౬. అసుభకమ్మట్ఠాననిద్దేసవణ్ణనా
ఉద్ధుమాతకాదిపదత్థవణ్ణనా
౧౦౨. ‘‘అవిఞ్ఞాణకాసుభేసూ’’తి ఇదం ఉద్ధుమాతకాదీనం సభావదస్సనవసేన వుత్తం. తస్మా భూతకథనమత్తం దట్ఠబ్బం, న సవిఞ్ఞాణకఅసుభస్స అకమ్మట్ఠానభావతో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘న కేవలం మతసరీర’’న్తిఆది (విసుద్ధి. ౧.౧౨౨). ఉద్ధం జీవితపరియాదానాతి జీవితక్ఖయతో ఉపరి మరణతో పరం. సముగ్గతేనాతి ఉట్ఠితేన. ఉద్ధుమాతత్తాతి ఉద్ధం ఉద్ధం ధుమాతత్తా సూనత్తా. ఉద్ధుమాతమేవ ఉద్ధుమాతకన్తి క-కారేన పదవడ్ఢనమాహ అనత్థన్తరతో యథా ‘‘పీతకం లోహితక’’న్తి. పటిక్కూలత్తాతి జిగుచ్ఛనీయత్తా. కుచ్ఛితం ఉద్ధుమాతం ఉద్ధుమాతకన్తి కుచ్ఛనత్థే వా అయం క-కారోతి దస్సేతుం వుత్తం యథా ‘‘పాపకో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీ’’తి (మహావ. ౨౮౫; పరి. ౩౨౫; దీ. ని. ౨.౧౪౯; అ. ని. ౫.౨౧౩). తథారూపస్సాతి ‘‘భస్తా వియ వాయునా’’తిఆదినా యథారూపం వుత్తం, తథారూపస్స.
సేతరత్తేహి పరిభిన్నం విమిస్సితం నీలం వినీలం, పురిమవణ్ణవిపరిణామభూతం వా నీలం వినీలం.
పరిభిన్నట్ఠానేసు కాకకఙ్కాదీహి. విస్సన్దమానపుబ్బన్తి విస్సవన్తపుబ్బం, తహం తహం పగ్ఘరన్తపుబ్బన్తి అత్థో.
అపధారితన్తి వివటం ఉగ్ఘాటితం. ఖిత్తన్తి ఛడ్డితం, సోణసిఙ్గాలాదీహి విసుం కత్వా ఖాదనేన సరీరసఙ్ఘాతతో లుఞ్చిత్వా తహం తహం ఛడ్డితం. వివిధం ఖిత్తన్తి విక్ఖిత్తం.
పురిమనయేనాతి ‘‘వివిధం ఖిత్త’’న్తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన. సత్థేన హనిత్వాతి వేరీహి ఖగ్గకరవాలాదినా సత్థేన పహరిత్వా. వుత్తనయేనాతి ‘‘అఞ్ఞేన హత్థ’’న్తిఆదినా పుబ్బే వుత్తనయేన.
అబ్భన్తరతో నిక్ఖమన్తేహి కిమీహి పగ్ఘరన్తకిమికులం పుళవకన్తి ఆహ ‘‘కిమిపరిపుణ్ణస్సా’’తి.
ఉద్ధుమాతకాదీని ఆమకసుసానాదీసు ఛడ్డితాసుభాని. నిస్సాయాతి పటిచ్చ తానిపి ఆరబ్భ. నిమిత్తానన్తి ఉగ్గహపటిభాగనిమిత్తానం. ఏతానేవ ఉద్ధుమాతకాదీనేవ నామాని.
ఉద్ధుమాతకకమ్మట్ఠానవణ్ణనా
౧౦౩. భావేతుకామేనాతి ఉప్పాదేతుకామేన. తేనాతి ఆచరియేన. అస్సాతి యోగినో. అసుభనిమిత్తత్థాయాతి అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గణ్హనత్థాయ, అసుభే వా ఉగ్గహనిమిత్తస్స అత్థాయ. గమనవిధానన్తి గమనవిధి. యేన విధినా గన్తబ్బం, సో విధి. ఉగ్గహనిమిత్తస్స ఉప్పన్నకాలతో పట్ఠాయ పథవీకసిణే వుత్తం పటిపజ్జనవిధిం సన్ధాయాహ ‘‘అప్పనావిధానపరియోసాన’’న్తి.
౧౦౪. తావదేవాతి సుతక్ఖణేయేవ. అతిత్థేన పుణ్ణనదీఆదిం పక్ఖన్దన్తేన వియ అనుపవిసన్తేన వియ. కేదారకోటియాతి కేదారమరియాదాయ. విసభాగరూపన్తి ఖేత్తరక్ఖికాదివిసభాగవత్థురూపం. సరీరన్తి ఉద్ధుమాతకకళేవరం. అధునామతన్తి అచిరమతం ఉద్ధుమాతకభావం అప్పత్తం. తక్కయతీతి సమ్భావేతి భారియం కత్వా న మఞ్ఞతి.
౧౦౫. రూపసద్దాదీతి ఏత్థ అమనుస్సానం రూపేహి, సీహబ్యగ్ఘాదీనం సద్దాదీహి, అమనుస్సానమ్పి వా రూపసద్దాదీహి. తథా సీహబ్యగ్ఘాదీనన్తి యథారహం యోజేతబ్బం. అనిట్ఠారమ్మణాభిభూతస్సాతి భేరవాదిభావేన అనిట్ఠేహి ఆరమ్మణేహి అభిభూతస్స అజ్ఝోత్థటస్స. న పటిసణ్ఠాతీతి విదాహవసేన ఆసయే న తిట్ఠతి, ఉచ్ఛడ్డేతబ్బం హోతీతి అత్థో. అఞ్ఞోతి అమనుస్సాదీనం వసేన వా అఞ్ఞథా వా వుత్తప్పకారతో అఞ్ఞో ఆబాధో హోతి. సోతి సఙ్ఘత్థేరో, అభిఞ్ఞాతభిక్ఖు వా. యస్సానేన ఆరోచితం, సో. కతకమ్మాతి కతథేయ్యకమ్మా. అకతకమ్మాతి థేయ్యకమ్మం కాతుకామా. కతకమ్మా పన ఇధాధిప్పేతా. తస్మా తేతి కతకమ్మా చోరా. సహ ఓడ్ఢేనాతి సహోడ్ఢం, థేనేత్వా గహియమానభణ్డేన సద్ధిన్తి అత్థో. యజమానోతి యఞ్ఞం యజన్తో యఞ్ఞసామికో. ‘‘అద్ధా ఇమాయ పటిపత్తియా జరామరణతో ముచ్చిస్సామీ’’తి పీతిసోమనస్సం ఉప్పాదేత్వా.
ఏవం గమనవిధానం ఏకదేసేన వత్వా ఇదాని అట్ఠకథాసు ఆగతనయేన తం దస్సేతుం ‘‘అట్ఠకథాసు వుత్తేన విధినా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఉగ్గణ్హన్తోతి ఉగ్గణ్హనహేతు. ఏకోతి అయం ఏక-సద్దో అసహాయత్థో, న అఞ్ఞాదిఅత్థోతి ‘‘అదుతియో’’తి వుత్తం. యథా వణ్ణాదితో వవత్థానం ఏకంసతో సముదితమేవ ఇచ్ఛితబ్బం సబ్బత్థకభావతో, న తథా సన్ధిఆదితోతి దస్సనత్థం ‘‘వణ్ణతోపీ’’తిఆదినా ఛసు ఠానేసు సమ్పిణ్డనత్థో పి-సద్దో గహితో. పున ఏకో అదుతియోతిఆది గహితనిమిత్తస్స యోగినో నివత్తిత్వా వసనట్ఠానగమనం సన్ధాయ వుత్తం. తబ్భాగియఞ్ఞేవాతి తప్పక్ఖియంయేవ అసుభనిమిత్తమనసికారసహితమేవ. ఆసనం పఞ్ఞపేతీతి నిసజ్జం కప్పేతి. యం పన ‘‘అసుభనిమిత్తదిసాభిముఖే భూమిప్పదేసే’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౧౩) వక్ఖతి, తమ్పి ఇమమేవత్థం సన్ధాయ వుత్తం. న హి కేవలేన దిసాభిముఖభావేన కిఞ్చి ఇజ్ఝతి.
సమన్తా నిమిత్తుపలక్ఖణాతి ఉద్ధుమాతకస్స సమన్తా పాసాణాదినిమిత్తసల్లక్ఖణా. అసమ్మోహత్థాతి ఉగ్గహనిమిత్తే ఉపట్ఠితే ఉప్పజ్జనకసమ్మోహవిగమత్థా. ఏకాదసవిధేనాతి వణ్ణాదివసేన ఏకాదసవిధేన. ఉపనిబన్ధనత్థోతి అసుభారమ్మణే చిత్తం ఉపనేత్వా నిబన్ధనత్థో. వీథిసమ్పటిపాదనత్థాతి కమ్మట్ఠానవీథియా సమ్మదేవ పటిపాదనత్థా. పుఞ్ఞకిరియవత్థు అధిగతం హోతీతి సమ్బన్ధో.
౧౦౬. తస్మాతి యస్మా అసుభనిమిత్తస్స ఉగ్గణ్హనం అరియమగ్గపదట్ఠానస్స పఠమజ్ఝానస్స అధిగముపాయో, యస్మా వా ‘‘అసుభనిమిత్తం ఉగ్గణ్హన్తో ఏకో అదుతియో గచ్ఛతీ’’తి వుత్తం, తస్మా. చిత్తసఞ్ఞత్తత్థాయాతి సరీరసభావసల్లక్ఖణేన, సంవేగజననేన చ అత్తనో చిత్తస్స సఞ్ఞత్తిఅత్థం సఞ్ఞాపనత్థం. ‘‘చిత్తసఞ్ఞతత్థాయా’’తి వా పాఠో, కిలేసవసేన అసంయతస్స చిత్తస్స సంయమనత్థం దమనత్థం, న కమ్మట్ఠానత్థన్తి అత్థో. కమ్మట్ఠానసీసేనాతి కమ్మట్ఠానేన సీసభూతేన, తం ఉత్తమఙ్గం పధానం కారణం కత్వా. మూలకమ్మట్ఠానన్తి పకతియా అత్తనా కాలేన కాలం పరిహరియమానం బుద్ధానుస్సతిఆదిసబ్బత్థకకమ్మట్ఠానం. ‘‘కమ్మట్ఠానసీసేన గచ్ఛామీ’’తి తం అవిస్సజ్జేత్వా. తేనాహ ‘‘తం మనసికరోన్తేనేవా’’తి. సూపట్ఠితభావసమ్పాదనేనాతి మూలకమ్మట్ఠానే సుట్ఠు ఉపట్ఠితభావస్స సమ్పాదనేన. ఏవం హి సతి అసమ్ముట్ఠా నామ హోతి. బహిద్ధా పుథుత్తారమ్మణే అప్పవత్తిత్వా కమ్మట్ఠానేయేవ పవత్తమానం మానసం అబహిగతం నామ. తథాభూతేన చానేన రూపిన్ద్రియాని అప్పవత్తకిచ్చాని కతాని హోన్తీతి ఆహ ‘‘మనచ్ఛట్ఠానం…పే… గన్తబ్బ’’న్తి.
ద్వారం సల్లక్ఖేతబ్బన్తి విహారే పురత్థిమాదీసు దిసాసు అసుకదిసాయ ఇదం ద్వారం, తతో ఏవ తాయ దిసాయ సల్లక్ఖితేన అసుకద్వారేన నిక్ఖన్తోమ్హీతి ద్వారం ఉపధారేతబ్బం. తతోతి ద్వారసల్లక్ఖణతో పచ్ఛా. యేన మగ్గేన గచ్ఛతి సయం. నిమిత్తట్ఠానన్తి అసుభనిమిత్తస్స గణ్హనట్ఠానం. ఆహారం ఛడ్డాపేయ్యాతి వమనం కారాపేయ్య. కణ్టకట్ఠానన్తి కణ్టకవన్తం ఠానం.
౧౦౭. దిసా వవత్థపేతబ్బాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం వివరితుం ‘‘ఏకస్మిం హీ’’తిఆది వుత్తం. ఖాయతీతి ఉపట్ఠాతి. కమ్మనియన్తి భావనాయ కమ్మక్ఖమం. ఉబ్బాళ్హస్సాతి బాధితస్స. విధావతీతి నానారమ్మణే విసరతి. ఉక్కమ్మాతి ఉజుకం అనువాతతో అపక్కమ్మ. మతకళేవరం పుథుజ్జనస్స యేభుయ్యేన భయతో ఉపట్ఠాతీతి ఆహ ‘‘అచ్చాసన్నే భయముప్పజ్జతీ’’తి. అనుపాదన్తి పాదసమీపం. యత్థ ఠితస్స సుఖేన ఓలోకేతుం సక్కా, తం ఓలోకేన్తస్స ఫాసుకట్ఠానం.
౧౦౮. సమన్తాతి సమన్తతో. పున సమన్తాతి సామన్తా సమీపే. కచ్ఛకోతి కాళకచ్ఛకో, ‘‘పిలక్ఖో’’తిపి వదన్తి. కపీతనోతి పిప్పలిరుక్ఖో. సిన్దీతి ఖుద్దకఖజ్జురీ. కరమన్దాదయో పాకటా ఏవ. సామాతి సామలతా. కాళవల్లీతి కాళవణ్ణా అపత్తికా ఏకా లతాజాతి. పూతిలతాతి జీవనవల్లి, యా ‘‘గలోచీ’’తి వుచ్చతి.
౧౦౯. తం నిమిత్తకరణాది ఇధేవ యథావుత్తే పాసాణాదినిమిత్తకరణే ఏవ అన్తోగధం పరియాపన్నం. సనిమిత్తం కరోతీతి సహ నిమిత్తం కరోతి, అసుభం పాసాణాదినిమిత్తేన సహ కరోతి వవత్థపేతి. అథ వా అసుభనిమిత్తం, పాసాణాదినిమిత్తఞ్చ సహ ఏకజ్ఝం కరోన్తో వవత్థపేన్తో ‘‘సనిమిత్తం కరోతీ’’తి వుత్తో. సమానకాలతాదీపకేన హి సహ-సద్దేన అయం సమాసో యథా ‘‘సచక్కం దేహీ’’తి. తయిదం నిమిత్తకరణం అపరాపరం సల్లక్ఖణేన హోతి, న ఏకవారమేవాతి ఆహ ‘‘పునప్పునం వవత్థపేన్తో హి సనిమిత్తం కరోతీ’’తి. ద్వేతి పాసాణాసుభనిమిత్తాని. సమాసేత్వా సఙ్గహేత్వా ఏకజ్ఝం కత్వా. సారమ్మణన్తి అసుభారమ్మణేన సద్ధిం పాసాణాదిం సమానారమ్మణం కరోతి, సహ వా ఆరమ్మణం కరోతి, ఏకారమ్మణం వియ ఉభయం ఆరమ్మణం కరోతి, ఏకజ్ఝం వియ చ అపరాపరం సల్లక్ఖేన్తో పాసాణాదిం, అసుభనిమిత్తఞ్చాతి ద్వయం ఆరమ్మణం కరోతీతి అత్థో.
అత్తనియోతి సకో. వణితన్తి సూనం. సభావేన సరసేనాతి ఉద్ధుమాతకభావసఙ్ఖాతేన అత్తనో లక్ఖణేన, పరేసం జిగుచ్ఛుప్పాదనసఙ్ఖాతేన అత్తనో కిచ్చేన చ, సభావో ఏవ వా తథా నిప్ఫజ్జనతో ‘‘రసో’’తి వుత్తో.
౧౧౦. ఛబ్బిధేన నిమిత్తం గహేతబ్బన్తి వణ్ణాదినా ఛప్పకారేన తావ ఉద్ధుమాతకఅసుభనిమిత్తం గహేతబ్బం. కేచి ‘‘కళేవరస్స దీఘరస్సాదిప్పమాణేన సద్ధిం సత్తవిధేనా’’తి వదన్తి, తం అట్ఠకథాయం నత్థి. లిఙ్గతోతి ఏత్థ లిఙ్గం నామ వయో లిఙ్గం, న థనమస్సుఆది ఇత్థిపురిసలిఙ్గన్తి దస్సేన్తేన ‘‘ఇత్థిలిఙ్గం వా’’తిఆది వుత్తం. ఠితస్స సత్తస్స ఇదం సరీరన్తి సమ్బన్ధో. ఉద్ధుమాతకసణ్ఠానవసేనేవ, న పాకతికసణ్ఠానవసేన. ఏతేన యది తత్థ కోచి అనుద్ధుమాతకభావప్పత్తో పదేసో సియా, సో న గహేతబ్బోతి దస్సేతి. ఓళారికావయవవసేన ఇదం సణ్ఠానవవత్థానం, న సుఖుమావయవవసేనాతి సీససణ్ఠానాదికం నవవిధమేవ సణ్ఠానం గహితం.
ఇమిస్సా దిసాయాతి ఇమిస్సా పురత్థిమాయ, దక్ఖిణపచ్ఛిమఉత్తరాయ దిసాయ, అనుదిసాయ వా ఠితోతి యోజనా. ఇమస్మిం నామ ఓకాసే హత్థాతి ఇమస్మిం నామ భూమిప్పదేసే ఇమస్స కళేవరస్స హత్థా ఠితాతి వవత్థపేతబ్బన్తి యోజనా.
అధో పాదతలేనాతిఆది నాభియా హేట్ఠా అధో, తతో ఉద్ధం ఉపరీతి ఇమస్స వవత్థానస్స వసేన వుత్తం. హత్థపరిచ్ఛేదో హేట్ఠా అఙ్గులిఅగ్గేన ఉపరి అంసకూటసన్ధినా తిరియం తచపరియన్తేన గహేతబ్బో. ఏస నయో పాదపరిచ్ఛేదాదీసుపి. యత్తకం వా పన ఠానం గణ్హతీతి సచే సబ్బం సరీరం పరిచ్ఛిన్దిత్వా గహేతుం న సక్కోతి, పదేసో తస్స ఉద్ధుమాతో, సో యత్తకం సరీరప్పదేసం ఉద్ధుమాతకవసేన ఞాణేన పరిగ్గణ్హాతి, తత్తకమేవ యథాపరిగ్గహితమేవ. ఇదం ఈదిసన్తి ఇదం హత్థాదికం ఈదిసం ఏవమాకారం. ఉద్ధుమాతకన్తి యథాసభావతో పరిచ్ఛిన్దితబ్బం. విసభాగే సరీరే ఆరమ్మణన్తి కమ్మట్ఠానం పటిక్కూలాకారో న ఉపట్ఠాతి న ఖాయతి, సుభతో ఉపట్ఠహేయ్య. తేనాహ ‘‘విప్ఫన్దనస్సేవ పచ్చయో హోతీ’’తి, కిలేసపరిప్ఫన్దనస్సేవ నిమిత్తం హోతీతి అత్థో. ఉగ్ఘాటితాపీతి ఉద్ధుమాతభావప్పత్తాపి, సబ్బసో కుథితసరీరాపీతి వా అత్థో. స్వాయమత్థో పఠమపారాజికే (పారా. ౬౭ ఆదయో) వినీతవత్థూహి దీపేతబ్బో.
౧౧౧. ఆసేవితకమ్మట్ఠానోతి అసుభకమ్మట్ఠానే కతపరిచయో. సోసానికఙ్గాదీనం వసేన పరిహతధుతఙ్గో. చతుధాతువవత్థానవసేన పరిమద్దితమహాభూతో. సలక్ఖణతో ఞాణేన పరిగ్గహితసఙ్ఖారో. పచ్చయపరిగ్గహవసేన వవత్థాపితనామరూపో. సలక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనాయ ఉక్కంసనేన సుఞ్ఞతానుపస్సనాబలేన ఉగ్ఘాటితసత్తసఞ్ఞో. విపస్సనాయ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిసమ్పాపనేన కతసమణధమ్మో. తతో ఏవ సబ్బసో కుసలవాసనాయ, కుసలభావనాయ చ పూరణేన వాసితవాసనో భావితభావనో. వివట్టూపనిస్సయకుసలబీజేన సబీజో. ఞాణస్స పరిపక్కభావేన ఞాణుత్తరో. యథావుత్తాయ పటిపత్తియా కిలేసానం తనుకరణేన అప్పకిలేసో. ఓలోకితోలోకితట్ఠానేయేవాతి ఉద్ధుమాతకాదిఅసుభస్స యత్థ యత్థ ఓలోకితోలోకితట్ఠానే ఏవ, తాదిసస్స కాలవిసేసో, అసుభస్స పదేసవిసేసో వా అపేక్ఖితబ్బో నత్థీతి అత్థో. నో చే ఏవం ఉపట్ఠాతీతి ఏవం యథావుత్తపురిసవిసేసస్స వియ పటిభాగనిమిత్తం నో చే ఉపట్ఠాతి. ఏవం ఛబ్బిధేనాతి ఏవం వుత్తాకారేన వణ్ణాదివసేన ఛబ్బిధేన. పునపీతి పి-సద్దో సమ్పిణ్డనత్థో. తేన నిమిత్తగ్గహణవిధిం సమ్పిణ్డేతి, న పఞ్చవిధతం. ఛబ్బిధేన హి పుబ్బే నిమిత్తగ్గహణం విహితం.
౧౧౨. అసీతిసతసన్ధితోతి సబ్బేపి సన్ధయో తదాపి అత్థేవాతి దస్సనత్థం వత్వా ఉద్ధుమాతభావేన యేభుయ్యేన న పఞ్ఞాయన్తి. యే పన పఞ్ఞాయన్తి, తే వవత్థపేతబ్బాతి దస్సేతుం ‘‘ఉద్ధుమాతకే పనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తయో దక్ఖిణహత్థసన్ధీతి అంసకప్పరమణిబన్ధానం వసేన తయో దక్ఖిణహత్థసన్ధయో. తథా వామహత్థసన్ధయో. కటిజణ్ణుగోప్ఫకానం వసేన తయో దక్ఖిణపాదసన్ధయో. తథా వామపాదసన్ధయో. ఏకో కటిసన్ధీతి కటియా సద్ధిం పిట్ఠికణ్టకసన్ధిం సన్ధాయ వదతి. హత్థన్తరన్తి దక్ఖిణహత్థదక్ఖిణపస్సానం, వామహత్థవామపస్సానఞ్చ అన్తరం వివరం. పాదన్తరన్తి ఉభిన్నం పాదానం వేమజ్ఝం. ఉదరన్తరన్తి నాభిట్ఠానసఞ్ఞితం కుచ్ఛివేమజ్ఝం, ఉదరస్స వా అబ్భన్తరం. కణ్ణన్తరన్తి కణ్ణఛిద్దం. ఇతి-సద్దో ఆదిఅత్థో, తేన నాసచ్ఛిద్దాదీనమ్పి సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. అక్ఖీనం, ముఖస్స చ వసేనాపి వివరం లబ్భతేవాతి దస్సేతుం ‘‘అక్ఖీనమ్పీ’’తిఆది వుత్తం. సమన్తతోతి ఏవం సన్ధిఆదితో ఉద్ధుమాతకం వవత్థపేన్తస్స చే నిమిత్తం ఉపతిట్ఠతి, ఇచ్చేతం కుసలం. నో చే, సమన్తతో వవత్థపేతబ్బన్తి వవత్థాపనవిధిం దస్సేతుం ‘‘సకలసరీరే’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఞాణం చారేత్వాతి సబ్బత్థకమేవ సరీరం ఆవజ్జేత్వా తత్థ పటిక్కూలాకారసహితం ఉద్ధుమాతకభావం ఆరబ్భ నిరన్తరం భావనాఞాణం పవత్తేత్వా. యం ఠానన్తి ఏవం పన ఞాణం చారేన్తస్స తస్మిం సరీరే యో పదేసో విభూతో హుత్వా ఉద్ధుమాతకాకారేన విభూతభావేన ఉపట్ఠాతి. ఉదరపరియోసానం ఉపరిమసరీరం.
వినిచ్ఛయకథావణ్ణనా
౧౧౩. వినిచ్ఛయకథాతి వినిచ్ఛయసహితా అత్థవణ్ణనా. యథావుత్తనిమిత్తగ్గాహవసేనాతి వణ్ణాదితో, సన్ధిఆదితో చ వుత్తప్పకారఉద్ధుమాతకనిమిత్తగ్గహణవసేన. సుట్ఠు నిమిత్తం గణ్హితబ్బన్తి యథా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉపట్ఠహతి, ఏవం సమ్మదేవ అసుభనిమిత్తం గహేతబ్బం. ఇదాని తమేవ నిమిత్తస్స సుట్ఠు గహణాకారం ఉపదిసన్తో ‘‘సతిం సూపట్ఠితం కత్వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ ఏవం పునప్పునం కరోన్తేనాతి యథా ‘‘ఇమాయ పటిపదాయ జరామరణతో ముచ్చిస్సామీ’’తి సఞ్జాతాదరేన సతిసమ్పజఞ్ఞఞ్చ సుట్ఠు ఉపట్ఠపేత్వా ఉద్ధుమాతకఅసుభం పఠమం ఆవజ్జితం, ఏవం పునప్పునం తత్థ ఆవజ్జనం కరోన్తేన. సాధుకం ఉపధారేతబ్బఞ్చేవ వవత్థపేతబ్బఞ్చాతి సక్కచ్చం సతియా సల్లక్ఖేతబ్బఞ్చేవ పఞ్ఞాయ నిచ్ఛేతబ్బఞ్చ. సతి హి ‘‘ధారణా’’తి నిద్దిట్ఠా, ధారణఞ్చేత్థ సల్లక్ఖణం. పఞ్ఞా ‘‘పవిచయో’’తి (ధ. స. ౧౬) నిద్దిట్ఠా, పవిచయో చేత్థ నిచ్ఛయోతి. అథ వా ఉపధారేతబ్బన్తి సతిపుబ్బఙ్గమాయ పఞ్ఞాయ ఉపలక్ఖేతబ్బం. న హి కదాచి సతిరహితా పఞ్ఞా అత్థి. వవత్థపేతబ్బన్తి పఞ్ఞాపుబ్బఙ్గమాయ సతియా నిచ్ఛినితబ్బం. పఞ్ఞాసహితా ఏవ హి సతి ఇధాధిప్పేతా, న తబ్బిరహితా. అద్ధక్ఖిఅపఙ్గాదివసేనాపి ఓలోకనం అత్థీతి ‘‘ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకేత్వా’’తి వుత్తం. తేన పరిబ్యత్తమేవ ఓలోకనం దస్సేతి. ఏవం పునప్పునం కరోన్తస్సాతి వుత్తప్పకారేన చక్ఖుం ఉమ్మీలేత్వా ఓలోకనం, నిమ్మీలేత్వా ఆవజ్జనఞ్చ అపరాపరం అనేకవారం కరోన్తస్స. ఉగ్గహనిమిత్తన్తి ఉద్ధుమాతకే ఉగ్గణ్హననిమిత్తం. సుగ్గహితన్తి సుట్ఠు గహితం. యథా న వినస్సతి న పముట్ఠం హోతి, ఏవం గహితం. ఏకసదిసన్తి సమానసదిసం. సమానత్థో హి అయం ఏక-సద్దో, యథా ‘‘అరియవినయేతి వా, సప్పురిసవినయేతి వా, ఏసేసే ఏకే ఏకట్ఠే సమే సమభాగే తజ్జాతే తఞ్ఞే వా’’తి.
ఆగమనకాలేతి విహారతో సుసానం ఉద్దిస్స ఆగమనకాలే. వుత్తనయేనేవాతి అతిదేసవసేన దీపితమ్పి అత్థం ‘‘ఏకకేనా’’తిఆదినా సరూపతో దస్సేతి. తత్థ తదేవ కమ్మట్ఠానన్తి ఉద్ధుమాతకకమ్మట్ఠానం. మూలకమ్మట్ఠానన్తి ఏకే, తదయుత్తం. ఉపట్ఠితనిమిత్తం హి కమ్మట్ఠానం విస్సజ్జేత్వా కమ్మట్ఠానన్తరమనసికారో రఞ్ఞో రజ్జం ఛడ్డేత్వా విదేసగమనం వియాతి. ఆగతేనాతి అత్తనో వసనట్ఠానం ఆగతేన.
౧౧౪. అవేలాయన్తి సఞ్ఝావేలాదిఅయుత్తవేలాయం. బీభచ్ఛన్తి విరూపం. భేరవారమ్మణన్తి వేతాళసదిసం భయానకం విసయం. విక్ఖిత్తచిత్తోతి భీరుకపురిసో వియ పిసాచాదిం దిస్వా చిత్తవిక్ఖేపం పత్తో. ఉమ్మత్తకో వియాతి యక్ఖుమ్మత్తకో వియ ఏకచ్చో హోతి. ఝానవిబ్భన్తకోతి ఝానతో విచ్చుతకో సీలవిబ్భన్తకమన్తవిబ్భన్తకా వియ. సన్థమ్భేత్వాతి ఉప్పన్నపరిత్తాసవూపసమనేన విగతకమ్పతాయ నిచ్చలో హుత్వా. సతిం సూపట్ఠితన్తిఆది సన్థమ్భనస్స ఉపాయదస్సనం. మతసరీరం ఉట్ఠహిత్వా అనుబన్ధనకం నామ నత్థి అసతి తాదిసే మన్తప్పయోగే. సోపి ఉద్ధుమాతకాదిభావమప్పత్తే అవినట్ఠరూపే ఏవ ఇజ్ఝతి, తథా దేవతాధిగ్గహో, న ఏవరూపేతి అధిప్పాయో. సఞ్ఞజోతి భావనాపరికప్పసఞ్ఞాయ జాతో. తతో ఏవ సఞ్ఞాసమ్భవో సఞ్ఞామత్తసముట్ఠానో. తాసం వినోదేత్వాతి నిమిత్తుపట్ఠాననిమిత్తం ఉప్పన్నచిత్తసన్తాసం వుత్తప్పకారేన వినోదేత్వా వూపసమేత్వా. ‘‘ఇదాని తవ పరిస్సమో సప్ఫలో జాతో’’తి హాసం పీతిం పమోదనం ఉప్పాదేత్వా. చిత్తం సఞ్చరాపేతబ్బన్తి భావనాచిత్తం పవత్తేతబ్బం మనసికాతబ్బం.
నిమిత్తగ్గాహన్తి నిమిత్తస్స ఉగ్గణ్హనం, ఉగ్గహనిమిత్తం. సమ్పాదేన్తోతి సాధేన్తో నిప్ఫాదేన్తో. కమ్మట్ఠానం ఉపనిబన్ధతీతి భావనం యథావుత్తే నిమిత్తే ఉపనేన్తో నిబన్ధతి. యోగకమ్మం హి యోగినో సుఖవిసేసానం కారణభావతో ‘‘కమ్మట్ఠాన’’న్తి అధిప్పేతం, యోగకమ్మస్స వా పవత్తిట్ఠానతాయ యథాఉపట్ఠితనిమిత్తం కమ్మట్ఠానం, తం భావనాచిత్తే ఉపనిబన్ధతి. తం పనస్స ఉపనిబన్ధనం సన్ధాయ చిత్తం సఞ్చరాపేతబ్బం. ఏవం ‘‘విసేసమధిగచ్ఛతీ’’తి వుత్తన్తి దస్సేన్తో ‘‘తస్స హీ’’తిఆదిమాహ. తత్థ తస్సాతి యోగినో, తస్స వా ఉద్ధుమాతకాసుభస్స. మానసం చారేన్తస్సాతి భావనాచిత్తం అపరాపరం పవత్తేన్తస్స, ఉగ్గహనిమిత్తం పునప్పునం మనసి కరోన్తస్సాతి అత్థో.
౧౧౫. ‘‘వీథిసమ్పటిపాదనత్థా’’తి పదస్స ‘‘కమ్మట్ఠానవీథియా సమ్పటిపాదనత్థా’’తి అత్థం వత్వా తం పన కమ్మట్ఠానవీథిం, తస్సా చ సమ్పటిపాదనవిధిం విత్థారతో దస్సేతుం ‘‘సచే హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కతిమీతి పక్ఖస్స కతమీ, కిం దుతియా, తతియాదీసు వా అఞ్ఞతరాతి అత్థో. తుణ్హీభూతేన గన్తుం న వట్టతి పుచ్ఛన్తానం చిత్తస్స అఞ్ఞథత్తపరిహరణత్థం. అప్పసన్నానఞ్హి పసాదాయ, పసన్నానఞ్చ భియ్యోభావాయ సాసనసమ్పటిపత్తి. నస్సతీతి న దిస్సతి, న ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. ‘‘ఆగన్తుకపటిసన్థారో కాతబ్బో’’తి ఇమినా ఆగన్తుకవత్తం ఏకదేసేన దస్సితన్తి ‘‘అవసేసానిపీ’’తి వత్వా ఆగన్తుకవత్తం పరిపుణ్ణం గహేతుం పున ఆగన్తుకగ్గహణం కతం. గమికవత్తాదీనీతి ఆది-సద్దేన ఆవాసికఅనుమోదనపిణ్డచారికఅనుమోదనపిణ్డచారికఆరఞ్ఞికసేనాసనవచ్చకుటివత్తాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. వత్తక్ఖన్ధకే (చూళవ. ౩౫౬) హి ఆగతాని మహావత్తాని ఇధ ‘‘ఖన్ధకవత్తానీ’’తి వుత్తాని. తజ్జనీయకమ్మకతాదికాలే పన పారివాసికాదికాలే చ చరితబ్బాని ఇమస్స భిక్ఖునో అసమ్భవతో ఇధ నాధిప్పేతాని. నిమిత్తం వా అన్తరధాయతీతి సుసానే ఠితం అసుభనిమిత్తం ఉద్ధుమాతకభావాపగమేన అన్తరధాయతి. తేనాహ ‘‘ఉద్ధుమాతక’’న్తిఆది. తస్మాతి తేన కారణేన, ఇమస్స కమ్మట్ఠానస్స దుల్లభత్తాతి అత్థో. నిసీదిత్వా పచ్చవేక్ఖితబ్బోతి సమ్బన్ధో.
నిమిత్తం గహేతుం గమనే వియ నిమిత్తం గహేత్వా నివత్తనేపి యథాసల్లక్ఖితదిసాదిపచ్చవేక్ఖణం యావ నిమిత్తవినాసా పవత్తితకిరియాయ అవిచ్ఛేదేన ఉపధారణత్థం. సతి హి తస్స నిరన్తరూపధారణే విహారం పవిసిత్వా నిసిన్నకాలే కమ్మట్ఠానస్స ఉపట్ఠితాకారో సమథనిమిత్తస్స గహణే చిత్తస్స సమాహితాకారో వియ పాకటో హుత్వా ఉపతిట్ఠేయ్యాతి. తేనాహ ‘‘తస్సేవం…పే… వీథిం పటిపజ్జతీ’’తి. పురిమాకారేన నిమిత్తస్స పాకటభావేన ఉపట్ఠితత్తా పురిమాకారేనేవ కమ్మట్ఠానమనసికారో భావనావీథిం పటిపజ్జతి.
౧౧౬. ఉద్ధుమాతకం నామ అతివియ అసుచిదుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలం బీభచ్ఛం భయానకఞ్చ, ఏవరూపే ఆరమ్మణే భావనమనుయుఞ్జన్తస్స ఏవం ఆబద్ధపరికమ్మస్స థిరీభూతస్సేవ యోగినో అధిప్పాయో సమిజ్ఝతీతి దస్సేతుం ‘‘ఆనిసంసదస్సావీ’’తిఆది వుత్తం. ఏవన్తి ఏవమేవ వుత్తప్పకారేనేవ ఆనిసంసదస్సావినా. తం రక్ఖేయ్యాతి ‘‘అద్ధా ఇమినా సుఖం జీవిస్సామీ’’తి అత్తనో జీవితం వియ తం మణిరతనం రక్ఖేయ్య. చతుధాతుకమ్మట్ఠానికోతిఆది నేసం కమ్మట్ఠానానం సులభతాదస్సనం. తత్థ చతుధాతుకమ్మట్ఠానికోతి చతుధాతుకమ్మట్ఠానం వా తత్థ వా నియుత్తో, చతుధాతుకమ్మట్ఠానం వా పరిహరన్తో. ఇతరానీతి వుత్తావసిట్ఠాని అనుస్సతిబ్రహ్మవిహారాదీని. తం నిమిత్తన్తి తం యథాలద్ధం ఉగ్గహనిమిత్తం. ‘‘రక్ఖితబ్బ’’న్తి వత్వా రక్ఖణవిధిం పున దస్సేతుం ‘‘రత్తిట్ఠానే’’తిఆది వుత్తం.
౧౧౭. నానా కరీయతి ఏతేనాతి నానాకరణం, భేదో. బీభచ్ఛం భేరవదస్సనం హుత్వా ఉపట్ఠాతి మనసికారస్స అనుళారతాయ, అనుపసన్తతాయ చ ఆరమ్మణస్స. తబ్బిపరియాయతో ‘‘పటిభాగనిమిత్తం థూలఙ్గపచ్చఙ్గపురిసో వియ ఉపట్ఠాతీ’’తి ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. బహిద్ధాతి గోచరజ్ఝత్తతో బహిద్ధా. కామానం అమనసికారాతి అసుభభావనానుభావేన కామసఞ్ఞాయ దూరసముస్సారితత్తా కామగుణే ఆరబ్భ మనసికారస్సేవ అభావా. అమనసికారాతి వా మనసికారపటిపక్ఖహేతు. యాయ హి కామసఞ్ఞాయ వసేన సత్తా కామే మనసి కరోన్తి, తస్సా పటిపక్ఖభూతా అసుభసఞ్ఞా కామానం అమనసికారో, తన్నిమిత్తన్తి అత్థో. తేనాహ ‘‘విక్ఖమ్భనవసేన కామచ్ఛన్దో పహీయతీ’’తి. పటిభాగనిమిత్తారమ్మణాయ హి అసుభసఞ్ఞాయ సద్ధిం బలప్పత్తో సమాధి ఉప్పజ్జమానోవ కామచ్ఛన్దం విక్ఖమ్భేతి, అనురోధమూలకో ఆఘాతో మూలకారణే విక్ఖమ్భితే విక్ఖమ్భితోయేవ హోతీతి ఆహ ‘‘అనునయ…పే… పహీయతీ’’తి. న హి కదాచి పహీనానునయస్స బ్యాపాదో సమ్భవతి. యథావుత్తఅసుభసఞ్ఞాసహగతా హి పీతి సాతిసయా పవత్తమానావ బ్యాపాదం విక్ఖమ్భేన్తీ పవత్తతి. తథా ఆరద్ధవీరియతాయాతి యథా ఉపచారజ్ఝానం ఉప్పజ్జతి, తథా కమ్మట్ఠానమనసికారవసేన పగ్గహితవీరియతాయ. వీరియఞ్హి పగ్గణ్హన్తస్స సమ్మాసఙ్కప్పో మిచ్ఛాసఙ్కప్పం వియ సవిప్ఫారతాయ థినమిద్ధం విక్ఖమ్భేన్తమేవ ఉప్పజ్జతి.
విప్పటిసారో పచ్ఛానుతాపో, తప్పటిపక్ఖతో అవిప్పటిసారో దరథపరిళాహాభావేన చిత్తస్స నిబ్బుతతా. తస్స అవిప్పటిసారస్స పచ్చయభూతం సీలం, తంసహగతా తదుపనిస్సయా చ పీతిపస్సద్ధిసుఖాదయో సభావతో, హేతుతో చ సన్తసభావా, తేసం అనుయుఞ్జనేన అవూపసన్తసభావం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీతి ఆహ ‘‘అవిప్పటిసారకరసన్తధమ్మానుయోగవసేన ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం పహీయతీ’’తి. భావనాయ హి పుబ్బేనాపరం విసేసం ఆవహన్తియా యం సాతిసయం సుఖం లబ్భతి, తం అనుపసన్తసభావం ఉద్ధచ్చకుక్కుచ్చం విక్ఖమ్భేన్తమేవ ఉప్పజ్జతి. అధిగతవిసేసస్సాతి యథాధిగతస్స భావనావిసేసస్స. పచ్చక్ఖతాయాతి పటిపజ్జన్తస్స యోగినో పచ్చక్ఖభావతో ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధో వత సో భగవా, యో ఏవరూపిం సమ్మాపటిపత్తిం దేసేతీ’’తి పటిపత్తిదేసకే సత్థరి. పటిపత్తియన్తి పటిపజ్జమానజ్ఝానపటిపత్తియం. పటిపత్తిఫలేతి తాయ సాధేతబ్బే లోకియలోకుత్తరఫలే. విచికిచ్ఛా పహీయతి ధమ్మన్వయవిచారాహితబలేన విచారబలేన. ఇతి పఞ్చ నీవరణాని పహీయన్తీతి ఏవం పటిభాగనిమిత్తపటిలాభసమకాలమేవ హేట్ఠా పవత్తభావనానుభావనిప్ఫన్నేహి సమాధిఆదీహి కామచ్ఛన్దాదీని పఞ్చ నీవరణాని విక్ఖమ్భనవసేన పహీయన్తి. న హి పటిపక్ఖేన వినా పహాతబ్బస్స పహానం సమ్భవతి, పటిపక్ఖా చ సమాధిఆదయో కామచ్ఛన్దాదీనం. యథాహ పేటకే ‘‘సమాధి కామచ్ఛన్దస్స పటిపక్ఖో’’తిఆది.
తేనేవ చ ‘‘ఇమేహి తేసం నీవరణానం పహాన’’న్తి పహానపరిదీపనముఖేన ఝానఙ్గాని సరూపతో దస్సేతుం ‘‘తస్మిఞ్ఞేవ చా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తస్మిఞ్ఞేవ చాతి యం తం యథాఉపట్ఠితం ఉగ్గహనిమిత్తం భిన్దిత్వా వియ ఉపట్ఠితం, తస్స పటిచ్ఛన్నభూతం పటిభాగనిమిత్తం, తస్మిఞ్ఞేవ నిమిత్తే. చేతసోతి అత్తనా సమ్పయుత్తచిత్తస్స. అభినిరోపనలక్ఖణోతి ఆరోపనలక్ఖణో, అప్పనాసభావోతి అత్థో. నిమిత్తానుమజ్జనం పటిభాగనిమిత్తే అనువిచరణం. ఆరమ్మణే హి భమరస్స పదుమస్సూపరి అనుపరిబ్భమనం వియ విచారస్స అనువిచారణాకారేన పవత్తి అనుమజ్జనకిచ్చం. విసేసో ఏవ అధిగన్తబ్బతో విసేసాధిగమో, పటిలద్ధో చ సో విసేసాధిగమో చాతి పటి…పే… గమో, తప్పచ్చయా తంహేతుకా పటిలద్ధవిసేసాధిగమపచ్చయా పీతి. పీతిమనస్స పీతిసహితచిత్తస్స. పస్సద్ధిసమ్భవతోతి కాయచిత్తపస్సద్ధీనం సంసిజ్ఝనతో. ‘‘పీతిమనస్స కాయో పస్సమ్భతీ’’తి హి వుత్తం. పస్సద్ధినిమిత్తం పస్సద్ధిహేతుకం సుఖం ‘‘పస్సద్ధకాయో సుఖం వేదియతీ’’తి వచనతో. సుఖనిమిత్తా సుఖపచ్చయా ఏకగ్గతా. ‘‘సుఖినో చిత్తం సమాధియతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౪౬౬; అ. ని. ౩.౯౬; ౧౧.౧౨) హి వుత్తం. ఇతి ఝానఙ్గాని పాతుభవన్తీతి ఏవం ఏతాని వితక్కాదీని ఝానఙ్గాని తస్మింయేవ నిమిత్తే ఉప్పజ్జన్తి. పఠమజ్ఝానపటిబిమ్బభూతన్తి పఠమజ్ఝానస్స పటిచ్ఛన్నభూతం. తఙ్ఖణఞ్ఞేవ పటిభాగనిమిత్తపటిలాభసమకాలమేవ ఉపచారజ్ఝానమ్పి నిబ్బత్తతి, న నీవరణప్పహానమేవాతి అధిప్పాయో.
వినీలకాదికమ్మట్ఠానవణ్ణనా
౧౧౮. వినీలకాదీసుపి కమ్మట్ఠానేసు. లక్ఖణం వుత్తన్తి యం తం నిమిత్తగ్గహణలక్ఖణం వుత్తం. వుత్తనయేనేవాతి ఉద్ధుమాతకే వుత్తనయేనేవ. సహ వినిచ్ఛయేన, అధిప్పాయేన చాతి సవినిచ్ఛయాధిప్పాయం. తం సబ్బం లక్ఖణం వేదితబ్బన్తి సమ్బన్ధో.
కబరకబరవణ్ణన్తి యేభుయ్యేన సబలవణ్ణం. ఉస్సదవసేనాతి రత్తసేతనీలవణ్ణేసు ఉస్సదస్స వణ్ణస్స వసేన.
సన్నిసిన్నన్తి నిచ్చలభావేనేవ సబ్బసో థిరతం.
చోరాటవియన్తి చోరేహి పరియుట్ఠితఅరఞ్ఞే. యత్థాతి యస్మిం ఆఘాతనే. ఛిన్నపురిసట్ఠానేతి ఛిన్నపురిసవన్తే ఠానే. నానాదిసాయం పతితమ్పీతి ఛిన్నం హుత్వా సరీరస్స ఖణ్డద్వయం విసుం దిసాసు పతితమ్పి. ఏకావజ్జనేనాతి ఏకసమన్నాహారేన. ఆపాథమాగచ్ఛతీతి ఏకజ్ఝం ఆపాథం ఆగచ్ఛతి. విస్సాసం ఆపజ్జతీతి అజేగుచ్ఛితం ఉపగచ్ఛేయ్య సేయ్యథాపి ఛవడాహకో. సహత్థా అపరామసనే జిగుచ్ఛా సణ్ఠాతియేవాతి ఆహ ‘‘కత్తరయట్ఠియా వా దణ్డకేన వా…పే… ఉపనామేతబ్బ’’న్తి. విచ్ఛిద్దకభావపఞ్ఞాయనత్థం ఏకఙ్గులన్తరకరణం. ఉపనామేతబ్బన్తి ఉపనేతబ్బం.
ఖాయితసదిసమేవాతి ఖాయితాసుభసదిసమేవ. అఙ్గులఙ్గులన్తరన్తి వివిధం ఖిత్తం సరీరావయవం అఙ్గులన్తరం అఙ్గులన్తరం. కత్వా వాతి కత్తరయట్ఠియా వా దణ్డకేన వా సయం కత్వా వా.
లద్ధప్పహారానన్తి లద్ధావుధప్పహారానం ముఖతోతి సమ్బన్ధో. ముఖతోతి పహారాదిముఖతో. పగ్ఘరమానకాలేతి లోహితం పగ్ఘరమానకాలే. లోహితకం లబ్భతీతి యోజనా.
తన్తి పుళవకం. తేసూతి సోణాదిసరీరేసు. అట్ఠికన్తి అట్ఠికఅసుభం నానప్పకారతో వుత్తన్తి సమ్బన్ధో. పురిమనయేనేవాతి పుబ్బే ఉద్ధుమాతకే వుత్తనయేనేవ.
౧౧౯. తన్తి అట్ఠికం. న ఉపట్ఠాతీతి సభావతో న ఉపట్ఠాతి, పటిక్కూలవసేన న ఉపట్ఠాతీతి అత్థో. తేనాహ ‘‘ఓదాతకసిణసమ్భేదో హోతీ’’తి. అట్ఠికే పఠమవయాదిసంలక్ఖణం న సక్కాతి ‘‘లిఙ్గన్తి ఇధ హత్థాదీనం నామ’’న్తి వుత్తం. అట్ఠికసఙ్ఖలికా పన ‘‘అయం దహరస్స, అయం యోబ్బనే ఠితస్స, అయం అవయవేహి వుద్ధిపత్తిస్సా’’తి ఏవం వయవసేన వవత్థపేతుం సక్కుణేయ్యావ, అబ్యాపితాయ పన న గహితన్తి వేదితబ్బం. యదిపి అట్ఠికసఙ్ఖలికాయం సన్ధితో వవత్థాపనం లబ్భతి, అట్ఠికే పన న లబ్భతీతి తస్స అనియతభావదీపనత్థం కమవిలఙ్ఘనం కత్వా ‘‘తస్స తస్స అట్ఠినో నిన్నట్ఠానథలట్ఠానవసేనా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నిన్నట్ఠానం నామ అట్ఠినో వినతప్పదేసో. థలట్ఠానం ఉన్నతప్పదేసో. ఘటితఘటితట్ఠానవసేనాతి అనుపగతన్హారుబన్ధానం, ఇతరేసఞ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞం సంకిలిట్ఠసంకిలిట్ఠట్ఠానవసేన. అన్తరవసేనాతి అఞ్ఞమఞ్ఞస్స అన్తరవసేన, సుసిరవసేన చ. సబ్బత్థేవాతి సకలాయ అట్ఠిసఙ్ఖలికాయ, సబ్బస్మిం వా అట్ఠికే.
౧౨౦. ఏత్థాతి ఏతస్మిం అట్ఠికాసుభే. యుజ్జమానవసేన సల్లక్ఖేతబ్బన్తి యం నిమిత్తగ్గహణం యత్థ యుజ్జతి, తం తత్థ ఉగ్గణ్హనత్థం నిమిత్తగ్గహణవసేన ఉపలక్ఖేతబ్బం. సకలాయాతి అనవసేసభాగాయ పరిపుణ్ణావయవాయ. సమ్పజ్జతి నిమిత్తుపట్ఠానవసేన. తేసూతి అట్ఠికసఙ్ఖలికట్ఠికేసు. వుత్తం అట్ఠకథాయం. తన్తి ‘‘ఏకసదిసమేవా’’తి వచనం. ఏకస్మిం అట్ఠికే యుత్తన్తి ఇదం యథా వినీలకాదీసు ఉభిన్నం నిమిత్తానం యథారహం వణ్ణవిసేసతో, పరిపుణ్ణాపరిపుణ్ణతో, సవివరావివరతో, చలాచలతో చ విసేసో లబ్భతి, న ఏవమేతస్సాతి కత్వా వుత్తం, న పన సబ్బేన సబ్బం విసేసాభావతో. తేనేవాహ ‘‘ఏకట్ఠికేపి చా’’తిఆది. తత్థ బీభచ్ఛేనాతి సువిభూతఅట్ఠిరూపత్తా అట్ఠిభావేనేవ విరూపేన. భయానకేనాతి తేనేవ పాకతికసత్తానం భయావహేన. పీతిసోమనస్సజనకేనాతి సణ్హమట్ఠభావేన ఉపట్ఠానతో, భావనాయ చ సవిసేసత్తా పీతియా, సోమనస్సస్స చ ఉప్పాదకేన. తేనేవాహ ‘‘ఉపచారావహత్తా’’తి.
ఇమస్మిం ఓకాసేతి ఉగ్గహపటిభాగనిమిత్తానం వుత్తట్ఠానే. ద్వారం దత్వా వాతి ‘‘పటిక్కూలభావేయేవ దిట్ఠే నిమిత్తం నామ హోతీ’’తి ఏత్తకే ఏవ అట్ఠత్వా అనన్తరమేవ ‘‘దువిధం ఇధ నిమిత్త’’న్తిఆదినా ఉగ్గహపటిభాగనిమిత్తాని విభజిత్వా వచనేన యథావుత్తస్స నిమిత్తవిభాగస్స ద్వారం దత్వావ వుత్తం. నిబ్బికప్పన్తి ‘‘సుభ’’న్తి వికప్పేన నిబ్బికప్పం, అసుభన్త్వేవాతి అత్థో. విచారేత్వాతి ‘‘ఏకస్మిం అట్ఠికే యుత్త’’న్తిఆదినా విచారేత్వా.
మహాతిస్సత్థేరస్సాతి చేతియపబ్బతవాసీమహాతిస్సత్థేరస్స. నిదస్సనానీతి దన్తట్ఠికమత్తదస్సనేన సకలస్సాపి తస్సా ఇత్థియా సరీరస్స అట్ఠిసఙ్ఘాతభావేన ఉపట్ఠానాదీని ఏత్థ అట్ఠికకమ్మట్ఠానే ఉగ్గహపటిభాగనిమిత్తానం విసేసవిభావనాని ఉదాహరణాని.
సుభగుణోతి సవాసనానం కిలేసానం పహీనత్తా సుపరిసుద్ధగుణో. దససతలోచనేనాతి సహస్సక్ఖేన దేవానమిన్దేన. సో హి ఏకాసనేనేవ సహస్సఅత్థానం విచారణసమత్థేన పఞ్ఞాచక్ఖునా సమన్నాగతత్తా ‘‘సహస్సక్ఖో’’తి వుచ్చతి. థుతకిత్తీతి ‘‘యో ధీరో సబ్బధి దన్తో’’తిఆదినా (మహావ. ౫౮) అభిత్థుతకిత్తిసద్దో.
పకిణ్ణకకథావణ్ణనా
౧౨౧. ఉజుపటిపక్ఖేన పహీనభావం సన్ధాయాహ ‘‘సువిక్ఖమ్భితరాగత్తా’’తి. అసుభప్పభేదోతి ఉద్ధుమాతకాదిఅసుభవిభాగో. సరీరసభావప్పత్తివసేనాతి సరీరస్స అత్తనో సభావూపగమనవసేన. సరీరఞ్హి వినస్సమానం అఞ్ఞరూపేన ఠితస్స రక్ఖసస్స వియ సభావప్పత్తివసేనేవ వినస్సతి. రాగచరితభేదవసేనాతి రాగచరితవిభాగవసేన. యది సరీరసభావప్పత్తివసేన అయమసుభప్పభేదో వుత్తో, మహాసతిపట్ఠానాదీసు (దీ. ని. ౨.౩౭౨ ఆదయో; మ. ని. ౧.౧౦౫ ఆదయో) కథం నవప్పభేదోతి? సో సరసతో ఏవ సభావప్పత్తివసేన వుత్తో, అయం పన పరూపక్కమేనాపి. తత్థ చ ఇధాగతేసు దససు అసుభేసు ఏకచ్చానేవ గహితాని, అట్ఠికఞ్చ పఞ్చవిధా విభత్తం. తాని చ విపస్సనావసేన, ఇమాని సమథవసేనాతి పాకటోయం భేదోతి.
ఇమేసం పన దస్సనమ్పి అసుభభావసామఞ్ఞేన సతిపి అవిసేసతో రాగచరితానం సప్పాయభావే యం వుత్తం ‘‘రాగచరితభేదవసేన చా’’తి, తం విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘విసేసతో’’తిఆది వుత్తం. సూనభావేన సుసణ్ఠితమ్పి సరీరం దుస్సణ్ఠితమేవ హోతీతి ఉద్ధుమాతకసరీరే సణ్ఠానవిపత్తిం దీపేతీతి ఆహ ‘‘సరీరసణ్ఠానవిపత్తిప్పకాసనతో’’తి. సణ్ఠానసమ్పత్తియం రత్తో సణ్ఠానరాగీ, తస్స సప్పాయం సణ్ఠానరాగస్స విక్ఖమ్భనుపాయభావతో. కాయో ఏవ కాయవణో, తత్థ పటిబద్ధస్స నిస్సితస్స. సుసిరభావప్పకాసనతోతి సుసిరస్స వివరస్స అత్థిభావప్పకాసనతో. సరీరే ఘనభావరాగినోతి సరీరే అఙ్గపచ్చఙ్గానం థిరభావం పటిచ్చ ఉప్పజ్జనకరాగవతో. విక్ఖేపప్పకాసనతోతి సోణసిఙ్గాలాదీహి ఇతో చితో చ విక్ఖేపస్స పకాసనతో అఙ్గపచ్చఙ్గలీలారాగినో సప్పాయం. ఈదిసానం కిర అనవట్ఠితరూపానం అవయవానం కో లీళావిలాసోతి విరాగసమ్భవతో. సఙ్ఘాతభేదవికారప్పకాసనతోతి సఙ్ఘాతస్స అఙ్గపచ్చఙ్గానం సంహతభావస్స సుసమ్బన్ధతాయ భేదో ఏవ వికారో సఙ్ఘాతభేదవికారో, తస్స పకాసనతో. లోహితం మక్ఖితం హుత్వా పటిక్కూలభావో లోహితమక్ఖితపటిక్కూలభావో, తస్స పకాసనతో. మమత్తరాగినోతి ‘‘మమ అయ’’న్తి ఉప్పజ్జనకరాగవతో. దన్తసమ్పత్తిరాగినోతి దన్తసమ్పత్తియం రజ్జనసీలస్స.
కస్మా పనేత్థ ఉద్ధుమాతకాదికే పఠమజ్ఝానమేవ ఉప్పజ్జతి, న దుతియాదీనీతి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘యస్మా పనా’’తిఆది. అపరిసణ్ఠితజలాయాతి సోతవసేన పవత్తియా సమన్తతో అట్ఠితజలాయ అసన్నిసిన్నసలిలాయ. అరిత్తబలేనాతి పాజనదణ్డబలేన. దుబ్బలత్తా ఆరమ్మణస్సాతి పటిక్కూలభావేన అత్తని చిత్తం ఠపేతుం అసమత్థభావో ఆరమ్మణస్స దుబ్బలతా. పటిక్కూలే హి ఆరమ్మణే సరసతో చిత్తం పవత్తితుం న సక్కోతి, అభినిరోపనలక్ఖణేన పన వితక్కేన అభినిరోపియమానమేవ చిత్తం ఏకగ్గతం లభతి. న వినా వితక్కేనాతి వితక్కరహితాని దుతియాదిజ్ఝానాని తత్థ పతిట్ఠం న లభన్తి. తేనాహ ‘‘వితక్కబలేనేవా’’తిఆది.
యది పటిక్కూలభావతో ఉద్ధుమాతాదిఆరమ్మణే దుతియాదిజ్ఝానాని న పవత్తన్తి, ఏవం సన్తే పఠమజ్ఝానేనాపి తత్థ న ఉప్పజ్జితబ్బం. న హి తత్థ పీతిసోమనస్సానం సమ్భవో యుత్తోతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘పటిక్కూలేపి చ ఏతస్మి’’న్తిఆది. తత్థ ఆనిసంసదస్సావితానీవరణసన్తాపరోగవూపసమానం యథాక్కమం పుప్ఫచ్ఛడ్డక, వమనవిరేచనఉపమా యోజేతబ్బా.
౧౨౨. యథావుత్తకారణేన దసధా వవత్థితమ్పి సభావతో ఏకవిధమేవాతి దస్సేతుం ‘‘దసవిధమ్పి చేత’’న్తిఆదిం వత్వా స్వాయం సభావో యథా అవిఞ్ఞాణకేసు, ఏవం సవిఞ్ఞాణకేసుపి లబ్భతేవ. తస్మా తత్థాపి యోనిసోమనసికారవతో భావనా ఇజ్ఝతేవాతి దస్సేన్తో ‘‘తదేతం ఇమినా లక్ఖణేనా’’తిఆదిమాహ. ఏత్థాతి ఏతస్మిం జీవమానకసరీరే. అలఙ్కారేనాతి పటిజగ్గనపుబ్బకేన అలఙ్కరణేన. న పఞ్ఞాయతి పచురజనస్సాతి అధిప్పాయో. అతిరేకతిసతఅట్ఠికసముస్సయం దన్తట్ఠికేహి సద్ధిం, తేహి పన వినా ‘‘తిమత్తాని అట్ఠిసతానీ’’తి (విసుద్ధి. ౧.౧౯౦) కాయగతాసతియం వక్ఖతి. ఛిద్దావఛిద్దన్తి ఖుద్దానుఖుద్దఛిద్దవన్తం. మేదకథాలికా మేదభరితభాజనం. నిచ్చుగ్ఘరితపగ్ఘరితన్తి నిచ్చకాలం ఉపరి, హేట్ఠా చ విస్సవన్తం. వేమత్తన్తి నానత్తం. నానావత్థేహీతి నానావణ్ణేహి వత్థేహి. హిరియా లజ్జాయ కోపనతో వినాసనతో హిరికోపినం, ఉచ్చారపస్సావమగ్గం. యాథావసరసన్తి యథాభూతం సభావం. యాథావతో రసీయతి ఞాయతీతి హి రసో, సభావో. రతిన్తి అభిరతిం అభిరుచిం. అత్తసినేహసఙ్ఖాతేన రాగేన రత్తా అత్తసినేహరాగరత్తా. విహఞ్ఞమానేనాతి ఇచ్ఛితాలాభేన విఘాతం ఆపజ్జన్తేన.
కింసుకన్తి పాలిభద్దకం, పలాసోతి కేచి, సిమ్బలీతి అపరే. అతిలోలుపోతి అతివియ లోలసభావో. అదున్తి ఏతం. నన్తి కేసాదిసరీరకోట్ఠాసం. ముచ్ఛితాతి మోహితా, ముచ్ఛాపాపికాయ వా తణ్హాయ వసేన ముచ్ఛం పత్తా. సభావన్తి పటిక్కూలభావం.
ఉక్కరూపమోతి ఉచ్చారపస్సావట్ఠానసమో, వచ్చకూపసమో వా. చక్ఖుభూతేహీతి చక్ఖుం పత్తేహి పటిలద్ధపఞ్ఞాచక్ఖుకేహి, లోకస్స వా చక్ఖుభూతేహి. అల్లచమ్మపటిచ్ఛన్నోతి అల్లచమ్మపరియోనద్ధో.
దబ్బజాతికేనాతి ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే పటిలద్ధుం భబ్బరూపేన. యత్థ యత్థ సరీరే, సరీరస్స వా యత్థ యత్థ కోట్ఠాసే. నిమిత్తం గహేత్వాతి అసుభాకారస్స సుట్ఠు సల్లక్ఖణవసేన యథా ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పజ్జతి, ఏవం ఉగ్గణ్హనవసేన నిమిత్తం గహేత్వా, ఉగ్గహనిమిత్తం ఉప్పాదేత్వాతి అత్థో. కమ్మట్ఠానం అప్పనం పాపేతబ్బన్తి యథాలద్ధే ఉగ్గహనిమిత్తే కమ్మం కరోన్తేన పటిభాగనిమిత్తం ఉప్పాదేత్వా ఉపచారజ్ఝానే ఠితేన తమేవ భావనం ఉస్సుక్కాపేన్తేన అసుభకమ్మట్ఠానం అప్పనం పాపేతబ్బం. అధిగతప్పనో హి పఠమజ్ఝానే ఠితో తమేవ ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం ఆరభిత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసన్తో నచిరస్సేవ సబ్బాసవే ఖేపేతీతి.
అసుభకమ్మట్ఠాననిద్దేసవణ్ణనా నిట్ఠితా.
ఇతి ఛట్ఠపరిచ్ఛేదవణ్ణనా.