చ సీమానిస్సితఞ్చ అసప్పాయఞ్చ పచ్చన్తసీమాసప్పాయం. యత్థ మిత్తో న లబ్భతి, తమ్పీతి సబ్బత్థ ఠాన-సద్దాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. ఇతి విఞ్ఞాయాతి ‘‘భావనాయ అననురూపానీ’’తి ఏవం విజానిత్వా.
అనురూపవిహారవణ్ణనా
౫౩. అయం అనురూపో నామాతి అయం విహారో భావనాయ అనురూపో నామ. నాతిదూరన్తి గోచరట్ఠానతో అడ్ఢగావుతతో ఓరభాగతాయ న అతిదూరం. నాచ్చాసన్నన్తి పచ్ఛిమేన పమాణేన గోచరట్ఠానతో పఞ్చధనుసతికతాయ న అతిఆసన్నం. తాయ చ పన నాతిదూరనాచ్చాసన్నతాయ, గోచరట్ఠానం పరిస్సయాదిరహితమగ్గతాయ చ గమనస్స చ ఆగమనస్స చ యుత్తరూపత్తా గమనాగమనసమ్పన్నం. దివసభాగే మహాజనసంకిణ్ణతాభావేన దివా అప్పాకిణ్ణం. అభావత్థో హి అయం అప్ప-సద్దో ‘‘అప్పిచ్ఛో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౩౬) వియ. రత్తియం జనాలాపసద్దాభావేన రత్తిం అప్పసద్దం. సబ్బదాపి జనసన్నిపాతనిగ్ఘోసాభావేన అప్పనిగ్ఘోసం. అప్పకసిరేనాతి అకసిరేన సుఖేనేవ. సీలాదిగుణానం థిరభావప్పత్తియా థేరా. సుత్తగేయ్యాది బహు సుతం ఏతేసన్తి బహుస్సుతా. వాచుగ్గతకరణేన, సమ్మదేవ గరూనం సన్తికే ఆగమితభావేన చ ఆగతో పరియత్తిధమ్మసఙ్ఖాతో ఆగమో ఏతేసన్తి ఆగతాగమా. సుత్తాభిధమ్మసఙ్ఖాతస్స ధమ్మస్స ధారణేన ధమ్మధరా. వినయస్స ధారణేన వినయధరా. తేసంయేవ ధమ్మవినయానం మాతికాయ ధారణేన మాతికాధరా. తత్థ తత్థ ధమ్మపరిపుచ్ఛాయ పరిపుచ్ఛతి. అత్థపరిపుచ్ఛాయ పరిపఞ్హతి వీమంసతి విచారేతి. ఇదం, భన్తే, కథం ఇమస్స కో అత్థోతి పరిపుచ్ఛనపరిపఞ్హాకారదస్సనం. అవివటఞ్చేవ పాళియా అత్థం పదేసన్తరపాళిదస్సనేన ఆగమతో వివరన్తి. అనుత్తానీకతఞ్చ యుత్తివిభావనేన ఉత్తానీకరోన్తి. కఙ్ఖట్ఠానియేసు ధమ్మేసు సంసయుప్పత్తియా హేతుతాయ గణ్ఠిట్ఠానభూతేసు పాళిపదేసేసు యాథావతో వినిచ్ఛయదానేన కఙ్ఖం పటివినోదేన్తి. ఏత్థ చ ‘‘నాతిదూరం, నాచ్చాసన్నం, గమనాగమనసమ్పన్న’’న్తి ఏకం అఙ్గం, ‘‘దివా అప్పాకిణ్ణం, రత్తిం అప్పసద్దం అప్పనిగ్ఘోస’’న్తి ఏకం, ‘‘అప్పడంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్స’’న్తి ఏకం, ‘‘తస్మిం ఖో పన సేనాసనే విహరన్తస్స…పే… పరిక్ఖారా’’తి ఏకం, ‘‘తస్మిం ఖో పన సేనాసనే థేరా…పే… కఙ్ఖం పటివినోదేన్తీ’’తి ఏకం. ఏవం పఞ్చ అఙ్గాని వేదితబ్బాని.
ఖుద్దకపలిబోధవణ్ణనా
౫౪. ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదే పయోజనం పరతో ఆగమిస్సతి. అగ్గళఅనువాతపరిభణ్డదానాదినా దళ్హీకమ్మం వా. తన్తచ్ఛేదాదీసు తున్నకమ్మం వా కాతబ్బం.
భావనావిధానవణ్ణనా
౫౫. సబ్బకమ్మట్ఠానవసేనాతి అనుక్కమేన నిద్దిసియమానస్స చత్తాలీసవిధస్స సబ్బస్స కమ్మట్ఠానస్స వసేన. పిణ్డపాతపటిక్కన్తేనాతి పిణ్డపాతపరిభోగతో పటినివత్తేన, పిణ్డపాతభుత్తావినా ఓనీతపత్తపాణినాతి అత్థో. భత్తసమ్మదం పటివినోదేత్వాతి భోజననిమిత్తం పరిస్సమం వినోదేత్వా. ఆహారే హి ఆసయం పవిట్ఠమత్తే తస్స ఆగన్తుకతాయ యేభుయ్యేన సియా సరీరస్స కోచి పరిస్సమో, తం వూపసమేత్వా. తస్మిం హి అవూపసన్తే సరీరఖేదేన చిత్తం ఏకగ్గతం న లభేయ్యాతి. పవివిత్తేతి జనవివిత్తే. సుఖనిసిన్నేనాతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ నిసజ్జాయ సుఖనిసిన్నేన. వుత్తఞ్హేతన్తి యం ‘‘కతాయ వా’’తిఆదినా పథవియా నిమిత్తగ్గహణం ఇధ వుచ్చతి, వుత్తం హేతం పోరాణట్ఠకథాయం.
ఇదాని తం అట్ఠకథాపాళిం దస్సేన్తో ‘‘పథవీకసిణం ఉగ్గణ్హన్తో’’తిఆదిమాహ. తత్థాయం సఙ్ఖేపత్థో – పథవీకసిణం ఉగ్గణ్హన్తోతి ఉగ్గహనిమిత్తభావేన పథవీకసిణం గణ్హన్తో ఆదియన్తో, ఉగ్గహనిమిత్తభూతం పథవీకసిణం ఉప్పాదేన్తోతి అత్థో. ఉప్పాదనఞ్చేత్థ తథానిమిత్తస్స ఉపట్ఠాపనం దట్ఠబ్బం. పథవియన్తి వక్ఖమానవిసేసే పథవీమణ్డలే. నిమిత్తం గణ్హాతీతి తత్థ చక్ఖునా ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తం వియ భావనాఞాణేన వక్ఖమానవిసేసం పథవీనిమిత్తం గణ్హాతి. ‘‘పథవియ’’న్తి వత్వాపి మణ్డలాపేక్ఖాయ నపుంసకనిద్దేసో. కతేతి వక్ఖమానవిధినా అభిసఙ్ఖతేతి అత్థో. వా-సద్దో అనియమత్థో. అకతేతి పాకతికే ఖలమణ్డలాదికే పథవీమణ్డలే. సాన్తకేతి సఅన్తకే ఏవ, సపరిచ్ఛేదే ఏవాతి అత్థో. సావధారణఞ్హేతం వచనం. తథా హి తేన నివత్తితం దస్సేతుం ‘‘నో అనన్తకే’’తి వుత్తం. సకోటియేతిఆదీనిపి తస్సేవ వేవచనాని. సుప్పమత్తే వాతిఆదీసు సుప్పసరావాని సమప్పమాణాని ఇచ్ఛితాని. కేచి పన వదన్తి ‘‘సరావమత్తం విదత్థిచతురఙ్గులం హోతి, సుప్పమత్తం తతో అధికప్పమాణన్తి. కిత్తిమం కసిణమణ్డలం హేట్ఠిమపరిచ్ఛేదేన సరావమత్తం, ఉపరిమపరిచ్ఛేదేన సుప్పమత్తం, న తతో అధో, ఉద్ధం వాతి పరిత్తప్పమాణభేదసఙ్గణ్హనత్థం ‘సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా’తి వుత్త’’న్తి. యథాఉపట్ఠితే ఆరమ్మణే ఏకఙ్గులమత్తమ్పి వడ్ఢితం అప్పమాణమేవాతి వుత్తోవాయమత్థో. కేచి పన ‘‘ఛత్తమత్తమ్పి కసిణమణ్డలం కాతబ్బ’’న్తి వదన్తి.
సో తం నిమిత్తం సుగ్గహితం కరోతీతి సో యోగావచరో తం పథవీమణ్డలం సుగ్గహితం నిమిత్తం కరోతి. యదా చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేత్వా తత్థ నిమిత్తం గహేత్వా నిమ్మీలేత్వా ఆవజ్జేన్తస్స ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకితక్ఖణే వియ ఉపట్ఠాతి, తదా సుగ్గహితం కరోతి నామ. అథేత్థ సతిం సూపట్ఠితం కత్వా అబహిగతేన మానసేన పునప్పునం సల్లక్ఖేన్తో సూపధారితం ఉపధారేతి నామ. ఏవం ఉపధారితం పన నం పునప్పునం ఆవజ్జేన్తో మనసి కరోన్తో తమేవారబ్భ ఆసేవనం భావనం బహులం పవత్తేన్తో సువవత్థితం వవత్థపేతి నామ. తస్మిం ఆరమ్మణేతి ఏవం సుగ్గహితకరణాదినా సమ్మదేవ ఉపట్ఠితే తస్మిం పథవీకసిణసఞ్ఞితే ఆరమ్మణే. చిత్తం ఉపనిబన్ధతీతి అత్తనో చిత్తం ఉపచారజ్ఝానం ఉపనేత్వా నిబన్ధతి అఞ్ఞారమ్మణతో వినివత్తం కరోతి. అద్ధా ఇమాయాతిఆది ఆనిసంసదస్సావితాదస్సనం.
ఇదాని యథాదస్సితస్స అట్ఠకథాపాఠస్స అత్థప్పకాసనేన సద్ధిం భావనావిధిం విభావేతుకామో అకతే తావ నిమిత్తగ్గహణం దస్సేన్తో ‘‘తత్థ యేన అతీతభవేపీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తత్థాతి తస్మిం అట్ఠకథాపాఠే. చతుక్కపఞ్చకజ్ఝానానీతి చతుక్కపఞ్చకనయవసేన వదతి. పుఞ్ఞవతోతి భావనామయపుఞ్ఞవతో. ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్సాతి తాదిసేనేవ ఉపనిస్సయేన సమన్నాగతస్స. ఖలమణ్డలేతి మణ్డలాకారే ధఞ్ఞకరణట్ఠానే. తంఠానప్పమాణమేవాతి ఓలోకితట్ఠానప్పమాణమేవ.
అవిరాధేత్వాతి అవిరజ్ఝిత్వా వుత్తవిధినా ఏవ. నీలపీతలోహితఓదాతసమ్భేదవసేనాతి నీలాదివణ్ణాహి మత్తికాహి పచ్చేకం, ఏకజ్ఝఞ్చ సంసగ్గవసేన. గఙ్గావహేతి గఙ్గాసోతే. సీహళదీపే కిర రావణగఙ్గా నామ నదీ, తస్సా సోతేన ఛిన్నతటట్ఠానే మత్తికా అరుణవణ్ణా. తం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘గఙ్గావహే మత్తికాసదిసాయ అరుణవణ్ణాయా’’తి. అరుణవణ్ణాయ అరుణనిభాయ, అరుణప్పభావణ్ణాయాతి అత్థో.
ఏవం కసిణదోసే దస్సేత్వా ఇదాని కసిణకరణాదికే సేసాకారే దస్సేతుం ‘‘తఞ్చ ఖో’’తిఆది వుత్తం. సంహారిమన్తి సంహరితబ్బం గహేత్వా చరణయోగ్గం. తత్రట్ఠకన్తి యత్ర కతం, తత్థేవ తిట్ఠనకం. వుత్తప్పమాణన్తి ‘‘సుప్పమత్తే వా సరావమత్తే వా’’తి వుత్తప్పమాణం. వట్టన్తి మణ్డలసణ్ఠానం. పరికమ్మకాలేతి నిమిత్తుగ్గహణాయ భావనాకాలే. ఏతదేవాతి యం విదత్థిచతురఙ్గులవిత్థారం, ఏతదేవ పమాణం సన్ధాయ ‘‘సుప్పమత్తం వా సరావమత్తం వా’’తి వుత్తం. సుప్పం హి నాతిమహన్తం, సరావఞ్చ మహన్తం చాటిపిధానప్పహోనకన్తి సమప్పమాణం హోతి.
౫౬. తస్మాతి పరిచ్ఛేదత్థాయ వుత్తత్తా. ఏవం వుత్తపమాణం పరిచ్ఛేదన్తి యథావుత్తప్పమాణం విదత్థిచతురఙ్గులవిత్థారం పరిచ్ఛేదం కత్వా, ఏవం వుత్తప్పమాణం వా కసిణమణ్డలం విసభాగవణ్ణేన పరిచ్ఛేదం కత్వా. రుక్ఖపాణికాతి కుచన్దనాదిరుక్ఖపాణికా అరుణవణ్ణస్స విసభాగవణ్ణం సముట్ఠపేతి. తస్మా తం అగ్గహేత్వాతి వుత్తం. పకతిరుక్ఖపాణికా పన పాసాణపాణికాగతికావ. నిన్నున్నతట్ఠానాభావేన భేరీతలసదిసం కత్వా. తతో దూరతరేతిఆది యథావుత్తతో పదేసతో, పీఠతో చ అఞ్ఞస్మిం ఆదీనవదస్సనం. కసిణదోసాతి హత్థపాణిపదాదయో ఇధ కసిణదోసా.
వుత్తనయేనేవాతి ‘‘అడ్ఢతేయ్యహత్థన్తరే పదేసే, విదత్థిచతురఙ్గులపాదకే పీఠే’’తి చ వుత్తవిధినావ. కామేసు ఆదీనవన్తి ‘‘కామా నామేతే అట్ఠికఙ్కలూపమా నిరస్సాదట్ఠేన, తిణుక్కూపమా అనుదహనట్ఠేన, అఙ్గారకాసూపమా మహాభితాపట్ఠేన, సుపినకూపమా ఇత్తరపచ్చుపట్ఠానట్ఠేన, యాచితకూపమా తావకాలికట్ఠేన, రుక్ఖఫలూపమా సబ్బఙ్గపచ్చఙ్గపలిభఞ్జనట్ఠేన, అసిసూనూపమా అధికుట్టనట్ఠేన, సత్తిసూలూపమా వినివిజ్ఝనట్ఠేన, సప్పసిరూపమా సపటిభయట్ఠేనా’’తిఆదినా (పాచి. అట్ఠ. ౪౧౭; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౩౪) ‘‘అప్పస్సాదా కామా బహుదుక్ఖా బహుపాయాసా’’తిఆదినా (పాచి. ౪౧౭; మ. ని. ౧.౨౩౪; ౨.౪౨) ‘‘కామసుఖఞ్చ నామేతం బహుపరిస్సయం, సాసఙ్కం, సభయం, సంకిలిట్ఠం, మీళ్హపరిభోగసదిసం, హీనం, గమ్మం, పోథుజ్జనికం, అనరియం, అనత్థసంహిత’’న్తిఆదినా చ అనేకాకారవోకారం వత్థుకామకిలేసకామేసు ఆదీనవం దోసం పచ్చవేక్ఖిత్వా. కామనిస్సరణేతి కామానం నిస్సరణభూతే, తేహి వా నిస్సటే. అగ్గమగ్గస్స పాదకభావేన సబ్బదుక్ఖసమతిక్కమస్స ఉపాయభూతే. నేక్ఖమ్మేతి ఝానే. జాతాభిలాసేన సఞ్జాతచ్ఛన్దేన. ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత భగవా అవిపరీతధమ్మదేసనత్తా, స్వాక్ఖాతో ధమ్మో ఏకన్తనియ్యానికత్తా, సుప్పటిపన్నో సఙ్ఘో యథానుసిట్ఠం పటిపజ్జనతో’’తి ఏవం బుద్ధధమ్మసఙ్ఘగుణానుస్సరణేన రతనత్తయవిసయం పీతిపామోజ్జం జనయిత్వా. నేక్ఖమ్మం పటిపజ్జతి ఏతాయాతి నేక్ఖమ్మపటిపదా, సఉపచారస్స ఝానస్స, విపస్సనాయ, మగ్గస్స, నిబ్బానస్స చ అధిగమకారణన్తి అత్థో. పుబ్బే పన పఠమజ్ఝానమేవ నేక్ఖమ్మన్తి వుత్తత్తా వుత్తావసేసా సబ్బేపి నేక్ఖమ్మధమ్మా. యథాహ –
‘‘పబ్బజ్జా పఠమం ఝానం, నిబ్బానం చ విపస్సనా;
సబ్బేపి కుసలా ధమ్మా, ‘నేక్ఖమ్మ’న్తి పవుచ్చరే’’తి. (ఇతివు. అట్ఠ. ౧౦౯);
పవివేకసుఖరసస్సాతి చిత్తవివేకాదివివేకజస్స సుఖరసస్స. ఏవమేతేహి పఞ్చహి పదేహి ‘‘ఆనిసంసదస్సావీ’’తిఆదీనం పదానం అత్థో దస్సితోతి దట్ఠబ్బం. సమేన ఆకారేనాతి అతిఉమ్మీలనఅతిమన్దాలోచనాని వజ్జేత్వా నాతిఉమ్మీలననాతిమన్దాలోచనసఙ్ఖాతేన సమేన ఆలోచనాకారేన. నిమిత్తం గణ్హన్తేనాతి పథవీకసిణే చక్ఖునా గహితనిమిత్తం మనసా గణ్హన్తేన. భావేతబ్బన్తి తథాపవత్తం నిమిత్తగ్గహణం వడ్ఢేతబ్బం ఆసేవితబ్బం బహులీకాతబ్బం.
చక్ఖు కిలమతి అతిసుఖుమం, అతిభాసురఞ్చ రూపగతం ఉపనిజ్ఝాయతో వియ. అతివిభూతం హోతి అత్తనో సభావావిభావతో. తథా చ వణ్ణతో వా లక్ఖణతో వా ఉపతిట్ఠేయ్య. తేన వుత్తం ‘‘తేనస్స నిమిత్తం నుప్పజ్జతీ’’తి. అవిభూతం హోతి గజనిమ్మీలనేన పేక్ఖన్తస్స రూపగతం వియ. చిత్తఞ్చ లీనం హోతి దస్సనే మన్దబ్యాపారతాయ కోసజ్జపాతతో. తేనాహ ‘‘ఏవమ్పి నిమిత్తం నుప్పజ్జతీ’’తి. ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తదస్సినా వియాతి యథా ఆదాసతలే ముఖనిమిత్తదస్సీ పురిసో న తత్థ అతిగాళ్హం ఉమ్మీలతి, నాపి అతిమన్దం, న ఆదాసతలస్స వణ్ణం పచ్చవేక్ఖతి, నాపి లక్ఖణం మనసి కరోతి. అథ ఖో సమేన ఆకారేన ఓలోకేన్తో అత్తనో ముఖనిమిత్తమేవ పస్సతి, ఏవమేవ అయమ్పి పథవీకసిణం సమేన ఆకారేన ఓలోకేన్తో నిమిత్తగ్గహణప్పసుతోయేవ హోతి, తేన వుత్తం ‘‘సమేన ఆకారేనా’’తిఆది. న వణ్ణో పచ్చవేక్ఖితబ్బోతి యో తత్థ పథవీకసిణే అరుణవణ్ణో, సో న చిన్తేతబ్బో. చక్ఖువిఞ్ఞాణేన పన గహణం న సక్కా నివారేతుం. తేనేవేత్థ ‘‘న ఓలోకేతబ్బో’’తి అవత్వా పచ్చవేక్ఖణగ్గహణం కతం. న లక్ఖణం మనసి కాతబ్బన్తి యం తత్థ పథవీధాతుయా థద్ధలక్ఖణం, తం న మనసి కాతబ్బం.
దిస్వా గహేతబ్బత్తా ‘‘వణ్ణం అముఞ్చిత్వా’’తి వత్వాపి వణ్ణవసేనేత్థ ఆభోగో న కాతబ్బో, సో పన వణ్ణో నిస్సయగతికో కాతబ్బోతి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘నిస్సయసవణ్ణం కత్వా’’తి. నిస్సయేన సమానాకారసన్నిస్సితో సో వణ్ణో తాయ పథవియా సమానగతికం కత్వా, వణ్ణేన సహేవ ‘‘పథవీ’’తి మనసి కాతబ్బన్తి అత్థో. ఉస్సదవసేన పణ్ణత్తిధమ్మేతి పథవీధాతుయా ఉస్సన్నభావేన సత్తితో అధికభావేన ససమ్భారపథవియం ‘‘పథవీ’’తి యో లోకవోహారో, తస్మిం పణ్ణత్తిధమ్మే చిత్తం పట్ఠపేత్వా ‘‘పథవీ, పథవీ’’తి మనసి కాతబ్బం. యది లోకవోహారేన పణ్ణత్తిమత్తే చిత్తం ఠపేతబ్బం, నామన్తరవసేనపి పథవీ మనసి కాతబ్బా భవేయ్యాతి, హోతు, కో దోసోతి దస్సేన్తో ‘‘మహీ మేదినీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ యమిచ్ఛతీతి యం నామం వత్తుం ఇచ్ఛతి, తం వత్తబ్బం. తఞ్చ ఖో యదస్స సఞ్ఞానుకూలం హోతి యం నామం అస్స యోగినో పుబ్బే తత్థ గహితసఞ్ఞావసేన అనుకూలం పచురతాయ, పగుణతాయ వా ఆగచ్ఛతి, తం వత్తబ్బం. వత్తబ్బన్తి చ పఠమసమన్నాహారే కస్సచి వచీభేదోపి హోతీతి కత్వా వుత్తం, ఆచరియేన వా వత్తబ్బతం సన్ధాయ. కిం వా బహునా, పాకటభావోయేవేత్థ పమాణన్తి దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. కాలేన ఉమ్మీలేత్వా కాలేన నిమ్మీలేత్వాతి కిఞ్చి కాలం చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా నిమిత్తగ్గహణవసేన పథవీమణ్డలం ఓలోకేత్వా పున కిఞ్చి కాలం చక్ఖుం నిమ్మీలేత్వా ఆవజ్జితబ్బం. యేనాకారేన ఓలోకేత్వా గహితం, తేనాకారేన పున తం సమన్నాహరితబ్బం.
౫౭. ఆపాథమాగచ్ఛతీతి మనోద్వారికజవనానం గోచరభావం ఉపగచ్ఛతి. తస్స ఉగ్గహనిమిత్తస్స. న తస్మిం ఠానే నిసీదితబ్బం. కస్మా? యది ఉగ్గహనిమిత్తే జాతేపి పథవీమణ్డలం ఓలోకేత్వా భావేతి, పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తి న సియా. సమీపట్ఠేన చ న ఓలోకేతుం న సక్కా. తేన వుత్తం ‘‘అత్తనో వసనట్ఠానం పవిసిత్వా’’తిఆది. నిస్సద్దభావాయ ఏకపటలికూపాహనాగహణం, పరిస్సయవినోదనత్థం కత్తరదణ్డగ్గహణం. సచే నస్సతి, అథానేన భావేతబ్బన్తి సమ్బన్ధో. వక్ఖమానేసు అసప్పాయేసు కేనచిదేవ అసప్పాయేన కారణభూతేన. నిమిత్తం ఆదాయాతి యథాజాతం ఉగ్గహనిమిత్తం గహేత్వా. సమన్నాహరితబ్బన్తి ఆవజ్జితబ్బం నిమిత్తన్తి అధిప్పాయో, సమ్మా వా అను అను ఆహరితబ్బం కమ్మట్ఠానన్తి అత్థో. తక్కాహతం వితక్కాహతన్తి తక్కనతో, సవిసేసం తక్కనతో చ ‘‘తక్కో, వితక్కో’’తి చ ఏవం లద్ధనామేన భావనాచిత్తసమ్పయుత్తేన సమ్మాసఙ్కప్పేన ఆహననపరియాహననకిచ్చేన అపరాపరం వత్తమానేన కమ్మట్ఠానం ఆహతం, పరియాహతఞ్చ కాతబ్బం, బలప్పత్తవితక్కో మనసికారో బహులం పవత్తేతబ్బోతి అత్థో. ఏవం కరోన్తస్సాతి ఏవం కమ్మట్ఠానం తక్కాహతం వితక్కాహతం కరోన్తస్స. యథా భావనా పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహతి, ఏవం అనుయుఞ్జన్తస్స. అనుక్కమేనాతి భావనానుక్కమేన. యదా సద్ధాదీని ఇన్ద్రియాని సువిసదాని తిక్ఖాని పవత్తన్తి, తదా అస్సద్ధియాదీనం దూరీభావేన సాతిసయథామప్పత్తేహి సత్తహి బలేహి లద్ధూపత్థమ్భాని వితక్కాదీని కామావచరానేవ ఝానఙ్గాని బహూని హుత్వా పాతుభవన్తి. తతో ఏవ తేసం ఉజువిపచ్చనీకభూతా కామచ్ఛన్దాదయో సద్ధిం తదేకట్ఠేహి పాపధమ్మేహి విదూరీ భవన్తి, పటిభాగనిమిత్తుప్పత్తియా సద్ధిం తం ఆరబ్భ ఉపచారజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘నీవరణాని విక్ఖమ్భన్తీ’’తిఆది. తత్థ సన్నిసీదన్తీతి సమ్మదేవ సీదన్తి, ఉపసమన్తీతి అత్థో.
ఇమస్సాతి పటిభాగనిమిత్తస్స. అఙ్గులిపదపాణిపదాదికో కసిణదోసో. ఆదాసమణ్డలూపమాదీహి ఉగ్గహనిమిత్తతో పటిభాగనిమిత్తస్స సుపరిసుద్ధతం, సణ్హసుఖుమతఞ్చ దస్సేతి. తఞ్చ ఖో పటిభాగనిమిత్తం నేవ వణ్ణవన్తం న సణ్ఠానవన్తం అపరమత్థసభావత్తా. ఈదిసన్తి వణ్ణసణ్ఠానవన్తం. తిలక్ఖణబ్భాహతన్తి ఉప్పాదాదిలక్ఖణత్తయానుపవిట్ఠం, అనిచ్చతాదిలక్ఖణత్తయఙ్కితం వా. యది న పనేతం తాదిసం వణ్ణాదివన్తం, కథం ఝానస్స ఆరమ్మణభావోతి ఆహ ‘‘కేవలఞ్హీ’’తిఆది. సఞ్ఞజన్తి భావనాసఞ్ఞాజనితం, భావనాసఞ్ఞాయ సఞ్జాతమత్తం. న హి అసభావస్స కుతోచి సముట్ఠానం అత్థి. తేనాహ ‘‘ఉపట్ఠానాకారమత్త’’న్తి.
౫౮. విక్ఖమ్భితానేవ సన్నిసిన్నావ, న పన తదత్థం ఉస్సాహో కాతబ్బోతి అధిప్పాయో. ‘‘ఉపచారసమాధినా’’తి వుత్తే ఇతరోపి సమాధి అత్థీతి అత్థతో ఆపన్నన్తి తమ్పి దస్సేతుం ‘‘దువిధో హి సమాధీ’’తిఆది ఆరద్ధం. ద్వీహాకారేహీతి ఝానధమ్మానం పటిపక్ఖదూరీభావో, థిరభావప్పత్తి చాతి ఇమేహి ద్వీహి కారణేహి. ఇదాని తాని కారణాని అవత్థాముఖేన దస్సేతుం ‘‘ఉపచారభూమియం వా’’తిఆది వుత్తం. ఉపచారభూమియన్తి ఉపచారావత్థాయం. యదిపి తదా ఝానఙ్గాని పటుతరాని మహగ్గతభావప్పత్తాని న ఉప్పజ్జన్తి, తేసం పన పటిపక్ఖధమ్మానం విక్ఖమ్భనేన చిత్తం సమాధియతి. తేనాహ ‘‘నీవరణప్పహానేన చిత్తం సమాహితం హోతీ’’తి. పటిలాభభూమియన్తి ఝానస్స అధిగమావత్థాయం. తదా హి అప్పనాపత్తానం ఝానధమ్మానం ఉప్పత్తియా చిత్తం సమాధియతి. తేనాహ ‘‘అఙ్గపాతుభావేనా’’తి. చిత్తం సమాహితం హోతీతి సమ్బన్ధో.
న థామజాతానీతి న జాతథామాని, న భావనాబలం పత్తానీతి అత్థో. చిత్తన్తి ఝానచిత్తం. కేవలమ్పి రత్తిం కేవలమ్పి దివసం తిట్ఠతీతి సమాపత్తివేలం సన్ధాయాహ. ఉపచారభూమియం నిమిత్తవడ్ఢనం యుత్తన్తి కత్వా వుత్తం ‘‘నిమిత్తం వడ్ఢేత్వా’’తి. లద్ధపరిహానీతి లద్ధఉపచారజ్ఝానపరిహాని. నిమిత్తే అవినస్సన్తే తదారమ్మణఝానమ్పి అపరిహీనమేవ హోతి, నిమిత్తే పన ఆరక్ఖాభావేన వినట్ఠే లద్ధం లద్ధం ఝానమ్పి వినస్సతి తదాయత్తవుత్తితో. తేనాహ ‘‘ఆరక్ఖమ్హీ’’తిఆది.
సత్తసప్పాయవణ్ణనా
౫౯. ‘‘థావరఞ్చ హోతీ’’తి వత్వా యథా థావరం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘సతి ఉపట్ఠాతి, చిత్తం సమాధియతీ’’తి వుత్తం. యథాలద్ధఞ్హి నిమిత్తం తత్థ సతిం సూపట్ఠితం కత్వా ఏకగ్గతం విన్దన్తస్స థిరం నామ హోతి, సురక్ఖితఞ్చ. సతి-గ్గహణేన చేత్థ సమ్పజఞ్ఞం, సమాధిగ్గహణేన వీరియఞ్చ సఙ్గహితం హోతి నానన్తరియభావతో. తత్థాతి తేసు ఆవాసేసు. తీణి తీణీతి ఏకేకస్మిం ఆవాసే అవుత్థఅవుత్థట్ఠానే వసననియామేన తయో తయో దివసే వసిత్వా.
ఉత్తరేన వా దక్ఖిణేన వాతి వుత్తం గమనాగమనే సూరియాభిముఖభావనివారణత్థన్తి. సహస్సధనుప్పమాణం దియడ్ఢకోసం.
ద్వత్తింస తిరచ్ఛానకథాతి రాజకథాదికే (దీ. ని. ౧.౧౭; మ. ని. ౨.౨౨౩; సం. ని. ౫.౧౦౮౦; అ. ని. ౧౦.౬౯; పాచి. ౫౦౮) సన్ధాయాహ. తా హి పాళియం సరూపతో అనాగతాపి అరఞ్ఞపబ్బతనదీదీపకథా ఇతి-సద్దేన సఙ్గహేత్వా సగ్గమోక్ఖానం తిరచ్ఛానభావతో ‘‘ద్వత్తింస తిరచ్ఛానకథా’’తి వుత్తా. దసకథావత్థునిస్సితన్తి ‘‘అప్పిచ్ఛతా, సన్తుట్ఠి, పవివేకో, అసంసగ్గో, వీరియారమ్భో, సీల, సమాధి, పఞ్ఞా, విముత్తి, విముత్తిఞాణదస్సన’’న్తి ఇమాని అప్పిచ్ఛకథాదీనం వత్థూని, తన్నిస్సితం భస్సం సప్పాయం.
అతిరచ్ఛానకథికోతి నతిరచ్ఛానకథికో, తిరచ్ఛానకథా విధురం ధమ్మికం కమ్మట్ఠానపటిసంయుత్తమేవ కథం కథేతీతి అధిప్పాయో. సీలాదిగుణసమ్పన్నోతి సీలసమాధిఆదిగుణసమ్పన్నో. యో హి సమాధికమ్మట్ఠానికో, సమాధికమ్మట్ఠానస్స వా పారం పత్తో, సో ఇమస్స యోగినో సప్పాయో. తేనాహ ‘‘యం నిస్సాయా’’తిఆది. కాయదళ్హీబహులోతి కాయస్స సన్తప్పనపోసనప్పసుతో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘యావదత్థం ఉదరావదేహకం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖం పస్ససుఖం మిద్ధసుఖం అనుయుత్తో విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬; అ. ని. ౫.౨౦౬).
భోజనం యేభుయ్యేన మధురమ్బిలరసవసేన సత్తానం ఉపయోగం గచ్ఛతి దధిఆదీసు తథా దస్సనతో. కటుకాదిరసా పన కేవలం అభిసఙ్ఖారకా ఏవాతి ఆహ ‘‘కస్సచి మధురం, కస్సచి అమ్బిలం సప్పాయం హోతీ’’తి.
యస్మిం ఇరియాపథే ఆధారభూతే, వత్తమానే వా, యస్మిం వా ఇరియాపథే పవత్తమానస్స. నిమిత్తాసేవనబహులస్సాతి నిమిత్తే ఆసేవనాబహులస్స పటిభాగనిమిత్తే విసయభూతే భావనామనసికారం బహులం ఆసేవన్తస్స, నిమిత్తస్స వా గోచరాసేవనవసేన ఆసేవనాబహులస్స. యేన హి భావేన్తస్స భావనాసేవనా, తేన గోచరాసేవనాపి ఇచ్ఛితబ్బాతి.
దసవిధఅప్పనాకోసల్లవణ్ణనా
౬౦. న హోతి అప్పనా. యేన విధినా అప్పనాయం కుసలో హోతి, సో దసవిధో విధి అప్పనాకోసల్లం, తన్నిబ్బత్తం వా ఞాణం. వత్థువిసదకిరియతోతి వత్థూనం విసదభావకరణతో అప్పనాకోసల్లం ఇచ్ఛితబ్బన్తి సమ్బన్ధో. ఏవం సేసేసుపి.
౬౧. చిత్తచేతసికానం హి పవత్తిట్ఠానభావతో సరీరం, తప్పటిబద్ధాని చీవరాదీని చ ఇధ ‘‘వత్థూనీ’’తి అధిప్పేతాని. తాని యథా చిత్తస్స సుఖావహాని హోన్తి, తథా కరణం తేసం విసదభావకరణం. తేన వుత్తం ‘‘అజ్ఝత్తికబాహిరాన’’న్తిఆది. సరీరం వాతి వా-సద్దో అట్ఠానప్పయుత్తో, సరీరం సేదమలగ్గహితం వా అఞ్ఞేన వా అవస్సుతకిచ్చేన విబాధితన్తి అధిప్పాయో. సేనాసనం వాతి వా-సద్దేన పత్తాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. నను చాయం నయో ఖుద్దకపలిబోధుపచ్ఛేదేన సఙ్గహితో, పున కస్మా వుత్తోతి? సచ్చం సఙ్గహితో, సో చ ఖో భావనాయ ఆరమ్భకాలే. ఇధ పన ఆరద్ధకమ్మట్ఠానస్స ఉపచారజ్ఝానే ఠత్వా అప్పనాపరివాసం వసన్తస్స కాలన్తరే జాతే తథాపటిపత్తి అప్పనాకోసల్లాయ వుత్తా. అవిసదే సతి, విసయభూతే వా. కథం భావనమనుయుఞ్జన్తస్స తాని విసయో? అన్తరన్తరా పవత్తనకచిత్తుప్పాదవసేనేవం వుత్తం. తే హి చిత్తుప్పాదా చిత్తేకగ్గతాయ అపరిసుద్ధభావాయ సంవత్తన్తి. చిత్తచేతసికేసు నిస్సయాదిపచ్చయభూతేసు. ఞాణమ్పీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనే. తేన ‘‘న కేవలం తం వత్థుయేవ, అథ ఖో తస్మిం అపరిసుద్ధే ఞాణమ్పి అపరిసుద్ధం హోతీ’’తి దస్సితం. తంసమ్పయుత్తానం పన అపరిసుద్ధతా అవుత్తసిద్ధా, ఞాణస్స చ విసుం గహణం అప్పనాయ బహుకారత్తా. తథా హి ఝానం ‘‘దన్ధాభిఞ్ఞం, ఖిప్పాభిఞ్ఞ’’న్తి ఞాణముఖేన నిద్దిట్ఠం. నిస్సయనిస్సయోపి నిస్సయోత్వేవ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘దీపకపల్లికవట్టితేలాని నిస్సాయా’’తి. ఞాణే అవిసదే విపస్సనాభావనా వియ సమాధిభావనాపి పరిదుబ్బలా హోతీతి దస్సేతుం ‘‘అపరిసుద్ధేన ఞాణేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కమ్మట్ఠానన్తి సమథకమ్మట్ఠానం ఆహ. వుడ్ఢిం అఙ్గపాతుభావేన, విరూళ్హిం గుణభావేన, వేపుల్లం సబ్బసో వసిభావప్పత్తియా వేదితబ్బం. విసదే పనాతి సుక్కపక్ఖో, తస్స వుత్తవిపరియాయేన అత్థో వేదితబ్బో.
౬౨. సమభావకరణన్తి కిచ్చతో అనూనాధికభావకరణం. యథాపచ్చయం సద్ధేయ్యవత్థుస్మిం అధిమోక్ఖకిచ్చస్స పటుతరభావేన, పఞ్ఞాయ అవిసదతాయ, వీరియాదీనం చ సిథిలతాదినా సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి. తేనాహ ‘‘ఇతరాని మన్దానీ’’తి. తతోతి తస్మా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావతో, ఇతరేసఞ్చ మన్దత్తా. కోసజ్జపక్ఖే పతితుం అదత్వా సమ్పయుత్తధమ్మానం పగ్గణ్హనం అనుబలప్పదానం పగ్గహో, పగ్గహోవ కిచ్చం, పగ్గహకిచ్చం కాతుం న సక్కోతీతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఆరమ్మణం ఉపగన్త్వా ఠానం, అనిస్సజ్జనం వా ఉపట్ఠానం, విక్ఖేపపటిపక్ఖో. యేన వా సమ్పయుత్తా అవిక్ఖిత్తా హోన్తి, సో అవిక్ఖేపో. రూపగతం వియ చక్ఖునా యేన యాథావతో విసయసభావం పస్సతి, తం దస్సనకిచ్చం కాతుం న సక్కోతి బలవతా సద్ధిన్ద్రియేన అభిభూతత్తా. సహజాతధమ్మేసు హి ఇన్దట్ఠం కారేన్తానం సహపవత్తమానానం ధమ్మానం ఏకరసతావసేనేవ అత్థసిద్ధి, న అఞ్ఞథా. తస్మాతి వుత్తమేవత్థం కారణభావేన పచ్చామసతి. తన్తి సద్ధిన్ద్రియం. ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేనాతి యస్స సద్ధేయ్యవత్థునో ఉళారతాదిగుణే అధిముచ్చనస్స సాతిసయప్పవత్తియా సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తస్స పచ్చయపచ్చయుప్పన్నాదివిభాగతో యాథావతో వీమంసనేన. ఏవఞ్హి ఏవంధమ్మతానయేన సభావరసతో పరిగ్గయ్హమానే సవిప్ఫారో అధిమోక్ఖో న హోతి, ‘‘అయం ఇమేసం ధమ్మానం సభావో’’తి పరిజాననవసేన పఞ్ఞాబ్యాపారస్స సాతిసయత్తా. ధురియధమ్మేసు హి యథా సద్ధాయ బలవభావే పఞ్ఞాయ మన్దభావో హోతి, ఏవం పఞ్ఞాయ బలవభావే సద్ధాయ మన్దభావో హోతీతి. తేన వుత్తం ‘‘తం ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన హాపేతబ్బ’’న్తి.
తథా అమనసికారేనాతి యేనాకారేన భావనమనుయుఞ్జన్తస్స సద్ధిన్ద్రియం బలవం హోతి, తేనాకారేన భావనాయ అననుయుఞ్జనతోతి వుత్తం హోతి. ఇధ దువిధేన సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో, అత్తనో వా పచ్చయవిసేసతో కిచ్చుత్తరియేన, వీరియాదీనం వా మన్దకిచ్చతాయ. తత్థ పఠమవికప్పే హాపనవిధి దస్సితో, దుతియవికప్పే పన యథా మనసి కరోతో వీరియాదీనం మన్దకిచ్చతాయ సద్ధిన్ద్రియం బలవం జాతం, తథా అమనసికారేన వీరియాదీనం పటుకిచ్చభావావహేన మనసికారేన సద్ధిన్ద్రియం తేహి సమరసం కరోన్తేన హాపేతబ్బం. ఇమినా నయేన సేసిన్ద్రియేసుపి హాపనవిధి వేదితబ్బో.
వక్కలిత్థేరవత్థూతి సో హి ఆయస్మా సద్ధాధిముత్తతాయ కతాధికారో సత్థు రూపకాయదస్సనప్పసుతో ఏవ హుత్వా విహరన్తో సత్థారా ‘‘కిం తే, వక్కలి, ఇమినా పూతికాయేన దిట్ఠేన? యో ఖో, వక్కలి, ధమ్మం పస్సతి, సో మం పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౩.౮౭) ఓవదిత్వా కమ్మట్ఠానే నియోజితోపి తం అననుయుఞ్జన్తో పణామితో అత్తానం వినిపాతేతుం పపాతట్ఠానం అభిరుహి. అథ నం సత్థా యథానిసిన్నోవ ఓభాసం విసజ్జేన్తో అత్తానం దస్సేత్వా –
‘‘పామోజ్జబహులో భిక్ఖు, పసన్నో బుద్ధసాసనే;
అధిగచ్ఛే పదం సన్తం, సఙ్ఖారూపసమం సుఖ’’న్తి. (ధ. ప. ౩౮౧) –
గాథం వత్వా ‘‘ఏహి వక్కలీ’’తి ఆహ. సో తేన అమతేనేవ అభిసిత్తో హట్ఠతుట్ఠో హుత్వా విపస్సనం పట్ఠపేసి. సద్ధాయ పన బలవభావతో విపస్సనావీథిం న ఓతరి. తం ఞత్వా భగవా ఇన్ద్రియసమతం పటిపాదేన్తో కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా అదాసి. సో సత్థారా దిన్ననయేన విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా మగ్గపటిపాటియా అరహత్తం పాపుణి. తేన వుత్తం ‘‘వక్కలిత్థేరవత్థు చేత్థ నిదస్సన’’న్తి.
ఇతరకిచ్చభేదన్తి ఉపట్ఠానాదికిచ్చవిసేసం. పస్సద్ధాదీతి ఆది-సద్దేన సమాధిఉపేక్ఖాసమ్బోజ్ఝఙ్గానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. హాపేతబ్బన్తి యథా సద్ధిన్ద్రియస్స బలవభావో ధమ్మసభావపచ్చవేక్ఖణేన హాయతి, ఏవం వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతా పస్సద్ధిఆదిభావనాయ హాయతి, సమాధిపక్ఖియత్తా తస్సా. తథా హి సా సమాధిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం కోసజ్జపాతతో రక్ఖన్తీ వీరియాదిభావనా వియ వీరియిన్ద్రియస్స అధిమత్తతం ఉద్ధచ్చపాతతో రక్ఖన్తీ ఏకంసతో హాపేతి. తేన వుత్తం ‘‘పస్సద్ధాదిభావనాయ హాపేతబ్బ’’న్తి.
సోణత్థేరస్స వత్థూతి (మహావ. ౨౪౩) సుకుమారస్స సోణత్థేరస్స వత్థు. సో హి ఆయస్మా సత్థు సన్తికే కమ్మట్ఠానం గహేత్వా సీతవనే విహరన్తో ‘‘మమ సరీరం సుఖుమాలం, న చ సక్కా సుఖేనేవ సుఖం అధిగన్తుం, కాయం కిలమేత్వాపి సమణధమ్మో కాతబ్బో’’తి ఠానచఙ్కమమేవ అధిట్ఠాయ పధానమనుయుఞ్జన్తో పాదతలేసు ఫోటేసు ఉట్ఠితేసుపి వేదనం అజ్ఝుపేక్ఖిత్వా దళ్హం వీరియం కరోన్తో అచ్చారద్ధవీరియతాయ విసేసం నిబ్బత్తేతుం నాసక్ఖి. సత్థా తత్థ గన్త్వా వీణోవాదేన ఓవదిత్వా వీరియసమతాయోజనవిధిం దస్సేన్తో కమ్మట్ఠానం సోధేత్వా గిజ్ఝకూటం గతో. థేరోపి సత్థారా దిన్ననయేన వీరియసమతం యోజేన్తో విపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా అరహత్తే పతిట్ఠాసి. తేన వుత్తం ‘‘సోణత్థేరస్స వత్థు దస్సేతబ్బ’’న్తి.
సేసేసుపీతి సతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియేసుపి. ఏకస్సాతి ఏకేకస్స. సామఞ్ఞనిద్దేసోవాయం దట్ఠబ్బో. ఏవం పఞ్చన్నం ఇన్ద్రియానం పచ్చేకం అధిమత్తతాయ పన హాపనవసేన సమతం దస్సేత్వా ఇదాని తత్థ యేసం విసేసతో అసాధారణతో, సాధారణతో చ సమతా ఇచ్ఛితబ్బా, తం దస్సేతుం ‘‘విసేసతో పనా’’తిఆది వుత్తం. ఏత్థాతి ఏతేసు పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు. సమతన్తి సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞం అనూనానధికభావం. తథా సమాధివీరియానం. యథా హి సద్ధాపఞ్ఞానం విసుం విసుం ధురియధమ్మభూతానం కిచ్చతో అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనం విసేసతో ఇచ్ఛితబ్బమేవ, యతో నేసం సమధురతాయ అప్పనా సమ్పజ్జతీతి, ఏవం సమాధివీరియానం కోసజ్జఉద్ధచ్చపక్ఖికానం సమరసతాయ సతి అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భనతో సమ్పయుత్తధమ్మానం అన్తద్వయపాతాభావేన సమ్మదేవ అప్పనా ఇజ్ఝతి.
‘‘బలవసద్ధో హీ’’తిఆది నిదస్సనవసేన వుత్తం. తస్సత్థో – యో బలవతియా సద్ధాయ సమన్నాగతో అవిసదఞాణో, సో ముద్ధప్పసన్నో హోతి, న అవేచ్చప్పసన్నో. తథా హి సో అవత్థుస్మిం పసీదతి సేయ్యథాపి తిత్థియసావకా. కేరాటికపక్ఖన్తి సాఠేయ్యపక్ఖం భజతి. సద్ధాహీనాయ పఞ్ఞాయ అతిధావన్తో ‘‘దేయ్యవత్థుపరిచ్చాగేన వినా చిత్తుప్పాదమత్తేనపి దానమయం పుఞ్ఞం హోతీ’’తిఆదీని పరికప్పేతి హేతుపటిరూపకేహి వఞ్చితో. ఏవంభూతో పన సుక్ఖతక్కవిలుత్తచిత్తో పణ్డితానం వచనం నాదియతి, సఞ్ఞత్తిం న గచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘భేసజ్జసముట్ఠితో వియ రోగో అతేకిచ్ఛో హోతీ’’తి. యథా చేత్థ సద్ధాపఞ్ఞానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరహో న అత్థావహో అనత్థావహో చ, ఏవమిధాపి సమాధివీరియానం అఞ్ఞమఞ్ఞవిరహో న అవిక్ఖేపావహో విక్ఖేపావహో చాతి వేదితబ్బం. కోసజ్జం అభిభవతి, తేన అప్పనం న పాపుణాతీతి అధిప్పాయో. ఉద్ధచ్చం అభిభవతీతి ఏత్థాపి ఏసేవ నయో. తదుభయన్తి తం సద్ధాపఞ్ఞాద్వయం, సమాధివీరియద్వయఞ్చ. సమం కాతబ్బన్తి సమరసం కాతబ్బం.
సమాధికమ్మికస్సాతి సమథకమ్మట్ఠానికస్స. ఏవన్తి ఏవం సన్తే, సద్ధాయ తేసం బలవభావే సతీతి అత్థో. సద్దహన్తోతి ‘‘పథవీ పథవీ’’తి మనసికరణమత్తేన కథం ఝానుప్పత్తీతి అచిన్తేత్వా ‘‘అద్ధా సమ్మాసమ్బుద్ధేన వుత్తవిధి ఇజ్ఝిస్సతీ’’తి సద్దహన్తో సద్ధం జనేన్తో. ఓకప్పేన్తోతి ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా వియ అధిముచ్చనవసేన ఓకప్పేన్తో పక్ఖన్దన్తో. ఏకగ్గతా బలవతీ వట్టతి సమాధిపధానత్తా ఝానస్స. ఉభిన్నన్తి సమాధిపఞ్ఞానం, సమాధికమ్మికస్స సమాధినో అధిమత్తతాపి ఇచ్ఛితబ్బాతి ఆహ ‘‘సమతాయపీ’’తి, సమభావేనాపీతి అత్థో. అప్పనాతి ఇధాధిప్పేతఅప్పనా. తథా హి ‘‘హోతియేవా’’తి సాసఙ్కం వదతి, లోకుత్తరప్పనా పన తేసం సమభావేనేవ ఇచ్ఛితా. యథాహ – ‘‘సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౧, ౫).
యది విసేసతో సద్ధాపఞ్ఞానం, సమాధివీరియానఞ్చ సమతా ఇచ్ఛితా, కథం సతీతి ఆహ ‘‘సతి పన సబ్బత్థ బలవతీ వట్టతీ’’తి. సబ్బత్థాతి లీనుద్ధచ్చపక్ఖేసు పఞ్చసు ఇన్ద్రియేసు. ఉద్ధచ్చపక్ఖియే గణ్హన్తో ‘‘సద్ధావీరియపఞ్ఞాన’’న్తి ఆహ. అఞ్ఞథాపీతి చ గహేతబ్బా సియా. తథా హి ‘‘కోసజ్జపక్ఖేన సమాధినా’’ ఇచ్చేవ వుత్తం, న ‘‘పస్సద్ధిసమాధిఉపేక్ఖాహీ’’తి. సా సతి. సబ్బేసు రాజకమ్మేసు నియుత్తో సబ్బకమ్మికో. తేన కారణేన సబ్బత్థ ఇచ్ఛితబ్బత్థేన. ఆహ అట్ఠకథాయం. సబ్బత్థ నియుత్తా సబ్బత్థికా, సబ్బేన వా లీనుద్ధచ్చపక్ఖియేన బోజ్ఝఙ్గగ్గహణేన అత్థేతబ్బా సబ్బత్థియా, సబ్బత్థియావ సబ్బత్థికా. చిత్తన్తి కుసలచిత్తం. తస్స హి సతి పటిసరణం పరాయణం అప్పత్తస్స పత్తియా అనధిగతస్స అధిగమాయ. తేనాహ ‘‘ఆరక్ఖపచ్చుపట్ఠానా’’తిఆది.
౬౩. చిత్తేకగ్గతానిమిత్తస్సాతి చిత్తేకగ్గతాయ నిమిత్తస్స, చిత్తేకగ్గతాసఙ్ఖాతస్స చ నిమిత్తస్స. చిత్తస్స హి సమాహితాకారం సల్లక్ఖేత్వా సమథనిమిత్తం రక్ఖన్తోయేవ కసిణనిమిత్తం రక్ఖతి. తస్మా పథవీకసిణాదికస్సాతి ఆది-సద్దేన న కేవలం పటిభాగనిమిత్తస్సేవ, అథ ఖో సమథనిమిత్తస్సాపి గహణం దట్ఠబ్బం. తన్తి రక్ఖణకోసల్లం. ఇధ అప్పనాకోసల్లకథాయం ‘‘నిమిత్తకోసల్ల’’న్తి అధిప్పేతం, కరణభావనాకోసల్లానం పగేవ సిద్ధత్తాతి అధిప్పాయో.
౬౪. అతిసిథిలవీరియతాదీహీతి ఆది-సద్దేన పమోదనసంవేజనవిపరియాయే సఙ్గణ్హాతి. లీనన్తి సఙ్కుచితం కోసజ్జపక్ఖపతితం. చిత్తన్తి భావనాచిత్తం. ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గాదయో భావేతీతి ఏత్థ ‘‘తయో’’తి పదం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. యథా పన తే భావేతబ్బా, తం సయమేవ వక్ఖతి.
పరిత్తన్తి అప్పకం. ఉజ్జాలేతుకామోతి పదీపేతుకామో. ఉదకవాతం దదేయ్యాతి ఉదకమిస్సం వాతం ఉపనేయ్య. అకాలోతి నకాలో, అయుత్తకాలో వా. సతిఆదిధమ్మసామగ్గిసఙ్ఖాతాయ బోధియా బుజ్ఝతి ఏతాయాతి కత్వా, తంసమఙ్గినో వా బుజ్ఝతీతి బోధినో యోగినో అఙ్గన్తి బోజ్ఝఙ్గో, పసత్థో, సున్దరో వా బోజ్ఝఙ్గో సమ్బోజ్ఝఙ్గో. కాయచిత్తదరథవూపసమలక్ఖణా పస్సద్ధియేవ సమ్బోజ్ఝఙ్గో పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గో, తస్స పస్సద్ధిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స. సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గాదీసుపి ఏసేవ నయో. అయం పన విసేసో – సమాధిస్స తావ పదత్థలక్ఖణాని హేట్ఠా ఆగతానేవ. ఉపపత్తితో ఇక్ఖతీతి ఉపేక్ఖా. సా పనాయం అత్థతో తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖావ ఇధ బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా వేదితబ్బా. దుసముట్ఠాపయన్తి సముట్ఠాపేతుం ఉప్పాదేతుం అసక్కుణేయ్యం. ధమ్మానం, ధమ్మేసు వా విచయో ధమ్మవిచయో, పఞ్ఞాతి అత్థో. వీరస్స భావో, కమ్మం వా, విధినా వా ఈరేతబ్బం పవత్తేతబ్బన్తి వీరియం, ఉస్సాహో. పీణేతి కాయం, చిత్తం చ సన్తప్పేతీతి పీతి.
యం యం సకం యథాసకం, అత్తనో అత్తనోతి అత్థో. ఆహారవసేనాతి పచ్చయవసేన. భావనాతి ఉప్పాదనా, వడ్ఢనా చ. కుసలాకుసలాతి కోసల్లసమ్భూతట్ఠేన కుసలా, తప్పటిపక్ఖతో అకుసలా. యే అకుసలా, తే సావజ్జా. యే కుసలా, తే అనవజ్జా. అకుసలా హీనా, ఇతరే పణీతా. కుసలాపి వా హీనేహి ఛన్దాదీహి ఆరద్ధా హీనా, ఇతరే పణీతా. కణ్హాతి కాళకా చిత్తస్స అపభస్సరభావకరణా, సుక్కాతి ఓదాతా చిత్తస్స పభస్సరభావకరణా. కణ్హాభిజాతిహేతుతో వా కణ్హా, సుక్కాభిజాతిహేతుతో సుక్కా. తే ఏవ సప్పటిభాగా. కణ్హా హి ఉజువిపచ్చనీకతాయ సుక్కేహి సప్పటిభాగా. తథా సుక్కాపి ఇతరేహి. అథ వా కణ్హా చ సుక్కా చ సప్పటిభాగా చ కణ్హసుక్కసప్పటిభాగా. సుఖా హి వేదనా దుక్ఖాయ వేదనాయ సప్పటిభాగా, దుక్ఖా చ వేదనా సుఖాయ సప్పటిభాగాతి. అనుప్పన్నస్సాతి అనిబ్బత్తస్స. ఉప్పాదాయాతి ఉప్పాదనత్థాయ. ఉప్పన్నస్సాతి నిబ్బత్తస్స. భియ్యోభావాయాతి పునప్పునభావాయ. వేపుల్లాయాతి విపులభావాయ. భావనాయాతి వడ్ఢియా. పారిపూరియాతి పరిపూరణత్థాయ.
తత్థాతి ‘‘అత్థి భిక్ఖవే’’తిఆదినా దస్సితపాఠే. సభావసామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధవసేనాతి ఏకజ్ఝం కత్వా గహణే అనవజ్జసుఖవిపాకాదికస్స విసుం విసుం పన ఫుసనాదికస్స సభావలక్ఖణస్స, అనిచ్చాదికస్స సామఞ్ఞలక్ఖణస్స చ పటివిజ్ఝనవసేన. పవత్తమనసికారోతి కుసలాదీనం తంతంసభావలక్ఖణాదికస్స యాథావతో అవబుజ్ఝనవసేన ఉప్పన్నజవనచిత్తుప్పాదో. సో హి అవిపరీతమనసికారతాయ ‘‘యోనిసోమనసికారో’’తి వుత్తో. తదాభోగతాయ ఆవజ్జనాపి తగ్గతికావ. రుప్పనలక్ఖణాదికమ్పి ఇధ సామఞ్ఞలక్ఖణేనేవ సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. కుసలకిరియాయ ఆదిఆరమ్భవసేన పవత్తవీరియం ధితిసభావతాయ ‘‘ధాతూ’’తి వుత్తన్తి ఆహ ‘‘ఆరమ్భధాతూతి పఠమవీరియం వుచ్చతీ’’తి. లద్ధాసేవనం వీరియం బలప్పత్తం హుత్వా పటిపక్ఖం విధమతీతి ఆహ ‘‘కోసజ్జతో నిక్ఖన్తత్తా తతో బలవతర’’న్తి. అధిమత్తాధిమత్తతరానం పటిపక్ఖధమ్మానం విధమనసమత్థం పటుపటుతరాదిభావప్పత్తం హోతీతి వుత్తం ‘‘పరం పరం ఠానం అక్కమనతో తతోపి బలవతర’’న్తి. తిట్ఠతి పవత్తతి ఏత్థాతి ఠానియా, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఠానియా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియా. ఠాతబ్బో వా ఠానియో, పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఠానియో ఏతేసూతి పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియా, అపరాపరం వత్తమానా పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గసమ్పయుత్తా ధమ్మా. యస్మా పన తేసు పీతియేవ పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స విసేసకారణం, తస్మా వుత్తం ‘‘పీతియా ఏవ ఏతం నామ’’న్తి. ఉప్పాదకమనసికారోతి యథా మనసి కరోతో అనుప్పన్నో పీతిసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నో చ వడ్ఢతి, తథా పవత్తమనసికారో.
పరిపుచ్ఛకతాతి పరియోగాహేత్వా పుచ్ఛకభావో. పఞ్చపి హి నికాయే ఉగ్గహేత్వా ఆచరియే పరియుపాసిత్వా తస్స తస్స అత్థం పరిపుచ్ఛన్తస్స, తే వా సహ అట్ఠకథాయ పరియోగాహేత్వా యం యం తత్థ గణ్ఠిట్ఠానం, తం తం ‘‘ఇదం, భన్తే, కథం, ఇమస్స కో అత్థో’’తి పుచ్ఛన్తస్స ధమ్మవిచయసమ్బోజ్ఝఙ్గో ఉప్పజ్జతీతి. వత్థువిసదకిరియా ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా సఙ్ఖేపతో, విత్థారతో చ పకాసితా ఏవ. తత్థ పన సమాధిసంవత్తనియభావేన ఆగతా, ఇధ పఞ్ఞాసంవత్తనియభావేన. యదగ్గేన హి సమాధిసంవత్తనికా, తదగ్గేన పఞ్ఞాసంవత్తనికా సమాధిస్స ఞాణపచ్చుపట్ఠానతో. ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧) వుత్తం. దుప్పఞ్ఞపుగ్గలపరివజ్జనా నామ దుప్పఞ్ఞానం మన్దబుద్ధీనం భత్తనిక్ఖిత్తకాకమంసనిక్ఖిత్తసునఖసదిసానం మోమూహపుగ్గలానం దూరతో పరిచ్చజనా. పఞ్ఞవన్తపుగ్గలసేవనా నామ పఞ్ఞాయ కతాధికారానం సచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదీసు కుసలానం అరియానం, విపస్సనాకమ్మికానం వా మహాపఞ్ఞానం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనం. గమ్భీరఞాణచరియపచ్చవేక్ఖణాతి గమ్భీరఞాణేహి చరితబ్బానం ఖన్ధాయతనధాతాదీనం, సచ్చపచ్చయాకారాదిదీపనానం వా సుఞ్ఞతాపటిసంయుత్తానం సుత్తన్తానం పచ్చవేక్ఖణా. తదధిముత్తతాతి పఞ్ఞాధిముత్తతా, పఞ్ఞాయ నిన్నపోణపబ్భారతాతి అత్థో.
అపాయాదీతి ఆది-సద్దేన జాతిఆదిం అతీతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, అనాగతే వట్టమూలకం దుక్ఖం, పచ్చుప్పన్నే ఆహారపరియేట్ఠిమూలకఞ్చ దుక్ఖం సఙ్గణ్హాతి. వీరియాయత్తస్స లోకియలోకుత్తరవిసేసస్స అధిగమో ఏవ ఆనిసంసో, తస్స దస్సనసీలతా వీరియాయత్త…పే… దస్సితా. సపుబ్బభాగో నిబ్బానగామిమగ్గో గమనవీథి గన్తబ్బా పటిపజ్జితబ్బా పటిపదాతి కత్వా. దాయకానం మహప్ఫలభావకరణేన పిణ్డాపచాయనతాతి పచ్చయదాయకానం అత్తని కారస్స అత్తనో సమ్మాపటిపత్తియా మహప్ఫలకారభావస్స కరణేన పిణ్డస్స భిక్ఖాయ పటిపూజనా. ఇతరథాతి ఆమిసపూజాయ. కుసీతపుగ్గలపరివజ్జనతాతి అలసానం భావనాయ నామమత్తమ్పి అజానన్తానం కాయదళ్హీబహులానం యావదత్థం భుఞ్జిత్వా సేయ్యసుఖాదిఅనుయుఞ్జనకానం తిరచ్ఛానకథికానం పుగ్గలానం దూరతో పరిచ్చజనా. ఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనతాతి ‘‘దివసం చఙ్కమేన నిసజ్జాయా’’తిఆదినా (విభ. ౫౧౯; అ. ని. ౩.౧౬) భావనారమ్భవసేన ఆరద్ధవీరియానం దళ్హపరక్కమానం పుగ్గలానం కాలేన కాలం ఉపసఙ్కమనా. సమ్మప్పధానపచ్చవేక్ఖణతాతి చతుబ్బిధసమ్మప్పధానానుభావస్స పచ్చవేక్ఖణతా. తదధిముత్తతాతి తస్మిం వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గే అధిముత్తి సబ్బిరియాపథేసు నిన్నపోణపబ్భారతా. ఏత్థ చ థినమిద్ధవినోదనకుసీతపుగ్గలపరివజ్జనఆరద్ధవీరియపుగ్గలసేవనతదధిముత్తతా పటిపక్ఖవిధమనపచ్చయూపసంహారవసేన, అపాయాదిభయపచ్చవేక్ఖణాదయో సముత్తేజనవసేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గస్స ఉప్పాదకా దట్ఠబ్బా.
బుద్ధాదీసు పసాదసినేహాభావేన థుసఖరహదయా లూఖపుగ్గలా, తబ్బిపరియాయేన సినిద్ధపుగ్గలా వేదితబ్బా. బుద్ధాదీనం గుణపరిదీపనా సమ్పసాదనీయసుత్తాదయో (దీ. ని. ౩.౧౪౧ ఆదయో) పసాదనీయసుత్తన్తా. ఇమేహి ఆకారేహీతి యథావుత్తేహి కుసలాదీనం సభావసామఞ్ఞలక్ఖణపటివిజ్ఝనాదిఆకారేహి చేవ పరిపుచ్ఛకతాదిఆకారేహి చ. ఏతే ధమ్మేతి ఏతే కుసలాదీసు యోనిసోమనసికారాదికే చేవ ధమ్మత్థఞ్ఞుతాదికే చ.
౬౫. అచ్చారద్ధవీరియతాదీహీతి అతివియ పగ్గహితవీరియతాదీహి. ఆది-సద్దేన సంవేజనపమోదనాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఉద్ధతన్తి సమాధిఆదీనం మన్దతాయ అవూపసన్తం. దువూపసమయన్తి వూపసమేతుం సమాధాతుం అసక్కుణేయ్యం.
తం ఆకారం సల్లక్ఖేత్వాతి యేనాకారేన అస్స యోగినో పస్సద్ధి సమాధి ఉపేక్ఖాతి ఇమే పస్సద్ధిఆదయో ధమ్మా పుబ్బే యథారహం తస్మిం తస్మిం కాలే ఉప్పన్నపుబ్బా, తం చిత్తతంసమ్పయుత్తధమ్మానం పస్సద్ధాకారం, సమాహితాకారం, అజ్ఝుపేక్ఖితాకారఞ్చ ఉపలక్ఖేత్వా ఉపధారేత్వా. తీసుపి పదేసూతి ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, కాయప్పస్సద్ధీ’’తిఆదినా ఆగతేసు తీసుపి వాక్యేసు, తేహి వా పకాసితేసు తీసు ధమ్మకోట్ఠాసేసు. యథాసమాహితాకారం సల్లక్ఖేత్వా గయ్హమానో సమథో ఏవ సమథనిమిత్తన్తి ఆహ ‘‘సమథనిమిత్తన్తి చ సమథస్సేవేతమధివచన’’న్తి. నానారమ్మణే పరిబ్భమనేన వివిధం అగ్గం ఏతస్సాతి బ్యగ్గో, విక్ఖేపో. తథా హి సో అనవట్ఠానరసో, భన్తతాపచ్చుపట్ఠానో చ వుత్తో. ఏకగ్గతాభావతో బ్యగ్గపటిపక్ఖోతి అబ్యగ్గో, సమాధి. సో ఏవ నిమిత్తన్తి పుబ్బే వియ వత్తబ్బం. తేనాహ ‘‘అవిక్ఖేపట్ఠేన చ తస్సేవ అబ్యగ్గనిమిత్తన్తి అధివచన’’న్తి.
సరీరావత్థం ఞత్వా మత్తసో పరిభుత్తో పణీతాహారో కాయలహుతాదీనం సముట్ఠాపనేన పస్సద్ధియా పచ్చయో హోతి, తథా ఉతుసప్పాయం, ఇరియాపథసప్పాయఞ్చ సేవితం, పయోగో చ కాయికో పవత్తితోతి ఆహ ‘‘పణీతభోజనసేవనతా’’తిఆది. పయోగసమతాదీనం అభావేన సదరథకాయచిత్తా పుగ్గలా సారద్ధపుగ్గలా. వుత్తవిపరియాయేన పస్సద్ధకాయా పుగ్గలా వేదితబ్బా.
నిరస్సాదస్సాతి భావనస్సాదరహితస్స. భావనా హి వీథిపటిపన్నా పుబ్బేనాపరం విసేసవతీ పవత్తమానా చిత్తస్స అస్సాదం ఉపసమసుఖం ఆవహతి, తదభావతో నిరస్సాదం చిత్తం హోతి. సద్ధాసంవేగవసేనాతి సద్ధావసేన, సంవేగవసేన చ. సమ్పహంసనతాతి సమ్మదేవ పహంసనతా సంవేజనపుబ్బకపసాదుప్పాదనేన భావనా చిత్తస్స తోసనా. సమ్మాపవత్తస్సాతి లీనుద్ధచ్చవిరహేన, సమథవీథిపటిపత్తియా చ సమం, సవిసేసఞ్చ పవత్తియా సమ్మదేవ పవత్తస్స భావనాచిత్తస్స. అజ్ఝుపేక్ఖనతాతి పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు అబ్యావటతా. ఝానవిమోక్ఖపచ్చవేక్ఖణతాతి పఠమాదీని ఝానాని పచ్చనీకధమ్మేహి సుట్ఠు విముత్తతాదినా తేయేవ విమోక్ఖా తేసం ‘‘ఏవం భావనా, ఏవం సమాపజ్జనా, ఏవం అధిట్ఠానం, ఏవం వుట్ఠానం, ఏవం సంకిలేసో, ఏవం వోదాన’’న్తి పతి పతి అవేక్ఖణా.
సత్తమజ్ఝత్తతాతి సత్తేసు పియట్ఠానియేసుపి గహట్ఠపబ్బజితేసు మజ్ఝత్తాకారో అజ్ఝుపేక్ఖనా. సఙ్ఖారమజ్ఝత్తతాతి అజ్ఝత్తికేసు చక్ఖాదీసు, బాహిరేసు పత్తచీవరాదీసు మజ్ఝత్తాకారో అజ్ఝుపేక్ఖనా. సత్తసఙ్ఖారానం మమాయనం సత్తసఙ్ఖారకేలాయనం. ఇమేహాకారేహీతి ఇమేహి యథావుత్తేహి కాయచిత్తానం పస్సద్ధాకారసల్లక్ఖణాదిఆకారేహి చేవ సప్పాయాహారసేవనాదిఆకారేహి చ. ఏతే ధమ్మేతి ఏతే పస్సద్ధిఆదిధమ్మే.
౬౬. పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయాతి పఞ్ఞాబ్యాపారస్స అప్పభావేన. యథా హి దానసీలాని అలోభాదోసప్పధానాని, ఏవం భావనా అమోహప్పధానా విసేసతో అప్పనావహా. తత్థ యదా పఞ్ఞా న బలవతీ హోతి, తదా భావనాచిత్తస్స అనభిసఙ్ఖతో వియ ఆహారో పురిసస్స అభిరుచిం న జనేతి, తేన తం నిరస్సాదం హోతి. యదా చ భావనా పుబ్బేనాపరం విసేసావహా న హోతి సమ్మదేవ అవీథిపటిపత్తియా, తదా ఉపసమసుఖస్స అలాభేన చిత్తం నిరస్సాదం హోతి. తదుభయం సన్ధాయాహ ‘‘పఞ్ఞాపయోగమన్దతాయా’’తిఆది. నన్తి చిత్తం. జాతిజరాబ్యాధిమరణాని యథారహం సుగతియం, దుగ్గతియఞ్చ హోన్తీతి తదఞ్ఞమేవ పఞ్చవిధబన్ధనాదిఖుప్పిపాసాదిఅఞ్ఞమఞ్ఞవిబాధనాదిహేతుకం అపాయదుక్ఖం దట్ఠబ్బం. తయిదం సబ్బం తేసం తేసం సత్తానం పచ్చుప్పన్నభవనిస్సితం గహితన్తి అతీతే, అనాగతే చ కాలే వట్టమూలకదుక్ఖాని విసుం గహితాని. యే పన సత్తా ఆహారూపజీవినో, తత్థ చ ఉట్ఠానఫలూపజీవినో, తేసం అఞ్ఞేహి అసాధారణం జీవితదుక్ఖం అట్ఠమం సంవేగవత్థు వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
అస్సాతి చిత్తస్స. అలీనన్తిఆదీసు కోసజ్జపక్ఖియానం ధమ్మానం అనధిమత్తతాయ అలీనం. ఉద్ధచ్చపక్ఖికానం ధమ్మానం అనధిమత్తతాయ అనుద్ధతం. పఞ్ఞాపయోగసమ్పత్తియా, ఉపసమసుఖాధిగమేన చ అనిరస్సాదం. పుబ్బేనాపరం సవిసేసం తతో ఏవ ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం, సమథవీథిపటిపన్నఞ్చ. తత్థ అలీనతాయ పగ్గహే, అనుద్ధతతాయ నిగ్గహే, అనిరస్సాదతాయ సమ్పహంసనే న బ్యాపారం ఆపజ్జతి. అలీనానుద్ధతతాయ హి ఆరమ్మణే సమప్పవత్తం అనిరస్సాదతాయ సమథవీథిపటిపన్నం. సమప్పవత్తియా వా అలీనం అనుద్ధతం, సమథవీథిపటిపత్తియా అనిరస్సాదన్తి దట్ఠబ్బం.
నేక్ఖమ్మపటిపదన్తి ఝానపటిపత్తిం. సమాధిఅధిముత్తతాతి సమాధినిబ్బత్తనే ఝానాధిగమే యుత్తప్పయుత్తతా. సా పన యస్మా సమాధిం గరుం కత్వా తత్థ నిన్నపోణపబ్భారభావేన పవత్తియా హోతి, తస్మా ‘‘సమాధిగరూ’’తిఆది వుత్తం.
౬౭. పటిలద్ధే నిమిత్తస్మిం ఏవం హి సమ్పాదయతో అప్పనాకోసల్లం ఇమం అప్పనా సమ్పవత్తతీతి సమ్బన్ధో. సాతి అప్పనా. హిత్వా హీతి హి-సద్దో హేతుఅత్థో. యస్మా ఠానమేతం న విజ్జతి, తస్మా చిత్తప్పవత్తిఆకారం భావనాచిత్తస్స లీనుద్ధతాదివసేన పవత్తిఆకారం సల్లక్ఖయం ఉపధారేన్తో. సమతం వీరియస్సేవ వీరియస్స సమాధినా సమరసతంయేవ యోజయేథ. కథం పన యోజయేథాతి ఆహ ‘‘ఈసకమ్పీ’’తిఆది. తత్థ లయన్తి లీనభావం, సఙ్కోచన్తి అత్థో. యన్తన్తి గచ్ఛన్తం, పగ్గణ్హేథేవ సమభావాయాతి అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘అచ్చారద్ధం నిసేధేత్వా సమమేవ పవత్తయే’’తి. కథం పన సమమేవ పవత్తయేతి ఆహ ‘‘రేణుమ్హీ’’తిఆది. యథాతి రేణుఆదీసు యథా మధుకరాదీనం పవత్తి ఉపమాభావేన అట్ఠకథాయం సమ్మవణ్ణితా, ఏవం లీనుద్ధతభావేహి మోచయిత్వా వీరియసమతాయోజనేన నిమిత్తాభిముఖం మానసం పటిపాదయే పటిభాగనిమిత్తాభిముఖం భావనాచిత్తం సమ్పాదేయ్యాతి అత్థో.
నిమిత్తాభిముఖపటిపాదనవణ్ణనా
౬౮. తత్రాతి తస్మిం ‘‘రేణుమ్హీ’’తిఆదినా వుత్తగాథాద్వయే. అత్థదీపనా ఉపమూపమేయ్యత్థవిభావనా. అఛేకోతి అకుసలో. పక్ఖన్దోతి ధావితుం ఆరద్ధో. వికసనక్ఖణేయేవ సరసం కుసుమపరాగం హోతి, పచ్ఛా వాతాదీహి పరిపతతి, విరసం వా హోతి. తస్మా నివత్తనే రేణు ఖీయతీతి ఆహ ‘‘ఖీణే రేణుమ్హి సమ్పాపుణాతీ’’తి. పుప్ఫరాసిన్తి రుక్ఖసాఖాసు నిస్సితం పుప్ఫసఞ్చయం.
సల్లకత్తఅన్తేవాసికేసూతి సల్లకత్తఆచరియస్స అన్తేవాసికేసు. ఉదకథాలగతేతి ఉదకథాలియం ఠపితే. సత్థకమ్మన్తి సిరావేధనాదిసత్థకమ్మం. ఫుసితుమ్పి ఉప్పలపత్తన్తి సమ్బన్ధో. సమేనాతి పురిమకా వియ గరుం, మన్దఞ్చ పయోగం అకత్వా సమప్పమాణేన పయోగేన. తత్థాతి ఉప్పలపత్తే. పరియోదాతసిప్పోతి సువిసుద్ధసిప్పో నిప్ఫన్నసిప్పో.
మక్కటకసుత్తన్తి లూతసుత్తం. నియామకో నావాసారథీ. లఙ్కారన్తి కిలఞ్జాదిమయం నావాకటసారకం. తేలేన అఛడ్డేన్తో నాళిం పూరేతీతి సరావాదిగతేన తేలేన అఛడ్డేన్తో సుఖుమచ్ఛిద్దకం తేలనాళిం పూరేతి. ఏవమేవాతి యథా తే ఆదితో వుత్తమధుకరసల్లకత్తఅన్తేవాసిసుత్తాకడ్ఢకనియామకతేలపూరకా వేగేన పయోగం కరోన్తి, ఏవమేవ యో భిక్ఖు ‘‘సీఘం అప్పనం పాపుణిస్సామీ’’తి గాళ్హం వీరియం కరోతి, యో మజ్ఝే వుత్తమధుకరాదయో వియ వీరియం న కరోతి, ఇమే ద్వేపి వీరియసమతాభావేన అప్పనం పాపుణితుం న సక్కోన్తి. యో పన అవసానే వుత్తమధుకరాదయో వియ సమప్పయోగో, అయం అప్పనం పాపుణితుం సక్కోతి వీరియసమతాయోగతోతి ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం. తేన వుత్తం ‘‘ఏకో భిక్ఖూ’’తిఆది. లీనం భావనాచిత్తన్తి అధిప్పాయో.
పఠమజ్ఝానకథావణ్ణనా
౬౯. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. వీరియసమతాయోజనవసేన వీథిపటిపన్నం భావనామానసం పటిభాగనిమిత్తేయేవ ఠపనవసేన నిమిత్తాభిముఖం పటిపాదయతో అస్స యోగినో. ఇజ్ఝిస్సతీతి సమిజ్ఝిస్సతి, ఉప్పజ్జిస్సతీతి అత్థో. అనుయోగవసేనాతి భావనావసేన. సేసానీతి సేసాని తీణి, చత్తారి వా. పకతిచిత్తేహీతి పాకతికేహి కామావచరచిత్తేహి. బలవ…పే… చిత్తేకగ్గతాని భావనాబలేన పటుతరసభావప్పత్తియా. పరికమ్మత్తాతి పటిసఙ్ఖారకత్తా. యది ఆసన్నత్తా ఉపచారతా, గోత్రభునో ఏవ ఉపచారసమఞ్ఞా సియాతి ఆహ ‘‘సమీపచారిత్తా వా’’తి. అనచ్చాసన్నోపి హి నాతిదూరపవత్తీ సమీపచారీ నామ హోతి. అప్పనం ఉపేచ్చ చరన్తీతి ఉపచారాని. ఇతో పుబ్బే పరికమ్మానన్తి నానావజ్జనవీథియం పరికమ్మానం. ఏత్థాతి ఏతేసు పరికమ్ముపచారానులోమసఞ్ఞితేసు. సబ్బన్తిమన్తి తతియం, చతుత్థం వా. పరిత్తగోత్తాభిభవనతోతి పరిత్తస్స గోత్తస్స అభిభవనతో. గంతాయతీతి హి గోత్తం, ‘‘పరిత్త’’న్తి పవత్తమానం అభిధానం, బుద్ధిఞ్చ ఏకంసికవిసయతాయ రక్ఖతీతి పరిత్తగోత్తం. యథా హి బుద్ధి ఆరమ్మణభూతేన అత్థేన వినా న పవత్తతి, ఏవం అభిధానం అభిధేయ్యభూతేన. తస్మా సో తాని తాయతి రక్ఖతీతి వుచ్చతి. తం పన మహగ్గతానుత్తరవిధురం కామతణ్హాయ గోచరభూతం కామావచరధమ్మానం ఆవేణికరూపం దట్ఠబ్బం. మహగ్గతగోత్తేపి ఇమినా నయేన అత్థో వేదితబ్బో. భావనతోతి ఉప్పాదనతో.
అవిసేసేన సబ్బేసం సబ్బా సమఞ్ఞాతి పఠమనయో గహితగ్గహణం హోతీతి ఆహ ‘‘అగ్గహితగ్గహణేనా’’తిఆది. నానావజ్జనపరికమ్మమేవ పరికమ్మన్తి అధిప్పాయేన ‘‘పఠమం వా ఉపచార’’న్తిఆది వుత్తం. చతుత్థం అప్పనాచిత్తం, పఞ్చమం వా అప్పనాచిత్తం పుబ్బే వుత్తనయేన సచే చతుత్థం గోత్రభు హోతీతి అత్థో. పఞ్చమం వాతి వా-సద్దో అనియమే. స్వాయం అనియమో ఇమినా కారణేనాతి దస్సేతుం ‘‘తఞ్చ ఖో ఖిప్పాభిఞ్ఞదన్ధాభిఞ్ఞవసేనా’’తి వుత్తం. తత్థ ఖిప్పాభిఞ్ఞస్స చతుత్థం అప్పేతి, దన్ధాభిఞ్ఞస్స పఞ్చమం. కస్మా పన చతుత్థం, పఞ్చమం వా అప్పేతి, న తతో పరన్తి ఆహ ‘‘తతో పరం జవనం పతతీ’’తి. తతో పఞ్చమతో పరం ఛట్ఠం, సత్తమఞ్చ జవనం పతన్తం వియ హోతి పరిక్ఖీణజవత్తాతి అధిప్పాయో.
యథా అలద్ధాసేవనం పఠమజవనం దుబ్బలత్తా గోత్రభుం న ఉప్పాదేతి, లద్ధాసేవనం పన బలవభావతో దుతియం, తతియం వా గోత్రభుం ఉప్పాదేతి, ఏవం లద్ధాసేవనతాయ బలవభావతో ఛట్ఠం, సత్తమమ్పి అప్పేతీతి థేరస్స అధిప్పాయో. తేనాహ ‘‘తస్మా ఛట్ఠేపి సత్తమేపి అప్పనా హోతీ’’తి. తన్తి థేరస్స వచనం. సుత్తసుత్తానులోమఆచరియవాదేహి అనుపత్థమ్భితత్తా వుత్తం ‘‘అత్తనోమతిమత్త’’న్తి. ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౨) పన సుత్తపదమకారణం ఆసేవనపచ్చయలాభస్స బలవభావే అనేకన్తికత్తా. తథా హి అలద్ధాసేవనాపి పఠమచేతనా దిట్ఠధమ్మవేదనీయా హోతి, లద్ధాసేవనా దుతియచేతనా యావ ఛట్ఠచేతనా అపరాపరియవేదనీయా. చతుత్థపఞ్చమేసుయేవాతిఆది వుత్తస్సేవత్థస్స యుత్తిదస్సనముఖేన నిగమనత్థం వుత్తం. తత్థ యది ఛట్ఠసత్తమం జవనం పతితం నామ హోతి పరిక్ఖీణజవత్తా, కథం సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయా, ఆనన్తరియా చ హోతీతి? నాయం విసేసో ఆసేవనపచ్చయలాభేన బలప్పత్తియా. కిఞ్చరహి కిరియావత్థావిసేసతో. కిరియావత్థా హి ఆరమ్భమజ్ఝపరియోసానవసేన తివిధా. తత్థ చ పరియోసానావత్థాయ సన్నిట్ఠాపకచేతనాభావేన ఉపపజ్జవేదనీయాదితా హోతి, న బలవభావేనాతి దట్ఠబ్బం. పటిసన్ధియా అనన్తరపచ్చయభావినో విపాకసన్తానస్స అనన్తరపచ్చయభావేన తథా అభిసఙ్ఖతత్తాతి చ వదన్తి. తస్మా ఛట్ఠసత్తమానం పపాతాభిముఖతాయ పరిక్ఖీణజవతా న సక్కా నివారేతుం. తథా హి ‘‘యథా హి పురిసో’’తిఆది వుత్తం.
సా చ పన అప్పనా. అద్ధానపరిచ్ఛేదోతి కాలపరిచ్ఛేదో. సో పనేత్థ సత్తసు ఠానేసు కత్థచి అపరిమాణచిత్తక్ఖణతాయ, కత్థచి అతిఇత్తరఖణతాయ నత్థీతి వుత్తో. న హేత్థ సమ్పుణ్ణజవనవీథి అద్ధా లబ్భతి. తేనేవాహ ‘‘ఏత్థ మగ్గానన్తరఫల’’న్తిఆది. సేసట్ఠానేసూతి పఠమప్పనా, లోకియాభిఞ్ఞా, మగ్గక్ఖణో, నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స ఫలక్ఖణోతి ఏతేసు చతూసు ఠానేసు.
ఏత్తావతాతి ఏత్తకేన భావనాక్కమేన ఏస యోగావచరో పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి. ఏవం విహరతా చ అనేన తదేవ పఠమం ఝానం అధిగతం హోతి పథవీకసిణన్తి సమ్బన్ధో.
౭౦. తత్థాతి తస్మిం ఝానపాఠే. వివిచ్చిత్వాతి విసుం హుత్వా. తేనాహ ‘‘వినా హుత్వా అపక్కమిత్వా’’తి, పజహనవసేన అపసక్కిత్వాతి అత్థో. వివిచ్చేవ కామేహీతి ఏత్థ ‘‘వివిచ్చా’’తి ఇమినా వివేచనం ఝానక్ఖణే కామానం అభావమత్తం వుత్తం. ‘‘వివిచ్చేవా’’తి పన ఇమినా ఏకంసతో కామానం వివేచేతబ్బతాదీపనేన తప్పటిపక్ఖతా ఝానస్స, కామవివేకస్స చ ఝానాధిగమూపాయతా దస్సితా హోతీతి ఇమమత్థం దస్సేతుం ‘‘పఠమం ఝాన’’న్తిఆదిం వత్వా తమేవత్థం పాకటతరం కాతుం ‘‘కథ’’న్తిఆది వుత్తం. ‘‘అన్ధకారే సతి పదీపోభాసో వియా’’తి ఏతేన యథా పదీపోభాసాభావేన రత్తియం అన్ధకారాభిభవో, ఏవం ఝానాభావేన సత్తసన్తతియం కామాభిభవోతి దస్సేతి.
ఏతన్తి పుబ్బపదేయేవ అవధారణవచనం. న ఖో పన ఏవం దట్ఠబ్బం ‘‘కామేహి ఏవా’’తి అవధారణస్స అకతత్తా. నిస్సరన్తి నిగ్గచ్ఛన్తి ఏతేన, ఏత్థ వాతి నిస్సరణం. కే నిగ్గచ్ఛన్తి? కామా, తేసం కామానం నిస్సరణం పహానం తన్నిస్సరణం, తతో. కథం పన సమానే విక్ఖమ్భనే కామానమేవేతం నిస్సరణం, న బ్యాపాదాదీనన్తి చోదనం యుత్తితో, ఆగమతో చ సోధేతుం ‘‘కామధాతూ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కామధాతుసమతిక్కమనతోతి సకలస్సపి కామభవస్స సమతిక్కమపటిపదాభావతో. తేన ఇమస్స ఝానస్స కామపరిఞ్ఞాభావమాహ. కామరాగపటిపక్ఖతోతి వక్ఖమానవిభాగస్స కిలేసకామస్స పచ్చత్థికభావతో. తేన యథా మేత్తా బ్యాపాదస్స, కరుణా విహింసాయ, ఏవమిదం ఝానం కామరాగస్స ఉజువిపచ్చనీకభూతన్తి దస్సేతి. ఏవమత్తనో పవత్తియా, విపాకప్పవత్తియా చ కామరాగతో, కామధాతుతో చ వినివత్తసభావత్తా ఇదం ఝానం విసేసతో కామానమేవ నిస్సరణం. స్వాయమత్థో పాఠగతో ఏవాతి ఆహ ‘‘యథాహా’’తిఆది. కామఞ్చేతమత్థం దీపేతుం పురిమపదేయేవ అవధారణం గహితం, ఉత్తరపదేపి పన తం గహేతబ్బమేవ తథా అత్థసమ్భవతోతి దస్సేతుం ‘‘ఉత్తరపదేపీ’’తిఆది వుత్తం. ఇతోతి కామచ్ఛన్దతో. ఏస నియమో. సాధారణవచనేనాతి అవిసేసవచనేన. తదఙ్గవిక్ఖమ్భనసముచ్ఛేదప్పటిపస్సద్ధినిస్సరణవివేకా తదఙ్గవివేకాదయో. చిత్తకాయఉపధివివేకా చిత్తవివేకాదయో. తయో ఏవ ఇధ ఝానకథాయం దట్ఠబ్బా సముచ్ఛేదవివేకాదీనం అసమ్భవతో.
నిద్దేసేతి మహానిద్దేసే (మహాని. ౧, ౭). తత్థ హి ‘‘ఉద్దానతో ద్వే కామా – వత్థుకామా కిలేసకామా చా’’తి ఉద్దిసిత్వా ‘‘తత్థ కతమే వత్థుకామా? మనాపియా రూపా…పే… మనాపియా ఫోట్ఠబ్బా’’తిఆదినా వత్థుకామా నిద్దిట్ఠా. తే పన కామీయన్తీతి కామాతి వేదితబ్బా. తత్థేవాతి నిద్దేసే ఏవ. విభఙ్గేతి ఝానవిభఙ్గే (విభ. ౫౬౪). పత్థనాకారేన పవత్తో దుబ్బలో లోభో ఛన్దనట్ఠేన ఛన్దో, తతో బలవా రఞ్జనట్ఠేన రాగో, తతోపి బలవతరో బహలరాగో ఛన్దరాగో. నిమిత్తానుబ్యఞ్జనాని సఙ్కప్పేతి ఏతేనాతి సఙ్కప్పో, తథాపవత్తో లోభో, తతో బలవా రఞ్జనట్ఠేన రాగో, సఙ్కప్పనవసేనేవ పవత్తో తతోపి బలవతరో సఙ్కప్పరాగోతి. స్వాయం పభేదో ఏకస్సేవ లోభస్స పవత్తిఆకారవసేన, అవత్థాభేదవసేన చ వేదితబ్బో యథా ‘‘వచ్ఛో దమ్మో బలీబద్దో’’తి. ఇమే కిలేసకామా. కామేన్తీతి కామా, కామేన్తి ఏతేహీతి వా.
ఏవఞ్హి సతీతి ఏవం ఉభయేసమ్పి కామానం సఙ్గహే సతి. వత్థుకామేహిపీతి ‘‘వత్థుకామేహి వివిచ్చేవా’’తిపి అత్థో యుజ్జతీతి ఏవం యుజ్జమానత్థన్తరసముచ్చయత్థో పి-సద్దో, న కిలేసకామసముచ్చయత్థో. కస్మా? ఇమస్మిం అత్థే కిలేసకామేహి వివేకస్స దుతియపదేన వుత్తత్తా. తేనాతి వత్థుకామవివేకేన. కాయవివేకో వుత్తో హోతి పుత్తదారాదిపరిగ్గహవివేకదీపనతో. పురిమేనాతి కాయవివేకేన. ఏత్థాతి ‘‘వివిచ్చేవ కామేహి, వివిచ్చ అకుసలేహి ధమ్మేహీ’’తి ఏతస్మిం పదద్వయే, ఇతో వా నిద్ధారితే వివేకద్వయే. అకుసల-సద్దేన యదిపి కిలేసకామా, సబ్బాకుసలాపి వా గహితా, సబ్బథా పన కిలేసకామేహి వివేకో వుత్తోతి ఆహ ‘‘దుతియేన కిలేసకామేహి వివేకవచనతో’’తి. దుతియేనాతి చ చిత్తవివేకేనాతి అత్థో. ఏతేసన్తి యథావుత్తానం ద్విన్నం పదానం, నిద్ధారణే చేతం సామివచనం. తణ్హాదిసంకిలేసానం వత్థునో పహానం సంకిలేసవత్థుప్పహానం. లోలభావో నామ తత్థ తత్థ రూపాదీసు తణ్హుప్పాదో, తస్స హేతు వత్థుకామా ఏవ వేదితబ్బా. బాలభావో అవిజ్జా, దుచ్చిన్తితచిన్తితాది వా, తస్స అయోనిసోమనసికారో, సబ్బేపి వా అకుసలా ధమ్మా హేతు. కామగుణాధిగమహేతుపి పాణాతిపాతాదిఅసుద్ధపయోగో హోతీతి తబ్బివేకేన పయోగసుద్ధి విభావితా. తణ్హాసంకిలేససోధనేన, వివట్టూపనిస్సయసంవడ్ఢనేన చ అజ్ఝాసయవిసోధనం ఆసయపోసనం. కామేసూతి నిద్ధారణే భుమ్మం.
అనేకభేదోతి కామాసవకామరాగసంయోజనాదివసేన, రూపతణ్హాదివసేన చ అనేకప్పభేదో. కామచ్ఛన్దోయేవాతి కామసభావోయేవ ఛన్దో, న కత్తుకమ్యతాఛన్దో, నాపి కుసలచ్ఛన్దోతి అధిప్పాయో. ఝానపటిపక్ఖతోతి ఝానస్స పటిపక్ఖభావతో తంహేతు తన్నిమిత్తం విసుం వుత్తో. అకుసలభావసామఞ్ఞేన అగ్గహేత్వా విసుం సరూపేన గహితో. యది కిలేసకామోవ పురిమపదే వుత్తో, కథం బహువచనన్తి ఆహ ‘‘అనేకభేదతో’’తిఆది.
అఞ్ఞేసమ్పి దిట్ఠిమానఅహిరికానోత్తప్పాదీనం, తంసహితఫస్సాదీనఞ్చ. ఉపరి వుచ్చమానాని ఝానఙ్గాని ఉపరిఝానఙ్గాని, తేసం అత్తనో పచ్చనీకానం పటిపక్ఖభావదస్సనతో తప్పచ్చనీకనీవరణవచనం. నీవరణాని హి ఝానఙ్గపచ్చనీకాని తేసం పవత్తినివారణతో. సమాధి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో రాగప్పణిధియా ఉజువిపచ్చనీకభావతో, నానారమ్మణేహి పలోభితస్స పరిబ్భమన్తస్స చిత్తస్స సమాధానతో చ. పీతి బ్యాపాదస్స పటిపక్ఖా పామోజ్జేన సమానయోగక్ఖేమత్తా. వితక్కో థినమిద్ధస్స పటిపక్ఖో యోనిసో సఙ్కప్పనవసేన సవిప్ఫారపవత్తితో. సుఖం అవూపసమానుతాపసభావస్స ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చస్స పటిపక్ఖం వూపసన్తసీతలసభావత్తా. విచారో విచికిచ్ఛాయ పటిపక్ఖో ఆరమ్మణే అనుమజ్జనవసేన పఞ్ఞాపటిరూపసభావత్తా. మహాకచ్చానత్థేరేన దేసితం పిటకానం సంవణ్ణనా పేటకం, తస్మిం పేటకే.
పఞ్చకామగుణభేదవిసయస్సాతి రూపాదిపఞ్చకామగుణవిసేసవిసయస్స. ఆఘాతవత్థుభేదాదివిసయానన్తి బ్యాపాదవివేకవచనేన ‘‘అనత్థం మే అచరీ’’తి (దీ. ని. ౩.౩౪౦; అ. ని. ౯.౨౯; విభ. ౯౬౦) ఆదిఆఘాతవత్థుభేదవిసయస్స దోసస్స, మోహాధికేహి థినమిద్ధాదీహి వివేకవచనేన పటిచ్ఛాదనవసేన దుక్ఖాదిపుబ్బన్తాదిభేదవిసయస్స మోహస్స విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో. కామరాగబ్యాపాదతదేకట్ఠథినమిద్ధాదివిక్ఖమ్భకఞ్చేతం సబ్బాకుసలపటిపక్ఖసభావత్తా. సబ్బకుసలానం తేన సభావేన సబ్బాకుసలప్పహాయకం హోతి, హోన్తమ్పి కామరాగాదివిక్ఖమ్భనసభావమేవ హోతి తంసభావత్తాతి అవిసేసేత్వా నీవరణాకుసలమూలాదీనం ‘‘విక్ఖమ్భనవివేకో వుత్తో హోతీ’’తి ఆహ.
౭౧. యథాపచ్చయం పవత్తమానానం సభావధమ్మానం నత్థి కాచి వసవత్తితాతి వసవత్తిభావనివారణత్థం ‘‘వితక్కనం వితక్కో’’తి వుత్తం. తయిదం ‘‘వితక్కనం ఈదిసమిద’’న్తి ఆరమ్మణస్స పరికప్పనన్తి ఆహ ‘‘ఊహనన్తి వుత్తం హోతీ’’తి. యస్మా చిత్తం వితక్కబలేన ఆరమ్మణం అభినిరుళ్హం వియ హోతి, తస్మా సో ఆరమ్మణాభినిరోపనలక్ఖణో వుత్తో. యథా హి కోచి రాజవల్లభం, తంసమ్బన్ధినం మిత్తం వా నిస్సాయ రాజగేహం ఆరోహతి అనుపవిసతి, ఏవం వితక్కం నిస్సాయ చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. యది ఏవం, కథం అవితక్కం చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతీతి? వితక్కబలేనేవ. యథా హి సో పురిసో పరిచయేన తేన వినాపి నిరాసఙ్కో రాజగేహం పవిసతి, ఏవం పరిచయేన వితక్కేన వినాపి అవితక్కం చిత్తం ఆరమ్మణం ఆరోహతి. పరిచయేనాతి చ సన్తానే పవత్తవితక్కభావనాసఙ్ఖాతేన పరిచయేన. వితక్కస్స హి సన్తానే అభిణ్హం పవత్తస్స వసేన చిత్తస్స ఆరమ్మణాభిరుహణం చిరపరిచితం. తేన తం కదాచి వితక్కేన వినాపి తత్థ పవత్తతేవ. యథా తం ఞాణసహితం హుత్వా సమ్మసనవసేన చిరపరిచితం కదాచి ఞాణవిరహితమ్పి సమ్మసనవసేన పవత్తతి, యథా వా కిలేససహితం హుత్వా పవత్తం సబ్బసో కిలేసరహితమ్పి పరిచయేన కిలేసవాసనావసేన పవత్తతి, ఏవంసమ్పదమిదం దట్ఠబ్బం. ఆదితో, అభిముఖం వా హననం ఆహననం. పరితో, పరివత్తేత్వా వా ఆహననం పరియాహననం. ‘‘రూపం రూపం, పథవీ పథవీ’’తి ఆకోటేన్తస్స వియ పవత్తి ‘‘ఆహననం, పరియాహనన’’న్తి చ వేదితబ్బం. ఆనయనం చిత్తస్స ఆరమ్మణే ఉపనయనం, ఆకడ్ఢనం వా.
అనుసఞ్చరణం అనుపరిబ్భమనం. స్వాయం విసేసో సన్తానమ్హి లబ్భమానో ఏవ సన్తానే పాకటో హోతీతి దట్ఠబ్బో. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అనుమజ్జనం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అనుమసనం, పరిమజ్జనన్తి అత్థో. తథా హి విచారో ‘‘పరిమజ్జనహత్థో వియ, సఞ్చరణహత్థో వియా’’తి చ వుత్తో. తత్థాతి ఆరమ్మణే. సహజాతానం అనుయోజనం ఆరమ్మణే అనువిచారణసఙ్ఖాతఅనుమజ్జనవసేనేవ వేదితబ్బం. అనుప్పబన్ధనం ఆరమ్మణే చిత్తస్స అవిచ్ఛిన్నస్స వియ పవత్తి. తథా హి సో ‘‘అనుసన్ధానతా’’తి (ధ. స. ౮) నిద్దిట్ఠో. తేనేవ చ ‘‘ఘణ్డానురవో వియ, పరిబ్భమనం వియా’’తి చ వుత్తో.
కత్థచీతి పఠమజ్ఝానే, పరిత్తచిత్తుప్పాదేసు చ. విచారతో ఓళారికట్ఠేన, విచారస్సేవ చ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన అనురవతో ఓళారికో, తస్స చ పుబ్బఙ్గమో ఘణ్డాభిఘాతో వియ వితక్కో. యథా హి ఘణ్డాభిఘాతో పఠమాభినిపాతో హోతి, ఏవం ఆరమ్మణాభిముఖనిరోపనట్ఠేన వితక్కో చేతసో పఠమాభినిపాతో హోతి. అభిఘాత-గ్గహణేన చేత్థ అభిఘాతజో సద్దో గహితోతి వేదితబ్బో. విప్ఫారవాతి విచలనయుత్తో సపరిప్ఫన్దో. పరిబ్భమనం వియ పరిస్సయాభావవీమంసనత్థం. అనుప్పబన్ధేన పవత్తియన్తి ఉపచారే వా అప్పనాయం వా సన్తానేన పవత్తియం. తత్థ హి వితక్కో నిచ్చలో హుత్వా ఆరమ్మణం అనుపవిసిత్వా వియ పవత్తతి, న పఠమాభినిపాతే. పాకటో హోతీతి వితక్కస్స విసేసో అభినిరోపనాకారో ఓళారికత్తా పఠమజ్ఝానే పాకటో హోతి, తదభావతో పఞ్చకనయే దుతియజ్ఝానే విచారస్స విసేసో అనుమజ్జనాకారో పాకటో హోతి.
వాలణ్డుపకం ఏళకలోమాదీహి కతచుమ్బటకం. ఉప్పీళనహత్థోతి పిణ్డస్స ఉప్పీళనహత్థో. తస్సేవ ఇతో చితో చ సఞ్చరణహత్థో. మణ్డలన్తి కంసభాజనాదీసు కిఞ్చి మణ్డలం వట్టలేఖం కరోన్తస్స. యథా పుప్ఫఫలసాఖాదిఅవయవవినిముత్తో అవిజ్జమానోపి రుక్ఖో ‘‘సపుప్ఫో సఫలో’’తి వోహరీయతి, ఏవం వితక్కాదిఅఙ్గవినిముత్తం అవిజ్జమానమ్పి ఝానం ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తి వోహరీయతీతి దస్సేతుం ‘‘రుక్ఖో వియా’’తిఆది వుత్తం. ఝానభావనాయ పుగ్గలవసేన దేసేతబ్బత్తా ‘‘ఇధ భిక్ఖు వివిచ్చేవ కామేహీ’’తిఆదినా పుగ్గలాధిట్ఠానేన ఝానాని ఉద్దిట్ఠానీతి. యదిపి విభఙ్గే పుగ్గలాధిట్ఠానా దేసనా కతా, అత్థో పన తత్రాపి విభఙ్గేపి యథా ఇధ ‘‘ఇమినా చ వితక్కేనా’’తిఆదినా ధమ్మవసేన వుత్తో, ఏవమేవ దట్ఠబ్బో, పరమత్థతో పుగ్గలస్సేవ అభావతోతి అధిప్పాయో. అత్థో…పే… దట్ఠబ్బో ఝానసమఙ్గినో వితక్కవిచారసమఙ్గితాదస్సనేన, ఝానస్సేవ చ సవితక్కసవిచారతాయ వుత్తత్తాతి ఏవం వా ఏత్థ అత్థో దట్ఠబ్బో.
వివేకాతి వివేకా హేతుభూతాతి వివేక-సద్దస్స భావసాధనతం సన్ధాయాహ. వివేకేతి కత్తుసాధనతం, కమ్మసాధనతం వా. ‘‘వివిత్తో’’తి హి ఇమినా నీవరణేహి వినాభూతో తేహి వివేచితోతి చ సాధనద్వయమ్పి సఙ్గహితమేవాతి.
౭౨. పీణయతీతి తప్పేతి, వడ్ఢేతి వా. సమ్పియాయనలక్ఖణాతి పరితుస్సనలక్ఖణా. పీణనరసాతి పరిబ్రూహనరసా. ఫరణరసాతి పణీతరూపేహి కాయస్స బ్యాపనరసా. ఉదగ్గభావో ఓదగ్యం. ఖుద్దికా లహుం లోమహంసనమత్తం కత్వా భిన్నా న పున ఉప్పజ్జతి. ఖణికా బహులం ఉప్పజ్జతి. ఉబ్బేగతో ఫరణా నిచ్చలత్తా, చిరట్ఠితికత్తా చ పణీతతరా. చేతియఙ్గణం గన్త్వాతి పుణ్ణవల్లికవిహారే చేతియఙ్గణం గన్త్వా. పకతియా దిట్ఠారమ్మణవసేనాతి పుబ్బే మహాచేతియం గహితారమ్మణవసేన. చిత్రగేణ్డుకో విచిత్రాకారేన కతగేణ్డుకో. ఉపనిస్సయేతి సమీపే, తస్స వా విహారస్స నిస్సయభూతే, గోచరట్ఠానభూతేతి అత్థో.
ఘరాజిరేతి గేహఙ్గణే. పబ్బతసిఖరే కతచేతియం ‘‘ఆకాసచేతియ’’న్తి వుత్తం. గహితనిమిత్తేనేవాతి చేతియవన్దనం, ధమ్మస్సవనఞ్చ ఉద్దిస్స ‘‘ధఞ్ఞా వతిమే’’తిఆదినా గహితకుసలనిమిత్తేనేవ కారణభూతేన. గహితం వా నిమిత్తం ఏతేనాతి గహితనిమిత్తం, వుత్తాకారేన పవత్తచిత్తం, తేన గహితనిమిత్తేనేవ చిత్తేన సహ. పక్ఖన్దన్తి అనుపవిట్ఠం. అనుపరిప్ఫుటన్తి అను అను సమన్తతో ఫుటం, సబ్బసో అనువిసటన్తి అత్థో.
పస్సద్ధియా నిమిత్తభావేన గబ్భం గణ్హన్తీ. పరిపాచనవసేన పరిపాకం గచ్ఛన్తీ. అప్పనాసమ్పయుత్తావ పీతి అప్పనాసమాధిపూరికా. ఖణికసమాధిపూరికా చ ఉపచారసమాధిపూరికా చ అప్పనాసమాధిస్స విదూరతరాతి తదుభయం అనామసన్తో ‘‘తాసు యా అప్పనాసమాధిస్సా’’తిఆదిమాహ. సమాధిసమ్పయోగం గతాతి పుబ్బే ఉపచారసమాధినా సమ్పయుత్తా హుత్వా అనుక్కమేన వడ్ఢిత్వా అప్పనాసమాధినా సమ్పయోగం గతా.
౭౩. సుఖయతీతి సుఖం, అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మే లద్ధస్సాదే కరోతీతి అత్థో. స్వాయం కత్తునిద్దేసో పరియాయలద్ధో ధమ్మతో అఞ్ఞస్స కత్తు నివత్తనత్థో, నిప్పరియాయేన పన భావసాధనమేవ లబ్భతీతి ‘‘సుఖనం సుఖ’’న్తి వుత్తం. ఇట్ఠసభావత్తా తంసమఙ్గీపుగ్గలం, సమ్పయుత్తధమ్మే వా అత్తని సాదయతీతి సాతం ద-కారస్స త-కారం కత్వా. సాతం ‘‘మధుర’’న్తి వదన్తి. సాతం లక్ఖణం ఏతస్సాతి సాతలక్ఖణం. ఉపబ్రూహనం సమ్పయుత్తధమ్మానం సంవడ్ఢనం. దుక్ఖం వియ అవిస్సజ్జేత్వా అదుక్ఖమసుఖా వియ అనజ్ఝుపేక్ఖిత్వా అను అను గణ్హనం, ఉపకారితా వా అనుగ్గహో. కత్థచి పఠమజ్ఝానాదికే. పటిలాభతుట్ఠీతి పటిలాభవసేన ఉప్పజ్జనకతుట్ఠి. పటిలద్ధరసానుభవనన్తి పటిలద్ధస్స ఆరమ్మణరసస్స అనుభవనన్తి సభావతో పీతిసుఖాని విభజిత్వా దస్సేతి. యత్థ పీతి, తత్థ సుఖన్తి వితక్కస్స వియ ఇతరేన పీతియా సుఖేన అచ్చన్తసంయోగమాహ. ‘‘యత్థ సుఖం, తత్థ న నియమతో పీతీ’’తి విచారస్స వియ వితక్కేన సుఖస్స పీతియా అనచ్చన్తసంయోగం. తేన అచ్చన్తానచ్చన్తసంయోగితాయ పీతిసుఖానం విసేసం దస్సేతి. కం తారేన్తి ఏత్థాతి కన్తారం, నిరుదకమరుట్ఠానం. వనమేవ వనన్తం. తస్మిం తస్మిం సమయేతి ఇట్ఠారమ్మణస్స పటిలాభసమయే, పటిలద్ధస్స రసానుభవనసమయే, వనచ్ఛాయాదీనం సవనదస్సనసమయే, పవేసపరిభోగసమయే చ. పాకటభావతోతి యథాక్కమం పీతిసుఖానం విభూతభావతో.
వివేకజం పీతిసుఖన్తి ఏత్థ పురిమస్మిం అత్థే వివేకజన్తి ఝానం వుత్తం. పీతిసుఖసద్దతో చ అత్థిఅత్థవిసేసతో ‘‘అస్స ఝానస్స, అస్మిం వా ఝానే’’తి ఏత్థ అ-కారో దట్ఠబ్బో. దుతియే పీతిసుఖమేవ వివేకజం. ‘‘వివేకజంపీతిసుఖ’’న్తి చ అఞ్ఞపదత్థసమాసో, పచ్చత్తనిద్దేసస్స చ అలోపో కతో. లోపే వా సతి ‘‘వివేకజపీతిసుఖ’’న్తి పాఠోతి అయం విసేసో.
ఉపసమ్పజ్జాతి ఏత్థ ఉప-సం-సద్దా ‘‘ఉపలబ్భతి, సంభుఞ్జతీ’’తిఆదీసు వియ నిరత్థకాతి దస్సేతుం ‘‘ఉపగన్త్వా’’తిఆదిం వత్వా పున తేసం సాత్థకభావం దస్సేతుం ‘‘ఉపసమ్పాదయిత్వా’’తిఆది వుత్తం, తస్మా పత్వా, సాధేత్వాతి వా అత్థో. ఇరియన్తి కిరియం. వుత్తిఆదీని తస్సేవ వేవచనాని. పాలనాతి హి ఏకం ఇరియాపథబాధనం ఇరియాపథన్తరేహి రక్ఖణా.
పఞ్చఙ్గవిప్పహీనాదివణ్ణనా
౭౪. పఞ్చ అఙ్గాని విక్ఖమ్భనవసేన పహీనాని ఏతస్సాతి పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం. ‘‘అగ్యాహితో’’తి ఏత్థ ఆహిత-సద్దస్స వియ విప్పహీన-సద్దస్సేత్థ పరవచనం దట్ఠబ్బం, పఞ్చహి అఙ్గేహి విప్పహీనన్తి వా పఞ్చఙ్గవిప్పహీనం. నను అఞ్ఞేపి అకుసలా ధమ్మా ఇమినా ఝానేన పహీయన్తి, అథ కస్మా పఞ్చఙ్గవిప్పహీనతావ వుచ్చతీతి ఆహ ‘‘కిఞ్చాపీ’’తిఆది. ఝానలాభినోపి అఝానసమఙ్గికాలే ఝానపటిపక్ఖలోభచిత్తాదీనం పవత్తిసబ్భావతో ‘‘ఝానక్ఖణే’’తి వుత్తం. పహీయన్తీతి విగచ్ఛన్తి, నప్పవత్తన్తీతి అత్థో. ఏకత్తారమ్మణేతి పథవీకసిణాదివసేన ఏకసభావే, ఏకగ్గతాసఙ్ఖాతే ఏకత్తావహే వా ఆరమ్మణే. తన్తి తం నానావిసయపలోభితం చిత్తం. కామధాతుప్పహానాయాతి నానావిసయసమూపబ్యూళ్హాయ కామధాతుయా పహానాయ సమతిక్కమాయ పటిపదం ఝానం నప్పటిపజ్జతి. నిరన్తరన్తి విక్ఖేపేన అనన్తరితం, సహితన్తి అత్థో. అకమ్మఞ్ఞన్తి అకమ్మనీయం, భావనాకమ్మస్స అయోగ్యన్తి అత్థో. ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చపరేతన్తి ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చేన అభిభూతం. పరిబ్భమతి అనవట్ఠానతో, అవట్ఠానస్స సమాధానస్స అభావతోతి అత్థో. విచికిచ్ఛాయ ఉపహతన్తి సాతిసయస్స విచారస్స అభావతో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో ను ఖో భగవా, న ను ఖో’’తి, ‘‘పథవీ పథవీ’’తిఆదినా మనసికారేన, ‘‘ఝానం సియా ను ఖో, న ను ఖో’’తిఆదినా చ పవత్తాయ విచికిచ్ఛాయ ఉపహతం. నారోహతి అప్పటిపత్తినిమిత్తత్తా. విసేసేన ఝానన్తరాయకరత్తాతి సమాధిఆదీనం ఉజువిపచ్చనీకభావేన ఝానాధిగమస్స అన్తరాయకరణతో.
తేహీతి ఝానాధిగమస్స పచ్చయభూతేహి వితక్కవిచారేహి. అవిక్ఖేపాయ సమ్పాదితప్పయోగస్సాతి తతో ఏవం సమాధానాయ నిప్ఫాదితభావనాపయోగస్స. చేతసో పయోగసమ్పత్తిసమ్భవాతి యథావుత్తభావనాపయోగసమ్పత్తిసముట్ఠానా. పీతి పీణనం భావనావసేన తప్పనం. ఉపబ్రూహనం భావనావసేన పరివుద్ధిం చేతసో కరోతీతి సమ్బన్ధో. నన్తి చిత్తం. ససేససమ్పయుత్తధమ్మన్తి అవసిట్ఠఫస్సాదిధమ్మసహితం, సమం సమ్మా చ ఆధియతీతి సమ్బన్ధో. ఇన్ద్రియసమతావసేన సమం, పటిపక్ఖధమ్మానం. దూరీభావే లీనుద్ధచ్చాభావేన సమ్మా చ ఠపేతీతి అత్థో. ఏకగ్గతా హి సమాధానకిచ్చేన చిత్తం, సమ్పయుత్తధమ్మే చ అత్తానం అనువత్తాపేన్తీ ఝానక్ఖణే సాతిసయం సమాహితే కరోతీతి. ఉప్పత్తివసేనాతి యథాపచ్చయం ఉప్పజ్జనవసేన. ఏతేసు వితక్కాదీసు ఝానం ఉప్పన్నం నామ హోతి తత్థేవ ఝానవోహారతో. తేనాహ ‘‘తస్మా’’తిఆది. ‘‘యథా పనా’’తిఆదినాపి ఉపమావసేన తమేవత్థం పాకటతరం కరోతి.
పకతిచిత్తతోతి పాకతికకామావచరచిత్తతో. సువిసదేనాతి సుట్ఠు విసదేన, పటుతరేనాతి అత్థో. సబ్బావన్తన్తి సబ్బావయవవన్తం, అనవసేసన్తి అత్థో. అప్ఫుటన్తి అసమ్ఫుట్ఠం. ఆరమ్మణేసు ఫుసితాతి అప్పనావసేన పవత్తమానా చిత్తేకగ్గతా సమన్తతో ఆరమ్మణం ఫరన్తీ వియ హోతీతి కత్వా వుత్తం. కస్మా పనేత్థ ఝానపాఠే అగ్గహితా చిత్తేకగ్గతా గహితాతి అనుయోగం సన్ధాయ ‘‘తత్థ చిత్తేకగ్గతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థాతి తేసు ఝానఙ్గేసు. న నిద్దిట్ఠాతి సరూపతో న నిద్దిట్ఠా, సామఞ్ఞతో పన ఝానగ్గహణేన గహితా. ఏవం వుత్తత్తాతి సరూపేనేవ వుత్తత్తా, అఙ్గమేవ చిత్తేకగ్గతాతి సమ్బన్ధో. యేన అధిప్పాయేనాతి యేన వితక్కాదీహి సహ వత్తన్తం ధమ్మం దీపేతుం తస్స పకాసనాధిప్పాయేన ‘‘సవితక్కం సవిచార’’న్తిఆదినా ఉద్దేసో కతో. సో ఏవ అధిప్పాయో తేన భగవతా విభఙ్గే ‘‘చిత్తేకగ్గతా’’తి నిద్దిసన్తేన పకాసితో. తస్మా సా ఝానపాఠే అగ్గహితాతి న చిన్తేతబ్బం.
తివిధకల్యాణవణ్ణనా
౭౫. ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేనాతి ఝానస్స ఆదిమజ్ఝపరియోసానవసేన. లక్ఖణవసేనాతి తేసంయేవ అప్పనాయం లక్ఖితబ్బభావవసేన.
తత్రాతి తస్మిం కల్యాణతాలక్ఖణానం విభావనే. పటిపదావిసుద్ధీతి పటిపజ్జతి ఝానం ఏతాయాతి పటిపదా, గోత్రభుపరియోసానో పుబ్బభాగియో భావనానయో. పరిపన్థతో విసుజ్ఝనం విసుద్ధి, పటిపదాయ విసుద్ధి పటిపదావిసుద్ధి. సా పనాయం యస్మా ఝానస్స ఉప్పాదక్ఖణే లబ్భతి, తస్మా వుత్తం ‘‘పటిపదావిసుద్ధి ఆదీ’’తి. ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాతి విసోధేతబ్బతాదీనం అభావతో ఝానపరియాపన్నాయ తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చనిప్ఫత్తియా అనుబ్రూహనా. సా పనాయం విసేసతో ఝానస్స ఠితిక్ఖణే లబ్భతి. తేన వుత్తం ‘‘ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా మజ్ఝే’’తి. సమ్పహంసనాతి తత్థ ధమ్మానం అనతివత్తనాదిసాధకస్స ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తివసేన పరియోదపనా. సా పన యస్మా ఝానస్స ఓసానక్ఖణే పాకటా హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘సమ్పహంసనా పరియోసాన’’న్తి. ఇమాని తీణి లక్ఖణానీతి పరిపన్థతో చిత్తస్స విసుజ్ఝనాకారో, మజ్ఝిమస్స సమథనిమిత్తస్స పటిపజ్జనాకారో, తత్థ పక్ఖన్దనాకారోతి ఇమాని తీణి ఝానస్స ఆదితో ఉప్పాదక్ఖణే అప్పనాపత్తిలక్ఖణాని తేహి ఆకారేహి వినా అప్పనాపత్తియా అభావతో, అసతి చ అప్పనాయ తదభావతో. ఆదికల్యాణఞ్చేవ విసుద్ధిపటిపదత్తా. యథావుత్తేహి లక్ఖణేహి సమన్నాగతత్తా, సమ్పన్నలక్ఖణత్తా చ తిలక్ఖణసమ్పన్నఞ్చ. ఇమినా నయేన మజ్ఝపరియోసానలక్ఖణానఞ్చ యోజనా వేదితబ్బా.
సమ్భరీయతి ఝానం ఏతేనాతి సమ్భారో, నానావజ్జనపరికమ్మం. సహ సమ్భారేనాతి ససమ్భారో, సో ఏవ ససమ్భారికో. ఉపచారోతి ఏకావజ్జనూపచారమాహ. పగ్గహాదికిచ్చస్స పుబ్బభాగే భావనాయ ఏవ సాధితత్తా యా తత్థ ఏకావజ్జనూపచారే సిద్ధా అజ్ఝుపేక్ఖనా, సా ఝానక్ఖణే పరిబ్రూహితా నామ హోతీతి వుత్తం ‘‘ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా నామ అప్పనా’’తి. యథాధిగతం ఝానం నిస్సాయ యో పహట్ఠాకారో చిత్తస్స పరితోసో, తం పచ్చవేక్ఖణావసేన పవత్తం సన్ధాయాహ ‘‘సమ్పహంసనా నామ పచ్చవేక్ఖణా’’తి. ఏకేతి అభయగిరివాసినో. తే హి ఏవం పటిపదావిసుద్ధిఆదికే వణ్ణయన్తి, తదయుత్తం. తథా హి సతి అజ్ఝానధమ్మేహి ఝానస్స గుణసంకిత్తనం నామ కతం హోతి. న హి భూమన్తరం భూమన్తరపరియాపన్నం హోతి. పాళియా చేతం విరుద్ధన్తి దస్సేతుం ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏకత్తగతం చిత్తన్తి ఇన్ద్రియానం ఏకరసభావేన, ఏకగ్గతాయ చ సిఖాప్పత్తియా తదనుగుణం ఏకత్తం గతన్తి ఏకత్తగతం, ససమ్పయుత్తం అప్పనాపత్తచిత్తం. తస్సేవ పటిపదావిసుద్ధిపక్ఖన్దతాది అనన్తరమేవ వుచ్చతి. తస్మాతి యస్మా ఏకస్మింయేవ అప్పనాచిత్తక్ఖణే పటిపదావిసుద్ధిఆది పాళియం వుత్తం, తస్మా ఆగమనవసేనాతి పరికమ్మాగమనవసేన. అనతివత్తనాదీతి ఆది-సద్దేన ఇన్ద్రియేకరసతాతదుపగవీరియవాహనాసేవనాని సఙ్గణ్హాతి. పరియోదాపకస్సాతి పరిసోధకస్స పభస్సరభావకరస్స. అనతివత్తనాదిభావసాధనమేవ చేత్థ ఞాణస్స కిచ్చనిప్ఫత్తి వేదితబ్బా.
తస్మిన్తి తస్మిం వారే, చతుపఞ్చచిత్తపరిమాణాయ అప్పనావీథియన్తి అత్థో. తతో పరిపన్థతో. చిత్తం విసుజ్ఝతీతి యదిపి ఆగమనం గహేతుం అవిసేసేన వియ వుత్తం, పరికమ్మవిసుద్ధితో పన అప్పనావిసుద్ధి సాతిసయావ. తేనాహ ‘‘విసుద్ధత్తా’’తిఆది. ఆవరణవిరహితం హుత్వాతి యేనావరణేన ఆవటత్తా చిత్తం తతో పుబ్బే మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జితుం న సక్కోతి, తేన వివిత్తం హుత్వా, తం విక్ఖమ్భేత్వాతి అత్థో. లీనుద్ధచ్చసఙ్ఖాతానం ఉభిన్నం అన్తానం అనుపగమనేన మజ్ఝిమో, సవిసేసం పచ్చనీకధమ్మానం వూపసమనతో సమథో, యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో నిమిత్తఞ్చాతి మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం. తేనాహ ‘‘సమప్పవత్తో అప్పనాసమాధియేవా’’తి. తదనన్తరం పన పురిమచిత్తన్తి తస్స అప్పనాచిత్తస్స అనన్తరపచ్చయభూతం పురిమం చిత్తం, గోత్రభుచిత్తన్తి అత్థో. ఏకసన్తతిపరిణామనయేనాతి యథా ‘‘తదేవ ఖీరం దధిసమ్పన్న’’న్తి, ఏవం సతిపి పరిత్తమహగ్గతభావభేదే, పచ్చయపచ్చయుప్పన్నభావభేదే చ ఏకిస్సా ఏవ సన్తతియా పరిణామూపగమననయేన ఏకత్తనయవసేన. తథత్తన్తి తథభావం అప్పనాసమాధివసేన సమాహితభావం. ఏవం పటిపన్నత్తాతి వుత్తాకారేన పటిపజ్జమానత్తా. యస్మిఞ్హి ఖణే తథత్తం మజ్ఝిమం సమథనిమిత్తం పటిపజ్జతి, తస్మింయేవ ఖణే తథత్తుపగమనేన అప్పనాసమాధినా సమాహితభావూపగమనేన తత్థ పక్ఖన్దతి నామ. పురిమచిత్తేతి అప్పనాచిత్తస్స పురిమస్మిం చిత్తే గోత్రభుచిత్తే. విజ్జమానాకారనిప్ఫాదికాతి తస్మిం చిత్తే విజ్జమానానం పరిపన్థవిసుద్ధిమజ్ఝిమసమథపటిపత్తిపక్ఖన్దనాకారానం నిప్ఫాదికా, తేనాకారేన నిప్ఫజ్జమానాతి అత్థో. తేయేవ హి ఆకారా పచ్చయవిసేసతో ఝానక్ఖణే నిప్ఫజ్జమానా ‘‘పటిపదావిసుద్ధీ’’తి లద్ధసమఞ్ఞా ఝానస్స తం విసేసం నిప్ఫాదేన్తా వియ వుత్తా. ఉప్పాదక్ఖణేయేవాతి అత్తలాభవేలాయమేవ. యది ఏవం, కథం తే ఆకారా నిప్ఫజ్జన్తీతి ఆహ ‘‘ఆగమనవసేనా’’తి.
తస్సాతి చిత్తస్స. ‘‘విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతీ’’తి పాళియం (పటి. మ. ౧.౧౫౮) పుగ్గలాధిట్ఠానేన ఆగతాతి ‘‘బ్యాపారం అకరోన్తో’’తి ఆహ. సమథపటిపత్తితథత్తుపగమనఞ్చ ఇధ సమథభావాపత్తియేవాతి ఆహ ‘‘సమథభావూపగమనేనా’’తి. కిలేససంసగ్గం పహాయ ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్సాతి పుబ్బే ‘‘కథం ను ఖో కిలేససంసగ్గం పజహేయ్య’’న్తి పటిపన్నస్స ఇదాని సమథపటిపత్తియా తస్స పహీనత్తా కిలేససఙ్గణికాభావేన ఏకత్తేన ఉపట్ఠితస్స ఝానచిత్తస్స. పరిపన్థవిసుద్ధిమజ్ఝిమసమథపటిపత్తిపక్ఖన్దనేహి వుద్ధిప్పత్తియా అనుబ్రూహితే ఝానచిత్తే లద్ధోకాసా తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా సమ్పయుత్తేసు సమవాహితభావేన పవత్తమానా తే అనుబ్రూహేన్తీ వియ హోతీతి ఆహ ‘‘తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖాయ కిచ్చవసేన ఉపేక్ఖానుబ్రూహనా వేదితబ్బా’’తి.
యే పనేతే యుగనద్ధధమ్మాతి సమ్బన్ధో. తత్థాతి తస్మిం ఝానచిత్తే. అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనవసేన కిచ్చకరణతో యుగే నద్ధా బద్ధా వియ యుగనద్ధా. విముత్తిరసేనాతి విముచ్చనకిచ్చేన, విముచ్చనసమ్పత్తియా వా. ఏస యోగీ. వాహయతీతి పవత్తేతి. అస్సాతి ఝానచిత్తస్స. తస్మిం ఖణేతి భఙ్గక్ఖణే. ఉప్పాదక్ఖణే అతీతే హి ఠితిక్ఖణతో పట్ఠాయ ఆసేవనా పవత్తతి నామ. తే ఆకారాతి అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనాదయో తత్థ ధమ్మానం పవత్తిఆకారా. ఆసేవనాపి హి ఆసేవనపచ్చయభావీనం ధమ్మానం పవత్తిఆకారోయేవ. సంకిలేసవోదానేసూతి సమాధిపఞ్ఞానం సమరసతాయ అకరణం భావనాయ సంకిలేసో, కరణం వోదానం. తథా సేసేసుపి. ఏవమేతేసు సంకిలేసవోదానేసు తం తం ఆదీనవం దోసం ఆనిసంసం గుణం పురేతరం పాటిహారియఞాణేన దిస్వా యథా అఞ్ఞమఞ్ఞానతివత్తనాదయో హోన్తి, తథా భావనాయ సమ్పహంసితత్తా తేనేవ ఞాణేన విసోధితత్తా. విసోధనం హేత్థ సమ్పహంసనం. తే ఆకారా యస్మా నిప్ఫన్నా, తస్మా ‘‘ధమ్మానం…పే… వేదితబ్బాతి వుత్త’’న్తి లక్ఖణసంవణ్ణనాయ ఆదిమ్హి వుత్తం నిగమనవసేన దస్సేతి.
‘‘యస్మా ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతీ’’తి కో సమ్బన్ధో. కస్మా సమ్పహంసనావ పరియోసానన్తి వుత్తా, న ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాతి చోదనం సన్ధాయ ‘‘తత్థ యస్మా ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతీ’’తి వుత్తం. తత్థాతి తస్మిం భావనాచిత్తే. ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతీతి అప్పనాకాలే భావనాయ సమప్పవత్తియా, పటిపక్ఖస్స చ పహానతో పగ్గహాదీసు బ్యాపారస్స అకాతబ్బతో అజ్ఝుపేక్ఖనావ హోతి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సమయే చిత్తస్స అజ్ఝుపేక్ఖనా, విసుద్ధం చిత్తం అజ్ఝుపేక్ఖతీ’’తి చ ఆది. సా పనాయం అజ్ఝుపేక్ఖనా ఞాణస్స కిచ్చసిద్ధియా హోతి, విసేసతో ఞాణసాధనత్తా అప్పనాబ్యాపారస్సాతి ఫలేన కారణానుమానఞాయేన. యస్మా ఉపేక్ఖావసేన ఞాణం పాకటం హోతి, తస్మా ఞాణకిచ్చభూతా సమ్పహంసనా పరియోసానన్తి వుత్తాతి సమ్బన్ధో.
ఇదాని యథావుత్తమత్థం పాళియా సమత్థేతుం ‘‘యథాహా’’తిఆది వుత్తం. తథాపగ్గహితం చిత్తన్తి యథా భావనాచిత్తం కోసజ్జపక్ఖే న పతతి, తథా వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియానం ధమ్మానం బహులీకారవసేన పగ్గహితం. సాధుకం అజ్ఝుపేక్ఖతీతి పగ్గణ్హన్తేనాపి సమాధిస్స వీరియసమతాయోజనవసేన పగ్గహితత్తా సక్కచ్చం అజ్ఝుపేక్ఖతి, తత్రమజ్ఝత్తుపేక్ఖా ఓకాసం లభతి. తం పన అజ్ఝుపేక్ఖనం ఉపేక్ఖావసేన పుబ్బే పవత్తపారిహారియపఞ్ఞావసేన అప్పనాపఞ్ఞాయ కిచ్చాధికతాతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞావసేన పఞ్ఞిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతీ’’తి. తస్స అధిమత్తత్తా ఏవ అజ్ఝుపేక్ఖన్తస్సేవ నానాసభావేహి నీవరణపముఖేహి కిలేసేహి అప్పనాచిత్తం విముచ్చతి. విమోక్ఖవసేన విముచ్చనవసేన. పఞ్ఞావసేనాతి పుబ్బే పవత్తపారిహారియపఞ్ఞావసేన. విముత్తత్తాతి నానాకిలేసేహి విముత్తత్తా ఏవ. తే ధమ్మా సద్ధాదయో, విసేసతో సద్ధాపఞ్ఞావీరియసమాధయో చ ఏకరసా సమానకిచ్చా హోన్తి. ఏవమయం ఇన్ద్రియానం ఏకరసట్ఠేన భావనా నిప్ఫజ్జమానా ఞాణబ్యాపారోతి ఆహ ‘‘ఞాణకిచ్చభూతా సమ్పహంసనా పరియోసాన’’న్తి. ఏవం తివిధాయ పటిపదావిసుద్ధియా లద్ధవిసేసాయ తివిధాయ ఉపేక్ఖానుబ్రూహనాయ సాతిసయం పఞ్ఞిన్ద్రియస్స అధిముత్తభావేన చతుబ్బిధాపి సమ్పహంసనా సిజ్ఝతీతి ఆగమనుపేక్ఖా ఞాణకిచ్చవసేన దసపి ఆకారా ఝానే ఏవ వేదితబ్బా.
గణనానుపుబ్బతాతి గణనానుపుబ్బతాయ, గణనానుపుబ్బతామత్తం వా పఠమన్తి ఇదన్తి అత్థో. తేన దేసనాక్కమం ఉల్లిఙ్గేతి. ‘‘పఠమం ఉప్పన్నన్తి పఠమ’’న్తి ఇమినా పటిపత్తిక్కమం, ఉప్పన్నన్తి హి అధిగతన్తి అత్థో. ‘‘పఠమం సమాపజ్జితబ్బన్తి పఠమ’’న్తి ఇదం పన న ఏకన్తలక్ఖణన్తి అట్ఠకథాయం (ధ. స. అట్ఠ. ౧౬౦) పటిసిద్ధత్తా ఇధ న గహితం. ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానం లక్ఖణూపనిజ్ఝానన్తి దువిధే ఝానే ఇధాధిప్పేతజ్ఝానమేవ దస్సేతుం ‘‘ఆరమ్మణూపనిజ్ఝానతో’’తి వుత్తం. పథవీకసిణసఙ్ఖాతస్స అత్తనో అత్తనో ఆరమ్మణస్స రూపం వియ చక్ఖునా ఉపనిజ్ఝాయనతో. పచ్చనీకఝాపనతోతి నీవరణాదీనం పచ్చనీకధమ్మానం దహనతో విక్ఖమ్భనవసేన పజహనతో. సకలట్ఠేనాతి హేట్ఠా వుత్తనయేన కతే వా అకతే వా పరిచ్ఛిజ్జ గహితే పథవీభాగే పథవీమణ్డలే సకలారమ్మణకరణట్ఠేన. న హి తస్స ఏకదేసమారమ్మణం కరీయతి. పథవీకసిణసన్నిస్సయతాయ నిమిత్తం పథవీకసిణం యథా ‘‘మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీ’’తి. తంసహచరణతో ఝానం పథవీకసిణం యథా ‘‘కున్తా పచరన్తీ’’తి.
చిరట్ఠితిసమ్పాదనవణ్ణనా
౭౬. లక్ఖట్ఠానే ఠితం సరేన వాలం విజ్ఝతీతి వాలవేధీ. ఇధ పన అనేకధా భిన్నస్స వాలస్స అంసుం విజ్ఝన్తో ‘‘వాలవేధీ’’తి అధిప్పేతో. తేన వాలవేధినా. సూదేనాతి భత్తకారేన. ‘‘ఆకారా పరిగ్గహేతబ్బా’’తి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘యథా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ సుకుసలోతి సుట్ఠు ఛేకో. ధనుగ్గహోతి ఇస్సాసో. కమ్మన్తి యోగ్యం. అక్కన్తపదానన్తి విజ్ఝనకాలే అక్కమనవసేన పవత్తపదానం. ఆకారన్తి ధనుజియాసరానం గహితాకారం. పరిగ్గణ్హేయ్యాతి ఉపధారేయ్య. భోజనసప్పాయాదయోతి ఆది-సద్దో అవుత్తాకారానమ్పి సఙ్గాహకో దట్ఠబ్బో. తేన ఉతుభావనానిమిత్తాదీనమ్పి పరిగ్గణ్హనం వుత్తం హోతి. తస్మిన్తి తస్మిం తరుణసమాధిమ్హి.
భత్తారన్తి సామినం, భత్తవేతనాదీహి పోసకన్తి అత్థో. పరివిసన్తోతి భోజేన్తో. తస్స రుచ్చిత్వా భుఞ్జనాకారం సల్లక్ఖేత్వా తస్స ఉపనామేన్తోతి యోజనా. అయమ్పి యోగీ. అధిగతక్ఖణే భోజనాదయో ఆకారేతి పుబ్బే ఝానస్స అధిగతక్ఖణే కిచ్చసాధకే భోజనాదిగతే ఆకారే. గహేత్వాతి పరిగ్గహేత్వా సల్లక్ఖేత్వా. నట్ఠే నట్ఠే సమాధిమ్హి పునప్పునం అప్పనాయ.
మహానసవిజ్జాపరిచయేన పణ్డితో. తత్థ విసదఞాణతాయ బ్యత్తో. ఠానుప్పత్తికకఓసల్లయోగేన కుసలో. నానచ్చయేహీతి నానచ్చయేహి నానాసభావేహి, నానారసేహీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘అమ్బిలగ్గేహీ’’తిఆది. సూపేహీతి బ్యఞ్జనేహి. అమ్బిలగ్గేహీతి అమ్బిలకోట్ఠాసేహి, యే వా అమ్బిలరసా హుత్వా అగ్గభూతా, తేహి చతురమ్బిలాదిమిస్సేహి. ఏస నయో తిత్తకగ్గాదీసుపి. ఖారికేహీతి వాతిఙ్గణకళీరాదిమిస్సేహి. నిమిత్తన్తి ఆకారం రుచ్చనవసేన భుఞ్జనాకారం. ఉగ్గణ్హాతీతి ఉపరూపరి గణ్హాతి ఉపధారేతి. ఇమస్స వా సూపేయ్యస్స అత్థాయ హత్థం అభిహరతి. అభిహారానన్తి అభిముఖేన హరితబ్బానం పణ్ణాకారానం, పూజాభిహారానం వా. నిమిత్తం ఉగ్గణ్హాతీతి ‘‘ఏవం మే చిత్తం సమాహితం అహోసీ’’తి నిమిత్తం గణ్హాతి సల్లక్ఖేతి.
సమాధిపరిపన్థానన్తి సమాధిస్స పరిపన్థభూతానం. ధమ్మానన్తి కామచ్ఛన్దాదినీవరణధమ్మానం. సువిసోధితత్తాతి సుట్ఠు విసోధితత్తా, విక్ఖమ్భనవసేనేవ సమ్మదేవ పహీనత్తాతి అత్థో. కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాదీహీతి ఆది-సద్దేన అసుభమనసికారనేక్ఖమ్మానిసంసపచ్చవేక్ఖణాదీని సఙ్గణ్హాతి. నేక్ఖమ్మగుణదస్సనేనాపి హి తస్స విబన్ధభూతే కామచ్ఛన్దే ఆదీనవో విసేసతో పాకటో హోతీతి. కాయదుట్ఠుల్లన్తి కాయదరథం సారద్ధకాయతం. తేన కాయచిత్తానం సారమ్భనిమిత్తస్స బ్యాపాదనీవరణస్స న విసోధనమాహ. ఆరమ్భధాతుమనసికారాదీతి ఆది-సద్దేన వీరియసమ్బోజ్ఝఙ్గనిమిత్తానం, ఆలోకసఞ్ఞాదీనఞ్చ సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సమథనిమిత్తమనసికారాదీతి ఆది-సద్దేన సమాధిసమ్బోజ్ఝఙ్గట్ఠానియానం ధమ్మానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అఞ్ఞేపి సమాధిపరిపన్థేతి విచికిచ్ఛాట్ఠానియే, మదమానాదికే చ సన్ధాయాహ. ఆసయన్తి వసనకసుసిరం. సుపరిసుద్ధన్తి ఆసఙ్కనీయత్తాభావేన సుట్ఠు పరిసుద్ధం. ఏత్థాహ – నను చాయం పగేవ కామాదీనవం పచ్చవేక్ఖిత్వా సమథపటిపదం పటిపన్నో ఉపచారక్ఖణేయేవ ఝానేన నీవరణాని విక్ఖమ్భితాని, అథ కస్మా పున కామాదీనవపచ్చవేక్ఖణాది గహితన్తి? సచ్చమేతం. తం పన పహానమత్తన్తి ఝానస్స చిరట్ఠితియా అతిసయపహానత్థం పున గహితం.
ఉద్ధచ్చ మిద్ధన్తి కుక్కుచ్చం, థినఞ్చ తదేకట్ఠతాయ గహితమేవాతి కత్వా వుత్తం. సుద్ధన్తగతోతి సుపరిసుద్ధపరియన్తం సబ్బసో విసోధితకోణపరియన్తం ఉయ్యానం గతో. తహిం రమేతి తస్మిం ఝానే రమేయ్య దివసభాగమ్పి ఝానసమఙ్గీ ఏవ భవేయ్య.
చిత్తభావనావేపుల్లత్థన్తి సమాధిభావనాయ విపులభావాయ. యథా హి భావనావసేన నిమిత్తస్స ఉప్పత్తి, ఏవమస్స భావనావసేనేవ వడ్ఢనమ్పి. తస్మా ఏకఙ్గులాదివసేన నిమిత్తం వడ్ఢేన్తస్స పునప్పునం బహులీకారేన ఝానం భావనాపి వుద్ధిం విరుళ్హిం వేపుల్లం ఆపజ్జతి. తేన వుత్తం ‘‘చిత్తభావనావేపుల్లత్థఞ్చ యథాలద్ధం పటిభాగనిమిత్తం వడ్ఢేతబ్బ’’న్తి. తస్సాతి పటిభాగనిమిత్తస్స.
నిమిత్తవడ్ఢననయవణ్ణనా
౭౭. తత్రాతి సామిఅత్థే భుమ్మవచనం, తస్సాతి అత్థో. అవడ్ఢేత్వాతి యథా కుమ్భకారో మత్తికాయ పత్తం కరోన్తో పఠమం అపరిచ్ఛిన్దిత్వావ పత్తం వడ్ఢేతి, ఏవం పత్తవడ్ఢనయోగేన పత్తవడ్ఢనయుత్తియా అవడ్ఢేత్వా పూవికస్స పూవవడ్ఢనం. భత్తస్స ఉపరి భత్తపక్ఖిపనం భత్తవడ్ఢనం. వత్థస్స తిన్తస్స అఞ్ఛనాది దుస్సవడ్ఢనం. పచ్చేకం యోగ-సద్దో యోజేతబ్బో. అపరిచ్ఛిన్దిత్వా న వడ్ఢేతబ్బం సపరిచ్ఛేదే ఏవ భావనాపవత్తితో. తథా హి వుత్తం ‘‘సాన్తకే నో అనన్తకే’’తి (విసుద్ధి. ౧.౫౫).
హంసపోతకాతి జవనహంసపోతకా. ఉక్కూలం ఉన్నతట్ఠానం. వికూలం నిన్నట్ఠానం. నదీసోతేన కతం విదుగ్గం నదీవిదుగ్గం. విసమాకారేన ఠితో పబ్బతపదేసో పబ్బతవిసమో.
థూలాని హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి పచ్చవేక్ఖణాబాహుల్లేన విభూతభావతో. దుబ్బలాని హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి పగుణబలవభావస్స అనాపాదికత్తా. ఉపరి ఉస్సుక్కనాయాతి భావనాయ ఉపరి ఆరోహనాయ, దుతియజ్ఝానాధిగమాయాతి అత్థో.
పబ్బతేయ్యాతి పబ్బతే బహులచారినీ. అఖేత్తఞ్ఞూతి అగోచరఞ్ఞూ. సమాధిపరిపన్థానం విసోధనానభిఞ్ఞాతాయ బాలో. ఝానస్స పగుణభావాపాదనవేయ్యత్తియస్స అభావేన అబ్యత్తో. ఉపరిఝానస్స పదట్ఠానభావానవబోధేన అఖేత్తఞ్ఞూ. సబ్బథాపి సమాపత్తికోసల్లాభావేన అకుసలో. సమాధినిమిత్తస్స వా అనాసేవనాయ బాలో. అభావనాయ అబ్యత్తో. అబహులీకారేన అఖేత్తఞ్ఞూ. సమ్మదేవ అనధిట్ఠానతో అకుసలోతి యోజేతబ్బం. ఉభతో భట్ఠోతి ఉభయతో ఝానతో భట్ఠో. సో హి అప్పగుణతాయ న సుప్పతిట్ఠితతాయ సఉస్సాహోపి వినాసతో, అసామత్థియతో చ ఝానద్వయతో పరిహీనో. చిణ్ణవసినాతి ఆసేవితవసినా.
పఞ్చవసీకథావణ్ణనా
౭౮. వసనం వసీతి ధాతునిద్దేసతాయ కిరియానిద్దేసోతి అధిప్పాయేనాహ ‘‘వసియో’’తి, యథారుచి పవత్తియోతి అత్థో. ఆవజ్జనాయ వసీ, ఆవజ్జనావసేన వా వసీ ఆవజ్జనవసీ. ఝానం ఆవజ్జితుం యత్థ యత్థ పదేసే ఇచ్ఛా యత్థిచ్ఛకం. యదా యదా, యస్మిం యస్మిం వా ఝానఙ్గే ఇచ్ఛా యదిచ్ఛకం. యావ యావ ఇచ్ఛా యావదిచ్ఛకం, ద-కారో పదసన్ధికరో. ‘‘యావా’’తి చ ఇదం బహూనం జవనవారానం నిరన్తరం వియ తథాపవత్తనం సన్ధాయ వుత్తం, న ఏకమేవ. సో హి పరిచ్ఛిన్నచిత్తక్ఖణోతి. ఆవజ్జనాయ దన్ధాయితత్తం నత్థీతి వుత్తనయేన యత్థ కత్థచి ఠానే యదా యదా యం కిఞ్చి ఝానఙ్గం ఆవజ్జేన్తస్స యథిచ్ఛితం కాలం ఆవజ్జనాయ ఆవజ్జనప్పవత్తియా దన్ధాయితత్తం విత్థాయితత్తం, చిరాయితత్తం వా నత్థి. ఏవం ఆవజ్జనవసీ సిద్ధా నామ హోతీతి అత్థో. సేసాతి వుట్ఠానఅధిట్ఠానపచ్చవేక్ఖణావసియో.
అఙ్గసముదాయభావతో ఝానస్స ఝానే ఆవజ్జనవసిం నిప్ఫాదేతుకామేన పటిపాటియా ఝానఙ్గాని ఆవజ్జేతబ్బానీతి ఆహ ‘‘పఠమం వితక్కం ఆవజ్జయతో’’తి. యదిపి ఆవజ్జనమేవేత్థ ఇచ్ఛితం ఆవజ్జనవసియా అధిప్పేతత్తా, ఆవజ్జనాయ పన ఉప్పన్నాయ జవనేహి భవితబ్బం. తాని చ ఖో ఆవజ్జనతప్పరతాయ చిత్తాభినీహారస్స యథావజ్జితఝానఙ్గారమ్మణాని కతిపయానేవ హోన్తి, న పరిపుణ్ణానీతి వుత్తం ‘‘వితక్కారమ్మణానేవ చత్తారి పఞ్చ వా జవనాని జవన్తీ’’తి. చత్తారి తిక్ఖిన్ద్రియస్స. పఞ్చ నాతితిక్ఖిన్ద్రియస్సాతి దట్ఠబ్బం. నిరన్తరన్తి విసభాగేహి నిరన్తరం. అయం పనాతి భవఙ్గద్వయన్తరితా చతుజవనచిత్తా యథావుత్తా ఆవజ్జనవసీ. అఞ్ఞేసం వా ధమ్మసేనాపతిఆదీనం. ఏవరూపే కాలేతి ఉట్ఠాయ సముట్ఠాయ లహుతరం ఆవజ్జనవసీనిబ్బత్తనకాలే. సా చ ఖో ఇత్తరా పరిత్తకాలా, న సత్థు యమకమహాపాటిహారియే వియ చిరతరప్పబన్ధవతీ. తథా హి తం సావకేహి అసాధారణం వుత్తం. అధిగమేన సమం ససమ్పయుత్తస్స ఝానస్స సమ్మా ఆపజ్జనం పటిపజ్జనం సమాపజ్జనం, ఝానసమఙ్గితా.
సీఘన్తి ఏత్థ సమాపజ్జితుకామతానన్తరం ద్వీసు భవఙ్గేసు ఉప్పన్నేసు భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా ఉప్పన్నావజ్జనానన్తరం సమాపజ్జనం సీఘం సమాపజ్జనసమత్థతా. అయఞ్చ మత్థకప్పత్తా సమాపజ్జనవసీ సత్థు ధమ్మదేసనాయం లబ్భతి. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సో ఖో అహం, అగ్గివేస్సన, తస్సా ఏవ కథాయ పరియోసానే తస్మింయేవ పురిమస్మిం సమాధినిమిత్తే అజ్ఝత్తమేవ చిత్తం సణ్ఠపేమి సన్నిసాదేమి ఏకోదిం కరోమి సమాదహామి యేనస్సుదం నిచ్చకప్పం విహరామీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౮౭). ఇతో సీఘతరా హి సమాపజ్జనవసీ నామ నత్థి. జుణ్హాయ రత్తియా నవోరోపితేహి కేసేహి కపోతకన్దరాయం విహరన్తస్స ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స యక్ఖేన మహన్తమ్పి పబ్బతకూటం పదాలేతుం సమత్థే పహారే సీసే దిన్నే సమాపజ్జనమ్పేత్థ నిదస్సేతబ్బం. తథా హి వక్ఖతి ‘‘తదా థేరో తస్స పహరణసమయే సమాపత్తిం అప్పేసీ’’తి (విసుద్ధి. ౨.౩౭౪). పాళియం పన ‘‘అఞ్ఞతరం సమాధిం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నో’’తి (ఉదా. ౩౪) వుత్తం. ఇమే పన థేరా ‘‘సమాపత్తితో వుట్ఠానసమకాలం తేన పహారో దిన్నో’’తి వదన్తి.
అచ్ఛరామత్తన్తి అఙ్గులిఫోటమత్తం ఖణం. ఠపేతున్తి సేతు వియ సీఘసోతాయ నదియా ఓఘం వేగేన పవత్తితుం అదత్వా యథావుత్తక్ఖణం ఝానం ఠపేతుం సమత్థతా. అభిభుయ్య ఠపనం, అధిట్ఠానం వియాతి వా అధిట్ఠానం. తత్థ వసీ అధిట్ఠానవసీ. తథేవ లహుం వుట్ఠాతున్తి అచ్ఛరామత్తం వా దసచ్ఛరామత్తం వా లహుం ఖణం ఝానసమఙ్గీ హుత్వా ఝానతో వుట్ఠాతుం సమత్థతా. భవఙ్గచిత్తుప్పత్తియేవ హేత్థ ఝానతో వుట్ఠానం నామ. ఏత్థ చ యథా ‘‘ఏత్తకమేవ ఖణం ఝానం ఠపేస్సామీ’’తి పుబ్బపరికమ్మవసేన అధిట్ఠానసమత్థతా అధిట్ఠానవసీ, ఏవం ‘‘ఏత్తకమేవ ఖణం ఝానసమఙ్గీ హుత్వా ఝానతో వుట్ఠహిస్సామీ’’తి పుబ్బపరికమ్మవసేన వుట్ఠానసమత్థతా వుట్ఠానవసీ వేదితబ్బా, యా సమాపత్తి ‘‘వుట్ఠానకుసలతా’’తి వుచ్చతి. తదుభయదస్సనత్థన్తి అధిట్ఠానవుట్ఠానవసీదస్సనత్థం.
తత్థాతి తస్మిం నిమ్మితపబ్బతే తస్స వివరే. కిఞ్చాపి ఏకంయేవ తం అభిఞ్ఞాచిత్తం యేన పబ్బతం నిమ్మినేయ్య, అభిఞ్ఞాపాదకస్స పన ఝానస్స లహుతరం ఠపనం, వుట్ఠానఞ్చ ఇధ నిదస్సితన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘ఏత్తకా ఇద్ధిమన్తా ఏకం ఉపట్ఠాకం గరుళతో రక్ఖితుం న సక్ఖింసూ’’తి గారయ్హా అస్సామ.
ఆవజ్జనానన్తరానీతి ఆవజ్జనవసీభావాయ యథాక్కమం వితక్కాదీనం ఝానఙ్గానం ఆవజ్జనాయ పరతో యాని జవనాని పవత్తాని, తాని తేసం పచ్చవేక్ఖణాని. యదగ్గేన ఆవజ్జనవసీసిద్ధి, తదగ్గేన పచ్చవేక్ఖణావసీసిద్ధి వేదితబ్బా.
దుతియజ్ఝానకథావణ్ణనా
౭౯. నీవరణప్పహానస్స తప్పఠమతాయ ఆసన్ననీవరణపచ్చత్థికా. థూలం నామ విపులమ్పి ఫేగ్గు వియ సుఖభఞ్జనీయన్తి ఆహ ‘‘ఓళారికత్తా అఙ్గదుబ్బలా’’తి. సన్తతో మనసి కరిత్వాతి పఠమజ్ఝానం వియ అనోళారికఙ్గత్తా, సన్తధమ్మసమఙ్గితాయ చ ‘‘సన్త’’న్తి మనసి కత్వా. యే హి ధమ్మా దుతియజ్ఝానే పీతిసుఖాదయో, కామం తే పఠమజ్ఝానేపి సన్తి, తేహి పన తే సన్తతరా చేవ పణీతతరా చ భవన్తీతి. నికన్తిన్తి నికామనం, అపేక్ఖన్తి అత్థో. పరియాదాయాతి ఖేపేత్వా. చత్తారి పఞ్చాతి వా-సద్దో లుత్తనిద్దిట్ఠో. దుతియజ్ఝానం ఏతస్స అత్థీతి దుతియజ్ఝానికం. వుత్తప్పకారానేవాతి పఠమజ్ఝానే వుత్తప్పకారానియేవ, పరికమ్మాదినామకానీతి అత్థో.
౮౦. వూపసమాతి వూపసమహేతు, వూపసమోతి చేత్థ పహానం అధిప్పేతం, తఞ్చ వితక్కవిచారానం. అతిక్కమో అత్థతో దుతియజ్ఝానక్ఖణే అనుప్పాదోతి ఆహ ‘‘సమతిక్కమా’’తిఆది. కతమేసం పనేత్థ వితక్కవిచారానం వూపసమో అధిప్పేతో, కిం పఠమజ్ఝానికానం, ఉదాహు దుతియజ్ఝానికానన్తి. కిఞ్చేత్థ యది పఠమజ్ఝానికానం, నత్థి తేసం వూపసమో. న హి కదాచి పఠమజ్ఝానం వితక్కవిచారరహితం అత్థి. అథ దుతియజ్ఝానికానం, ఏవమ్పి నత్థేవ వూపసమో, సబ్బేన సబ్బం తేసం తత్థ అభావతోతి? వుచ్చతే – యేహి వితక్కవిచారేహి పఠమజ్ఝానస్స ఓళారికతా, తేసం సమతిక్కమా దుతియస్స ఝానస్స సమధిగమో, న సభావతో అనోళారికానం ఫస్సాదీనం సమతిక్కమాతి అయమత్థో ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’’తి ఏతేన దీపితో. తస్మా ‘‘కిం పఠమజ్ఝానికానం వితక్కవిచారానం వూపసమో ఇధాధిప్పేతో, ఉదాహు దుతియజ్ఝానికాన’’న్తి ఏదిసీ చోదనా అనోకాసావ. యస్మా దిట్ఠాదీనవస్స తంతంఝానక్ఖణే అనుప్పత్తిధమ్మతాపాదనం వూపసమనం అధిప్పేతం. వితక్కాదయో ఏవ ఝానఙ్గభూతా తథా కరీయన్తి, న తంసమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో, తస్మా వితక్కాదీనంయేవ వూపసమాదివచనం ఞాయాగతం. యస్మా పన వితక్కాదీనం వియ తంసమ్పయుత్తధమ్మానమ్పి ఏతేన ‘‘ఏతం ఓళారిక’’న్తి ఆదీనవదస్సనం సుత్తే ఆగతం, తస్మా అవిసేసేన వితక్కాదీనం, తంసహగతానఞ్చ వూపసమాదికే వత్తబ్బే వితక్కాదీనంయేవ వూపసమో వుచ్చమానో అధికవచనం అఞ్ఞం అత్థం బోధేతీతి కత్వా కిఞ్చి విసేసం దీపేతీతి దస్సేతుం అట్ఠకథాయం ‘‘ఓళారికస్స పనా’’తిఆది గహితన్తి ఇధ ‘‘యేహి వితక్కవిచారేహీ’’తిఆది వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘పీతియా చ విరాగా’’తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. తస్మా వితక్కవిచారపీతిసుఖసమతిక్కమవచనాని ఓళారికోళారికఙ్గసమతిక్కమా దుతియాదిఅధిగమదీపకానీతి తేసం ఏకదేసభూతం వితక్కవిచారసమతిక్కమవచనం తందీపకం వుత్తం. విసుం విసుం ఠితేపి హి వితక్కవిచారసమతిక్కమవచనాదికే పహేయ్యఙ్గనిద్దేసతాసామఞ్ఞేన చిత్తేన సమూహతో గహితే వితక్కవిచారవూపసమవచనస్స తదేకదేసతా దట్ఠబ్బా. అయఞ్చ అత్థో అవయవేన సముదాయోపలక్ఖణనయేన వుత్తో. అథ వా వితక్కవిచారవూపసమవచనేనేవ తంసమతిక్కమా దుతియాధిగమదీపకేన పీతివిరాగాదివచనానం పీతిఆదిసమతిక్కమా తతియాదిఅధిగమదీపకతా దీపితా హోతీతి తస్స తందీపకతా వుత్తా.
నియకజ్ఝత్తమధిప్పేతం న అజ్ఝత్తజ్ఝత్తాది. తత్థ కారణమాహ ‘‘విభఙ్గే పనా’’తిఆది. నీలవణ్ణయోగతో నీలవత్థం వియాతి నీలయోగతో వత్థం నీలం వియాతి అధిప్పాయో. యేన సమ్పసాదనేన యోగా ఝానం సమ్పసాదనం. తస్మిం దస్సితే ‘‘సమ్పసాదనం ఝాన’’న్తి సమానాధికరణనిద్దేసేనేవ తంయోగా ఝానే తంసద్దప్పవత్తి దస్సితాతి అవిరోధో యుత్తో. ఏకోదిభావే కథన్తి ఏకోదిమ్హి దస్సితే ఏకోదిభావం ఝానన్తి సమానాధికరణనిద్దేసేనేవ ఝానస్స ఏకోదివడ్ఢనతా వుత్తా హోతీతి చే? ‘‘ఏకోదిభావ’’న్తి పదం ఉద్ధరిత్వా ఏకోదిస్స నిద్దేసో న కాతబ్బో సియాతి ఏకోదిభావసద్దో ఏవ సమాధిమ్హి పవత్తో సమ్పసాదనసద్దో వియ ఝానే పవత్తతీతి యుత్తం. ఇమస్మిఞ్చ అత్థవికప్పేతి ‘‘చేతసో సమ్పసాదయతీ’’తి ఏతస్మిం పక్ఖే ‘‘చేతసో’’తి చ ఉపయోగత్థే సామివచనం. పురిమస్మిన్తి ‘‘సమ్పసాదనయోగతో ఝానం సమ్పసాదన’’న్తి వుత్తపక్ఖే. చేతసోతి సమ్బన్ధే సామివచనం.
సేట్ఠోపి లోకే ‘‘ఏకో’’తి వుచ్చతి ‘‘యావ పరే ఏకాహం తే కరోమీ’’తిఆదీసు. ఏకో అదుతియో ‘‘ఏకాకీభి ఖుద్దకేహి జిత’’న్తిఆదీసు అసహాయత్థోపి ఏక-సద్దో దిట్ఠోతి ఆహ ‘‘ఏకో అసహాయో హుత్వా’’తి. సద్ధాదయోపి కామం సమ్పయుత్తధమ్మానం సాధారణతో, అసాధారణతో చ పచ్చయా హోన్తియేవ, సమాధి పన ఝానక్ఖణే సమ్పయుత్తధమ్మానం అవిక్ఖేపలక్ఖణే ఇన్దట్ఠకరణేన సాతిసయం పచ్చయో హోతీతి దస్సేన్తో ‘‘సమ్పయుత్తధమ్మే…పే… అధివచన’’న్తి ఆహ.
‘‘సమ్పసాదనం, చేతసో ఏకోదిభావ’’న్తి విసేసనద్వయం ఝానస్స అతిసయవచనిచ్ఛావసేన గహితం. స్వాయమతిసయో యథా ఇమస్మిం ఝానే లబ్భతి, న తథా పఠమజ్ఝానేతి ఇమం విసేసం దస్సేతుం ‘‘నను చా’’తిఆది వుత్తం. ఆరమ్మణే ఆహననపరియాహననవసేన, అనుమజ్జనఅనుయోజనవసేన చ పవత్తమానా ధమ్మా సతిపి నీవరణప్పహానేన కిలేసకాలుస్సియాపగమే సమ్పయుత్తానం కఞ్చి ఖోభం కరోన్తా వియ తేహి చ తే న సన్నిసిన్నా హోన్తీతి వుత్తం ‘‘వితక్కవిచారక్ఖోభేన న సుప్పసన్న’’న్తి. ఖుద్దికా ఊమియో వీచియో. మహతియో తరఙ్గా. సతిపి ఇన్ద్రియసమత్తే, వీరియసమతాయ చ తేనేవ ఖోభేన, సమ్పసాదాభావేన చ సమాధిపి న సుట్ఠు పాకటో బహలే వియ జలే మచ్ఛో. యథావుత్తక్ఖోభో ఏవ పలిబోధో. ఏవం వుత్తేనాతి యస్సా సద్ధాయ వసేన సమ్పసాదనం, యస్సా చ చిత్తేకగ్గతాయ వసేన ఏకోదిభావన్తి చ ఝానం వుత్తం. తాసం ఏవ ‘‘సద్దహనా’’తిఆదినా పవత్తిఆకారస్స విసేసవిభావనావసేన వుత్తేన. తేన విభఙ్గపాఠేన. ‘‘సమ్పసాదనయోగతో, సమ్పసాదనతో వా సమ్పసాదనం, ఏకోదిం భావేతీతి ఏకోదిభావన్తి ఝానం వుత్త’’న్తి ఏవం పవత్తా అయం అత్థవణ్ణనా న విరుజ్ఝతి. యథా పన అవిరోధో, సో వుత్తో ఏవ.
౮౧. సన్తాతి సమం నిరోధం గతా. సమితాతి భావనాయ సమం గమితా నిరోధితా. వూపసన్తాతి తతో ఏవ సుట్ఠు ఉపసన్తా. అత్థఙ్గతాతి అత్థం వినాసం గతా. అబ్భత్థఙ్గతాతి ఉపసగ్గేన పదం వడ్ఢేత్వా వుత్తం. అప్పితాతి వినాసం గమితా. సోసితాతి పవత్తిసఙ్ఖాతస్స సన్తానస్స అభావేన సోసం సుక్ఖభావం ఇతా. బ్యన్తికతాతి విగతన్తకతా.
అయమత్థోతి భావనాయ పహీనత్తా వితక్కవిచారానం అభావో. చోదకేన వుత్తమత్థం సమ్పటిచ్ఛిత్వా పరిహరితుం ‘‘ఏవమేతం సిద్ధోవాయమత్థో’’తి వత్వా ‘‘న పనేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏతన్తి ‘‘వితక్కవిచారానం వూపసమా’’తి ఏతం వచనం. తదత్థదీపకన్తి తస్స వితక్కవిచారాభావమత్తసఙ్ఖాతస్స అత్థస్స దీపకం. అయఞ్హేత్థ అత్థో – దుతియజ్ఝానాదిఅధిగమూపాయదీపకేన అజ్ఝత్తసమ్పసాదనతాయ, చేతసో ఏకోదిభావతాయ చ హేతుదీపకేన, అవితక్కఅవిచారభావహేతుదీపకేన చ వితక్కవిచారవూపసమవచనేనేవ వితక్కవిచారాభావో దీపితోతి కిం పున అవితక్కఅవిచారవచనేన కతేనాతి? న, అదీపితత్తా. న హి వితక్కవిచారవూపసమవచనేన వితక్కవిచారానం అప్పవత్తి వుత్తా హోతి. వితక్కవిచారేసు హి తణ్హాప్పహానం ఏతేసం వూపసమనం, యే చ సఙ్ఖారేసు తణ్హాప్పహానం కరోన్తి, తేసు మగ్గేసు, పహీనతణ్హేసు చ ఫలేసు సఙ్ఖారపవత్తి హోతి ఏవ, ఏవమేవిధాపి విక్ఖమ్భితవితక్కవిచారతణ్హస్స దుతియజ్ఝానస్స వితక్కవిచారసమ్పయోగో పురిమేన న నివారితో సియాతి తంనివారణత్థం, ఆవజ్జితుకామతాదిఅతిక్కమోవ తేసం వూపసమోతి దస్సనత్థఞ్చ ‘‘అవితక్కం అవిచార’’న్తి వుత్తం. పఠమమ్పీతి పఠమం ఝానమ్పి.
‘‘దుతియం ఉప్పన్నన్తిపి దుతియ’’న్తి వత్తుం వట్టతియేవ. న తథా ఇమస్స వితక్కవిచారాతి యథా పఠమజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణే నీవరణాని పహీయన్తి, తథా ఇమస్స దుతియజ్ఝానస్స ఉపచారక్ఖణే వితక్కవిచారా న పహీయన్తి అసంకిలిట్ఠసభావత్తా, ఉపచారభావనాయ చ తే పహాతుం అసమత్థభావతో. యదిపి తాయ తేసు తణ్హా పహీయతి, న పన సవిసేసం. సవిసేసఞ్హి తత్థ తణ్హాప్పహానం అప్పనాయ ఏవ హోతి. తేన వుత్తం ‘‘అప్పనాక్ఖణేయేవా’’తిఆది. పహానఙ్గతాపి అతిసయప్పహానవసేనేవ వేదితబ్బా యథా నీవరణానం పఠమజ్ఝానస్స. తస్మాతి యస్మా తివఙ్గమేవేతం ఝానం, తస్మా. తన్తి విభఙ్గే వచనం. రథస్స పణ్డుకమ్బలం వియ సమ్పసాదో ఝానస్స పరిక్ఖారో, న ఝానఙ్గన్తి ఆహ ‘‘సపరిక్ఖారం ఝానం దస్సేతు’’న్తి.
తతియజ్ఝానకథావణ్ణనా
౮౨. ఉప్పిలావితన్తి కామఞ్చాయం పరిగ్గహేసు అపరిచ్చత్తపేమస్స అనాదీనవదస్సినో తణ్హాసహగతాయ పీతియా పవత్తిఆకారో, ఇధ పన దుతియజ్ఝానపీతి అధిప్పేతా. తథాపి సబ్బసో పీతియం అవిరత్తం, సాపి అనుబన్ధేయ్యాతి వుత్తం. ఉప్పిలావితం వియాతి వా ఉప్పిలావితం. ఆదీనవం హి తత్థ పాకటతరం కత్వా దస్సేతుం ఏవం వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం.
౮౩. విరజ్జనం విరాగో. తం పన విరజ్జనం నిబ్బిన్దనముఖేన హీళనం వా తప్పటిబద్ధరాగప్పహానం వాతి తదుభయం దస్సేతుం ‘‘వుత్తప్పకారాయ పీతియా జిగుచ్ఛనం వా సమతిక్కమో వా’’తి ఆహ. వుత్తప్పకారాయాతి ‘‘యదేవ తత్థ పీతీ’’తిఆదినా వుత్తప్పకారాయ. సమ్పిణ్డనం సముచ్చయో.
మగ్గోతి ఉపాయో. తదధిగమాయాతి తతియమగ్గాధిగమాయ.
౮౪. ఉపపత్తితోతి సమవాహితభావేన పతిరూపతో. ఝానుపేక్ఖాపి సమవాహితమేవ అన్తోనీతం కత్వా పవత్తతీతి ఆహ ‘‘సమం పస్సతీ’’తి. విసదాయాతి పరిబ్యత్తాయ సంకిలేసవిగమేన. విపులాయాతి మహతియా సాతిసయం మహగ్గతభావప్పత్తియా. థామగతాయాతి పీతివిగమేన థిరభావప్పత్తాయ.
పరిసుద్ధపకతి ఖీణాసవపకతి నిక్కిలేసతా. సత్తేసు కమ్మస్సకతాదస్సనహేతుకో సమభావదస్సనాకారో మజ్ఝత్తాకారో బ్రహ్మవిహారుపేక్ఖా.
సహజాతధమ్మానన్తి నిద్ధారణే సామివచనం. సమప్పవత్తియా భావనాయ వీథిపటిపన్నాయ అలీనానుద్ధతా నిరస్సాదతాయ పగ్గహనిగ్గహసమ్పహంసనేసు బ్యాపారాభావతో సమ్పయుత్తధమ్మేసు మజ్ఝత్తాకారభూతా బోజ్ఝఙ్గుపేక్ఖా.