౫. సేసకసిణనిద్దేసవణ్ణనా

ఆపోకసిణకథావణ్ణనా

౯౧. యథావిత్థారితస్స అత్థస్స అతిదేసోపి విత్థారట్ఠానేయేవ తిట్ఠతీతి ఆహ ‘‘విత్థారకథా హోతీ’’తి. ఆపోకసిణన్తి ఆపోకసిణజ్ఝానం, ఆపోకసిణకమ్మట్ఠానం వా. సబ్బం విత్థారేతబ్బన్తి పథవీకసిణకమ్మట్ఠానే వుత్తనయేన విత్థారేతబ్బం. ఏత్తకమ్పీతి ‘‘కతే వా అకతే వాతి సబ్బం విత్థారేతబ్బ’’న్తి ఏత్తకమ్పి అవత్వా. సాముద్దికేన లోణుదకేన భరితో జలాసయో లోణీ. నీలాదివణ్ణసఙ్కరపరిహరణత్థం ‘‘సుద్ధవత్థేన గహిత’’న్తి వుత్తం. అఞ్ఞన్తి భూమిం సమ్పత్తం. తథారూపన్తి యాదిసం ఆకాసజం ఉదకం, తాదిసం. తేనాహ ‘‘విప్పసన్నం అనావిల’’న్తి, యం పన ఉదకన్తి సమ్బన్ధో. ‘‘న వణ్ణో పచ్చవేక్ఖితబ్బో’’తిఆదీసు యం వత్తబ్బం, తం పథవీకసిణకథాయం వుత్తమేవ. లక్ఖణం పన ఇధ పగ్ఘరణలక్ఖణం వేదితబ్బం.

వుత్తనయేనేవాతి పథవీకసిణభావనాయం వుత్తనయేనేవ. తరఙ్గుట్ఠానాది, ఫేణమిస్సతాది చ ఇధ కసిణదోసో. సోతి యోగావచరో. తస్సాతి పటిభాగనిమిత్తస్స.

తేజోకసిణకథావణ్ణనా

౯౨. సినిద్ధాని సినేహవన్తాని. సారదారూని న ఫేగ్గుదారూని. జాలాయ చిరట్ఠితత్థం సినిద్ధసారదారుగ్గహణం. ఘటికం ఘటికం కత్వాతి ఖన్ధసో కరిత్వా. ఆలిమ్పేత్వాతి జాలేత్వా. ఘనజాలాయాతి అవిరళవసేన పవత్తఅగ్గిజాలాయం.

పతనసదిసన్తి పతమానసదిసం. అకతే గణ్హన్తస్సాతి వుత్తనయేన యథా కసిణమణ్డలం పఞ్ఞాయతి, ఏవం అనభిసఙ్ఖతే కేవలే తేజస్మిం నిమిత్తం గణ్హన్తస్స.

వాయోకసిణకథావణ్ణనా

౯౩. వుత్తఞ్హేతన్తి ఏత్థ హి-సద్దో హేతుఅత్థో, యస్మాతి అత్థో. తస్స ‘‘తస్మా’’తి ఇమినా సమ్బన్ధో. ఉచ్ఛగ్గన్తి ఉచ్ఛుఖేత్తే యథాఠితానం అగ్గం. ఏరితన్తి వాతేన చలితం. సమేరితన్తి సబ్బసో చలితం. తస్మాతి యస్మా ‘‘వాయోకసిణం…పే… ఉపలక్ఖేతీ’’తి ఏవం వుత్తం అట్ఠకథాయం, తస్మా. సమసీసట్ఠితన్తి ఉపరి పత్తానం వసేన సమసీసం హుత్వా ఠితం. వేళుం వా రుక్ఖం వాతి ఏత్థాపి ‘‘సమసీసం ఠితం ఘనపత్తవేళుం వా ఘనపత్తరుక్ఖం వా’’తి ఆనేత్వా యోజేతబ్బం. ఏకఙ్గులాదిప్పమాణేసు కేసేసు రస్సభావతో, దీఘతరేసు ఓలమ్బనతో, విరళేసు అనుప్పవేసతో వాతప్పహారో న పఞ్ఞాయతీతి చతురఙ్గులప్పమాణగ్గహణం, ఘనగ్గహణఞ్చ కతం. ఏతస్మిం ఠానే పహరతీతి సతిం ఠపేత్వాతి ఉచ్ఛగ్గాదీనం పచలనాకారగ్గహణముఖేన తేసం పహారకే వాతసఙ్ఘాతే సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. తత్థ సతిం ఠపేత్వాతి తస్మిం కాయపదేసస్స సఙ్ఘట్టనవసేన పవత్తే వాయుపిణ్డే సఙ్ఘట్టనాకారగ్గహణముఖేన సతిం ఉపట్ఠపేత్వా. ‘‘ఉసుమవట్టిసదిస’’న్తి ఏతేన పురిమకసిణస్స వియ ఇమస్సాపి నిమిత్తస్స సంవిగ్గహతం దస్సేతి. ‘‘నిచ్చల’’న్తి ఇమినా నిచ్చలభావోయేవ ఉగ్గహనిమిత్తతో ఇమస్స విసేసోతి పటిభాగనిమిత్తస్సాపి ఉసుమవట్టిసదిసతావ విభావితా హోతి.

నీలకసిణకథావణ్ణనా

౯౪. అఞ్జనరాజివట్టాది వణ్ణధాతుయా వా. తథారూపం మాలాగచ్ఛన్తి అవిరళవికసితనీలవణ్ణపుప్ఫసఞ్ఛన్నం పుప్ఫగచ్ఛం. ఇతరేనాతి అకతాధికారేన. గిరికణ్ణికగ్గహనేన నీలం గిరికణ్ణికమాహ. కరణ్డపటలం సముగ్గపిధానం. పత్తేహియేవాతి నీలుప్పలాదీనం కేసరవణ్టాని అపనేత్వా కేవలేహి పత్తేహియేవ. పూరేతబ్బన్తి నీలవణ్ణం వత్థం గహేత్వా భణ్డికం వియ బన్ధిత్వా యథా నీలమణ్డలం హుత్వా పఞ్ఞాయతి, తథా చఙ్కోటకం వా కరణ్డపటలం వా పూరేతబ్బం. ముఖవట్టియం వా అస్సాతి అస్స చఙ్కోటకస్స, కరణ్డపటలస్స వా ముఖవట్టియం బన్ధితబ్బం. మణితాలవణ్టం ఇన్దనీలమణిమయం తాలవణ్టం.

పీతకసిణకథావణ్ణనా

౯౫. పీతకసిణే మాలాగచ్ఛన్తి ఇక్కటాదిమాలాగచ్ఛం. హరితాలం, మనోసిలా వా ధాతు. పత్తఙ్గపుప్ఫేహీతి పత్తఙ్గనామికా పీతవణ్ణపుప్ఫా ఏకా గచ్ఛజాతి, తస్స పుప్ఫేహి. ఆసనపూజన్తి చేతియఙ్గణే కతం ఆసనపూజం. కణికారపుప్ఫాదినాతి ఆది-సద్దేన ఆకులికిఙ్కిరాతపుప్ఫాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

లోహితకసిణకథావణ్ణనా

౯౬. లోహితమణి లోహితఙ్గమణిఆది. లోహితధాతు గేరుకజాతిహిఙ్గులికాది.

ఓదాతకసిణకథావణ్ణనా

౯౭. ఓదాతకసిణే మాలాగచ్ఛన్తి నన్దియావత్తాదిమాలాగచ్ఛం. ధాతు కక్కటిముత్తసేతికాది.

ఆలోకకసిణకథావణ్ణనా

౯౮. తథా అసక్కోన్తేనాతి యథా సూరియాలోకాదివసేన ఓభాసనిమిత్తుప్పాదనం వుత్తం, తస్స ఓభాసమణ్డలస్స న చిరట్ఠితితాయ తథా నిమిత్తుప్పాదనం కాతుం అసక్కోన్తేన. ఘటముఖేన నిగ్గచ్ఛనకఓభాసస్స మహన్తభావతో ‘‘ఘటముఖం పిదహిత్వా’’తి వుత్తం. భిత్తిముఖన్తి భిత్తిఅభిముఖం. ఉట్ఠితమణ్డలసదిసన్తి భిత్తిఆదీసు ఉట్ఠితపాకతికఆలోకమణ్డలసదిసం. ఘనవిప్పసన్నం ఆలోకపుఞ్జసదిసన్తి భగవతో బ్యామప్పభా వియ బహలో, విప్పసన్నో చ హుత్వా పుఞ్జభూతో ఆలోకో అత్థి చే, తంసదిసోతి అత్థో.

పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణకథావణ్ణనా

౯౯. ఛిద్దసదిసమేవ హోతీతి యేహి భిత్తిపరియన్తాదీహి పరిచ్ఛిన్నం, తం ఛిద్దం, తంసదిసం, తేనవాకారేన ఉగ్గహనిమిత్తం ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. ‘‘వడ్ఢియమానమ్పి న వడ్ఢతీ’’తి ఉగ్గహనిమిత్తస్స అవడ్ఢనీయతం దస్సేతుం వుత్తం. సబ్బమ్పి హి ఉగ్గహనిమిత్తం వడ్ఢియమానం న వడ్ఢతియేవ. సతిపి చ వడ్ఢేతుకామతాయం వడ్ఢనా న సమ్భవతి భావనాయ పరిదుబ్బలత్తా. భావనావసేన హి నిమిత్తవడ్ఢనా. పటిభాగనిమిత్తం పన తస్మిం ఉప్పన్నే భావనా థిరాతి కత్వా ‘‘వడ్ఢియమానం వడ్ఢతీ’’తి వుత్తం.

కిఞ్చాపి పాళియం ‘‘పథవీకసిణాదీని రూపఝానారమ్మణాని అట్ఠేవ కసిణాని సరూపతో ఆగతాని, ఓదాతకసిణే పన ఆలోకకసిణం, ఆకాసకసిణే చ పరిచ్ఛిన్నాకాసకసిణం అన్తోగధం కత్వా దేసనా కతా’’తి అధిప్పాయేనాహ ‘‘ఇతి కసిణాని దసబలో, దస యాని అవోచా’’తి. పకిణ్ణకకథాపి విఞ్ఞేయ్యాతి పుబ్బే వియ అసాధారణం తస్మిం తస్మిం కసిణే పటినియతమేవ అత్థం అగ్గహేత్వా అసాధారణతో, సాధారణతో చ తత్థ తత్థ పకిణ్ణకం విసటం అత్థం గహేత్వా పవత్తా పకిణ్ణకకథాపి విజానితబ్బా.

పకిణ్ణకకథావణ్ణనా

౧౦౦. ఆదిభావోతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన యస్స కస్సచి పథవీపక్ఖియస్స వత్థునో నిమ్మానాదిం సఙ్గణ్హాతి. ఠాననిసజ్జాదికప్పనం వాతి ఏత్థాపి ‘‘ఆకాసే వా ఉదకే వా’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. పరిత్తఅప్పమాణనయేనాతి నీలాదివణ్ణం అనామసిత్వా పరిత్తఅప్పమాణనయేనేవ. ఏవమాదీనీతి ఆది-సద్దేన సరీరతో ఉదకధారానిమ్మానాదిం సఙ్గణ్హాతి.

యదేవ సో ఇచ్ఛతి తస్స డహనసమత్థతాతి బహూసు కప్పాసపిచుసారదారుఆదీసు ఏకజ్ఝం రాసిభూతేసు ఠితేసు యం యదేవ ఇచ్ఛతి, తస్స తస్సేవ డహనసమత్థతా. ఇధ ఆది-సద్దేన అన్ధకారవిధమనాదిం సఙ్గణ్హాతి.

వాయుగతియా గమనం వాయుగతిగమనం, అతిసీఘగమనం. ఇధ ఆది-సద్దేన యదిచ్ఛితదేసన్తరం పాపుణనాదిం సఙ్గణ్హాతి.

సువణ్ణన్తి అధిముచ్చనా సువణ్ణభావాధిట్ఠానం సేయ్యథాపి ఆయస్మా పిలిన్దవచ్ఛో (పారా. ౬౧౯-౬౨౦) తిణణ్డుపగపాసాదాదీనం. వుత్తనయేనాతి సువణ్ణదుబ్బణ్ణనయేన.

వణ్ణకసిణేసు తత్థ తత్థ ఆది-సద్దేన నీలోభాసనిమ్మానాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. పథవీపబ్బతాదీతి ఆది-సద్దేన సముద్దాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

సబ్బానేవ దసపి కసిణాని. ఇమం పభేదం లభన్తీతి ఇమం వడ్ఢనాదివిసేసం పాపుణన్తి. ఏకోతి ఏకచ్చో. సఞ్జానాతీతి భావనాపఞ్ఞాయ సఞ్జానాతి. ఆది-సద్దేన ‘‘ఆపోకసిణ’’న్తిఆదిపాళిం సఙ్గణ్హాతి.

ఉపరిగగనతలాభిముఖం ‘‘పథవీకసిణమేకో సఞ్జానాతీ’’తి పాళిపదాని ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. తఞ్చ ఖో వడ్ఢనవసేన. తేనాహ ‘‘ఏకచ్చో హి ఉద్ధమేవ కసిణం వడ్ఢేతీ’’తి. హేట్ఠాభూమితలాభిముఖన్తిఆదీసుపి ఏసేవ నయో. పుబ్బే వడ్ఢనకాలే పయోజనం అనపేక్ఖిత్వా వడ్ఢేన్తానం వసేన వుత్తత్తా ఇదాని ‘‘తేన తేన వా కారణేన ఏవం పసారేతీ’’తి ఆహ, కసిణం వడ్ఢేతీతి అత్థో. యథా కిన్తి ఆహ ‘‘ఆలోకమివ దిబ్బచక్ఖునా రూపదస్సనకామో’’తి. ఉద్ధఞ్చే రూపం దట్ఠుకామో ఉద్ధం ఆలోకం పసారేతి, అధో చే రూపం దట్ఠుకామో అధో ఆలోకం పసారేతి, సమన్తతో చే రూపం దట్ఠుకామో సమన్తతో ఆలోకం పసారేతి, ఏవమయం కసిణన్తి అత్థో.

ఏకస్సాతి పథవీకసిణాదీసు ఏకేకస్స. అఞ్ఞభావానుపగమనత్థన్తి అఞ్ఞకసిణభావానుపగమనదీపనత్థం, న అఞ్ఞం పథవీఆది. న హి ఉదకేన ఠితట్ఠానే ససమ్భారపథవీ అత్థి. అఞ్ఞో కసిణసమ్భేదోతి ఆపోకసిణాదినా సఙ్కరో. సబ్బత్థాతి సబ్బేసు ఆపోకసిణాదీసు సేసకసిణేసు. ఏకదేసే అట్ఠత్వా అనవసేసేన ఫరణప్పమాణస్స అగ్గహణతో ఫరణం అప్పమాణం. తేనేవ హి నేసం కసిణసమఞ్ఞా. తథా చాహ ‘‘తఞ్హీ’’తిఆది. తత్థ చేతసా ఫరన్తోతి భావనాచిత్తేన ఆలమ్బనం కరోన్తో. భావనాచిత్తఞ్హి కసిణం పరిత్తం వా విపులం వా ఏకక్ఖణే సకలమేవ మనసి కరోతి, న ఏకదేసన్తి.

౧౦౧. ఆనన్తరియకమ్మసమఙ్గినోతి పఞ్చసు ఆనన్తరియకమ్మేసు యేన కేనచి సమన్నాగతా. నియతమిచ్ఛాదిట్ఠికాతి అహేతుకదిట్ఠి అకిరియదిట్ఠి నత్థికదిట్ఠీతి తీసు మిచ్ఛాదిట్ఠీసు యాయ కాయచి నియతాయ మిచ్ఛాదిట్ఠియా సమన్నాగతా. ఉభతోబ్యఞ్జనకపణ్డకాతి ఉభతోబ్యఞ్జనకా, పణ్డకా చ. కామఞ్చేతే అహేతుకపటిసన్ధికత్తా విపాకావరణేన సమన్నాగతా హోన్తి, తథాపి తిబ్బకిలేసత్తా కిలేసావరణేన సమన్నాగతా వుత్తా. అహేతుకద్విహేతుకపటిసన్ధికాతి అహేతుకపటిసన్ధికా, ద్విహేతుకపటిసన్ధికా చ. దుహేతుకపటిసన్ధికానమ్పి హి అరియమగ్గపటివేధో, ఝానపటిలాభో చ నత్థి, తస్మా తేపి విపాకావరణేన సమన్నాగతా ఏవ.

అపచ్చనీకపటిపదాయన్తి మగ్గస్స అనులోమపటిపదాయం సచ్చానులోమికాయం విపస్సనాయం. అచ్ఛన్దికాతి ‘‘కత్తుకమ్యతాఛన్దరహితా’’తి సమ్మోహవినోదనియం వుత్తం, తమ్పి నిబ్బానాధిగమత్థమేవ కత్తుకమ్యతాఛన్దం సన్ధాయ వుత్తన్తి దట్ఠబ్బం. ఉత్తరకురుకాపి మనుస్సా మారాదయో వియ అచ్ఛన్దికట్ఠానం పవిట్ఠా నిబ్బుతిఛన్దరహితత్తా. దుప్పఞ్ఞాతి భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిహీనా. ‘‘భవఙ్గపఞ్ఞాయ పరిపుణ్ణాయపి యస్స భవఙ్గం లోకుత్తరస్స పాదకం న హోతి, సోపి దుప్పఞ్ఞోయేవా’’తి సమ్మోహవినోదనియం వుత్తం. యస్మిం హి భవఙ్గే వత్తమానే తంసన్తతియం లోకుత్తరం నిబ్బత్తతి, తం తస్స పాదకం నామ హోతి.

కుసలేసు ధమ్మేసూతి అనవజ్జధమ్మేసు, సుఖవిపాకధమ్మేసు వా. ఓక్కమితున్తి అధిగన్తుం. కసిణేయేవాతి కసిణకమ్మట్ఠానేయేవ. ఏతేసన్తి కమ్మావరణసమన్నాగతాదీనం. తస్మాతి యస్మా ఏతే విపాకన్తరాయాదయో ఏవం అత్థజానికరా, అనత్థహేతుభూతా చ, తస్మా. తిణ్ణమేవ చేత్థ అన్తరాయానం గహణం ఇతరస్స సప్పటికారత్తా, కమ్మన్తరాయపక్ఖికత్తా వాతి దట్ఠబ్బం. సప్పురిసూపనిస్సయాదీహీతి ఆది-సద్దేన తజ్జం యోనిసోమనసికారాదిం సఙ్గణ్హాతి. సద్ధన్తి కమ్మఫలసద్ధం, రతనత్తయసద్ధఞ్చ. ఛన్దన్తి భావనానుయోగే తిబ్బకత్తుకమ్యతాసఙ్ఖాతం కుసలచ్ఛన్దం. పఞ్ఞన్తి పారిహారియపఞ్ఞం. వడ్ఢేత్వాతి యథా భావనా ఇజ్ఝతి, తథా పరిబ్రూహేత్వా. యం పనేత్థ అత్థతో న విభత్తం, తం సువిఞ్ఞేయ్యత్తా, హేట్ఠా వుత్తనయత్తా చ న విభత్తం.

సేసకసిణనిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.

ఇతి పఞ్చమపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.