నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

విసుద్ధిమగ్గ-మహాటీకా

(పఠమో భాగో)

గన్థారమ్భకథా

సద్ధమ్మరంసిమాలీ యో, వినేయ్యకమలాకరే;

విబోధేసి మహామోహ-తమం హన్త్వాన సబ్బసో.

ఞాణాతిసయబిమ్బం తం, విసుద్ధకరుణారుణం;

వన్దిత్వా నిరుపక్లేసం, బుద్ధాదిచ్చం మహోదయం.

లోకాలోకకరం ధమ్మం, గుణరస్మిసముజ్జలం;

అరియసఙ్ఘఞ్చ సమ్ఫుల్లం, విసుద్ధకమలాకరం.

వన్దనాజనితం పుఞ్ఞం, ఇతి యం రతనత్తయే;

హతన్తరాయో సబ్బత్థ, హుత్వాహం తస్స తేజసా.

సమ్పన్నసీలాచారేన, ధీమతా సుచివుత్తినా;

అజ్ఝేసితో దాఠానాగత్థేరేన థిరచేతసా.

విసుద్ధచరితో నాథో, యం విసుద్ధిమనుత్తరం;

పత్వా దేసేసి కరుణాసముస్సాహితమానసో.

తస్సా అధిగమూపాయో, విసుద్ధనయమణ్డితో;

విసుద్ధిమగ్గో యో వుత్తో, సువిసుద్ధపదక్కమో.

సువిసుద్ధం అసంకిణ్ణం, నిపుణత్థవినిచ్ఛయం;

మహావిహారవాసీనం, సమయం అవిలోమయం.

తస్స నిస్సాయ పోరాణం, కథామగ్గం అనాకులం;

తన్తినయానుగం సుద్ధం, కరిస్సామత్థవణ్ణనం.

ఇతి ఆకఙ్ఖమానస్స, సద్ధమ్మస్స చిరట్ఠితిం;

విభజన్తస్స తస్సత్థం, నిసామయథ సాధవోతి.

నిదానాదికథావణ్ణనా

౧. స్వాయం విసుద్ధిమగ్గో యం సుత్తపదం నిస్సాయ పట్ఠపీయతి, తం తావ నిక్ఖిపిత్వా తస్స నిదానాదినిద్ధారణముఖేన నానప్పకారతో అత్థం సంవణ్ణేతుం ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తిఆది ఆరద్ధం. ధమ్మం సంవణ్ణేన్తేన హి ఆదితో తస్స నిదానం వత్తబ్బం, తతో పయోజనం పిణ్డత్థో పదత్థో సమ్బన్ధో అధిప్పాయో చోదనా సోధనం వత్తబ్బం. తథా చేవ ఆచరియేన పటిపన్నం. ఏత్థ హి భగవన్తం కిరాతిఆది దేసనాయ నిదానపయోజననిద్ధారణం, విసుద్ధిమగ్గం భాసిస్సన్తిఆది పిణ్డత్థనిద్ధారణం, సీలే ఠత్వాతిఆది పదత్థసమ్బన్ధాధిప్పాయవిభావనా, కిం సీలన్తిఆది చోదనా, తతో పరం సోధనం, సమాధిపఞ్ఞాకథాసుపి ఏసేవ నయో. కస్మా పనేత్థ విస్సజ్జనగాథా ఆదిమ్హి నిక్ఖిత్తా, న పుచ్ఛాగాథా. పుచ్ఛాపుబ్బికా హి విస్సజ్జనాతి? వుచ్చతే – తదత్థస్స మఙ్గలభావతో, సాసనస్స ఆదికల్యాణాదిభావవిభావనతో, భయాదిఉపద్దవనివారణేన అన్తరాయవిధమనతో, ఉపరి సంవణ్ణేతబ్బధమ్మసఙ్గహతో చాతి వేదితబ్బం.

ఏత్థాహ – కస్మా పనాయం విసుద్ధిమగ్గకథా వత్థుపుబ్బికా ఆరద్ధా, న సత్థుథోమనాపుబ్బికాతి? వుచ్చతే – విసుం అసంవణ్ణనాదిభావతో. సుమఙ్గలవిలాసినీఆదయో వియ హి దీఘనికాయాదీనం నాయం విసుం సంవణ్ణనా, న పకరణన్తరం వా అభిధమ్మావతారసుమతావతారాది వియ. తాసంయేవ పన సుమఙ్గలవిలాసినీఆదీనం విసేసభూతా. తేనేవాహ ‘‘మజ్ఝే విసుద్ధిమగ్గో’’తిఆది (దీ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా; మ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా; సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.గన్థారమ్భకథా; అ. ని. అట్ఠ. ౧.౧.గన్థారమ్భకథా). అథ వా థోమనాపుబ్బికాపి చాయం కథా న వత్థుపుబ్బికావాతి దట్ఠబ్బం. సాసనే హి వత్థుకిత్తనం న లోకే వియ కేవలం హోతి, సాసనసమ్పత్తికిత్తనత్తా పన సత్థు అవిపరీతధమ్మదేసనాభావవిభావనేన సత్థుగుణసంకిత్తనం ఉల్లిఙ్గన్తమేవ పవత్తతి. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ఏత్తావతా తిస్సో సిక్ఖా’’తిఆది. సోతాపన్నాదిభావస్స చ కారణన్తి ఏత్థ హి ఆది-సద్దేన సబ్బసకదాగామిఅనాగామినో వియ సబ్బేపి అరహన్తో సఙ్గయ్హన్తి విభాగస్స అనుద్ధటత్తా. తేన తిణ్ణమ్పి బోధిసత్తానం నిబ్బేధభాగియా సీలాదయో ఇధ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తిఆదివచనేన సఙ్గహితాతి దట్ఠబ్బం. తిణ్ణమ్పి హి నేసం చరిమభవే విసేసతో సంసారభయిక్ఖణం, యథాసకం సీలే పతిట్ఠాయ సమథవిపస్సనం ఉస్సుక్కాపేత్వా తణ్హాజటావిజటనపటిపత్తి చ సమానాతి. అథ వా ‘‘సో ఇమం విజటయే జట’’న్తి సాధారణవచనేన సాతిసయం, నిరతిసయఞ్చ తణ్హాజటావిజటనం గహితం. తత్థ యం నిరతిసయం సవాసనప్పహానతాయ. తేన సత్థు పహానసమ్పదా కిత్తితా హోతి, తన్నిమిత్తా ఞాణసమ్పదా చ. తదుభయేన నానన్తరికతాయ ఆనుభావసమ్పదాదయోపీతి. ఏవమ్పి థోమనాపుబ్బికాయం కథాతి వేదితబ్బం. అథ వా థోమనాపుబ్బికా ఏవాయం కథాతి దట్ఠబ్బం, ‘‘సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణచారో’’తిఆదినా సత్థు థోమనం పురక్ఖత్వా సంవణ్ణనాయ ఆరద్ధత్తా. సా పనాయం యస్మా పుచ్ఛన్తస్స అజ్ఝాసయానురూపం బ్యాకరణసమత్థతాయ విభావనవసేన పవత్తితా, ఆచిణ్ణఞ్చేతం ఆచరియస్స యదిదం సంవణ్ణేతబ్బధమ్మానుకూలం సంవణ్ణనారమ్భే సత్థు అభిత్థవనం. తస్మా ఇమినా కారణేన ఏవమేత్థ థోమనా పవత్తితాతి. థోమనాకారస్స వుచ్చమానస్స కారణం ఉద్ధరన్తేన పఠమం విస్సజ్జనగాథం నిక్ఖిపిత్వా తస్సా నిదానచోదనాముఖేన పుచ్ఛాగాథం సరూపతో చ అత్థతో చ దస్సేత్వా తస్సా పుచ్ఛాయ అవిపరీతబ్యాకరణసమత్థభావావజోతనం భగవతో థోమనం పురక్ఖత్వా యథాధిప్పేతధమ్మసంవణ్ణనా కతా. తేనాహ ‘‘సీలే పతిట్ఠాయా’’తిఆది. తత్థ గాథాయ అత్థో పరతో ఆవి భవిస్సతి.

ఇతీతిఆదీసు ఇతీతి అయం ఇతి-సద్దో హేతు పరిసమాపనాదిపదత్థవిపరియాయపకారావధారణనిదస్సనాదిఅనేకత్థప్పభేదో. తథా హేస ‘‘రుప్పతీతి ఖో, భిక్ఖవే, తస్మా ‘రూప’న్తి వుచ్చతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౩.౭౯) హేతుమ్హి ఆగతో. ‘‘తస్మాతిహ మే, భిక్ఖవే, ధమ్మదాయాదా భవథ, మా ఆమిసదాయాదా. అత్థి మే తుమ్హేసు అనుకమ్పా ‘కిన్తి మే సావకా ధమ్మదాయాదా భవేయ్యుం, నో ఆమిసదాయాదా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౯) పరిసమాపనే. ‘‘ఇతి వా ఇతి ఏవరూపా నచ్చగీతవాదితవిసూకదస్సనా పటివిరతో’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౧౯౭) ఆదిఅత్థే. ‘‘మాగణ్డియోతి తస్స బ్రాహ్మణస్స సఙ్ఖా సమఞ్ఞా పఞ్ఞత్తి వోహారో నామం నామకమ్మం నామధేయ్యం నిరుత్తి బ్యఞ్జనం అభిలాపో’’తిఆదీసు (మహాని. ౭౩, ౭౫) పదత్థవిపరియాయే. ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, సప్పటిభయో బాలో, అప్పటిభయో పణ్డితో. సఉపద్దవో బాలో, అనుపద్దవో పణ్డితో. సఉపసగ్గో బాలో, అనుపసగ్గో పణ్డితో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౧౨౪) పకారే. ‘‘అత్థి ఇదప్పచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి పుట్ఠేన సతా, ఆనన్ద, అత్థీతిస్స వచనీయం, కింపచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి చే వదేయ్య, జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇచ్చస్స వచనీయ’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౯౬) అవధారణే, సన్నిట్ఠానేతి అత్థో. ‘‘అత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయమేకో అన్తో, నత్థీతి ఖో, కచ్చాన, అయం దుతియో అన్తో’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౧౫; ౩.౯౦) నిదస్సనే. ఇధాపి నిదస్సనే దట్ఠబ్బో, పకారేతిపి వత్తుం వట్టతేవ. పఠమో పన ఇతి-సద్దో పరిసమాపనే దట్ఠబ్బో. హీతి అవధారణే. ఇదన్తి ఆసన్నపచ్చక్ఖవచనం యథాధిగతస్స సుత్తపదస్స అభిముఖీకరణతో.

వుత్తన్తి అయం వుత్త-సద్దో సఉపసగ్గో, అనుపసగ్గో చ వప్పనవాపసమీకరణకేసోహారణజీవితవుత్తిపముత్తభావపావచనపవత్తితఅజ్ఝేసనకథనాదీసు దిస్సతి. తథా హి అయం –

‘‘గావో తస్స పజాయన్తి, ఖేత్తే వుత్తం విరూహతి;

వుత్తానం ఫలమస్నాతి, యో మిత్తానం న దుబ్భతీ’’తి. –

ఆదీసు (జా. ౨.౨౨.౧౯) వప్పనే ఆగతో. ‘‘నో చ ఖో పటివుత్త’’న్తిఆదీసు (పారా. ౨౮౯) అట్ఠదన్తకాదీహి వాపసమీకరణే. ‘‘కాపటికో మాణవో దహరో వుత్తసిరో’’తిఆదీసు (మ. ని. ౨.౪౨౬) కేసోహారణే. ‘‘పన్నలోమో పరదత్తవుత్తో మిగభూతేన చేతసా విహరతీ’’తిఆదీసు (చూళవ. ౩౩౨) జీవితవుత్తియం. ‘‘సేయ్యథాపి నామ పణ్డుపలాసో బన్ధనా పవుత్తో అభబ్బో హరితత్థాయా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౩.౫౯; పారా. ౯౨; పాచి. ౬౬౬; మహావ. ౧౨౯) బన్ధనతో పముత్తభావే. ‘‘యేసమిదం ఏతరహి పోరాణం మన్తపదం గీతం పవుత్తం సమిహిత’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౧.౨౮౫; మ. ని. ౨.౪౨౭; మహావ. ౩౦౦) పావచనభావేన పవత్తితే. లోకే పన ‘‘వుత్తో గుణో వుత్తో పారాయనో’’తిఆదీసు అజ్ఝేసనే. ‘‘వుత్తం ఖో పనేతం భగవతా ‘ధమ్మదాయాదా మే, భిక్ఖవే, భవథ, మా ఆమిసదాయాదా’తి’’ఆదీసు (మ. ని. ౧.౩౦) కథనే. ఇధాపి కథనే ఏవ దట్ఠబ్బో. తస్మా ‘‘ఇతి హి ఏవమేవ ఇదం సుత్తం దేసిత’’న్తి యథానిక్ఖిత్తం గాథం దేసితభావేన నిదస్సేతి. తస్సా వా దేసితాకారం అవధారేతి.

కస్మాతి హేతుమ్హి నిస్సక్కం. పనాతి వచనాలఙ్కారమత్తం. ఉభయేనాపి కారణం పుచ్ఛతి. ఏతన్తి యథావుత్తం సుత్తపదం పచ్చామసతి. వుత్తన్తి పుచ్ఛానిమిత్తం. తదత్థస్స అత్తనో బుద్ధియం విపరివత్తమానతం ఉపాదాయ ‘‘ఇద’’న్తి వత్వా పున భగవతా భాసితాకారం సన్ధాయ ‘‘ఏత’’న్తి వుత్తం. సకలేన పనానేన వచనేన దేసనాయ నిదానం జోతితం హోతి. పరతో తస్సా దేసకదేసకాలపటిగ్గాహకే విభావేతుం ‘‘భగవన్తం కిరా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కిరాతి అనుస్సవనత్థే నిపాతో. తేన వుచ్చమానస్సత్థస్స అను అను సుయ్యమానతం దీపేతి. రత్తిభాగేతి రత్తియా ఏకస్మిం కోట్ఠాసే, మజ్ఝిమయామేతి అధిప్పాయో. వేస్సవణాదయో వియ అపాకటనామధేయ్యత్తా అఞ్ఞతరో. దేవో ఏవ దేవపుత్తో. సంసయసముగ్ఘాటత్థన్తి విచికిచ్ఛాసల్లసముద్ధరణత్థం పుచ్ఛీతి యోజనా. ‘‘సంసయసముగ్ఘాటత్థ’’న్తి చ ఇమినా పఞ్చసు పుచ్ఛాసు అయం విమతిచ్ఛేదనాపుచ్ఛాతి దస్సేతి. యేన అత్థేన తణ్హా ‘‘జటా’’తి వుత్తా, తమేవ అత్థం దస్సేతుం ‘‘జాలినియా’’తిఆది వుత్తం. సా హి అట్ఠసతతణ్హావిచరితప్పభేదో అత్తనో అవయవభూతో ఏవ జాలో ఏతిస్సా అత్థీతి ‘‘జాలినీ’’తి వుచ్చతి.

ఇదానిస్సా జటాకారేన పవత్తిం దస్సేతుం ‘‘సా హీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ రూపాదీసు ఆరమ్మణేసూతి తస్సా పవత్తిట్ఠానమాహ, రూపాదిఛళారమ్మణవినిముత్తస్స తణ్హావిసయస్స అభావతో. హేట్ఠుపరియవసేనాతి కదాచి రూపారమ్మణే కదాచి యావ ధమ్మారమ్మణే కదాచి ధమ్మారమ్మణే కదాచి యావ రూపారమ్మణేతి ఏవం హేట్ఠా, ఉపరి చ పవత్తివసేన. దేసనాక్కమేన చేత్థ హేట్ఠుపరియతా దట్ఠబ్బా. కదాచి కామభవే కదాచి రూపభవే కదాచి అరూపభవే కదాచి వా అరూపభవే…పే… కదాచి కామభవేతి ఏవమేత్థ హేట్ఠుపరియవసేన పవత్తి వేదితబ్బా. సబ్బసఙ్ఖారానం ఖణే ఖణే భిజ్జనసభావత్తా అపరాపరుప్పత్తి ఏత్థ సంసిబ్బనన్తి ఆహ ‘‘పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో’’తి. ‘‘సంసిబ్బనట్ఠేనా’’తి ఇదం యేన సమ్బన్ధేన జటా వియాతి జటాతి జటాతణ్హానం ఉపమూపమేయ్యతా, తందస్సనం. అయం హేత్థ అత్థో – యథా జాలినో వేళుగుమ్బస్స సాఖా, కోససఞ్చయాదయో చ అత్తనా అత్తనో అవయవేహి సంసిబ్బితా వినద్ధా ‘‘జటా’’తి వుచ్చన్తి, ఏవం తణ్హాపి సంసిబ్బనసభావేనాతి, ‘‘సంసిబ్బితట్ఠేనా’’తి వా పాఠో, అత్తనావ అత్తనో సంసిబ్బితభావేనాతి అత్థో. అయం హి తణ్హా కోసకారకిమి వియ అత్తనావ అత్తానమ్పి సంసిబ్బన్తీ పవత్తతి. తేనాహ భగవా ‘‘రూపతణ్హా లోకే పియరూపం సాతరూపం, ఏత్థేసా తణ్హా ఉప్పజ్జమానా ఉప్పజ్జతి, ఏత్థ నివిసమానా నివిసతీ’’తిఆది (దీ. ని. ౨.౪౦౦; మ. ని. ౧.౮౬; విభ. ౨౦౩). ఇమే సత్తా ‘‘మమ ఇద’’న్తి పరిగ్గహితం వత్థుం అత్తనిబ్బిసేసం మఞ్ఞమానా అబ్భన్తరిమం కరోన్తి. అబ్భన్తరత్థో చ అన్తోసద్దోతి సకపరిక్ఖారే ఉప్పజ్జమానాపి తణ్హా ‘‘అన్తోజటా’’తి వుత్తా. పబ్బజితస్స పత్తాది, గహట్ఠస్స హత్థిఆది సకపరిక్ఖారో.

‘‘అత్తా’’తి భవతి ఏత్థ అభిమానోతి అత్తభావో, ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకం. సరీరన్తి కేచి. మమ అత్తభావో సున్దరో, అసుకస్స వియ మమ అత్తభావో భవేయ్యాతి వా ఆదినా సకఅత్తభావాదీసు తణ్హాయ ఉప్పజ్జమానాకారో వేదితబ్బో. అత్తనో చక్ఖాదీని అజ్ఝత్తికాయతనాని. అత్తనో, పరేసఞ్చ రూపాదీని బాహిరాయతనాని. పరేసం సబ్బాని వా, సపరసన్తతిపరియాపన్నాని వా చక్ఖాదీని అజ్ఝత్తికాయతనాని. తథా రూపాదీని బాహిరాయతనాని. పరిత్తమహగ్గతభవేసు పవత్తియాపి తణ్హాయ అన్తోజటాబహిజటాభావో వేదితబ్బో. కామభవో హి కస్సచిపి కిలేసస్స అవిక్ఖమ్భితత్తా కథఞ్చిపి అవిముత్తో అజ్ఝత్తగ్గహణస్స విసేసపచ్చయోతి ‘‘అజ్ఝత్తం, అన్తో’’తి చ వుచ్చతి. తబ్బిపరియాయతో రూపారూపభవో ‘‘బహిద్ధా, బహీ’’తి చ. తేనాహ భగవా ‘‘అజ్ఝత్తసంయోజనో పుగ్గలో, బహిద్ధాసంయోజనో పుగ్గలో’’తి (అ. ని. ౨.౩౭). విసయభేదేన, పవత్తిఆకారభేదేన చ అనేకభేదభిన్నమ్పి తణ్హం జటాభావసామఞ్ఞేన ఏకన్తి గహేత్వా ‘‘తాయ ఏవం ఉప్పజ్జమానాయ జటాయా’’తి వుత్తం. సా పన ‘‘పజా’’తి వుత్తసత్తసన్తానపరియాపన్నా ఏవ హుత్వా పునప్పునం తం జటేన్తీ వినన్ధన్తీ పవత్తతీతి ఆహ ‘‘జటాయ జటితా పజా’’తి. తథా హి పరమత్థతో యదిపి అవయవబ్యతిరేకేన సముదాయో నత్థి, ఏకదేసో పన సముదాయో నామ న హోతీతి అవయవతో సముదాయం భిన్నం కత్వా ఉపమూపమేయ్యం దస్సేన్తో ‘‘యథా నామ వేళుజటాదీహి…పే… సంసిబ్బితా’’తి ఆహ. ఇమం జటన్తి సమ్బన్ధో. తీసు ధాతూసు ఏకమ్పి అసేసేత్వా సంసిబ్బనేన తేధాతుకం జటేత్వా ఠితం. తేనస్సా మహావిసయతం, విజటనస్స చ సుదుక్కరభావమాహ. ‘‘విజటేతుం కో సమత్థో’’తి ఇమినా ‘‘విజటయే’’తి పదం సత్తిఅత్థం, న విధిఆదిఅత్థన్తి దస్సేతి.

ఏవం ‘‘అన్తోజటా’’తిఆదినా పుట్ఠో పన అస్స దేవపుత్తస్స ఇమం గాథమాహాతి సమ్బన్ధో. ‘‘ఏదిసోవ ఇమం పఞ్హం విస్సజ్జేయ్యా’’తి సత్థారం గుణతో దస్సేన్తో ‘‘సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణచారో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సబ్బధమ్మేసూతి అతీతాదిభేదభిన్నేసు సబ్బేసు ఞేయ్యధమ్మేసు. అప్పటిహతఞాణచారోతి అనవసేసఞేయ్యావరణప్పహానేన నిస్సఙ్గచారత్తా నవిహతఞాణపవత్తికో. ఏతేన తీసు కాలేసు అప్పటిహతఞాణతావిభావనేన ఆదితో తిణ్ణం ఆవేణికధమ్మానం గహణేనేవ తదేకలక్ఖణతాయ తదవినాభావతో చ భగవతో సేసావేణికధమ్మానమ్పి గహితభావో వేదితబ్బో. దిబ్బన్తి కామగుణాదీహి కీళన్తి లళన్తి, తేసు వా విహరన్తి, విజయసమత్థతాయోగేన పచ్చత్థికే విజేతుం ఇచ్ఛన్తి, ఇస్సరియధనాదిసక్కారదానగ్గహణం, తంతంఅత్థానుసాసనఞ్చ కరోన్తా వోహరన్తి, పుఞ్ఞాతిసయయోగానుభావప్పత్తాయ జుతియా జోతన్తి, యథాధిప్పేతఞ్చ విసయం అప్పటిఘాతేన గచ్ఛన్తి, యథిచ్ఛితనిప్ఫాదనే చ సక్కోన్తీతి దేవా. అథ వా దేవనీయా తంతంబ్యసననిత్థరణత్థికేహి సరణం పరాయణన్తి గమనీయా, అభిత్థవనీయా వా, సోభావిసేసయోగేన కమనీయాతి వా దేవా. తే తివిధా – సమ్ముతిదేవా ఉపపత్తిదేవా విసుద్ధిదేవాతి. భగవా పన నిరతిసయాయ అభిఞ్ఞాకీళాయ ఉత్తమేహి దిబ్బబ్రహ్మఅరియవిహారేహి సపరసన్తానగతపఞ్చవిధమారవిజయిచ్ఛానిప్ఫత్తియా చిత్తిస్సరియసత్తధనాదిసమ్మాపటిపత్తి అవేచ్చపసాదసక్కారదానగ్గహణసఙ్ఖాతేన, ధమ్మసభావపుగ్గలజ్ఝాసయానురూపానుసాసనీసఙ్ఖాతేన చ వోహారాతిసయేన పరమాయ పఞ్ఞాసరీరప్పభాసఙ్ఖాతాయ జుతియా, అనఞ్ఞసాధారణాయ ఞాణసరీరగతియా, మారవిజయసబ్బసబ్బఞ్ఞుగుణపరహితనిప్ఫాదనేసు అప్పటిహతాయ సత్తియా చ సమన్నాగతత్తా సదేవకేన లోకేన ‘‘సరణ’’న్తి గమనీయతో, అభిత్థవనీయతో, భత్తివసేన కమనీయతో చ సబ్బే తే దేవే తేహి గుణేహి అభిభుయ్య ఠితత్తా తేసం దేవానం సేట్ఠో ఉత్తమో దేవోతి దేవదేవో. సబ్బదేవేహి పూజనీయతరో దేవోతి వా, విసుద్ధిదేవభావస్స వా సబ్బఞ్ఞుగుణాలఙ్కారస్స వా అధిగతత్తా అఞ్ఞేసం దేవానం అతిసయేన దేవోతి దేవదేవో.

అపరిమాణాసు లోకధాతూసు అపరిమాణానం సక్కానం, మహాబ్రహ్మానఞ్చ గుణాభిభవనతో అధికో అతిసయో అతిరేకతరో వా సక్కో బ్రహ్మా చాతి సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా. ఞాణప్పహానదేసనావిసేసేసు సదేవకే లోకే కేనచి అవిక్ఖమ్భనీయట్ఠానతాయ కుతోచిపి ఉత్రస్తాభావతో చతూహి వేసారజ్జేహి విసారదోతి చతువేసారజ్జవిసారదో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘సమ్మాసమ్బుద్ధస్స తే పటిజానతో ఇమే ధమ్మా అనభిసమ్బుద్ధాతి తత్ర వత మం సమణో వా…పే… వేసారజ్జప్పత్తో విహరామీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౫౦; అ. ని. ౪.౮). ఠానాఠానఞాణాదీహి దసహి ఞాణబలేహి సమన్నాగతత్తా దసబలధరో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘ఇధ తథాగతో ఠానఞ్చ ఠానతో, అట్ఠానఞ్చ అట్ఠానతో యథాభూతం పజానాతీ’’తిఆది (అ. ని. ౧౦.౨౧; విభ. ౮౦౯). యం కిఞ్చి ఞేయ్యం నామ, తత్థ సబ్బత్థేవ అనావటఞాణతాయ అనావరణఞాణో. తఞ్చ సబ్బం సమన్తతో సబ్బాకారతో హత్థతలే ఆమలకం వియ పచ్చక్ఖతో దస్సనసమత్థేన ఞాణచక్ఖునా సమన్నాగతత్తా సమన్తచక్ఖు, సబ్బఞ్ఞూతి అత్థో. ఇమేహి పన ద్వీహి పదేహి పచ్ఛిమాని ద్వే అసాధారణఞాణాని గహితాని. భాగ్యవన్తతాదీహి కారణేహి భగవా. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) విత్థారతో ఆగమిస్సతి.

ఏత్థ చ ‘‘సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణచారో’’తి ఇమినా తియద్ధారుళ్హానం పుచ్ఛానం భగవతో బ్యాకరణసమత్థతాయ దస్సితాయ కిం దేవతానమ్పి పుచ్ఛం బ్యాకాతుం సమత్థో భగవాతి ఆసఙ్కాయ తన్నివత్తనత్థం ‘‘దేవదేవో’’తి వుత్తం. దేవానం అతిదేవో సక్కో దేవానమిన్దో దేవతానం పఞ్హం విస్సజ్జేతి, ‘‘తతో ఇమస్స కో విసేసో’’తి చిన్తేన్తానం తన్నివత్తనత్థం ‘‘సక్కానం అతిసక్కో’’తి వుత్తం. సక్కేనపి పుచ్ఛితమత్థం సనఙ్కుమారాదయో బ్రహ్మానో విస్సజ్జేన్తి, ‘‘తతో ఇమస్స కో అతిసయో’’తి చిన్తేన్తానం తన్నివత్తనత్థం ‘‘బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా’’తి వుత్తం. అయం చస్స విసేసో చతువేసారజ్జదసబలఞాణేహి పాకటో జాతోతి దస్సనత్థం ‘‘చతు…పే… ధరో’’తి వుత్తం. ఇమాని చ ఞాణాని ఇమస్స ఞాణద్వయస్స అధిగమేన సహేవ సిద్ధానీతి దస్సనత్థం ‘‘అనావరణఞాణో సమన్తచక్ఖూ’’తి వుత్తం. తయిదం ఞాణద్వయం పుఞ్ఞఞాణసమ్భారూపచయసిద్ధాయ భగ్గదోసతాయ సిద్ధన్తి దస్సేన్తో ‘‘భగవా’’తి అవోచాతి. ఏవమేతేసం పదానం గహణే పయోజనం, అనుపుబ్బి చ వేదితబ్బా. యం పనేతం పచ్ఛిమం అనావరణఞాణం సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణన్తి ఞాణద్వయం, తం అత్థతో అభిన్నం. ఏకమేవ హి తం ఞాణం విసయపవత్తిముఖేన అఞ్ఞేహి అసాధారణభావదస్సనత్థం ద్విధా కత్వా వుత్తం. అనవసేససఙ్ఖతాసఙ్ఖతసమ్ముతిధమ్మారమ్మణతాయ సబ్బఞ్ఞుతఞ్ఞాణం, తత్థావరణాభావతో నిస్సఙ్గచారముపాదాయ ‘‘అనావరణఞాణ’’న్తిపి వుత్తం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో బుద్ధానుస్సతినిద్దేసే (విసుద్ధి. ౧.౧౨౩ ఆదయో) వక్ఖామ.

౨. మహన్తే సీలక్ఖన్ధాదికే ఏసీ గవేసీతి మహేసి, భగవా. తేన మహేసినా. వణ్ణయన్తోతి వివరన్తో విత్థారేన్తో. యథాభూతన్తి అవిపరీతం. సీలాదిభేదనన్తి సీలసమాధిపఞ్ఞాదివిభాగం. సుదుల్లభన్తి అట్ఠక్ఖణవజ్జితేన నవమేన ఖణేన లద్ధబ్బత్తా సుట్ఠు దుల్లభం. సీలాదిసఙ్గహన్తి సీలాదిక్ఖన్ధత్తయసఙ్గహం. అరియమగ్గో హి తీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితో సప్పదేసత్తా నగరం వియ రజ్జేన, న తయో ఖన్ధా అరియమగ్గేన నిప్పదేసత్తా. వుత్తఞ్హేతం ‘‘న ఖో, ఆవుసో విసాఖ, అరియేన అట్ఠఙ్గికేన మగ్గేన తయో ఖన్ధా సఙ్గహితా; తీహి చ ఖో, ఆవుసో విసాఖ, ఖన్ధేహి అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో సఙ్గహితో’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨). కిలేసచోరేహి అపరిపన్థనీయతాయ ఖేమం. అన్తద్వయపరివజ్జనతో, మాయాదికాయవఙ్కాదిప్పహానతో చ ఉజుం. సబ్బేసం సంకిలేసధమ్మానం మారణవసేన గమనతో పవత్తనతో, నిబ్బానస్స మగ్గనతో, నిబ్బానత్థికేహి మగ్గితబ్బతో చ మగ్గం. విసుద్ధియాతి నిబ్బానాయ, విసుద్ధిభావాయ వా, అరహత్తాయాతి అత్థో.

యథాభూతం అజానన్తాతి ఏవం సీలవిసుద్ధిఆదివిసుద్ధిపరమ్పరాయ అధిగన్తబ్బో ఏవరూపో ఏవంకిచ్చకో ఏవమత్థోతి యాథావతో అనవబుజ్ఝన్తా. సకలసంకిలేసతో, సంసారతో చ సుద్ధిం విముత్తిం కామేన్తి పత్థేన్తీతి సుద్ధికామా. అపి-సద్దో సమ్భావనే. తేన న కేవలం సీలమత్తేన పరితుట్ఠా, అథ ఖో విసుద్ధికామాపి సమానాతి దస్సేతి. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భావనాయ యుత్తపయుత్తతాయ యోగినో వాయమన్తాపి విసుద్ధిం ఉద్దిస్స పయోగం పరక్కమం కరోన్తాపి ఉపాయస్స అనధిగతత్తా విసుద్ధిం నాధిగచ్ఛన్తీతి యోజనా. తేసన్తి యోగీనం. కామఞ్చాయం విసుద్ధిమగ్గో సమన్తభద్దకత్తా సవనధారణపరిచయాదిపసుతానం సబ్బేసమ్పి పామోజ్జకరో, యోగీనం పన సాతిసయం పమోదహేతూతి ఆహ ‘‘తేసం పామోజ్జకరణ’’న్తి. బాహిరకనికాయన్తరలద్ధీహి అసమ్మిస్సతాయ సుట్ఠు విసుద్ధవినిచ్ఛయత్తా సువిసుద్ధవినిచ్ఛయం. మహావిహారవాసీనన్తి అత్తనో అపస్సయభూతం నికాయం దస్సేతి. దేసనానయనిస్సితన్తి ధమ్మసంవణ్ణనానయసన్నిస్సితం. ఏత్థ చ ‘‘తేసం పామోజ్జకరణ’’న్తిఆదినా సబ్బసంకిలేసమలవిసుద్ధతాయ విసుద్ధిం నిబ్బానం పత్థేన్తానం యోగీనం ఏకంసేన తదావహత్తా పామోజ్జకరో ఞాణుత్తరేహి సమ్మాపటిపన్నేహి అధిట్ఠితత్తా సుట్ఠు సమ్మా విసుద్ధవినిచ్ఛయో మహావిహారవాసీనం కథామగ్గోతి దస్సేతి. సక్కచ్చం మే భాసతో సక్కచ్చం నిసామయథాతి యోజేతబ్బం.

ఏత్థ చ ‘‘ఇమిస్సా దాని గాథాయా’’తి ఇమినా విసుద్ధిమగ్గభాసనస్స నిస్సయం, ‘‘కథితాయ మహేసినా’’తి ఇమినా తస్స పమాణభావం, ‘‘యథాభూతం అత్థం సీలాదిభేదన’’న్తి ఇమినా అవిపరీతపిణ్డత్థం, ‘‘సుదుల్లభం…పే… యోగినో’’తి ఇమినా నిమిత్తం, ‘‘తేసం పామోజ్జకరణ’’న్తి ఇమినా పయోజనం, ‘‘వణ్ణయన్తో అత్థం, సువిసుద్ధవినిచ్ఛయం మహావిహారవాసీనం దేసనానయనిస్సితం, సక్కచ్చ’’న్తి చ ఇమినా కరణప్పకారం దస్సేత్వా ‘‘విసుద్ధికామా సబ్బేపి, నిసామయథ సాధవో’’తి ఇమినా తత్థ సక్కచ్చసవనే సాధుజనే నియోజేతి. సాధుకం సవనపటిబద్ధా హి సాసనసమ్పత్తి.

౩. వచనత్థవిభావనేన పవేదితవిసుద్ధిమగ్గసామఞ్ఞత్థస్స విసుద్ధిమగ్గకథా వుచ్చమానా అభిరుచిం ఉప్పాదేతీతి పదత్థతో విసుద్ధిమగ్గం విభావేతుం ‘‘తత్థ విసుద్ధీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ తత్థాతి యదిదం ‘‘విసుద్ధిమగ్గం భాసిస్స’’న్తి ఏత్థ విసుద్ధిమగ్గపదం వుత్తం, తత్థ. సబ్బమలవిరహితన్తి సబ్బేహి రాగాదిమలేహి, సబ్బేహి సంకిలేసమలేహి చ విరహితం వివిత్తం. తతో ఏవ అచ్చన్తపరిసుద్ధం, సబ్బదా సబ్బథా చ విసుద్ధన్తి అత్థో. యథావుత్తం విసుద్ధిం మగ్గతి గవేసతి అధిగచ్ఛతి ఏతేనాతి విసుద్ధిమగ్గో. తేనాహ ‘‘మగ్గోతి అధిగమూపాయో వుచ్చతీ’’తి. విసుద్ధిమగ్గోతి చ నిప్పరియాయేన లోకుత్తరమగ్గో వేదితబ్బో, తదుపాయత్తా పన పుబ్బభాగమగ్గో, తన్నిస్సయో కథాపబన్ధో చ తథా వుచ్చతి.

స్వాయం విసుద్ధిమగ్గో సత్థారా దేసనావిలాసతో, వేనేయ్యజ్ఝాసయతో చ నానానయేహి దేసితో, తేసు అయమేకో నయో గహితోతి దస్సేతుం ‘‘సో పనాయ’’న్తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ కత్థచీతి కిస్మిఞ్చి సుత్తే. విపస్సనామత్తవసేనేవాతి అవధారణేన సమథం నివత్తేతి. సో హి తస్సా పటియోగీ, న సీలాది. మత్త-సద్దేన చ విసేసనివత్తిఅత్థేన సవిసేసం సమాధిం నివత్తేతి. సో ఉపచారప్పనాభేదో విపస్సనాయానికస్స దేసనాతి కత్వా న సమాధిమత్తం. న హి ఖణికసమాధిం వినా విపస్సనా సమ్భవతి. విపస్సనాతి చ తివిధాపి అనుపస్సనా వేదితబ్బా, న అనిచ్చానుపస్సనావ. న హి అనిచ్చదస్సనమత్తేన సచ్చాభిసమయో సమ్భవతి. యం పన గాథాయం అనిచ్చలక్ఖణస్సేవ గహణం కతం, తం యస్స తదేవ సుట్ఠుతరం పాకటం హుత్వా ఉపట్ఠాతి, తాదిసస్స వసేన. సోపి హి ఇతరం లక్ఖణద్వయం విభూతతరం కత్వా సమ్మసిత్వా విసేసం అధిగచ్ఛతి, న అనిచ్చలక్ఖణమేవ.

సబ్బే సఙ్ఖారాతి సబ్బే తేభూమకసఙ్ఖారా, తే హి సమ్మసనీయా. అనిచ్చాతి న నిచ్చా అద్ధువా ఇత్తరా ఖణభఙ్గురాతి. పఞ్ఞాయాతి విపస్సనాపఞ్ఞాయ. పస్సతి సమ్మసతి. అథ పచ్ఛా ఉదయబ్బయఞాణాదీనం ఉప్పత్తియా ఉత్తరకాలం. నిబ్బిన్దతి దుక్ఖేతి తస్మింయేవ అనిచ్చాకారతో దిట్ఠే ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా’’తి వుత్తే తేభూమకే ఖన్ధపఞ్చకసఙ్ఖాతే దుక్ఖే నిబ్బిన్దతి నిబ్బిదాఞాణం పటిలభతి. ఏస మగ్గో విసుద్ధియాతి ఏస నిబ్బిదానుపస్సనాసఙ్ఖాతో విరాగాదీనం కారణభూతో నిబ్బానస్స అధిగమూపాయో.

ఝానపఞ్ఞావసేనాతి సమథవిపస్సనావసేన. ఝానన్తి చేత్థ విపస్సనాయ పాదకభూతం ఝానం అధిప్పేతం. యమ్హీతి యస్మిం పుగ్గలే. ఝానఞ్చ పఞ్ఞా చాతి ఏత్థాయమత్థో – యో పుగ్గలో ఝానం పాదకం కత్వా విపస్సనం పట్ఠపేత్వా తం ఉస్సుక్కాపేతి. స వే నిబ్బానసన్తికేతి సో బ్యత్తం నిబ్బానస్స సమీపే ఏకన్తతో నిబ్బానం అధిగచ్ఛతీతి.

కమ్మన్తి మగ్గచేతనా. సా హి అపచయగామితాయ సత్తానం సుద్ధిం ఆవహతి. విజ్జాతి సమ్మాదిట్ఠి. సీలన్తి సమ్మావాచాకమ్మన్తా. జీవితముత్తమన్తి సమ్మాఆజీవో. ధమ్మోతి అవసేసా చత్తారో అరియమగ్గధమ్మా. అథ వా కమ్మన్తి సమ్మాకమ్మన్తస్స గహణం. ‘‘యా చావుసో విసాఖ, సమ్మాదిట్ఠి, యో చ సమ్మాసఙ్కప్పో, ఇమే ధమ్మా పఞ్ఞాక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి (మ. ని. ౧.౪౬౨) వచనతో. విజ్జాతి సమ్మాదిట్ఠిసమ్మాసఙ్కప్పానం గహణం. ధమ్మోతి సమాధి ‘‘ఏవంధమ్మా తే భగవన్తో అహేసు’’న్తిఆదీసు (సం. ని. ౫.౩౭౮) వియ. తగ్గహణేనేవ ‘‘యో చావుసో విసాఖ, సమ్మావాయామో, యా చ సమ్మాసతి, యో చ సమ్మాసమాధి, ఇమే ధమ్మా సమాధిక్ఖన్ధే సఙ్గహితా’’తి వచనతో సమ్మావాయామసతీనమ్పి గహణం దట్ఠబ్బం. సీలన్తి సమ్మావాచాజీవానం. జీవితముత్తమన్తి ఏవరూపస్స అరియపుగ్గలస్స జీవితం ఉత్తమం జీవితన్తి ఏవమేత్థ అట్ఠఙ్గికో అరియమగ్గో వుత్తోతి వేదితబ్బో.

సీలాదివసేనాతి సీలసమాధిపఞ్ఞావీరియవసేన. సబ్బదాతి సమాదానతో పభుతి సబ్బకాలం. సీలసమ్పన్నోతి చతుపారిసుద్ధిసీలసమ్పదాయ సమ్పన్నో సమన్నాగతో. పఞ్ఞవాతి లోకియలోకుత్తరాయ పఞ్ఞాయ సమన్నాగతో. సుసమాహితోతి తంసమ్పయుత్తేన సమాధినా సుట్ఠు సమాహితో. ఆరద్ధవీరియోతి అకుసలానం ధమ్మానం పహానాయ, కుసలానం ధమ్మానం ఉపసమ్పదాయ పగ్గహితవీరియో. పహితత్తోతి నిబ్బానం పతిపేసితత్తతాయ కాయే చ జీవితే చ నిరపేక్ఖచిత్తో. ఓఘన్తి కామోఘాదిచతుబ్బిధమ్పి ఓఘం, సంసారమహోఘమేవ వా.

ఏకాయనోతి ఏకమగ్గో. మగ్గపరియాయో హి ఇధ అయన-సద్దో, తస్మా ఏకపథభూతో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో, న ద్వేధాపథభూతోతి అత్థో. ఏకం వా నిబ్బానం అయతి గచ్ఛతీతి ఏకాయనో, ఏకేన వా గణసఙ్గణికం పహాయ వివేకట్ఠేన అయితబ్బో పటిపజ్జితబ్బోతి ఏకాయనో, అయన్తి తేనాతి వా అయనో, ఏకస్స సేట్ఠస్స భగవతో అయనోతి ఏకాయనో, తేన ఉప్పాదితత్తా, ఏకస్మిం వా ఇమస్మింయేవ ధమ్మవినయే అయనోతి ఏకాయనో. సత్తానం విసుద్ధియాతి రాగాదిమలేహి, అభిజ్ఝావిసమలోభాదిఉపక్కిలేసేహి చ సత్తానం విసుద్ధత్థాయ విసుజ్ఝనత్థాయ. యదిదన్తి నిపాతో, యే ఇమేతి అత్థో. పుబ్బే సరణలక్ఖణేన మగ్గట్ఠేన చ మగ్గోతి వుత్తస్సేవ కాయాదివిసయభేదేన చతుబ్బిధత్తా ‘‘చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి వుత్తం. సమ్మప్పధానాదీసూతి ఏత్థ ఆది-సద్దేన అప్పమాదాభిరతిఆదీనం సఙ్గహో వేదితబ్బో. అప్పమాదాభిరతిఆదివసేనాపి హి కత్థచి విసుద్ధిమగ్గో దేసితో. యథాహ –

‘‘అప్పమాదరతో భిక్ఖు, పమాదే భయదస్సి వా;

అభబ్బో పరిహానాయ, నిబ్బానస్సేవ సన్తికే’’తి. (ధ. ప. ౩౨);

౪. తత్రాతి తస్సం గాథాయం. ఉపరి వుచ్చమానా గాథాయ విత్థారసంవణ్ణనా నిద్దేసపటినిద్దేసట్ఠానియా, తతో సంఖిత్తతరా అత్థవణ్ణనా ఉద్దేసట్ఠానియాతి ఆహ ‘‘అయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా’’తి. యథాఉద్దిట్ఠస్స హి అత్థస్స నిద్దేసపటినిద్దేసా సుకరా, సుబోధా చ హోన్తీతి. సీలే పతిట్ఠాయాతి ఏత్థ సీలేతి కుసలసీలే. యదిపి ‘‘కతమే చ, థపతి, అకుసలా సీలా’’తిఆదీసు అకుసలా ధమ్మాపి సీలన్తి ఆగతా. వుచ్చమానాయ పన చిత్తపఞ్ఞాభావనాయ అధిట్ఠానాయోగ్యతాయ కిరియసీలానమ్పి అసమ్భవో, కుతో ఇతరేసన్తి కుసలసీలమేవేత్థ అధిప్పేతం. సీలం పరిపూరయమానోతిఆదీసు పరిపూరయమానోతి పరిపాలేన్తో, పరివడ్ఢేన్తో వా, సబ్బభాగేహి సంవరన్తో, అవీతిక్కమన్తో చాతి అత్థో. తథాభూతో హి తం అవిజహన్తో తత్థ పతిట్ఠితో నామ హోతి. ‘‘సీలే’’తి హి ఇదం ఆధారే భుమ్మం. పతిట్ఠాయాతి దువిధా పతిట్ఠా నిస్సయూపనిస్సయభేదతో. తత్థ ఉపనిస్సయపతిట్ఠా లోకియా, ఇతరా లోకుత్తరా అభిన్దిత్వా గహణే. భిన్దిత్వా పన గహణే యథా లోకియచిత్తుప్పాదేసు సహజాతానం, పురిమపచ్ఛిమానఞ్చ వసేన నిస్సయూపనిస్సయపతిట్ఠా సమ్భవతి, ఏవం లోకుత్తరేసు హేట్ఠిమమగ్గఫలసీలవసేన ఉపనిస్సయపతిట్ఠాపి సమ్భవతి. ‘‘పతిట్ఠాయా’’తి చ పదస్స యదా ఉపనిస్సయపతిట్ఠా అధిప్పేతా, తదా ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయా’’తిఆదీసు (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) వియ పురిమకాలకిరియావసేన అత్థో వేదితబ్బో. తేనాహ ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧). యదా పన నిస్సయపతిట్ఠా అధిప్పేతా, తదా ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చా’’తిఆదీసు (మ. ని. ౧.౨౦౪; ౩.౪౨౧; సం. ని. ౪.౬౦) వియ సమానకాలకిరియావసేన అత్థో వేదితబ్బో. సమ్మావాచాదయో హి అత్తనా సమ్పయుత్తానం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనం సహజాతవసేనేవ నిస్సయపచ్చయా హోన్తీతి.

నరతి నేతీతి నరో, పురిసో. యథా హి పఠమపకతిభూతో సత్తో, ఇతరాయ పకతియా సేట్ఠట్ఠేన పురి ఉచ్చే ఠానే సేతి పవత్తతీతి ‘‘పురిసో’’తి వుచ్చతి, ఏవం నయనట్ఠేన ‘‘నరో’’తి వుచ్చతి. పుత్తభాతుభూతోపి హి పుగ్గలో మాతుజేట్ఠభగినీనం నేతుట్ఠానే తిట్ఠతి, పగేవ ఇతరో ఇతరాసం. నరేన యోగతో, నరస్స అయన్తి వా నారీ, ఇత్థీ. సాపి చేత్థ కామం తణ్హాజటావిజటనసమత్థతా అత్థి, పధానమేవ పన సత్తం దస్సేన్తో ‘‘నరో’’తి ఆహ యథా ‘‘సత్థా దేవమనుస్సాన’’న్తి (దీ. ని. ౧.౧౫౭, ౨౫౫). అట్ఠకథాయం పన అవిభాగేన పుగ్గలపరియాయో అయన్తి దస్సేతుం ‘‘నరోతి సత్తో’’తి వుత్తం. సపఞ్ఞోతి విపాకభూతాయ సహ పఞ్ఞాయ పవత్తతీతి సపఞ్ఞో. తాయ హి ఆదితో పట్ఠాయ సన్తానవసేన బహులం పవత్తమానాయ అయం సత్తో సవిసేసం ‘‘సపఞ్ఞో’’తి వత్తబ్బతం అరహతి. విపాకపఞ్ఞాపి హి సన్తానవిసేసనేన భావనాపఞ్ఞుప్పత్తియా ఉపనిస్సయో హోతి అహేతుకద్విహేతుకానం తదభావతో. సమ్పజఞ్ఞసఙ్ఖాతాయ చ తంతంకిచ్చకారికాయ పఞ్ఞాయ వసేన ‘‘సపఞ్ఞో’’తి వత్తుం వట్టతి. అట్ఠకథాయం పన నిపక-సద్దేన పారిహారికపఞ్ఞా గయ్హతీతి విపాకపఞ్ఞావసేనేవేత్థ అత్థో వుత్తో. కమ్మజతిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయాతి కమ్మజాయ తిహేతుకపటిసన్ధియం పఞ్ఞాయాతి ఏవం తిహేతుక-సద్దో పటిసన్ధి-సద్దేన సమ్బన్ధితబ్బో, న పఞ్ఞా-సద్దేన. న హి పఞ్ఞా తిహేతుకా అత్థి. పటిసన్ధితో పభుతి పవత్తమానా పఞ్ఞా ‘‘పటిసన్ధియం పఞ్ఞా’’తి వుత్తా తంమూలకత్తా, న పటిసన్ధిక్ఖణే పవత్తా ఏవ.

చిన్తేతి ఆరమ్మణం ఉపనిజ్ఝాయతీతి చిత్తం, సమాధి. సో హి సాతిసయం ఉపనిజ్ఝానకిచ్చో. న హి వితక్కాదయో వినా సమాధినా తమత్థం సాధేన్తి, సమాధి పన తేహి వినాపి సాధేతీతి. పగుణబలవభావాపాదనేన పచ్చయేహి చితం, తథా సన్తానం చినోతీతిపి చిత్తం, సమాధి. పఠమజ్ఝానాదివసేన చిత్తవిచిత్తతాయ, ఇద్ధివిధాదిచిత్తకరణేన చ సమాధి చిత్తన్తి వినాపి పరోపదేసేనస్స చిత్తపరియాయో లబ్భతేవ. అట్ఠకథాయం పన చిత్త-సద్దో విఞ్ఞాణే నిరుళ్హోతి కత్వా వుత్తం ‘‘చిత్తసీసేన హేత్థ సమాధి నిద్దిట్ఠో’’తి. యథాసభావం పకారేహి జానాతీతి పఞ్ఞా. సా యదిపి కుసలాదిభేదతో బహువిధా. ‘‘భావయ’’న్తి పన వచనతో భావేతబ్బా ఇధాధిప్పేతాతి తం దస్సేతుం ‘‘విపస్సన’’న్తి వుత్తం. ‘‘భావయ’’న్తి చ ఇదం పచ్చేకం యోజేతబ్బం ‘‘చిత్తఞ్చ భావయం, పఞ్ఞఞ్చ భావయ’’న్తి. తయిదం ద్వయం కిం లోకియం, ఉదాహు లోకుత్తరన్తి? లోకుత్తరన్తి దట్ఠబ్బం ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో. తం హి భావయమానో అరియమగ్గక్ఖణే తణ్హాజటం సముచ్ఛేదవసేన విజటేతీతి వుచ్చతి, న లోకియం. నానన్తరియభావేన పనేత్థ లోకియాపి గహితావ హోన్తి లోకియసమథవిపస్సనాయ వినా తదభావతో. సమథయానికస్స హి ఉపచారప్పనాప్పభేదం సమాధిం ఇతరస్స ఖణికసమాధిం, ఉభయేసమ్పి విమోక్ఖముఖత్తయం వినా న కదాచిపి లోకుత్తరాధిగమో సమ్భవతి. తేనాహ ‘‘సమాధిఞ్చేవ విపస్సనఞ్చ భావయమానో’’తి. తత్థ యదా లోకియా సమథవిపస్సనా అధిప్పేతా, తదా ‘‘భావయ’’న్తి ఇదం భావనాకిరియాయ హేతుభావకథనం, భావనాహేతూతి అత్థో. తంభావనాహేతుకా హి విజటనకిరియాతి. యదా పన లోకుత్తరా అధిప్పేతా, తదా కేవలం వత్తమానభావనిద్దేసో. తదుభయభావనాసమకాలమేవ హి తణ్హాజటావిజటనం.

‘‘ఆతాపీ నిపకో’’తి ఇదం యథావుత్తభావనాయ ఉపకారకధమ్మకిత్తనం. కమ్మట్ఠానం అనుయుఞ్జన్తస్స హి వీరియం సతి సమ్పజఞ్ఞన్తి ఇమే తయో ధమ్మా బహూపకారా. వీరియూపత్థద్ధఞ్హి కమ్మట్ఠానం సతిసమ్పజఞ్ఞానుపాలితం న పరిపతతి, ఉపరి చ విసేసం ఆవహతి. పతిట్ఠాసిద్ధియా చేత్థ సద్ధాసిద్ధి, సద్ధూపనిస్సయత్తా సీలస్స, వీరియాదిసిద్ధియా చ. న హి సద్ధేయ్యవత్థుం అసద్దహన్తస్స యథావుత్తవీరియాదయో సమ్భవన్తి, తథా సమాధిపి. యథా హి హేతుభావతో వీరియాదీహి సద్ధాసిద్ధి, ఏవం ఫలభావతో తేహి సమాధిసిద్ధి. వీరియాదీసు హి సమ్పజ్జమానేసు సమాధి సమ్పన్నోవ హోతి అసమాహితస్స తదభావతో. కథం పనేత్థ సతిసిద్ధి? నిపకగ్గహణతో. తిక్ఖవిసదభావప్పత్తా హి సతి ‘‘నేపక్క’’న్తి వుచ్చతి. యథాహ ‘‘పరమేన సతినేపక్కేన సమన్నాగతో’’తి. అట్ఠకథాయం పన ‘‘నేపక్కం పఞ్ఞా’’తి అయమత్థో దస్సితో. తగ్గహణేనేవ సతిపి గహితావ హోతి. న హి సతివిరహితా పఞ్ఞా అత్థీతి. అపరే పన ‘‘సపఞ్ఞో’’తి ఇమినావ పారిహారికపఞ్ఞాపి గయ్హతీతి ‘‘నిపకో’’తి పదస్స ‘‘సతో’’తి అత్థం వదన్తి. యదిపి కిలేసానం పహానం ఆతాపనం, తం సమ్మాదిట్ఠిఆదీనమ్పి అత్థేవ. ఆతప్పసద్దో వియ పన ఆతాపసద్దో వీరియేయేవ నిరుళ్హోతి ఆహ ‘‘ఆతాపీతి వీరియవా’’తి. అథ వా పటిపక్ఖప్పహానే సమ్పయుత్తధమ్మానం అబ్భుస్సహనవసేన పవత్తమానస్స వీరియస్స సాతిసయం తదాతాపనన్తి వీరియమేవ తథా వుచ్చతి, న అఞ్ఞే ధమ్మా. ఆతాపీతి చాయమీకారో పసంసాయ, అతిసయస్స వా దీపకో. వీరియవాతి వా-సద్దోపి తదత్థో ఏవ దట్ఠబ్బో. తేన సమ్మప్పధానసమఙ్గితా వుత్తా హోతి. తేనాహ ‘‘కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనట్ఠేనా’’తి. ఆతాపనగ్గహణేన చేత్థ ఆరమ్భ ధాతుమాహ ఆదితో వీరియారమ్భోతి కత్వా, పరితాపనగ్గహణేన నిక్కమపరక్కమధాతుయో సబ్బసో పటిపక్ఖతో నిక్ఖన్తతం, ఉపరూపరి విసేసప్పత్తిఞ్చ ఉపాదాయ. నిపయతి విసోసేతి పటిపక్ఖం, తతో వా అత్తానం నిపాతి రక్ఖతీతి నిపకో, సమ్పజానో. కమ్మట్ఠానస్స పరిహరణే నియుత్తాతి పారిహారికా.

అభిక్కమాదీని సబ్బకిచ్చాని సాత్థకసమ్పజఞ్ఞాదివసేన పరిచ్ఛిజ్జ నేతీతి సబ్బకిచ్చపరిణాయికా. కమ్మట్ఠానస్స వా ఉగ్గహో పరిపుచ్ఛా భావనారమ్భో మనసికారవిధి, తత్థ చ సక్కచ్చకారితా సాతచ్చకారితా సప్పాయకారితా నిమిత్తకుసలతా పహితత్తతా అన్తరాఅసఙ్కోచో ఇన్ద్రియసమత్తపటిపాదనా వీరియసమతాపాదనం వీరియసమతాయోజనన్తి ఏవమాదీనం సబ్బేసం కిచ్చానం పరిణాయికా సబ్బకిచ్చపరిణాయికా. భయం ఇక్ఖతీతి భిక్ఖూతి సాధారణతో భిక్ఖులక్ఖణకథనేన పటిపత్తియావ భిక్ఖుభావో, న భిక్ఖకభిన్నపటధరాదిభావేనాతి దస్సేతి. ఏవం హి కతకిచ్చానం సామణేరాదీనం, పటిపన్నానఞ్చ అపబ్బజితానమ్పి సఙ్గహో కతో హోతి. ఇధ పన పటిపజ్జనకవసేన అత్థో వేదితబ్బో. భిన్దతి పాపకే అకుసలే ధమ్మేతి వా భిక్ఖు. సో ఇమం విజటయేతి యో నరో సప్పఞ్ఞో సీలే పతిట్ఠాయ ఆతాపీ నిపకో చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయన్తి వుత్తో, సో భిక్ఖు ఇమం తణ్హాజటం విజటయేతి సమ్బన్ధో. ఇదాని తమ్పి విజటనం వేళుగుమ్బవిజటనేన ఉపమేత్వా దస్సేతుం గాథాయ యథావుత్తే సీలాదిధమ్మే ‘‘ఇమినా చ సీలేనా’’తిఆదినా పచ్చామసతి. తత్థ యస్మా యోగావచరసన్తానగతా నానాక్ఖణికా మిస్సకా సీలాదిధమ్మా గాథాయ గహితా, తస్మా తే ఏకచ్చం గణ్హన్తో ‘‘ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో’’తి ఆహ. న హి తే ఛ ధమ్మా ఏకస్మిం సన్తానే ఏకస్మిం ఖణే లబ్భన్తి. యస్మా చ పుగ్గలాధిట్ఠానేన గాథా భాసితా, తస్మా పుగ్గలాధిట్ఠానమేవ ఉపమం దస్సేన్తో ‘‘సేయ్యథాపి నామ పురిసో’’తిఆదిమాహ. తత్థ సునిసితన్తి సుట్ఠు నిసితం, అతివియ తిఖిణన్తి అత్థో. సత్థస్స నిసానసిలాయం నిసితతరభావకరణం, బాహుబలేన చస్స ఉక్ఖిపనన్తి ఉభయమ్పేతం అత్థాపన్నం కత్వా ఉపమా వుత్తాతి తదుభయం ఉపమేయ్యే దస్సేన్తో ‘‘సమాధిసిలాయం సునిసితం…పే… పఞ్ఞాహత్థేన ఉక్ఖిపిత్వా’’తి ఆహ. సమాధిగుణేన హి పఞ్ఞాయ తిక్ఖభావో. తేనాహ భగవా ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; ౫.౧౦౭౧; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౪). వీరియఞ్చస్సా ఉపత్థమ్భకం పగ్గణ్హనతో. విజటేయ్యాతి విజటేతుం సక్కుణేయ్య. వుట్ఠానగామినివిపస్సనాయ హి వత్తమానాయ యోగావచరో తణ్హాజటం విజటేతుం సమత్థో నామ. విజటనం చేత్థ సముచ్ఛేదవసేన పహానన్తి ఆహ ‘‘సఞ్ఛిన్దేయ్య సమ్పదాలేయ్యా’’తి. దక్ఖిణం అరహతీతి దక్ఖిణేయ్యో, అగ్గో చ సో దక్ఖిణేయ్యో చాతి అగ్గదక్ఖిణేయ్యో, అగ్గా వా దక్ఖిణా అగ్గదక్ఖిణా, తం అరహతీతి అగ్గదక్ఖిణేయ్యో.

౫. తత్రాతి తస్సం గాథాయం. అయన్తి ‘‘నరో’’తి చ ‘‘భిక్ఖూ’’తి చ వుత్తో యోగావచరో. పున తత్రాతి తస్సం పఞ్ఞాయం. అస్సాతి భిక్ఖునో. కత్తరి చేతం సామివచనం, అనేనాతి అత్థో. కరణీయం నత్థి విసేసాధానస్స తిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ అభావతో. తేనాహ ‘‘పురిమకమ్మానుభావేనేవ హిస్స సా సిద్ధా’’తి. తేనాతి యోగినా. భావనాయం సతతపవత్తితవీరియతాయ సాతచ్చకారినా. పఞ్ఞావసేనాతి యథావుత్తనేపక్కసఙ్ఖాతపఞ్ఞావసేన. యం కిఞ్చి కత్తబ్బం, తస్స సబ్బస్స సమ్పజానవసేనేవ కరణసీలో, తత్థ వా సమ్పజానకారో ఏతస్స అత్థి, సమ్పజానస్స వా అసమ్మోహస్స కారకో ఉప్పాదకోతి సమ్పజానకారీ, తేన సమ్పజానకారినా. అత్రాతి అస్సం గాథాయం. సీలాదిసమ్పాదనే వీరియస్స తేసం అఙ్గభావతో తం విసుం అగ్గహేత్వా ‘‘సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేనా’’తి వుత్తం.

‘‘విసుద్ధిమగ్గం దస్సేతీ’’తి అవిభాగతో దేసనాయ పిణ్డత్థం వత్వా పున తం విభాగతో దస్సేతుం ‘‘ఏత్తావతా’’తిఆది వుత్తం. తత్థ ఏత్తావతాతి ఏత్తకాయ దేసనాయ. సిక్ఖాతి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన సిక్ఖా. సిక్ఖనం చేత్థ ఆసేవనం దట్ఠబ్బం. సీలాదిధమ్మేహి సంవరణాదివసేన ఆసేవన్తో తే సిక్ఖతీతి వుచ్చతి. సాసనన్తి పటిపత్తిసాసనం. ఉపనిస్సయో బలవకారణం. వజ్జనం అనుపగమనం. సేవనా భావనా. పటిపక్ఖోతి పహాయకపటిపక్ఖో. యదిపి గాథాయం ‘‘సీలే’’తి సామఞ్ఞతో వుత్తం, న ‘‘అధిసీలే’’తి. తం పన తణ్హాజటావిజటనస్స పతిట్ఠాభూతం అధిప్పేతన్తి ఆహ ‘‘సీలేన అధిసీలసిక్ఖా పకాసితా’’తి. భవగామి హి సీలం సీలమేవ, విభవగామి సీలం అధిసీలసిక్ఖా. సామఞ్ఞజోతనా హి విసేసే అవతిట్ఠతీతి. ఏస నయో సేససిక్ఖాసుపి.

సీలేనాతి అధిసీలసిక్ఖాభూతేన సీలేన. తం హి అనఞ్ఞసాధారణతాయ సాసనస్స ఆదికల్యాణతం పకాసేతి, న యమనియమాదిమత్తం. తేన వుత్తం ‘‘సీలఞ్చ సువిసుద్ధం, సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి చ. కుసలానన్తి మగ్గకుసలానం. కుసలానన్తి వా అనవజ్జానం. తేన అరియఫలధమ్మానమ్పి సఙ్గహో సిద్ధో హోతి. సబ్బపాపస్స అకరణన్తి సబ్బస్సాపి సావజ్జస్స అకిరియా అనజ్ఝాపజ్జనం. ఏతేన చారిత్తవారిత్తభేదస్స సబ్బస్స సీలస్స గహణం కతం హోతి. కత్తబ్బాకరణమ్పి హి సావజ్జమేవాతి. ఆదివచనతోతి గాథాయం వుత్తసమాధిపఞ్ఞానం ఆదిమ్హి వచనతో. ఆదిభావో చస్స తమ్మూలకత్తా ఉత్తరిమనుస్సధమ్మానం. ఆదీనం వా వచనం ఆదివచనం. ఆదిసద్దేన చేత్థ ‘‘సీలం సమాధి పఞ్ఞా చ, విముత్తి చ అనుత్తరా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౮౬) ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. సీలస్స విసుద్ధత్తా విప్పటిసారాదిహేతూనం దూరీకరణతో అవిప్పటిసారాదిగుణావహం. ‘‘అవిప్పటిసారాదిగుణావహత్తా’’తి ఏతేన న కేవలం సీలస్స కల్యాణతావ విభావితా, అథ ఖో ఆదిభావోపీతి దట్ఠబ్బం. తథా హిస్స సుత్తే (పరి. ౩౬౬) అవిప్పటిసారాదీనం విముత్తిఞాణపరియోసానానం పరమ్పరపచ్చయతా వుత్తా. సమాధినాతి అధిచిత్తసిక్ఖాభూతేన సమాధినా. సకలం సాసనం సఙ్గహేత్వా పవత్తాయ గాథాయ ఆదిపదేన ఆదిమ్హి పటిపజ్జితబ్బస్స సీలస్స, తతియపదేన పరియోసానే పటిపజ్జితబ్బాయ పఞ్ఞాయ గహితత్తా మజ్ఝే పటిపజ్జితబ్బో సమాధి పారిసేసతో దుతియపదేన గయ్హతీతి ‘‘కుసలస్స ఉపసమ్పదాతిఆదివచనతో హి సమాధి సాసనస్స మజ్ఝే’’తి వుత్తం, న కుసలసద్దస్స సమాధిపరియాయత్తా. పుబ్బూపనిస్సయవతో హి సమాహితతాదిఅట్ఠఙ్గసమన్నాగమేన అభినీహారక్ఖమతా సమాధిస్స ఇద్ధివిధాదిగుణావహత్తం, అగ్గమగ్గపఞ్ఞాయ అధిగతాయ యదత్థం పబ్బజతి, తం పరియోసితన్తి పఞ్ఞా సాసనస్స పరియోసానం. తేనాహ భగవా ‘‘సిక్ఖానిసంసమిదం, భిక్ఖవే, బ్రహ్మచరియం వుస్సతి సద్ధాధిపతేయ్యం పఞ్ఞుత్తరం విముత్తిసార’’న్తి (అ. ని. ౪.౨౪౫). సకం చిత్తం సచిత్తం, సచిత్తస్స సబ్బసో కిలేసానం సముచ్ఛిన్దనేన విసోధనం సచిత్తపరియోదాపనం. ఏవం పన పఞ్ఞాకిచ్చే మత్థకప్పత్తే ఉత్తరి కరణీయాభావతో సాసనస్స పఞ్ఞుత్తరతా వేదితబ్బా. తాదిభావావహనతోతి యాదిసో ఇట్ఠేసు, లాభాదీసు చ అనునయాభావతో, తాదిసో అనిట్ఠేసు, అలాభాదీసు చ పటిఘాభావతో. తతో ఏవ వా యాదిసో అనాపాథగతేసు ఇట్ఠానిట్ఠేసు, తాదిసో ఆపాథగతేసుపీతి తాదీ. తస్స భావో తాదిభావో, తస్స ఆవహనతో. వాతేనాతి వాతహేతు. న సమీరతీతి న చలతి. న సమిఞ్జన్తీతి న ఫన్దన్తి, కుతో చలనన్తి అధిప్పాయో.

తథాతి యథా సీలాదయో అధిసీలసిక్ఖాదీనం పకాసకా, తథా తేవిజ్జతాదీనం ఉపనిస్సయస్సాతి తేసం పకాసనాకారూపసంహారత్థో తథా-సద్దో. యస్మా సీలం విసుజ్ఝమానం సతిసమ్పజఞ్ఞబలేన, కమ్మస్సకతఞాణబలేన చ సంకిలేసమలతో విసుజ్ఝతి పారిపూరిఞ్చ గచ్ఛతి, తస్మా సీలసమ్పదా సిజ్ఝమానా ఉపనిస్సయసమ్పత్తిభావేన సతిబలం, ఞాణబలఞ్చ పచ్చుపట్ఠపేతీతి తస్సా విజ్జత్తయూపనిస్సయతా వేదితబ్బా సభాగహేతుసమ్పాదనతో. సతినేపక్కేన హి పుబ్బేనివాసవిజ్జాసిద్ధి, సమ్పజఞ్ఞేన సబ్బకిచ్చేసు సుదిట్ఠకారితాపరిచయేన చుతూపపాతఞాణానుబన్ధాయ దుతియవిజ్జాసిద్ధి, వీతిక్కమాభావేన సంకిలేసప్పహానసబ్భావతో వివట్టూపనిస్సయతావసేన అజ్ఝాసయసుద్ధియా తతియవిజ్జాసిద్ధి. పురేతరం సిద్ధానం సమాధిపఞ్ఞానం పారిపూరిం వినా సీలస్స ఆసవక్ఖయఞాణూపనిస్సయతా సుక్ఖవిపస్సకఖీణాసవేహి దీపేతబ్బా. సమాధిపఞ్ఞా వియ అభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదానం సీలం న సభాగహేతూతి కత్వా వుత్తం ‘‘న తతో పర’’న్తి. ‘‘సమాహితో యథాభూతం పజానాతీ’’తి (సం. ని. ౩.౫; ౪.౯౯; నేత్తి. ౪౦; మి. ప. ౨.౧.౧౪) వచనతో సమాధిసమ్పదా ఛళభిఞ్ఞతాయ ఉపనిస్సయో. పఞ్ఞా వియ పటిసమ్భిదానం సమాధి న సభాగహేతూతి వుత్తం ‘‘న తతో పర’’న్తి. ‘‘యోగా వే జాయతే భూరీ’’తి (ధ. ప. ౨౮౨) వచనతో పుబ్బయోగేన, గరువాసదేసభాసాకఓసల్లఉగ్గహపరిపుచ్ఛాదీహి చ పరిభావితా పఞ్ఞాసమ్పత్తి పటిసమ్భిదాపభేదస్స ఉపనిస్సయో పచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధియోపి పఞ్ఞాసమ్పత్తిసన్నిస్సయాతి పఞ్ఞాయ అనధిగన్తబ్బస్స విసేసస్స అభావతో, తస్సా చ పటిసమ్భిదాపభేదస్స ఏకన్తికకారణతో హేట్ఠా వియ ‘‘న తతో పర’’న్తి అవత్వా ‘‘న అఞ్ఞేన కారణేనా’’తి వుత్తం.

ఏత్థ చ ‘‘సీలసమ్పత్తిఞ్హి నిస్సాయా’’తి వుత్తత్తా యస్స సమాధివిజమ్భనభూతా అనవసేసా ఛ అభిఞ్ఞా న ఇజ్ఝన్తి, తస్స ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదవసేన న సమాధిసమ్పదా అత్థీతి. సతిపి విజ్జానం అభిఞ్ఞేకదేసభావే సీలసమ్పత్తిసముదాగతా ఏవ తిస్సో విజ్జా గహితా. యథా హి పఞ్ఞాసమ్పత్తిసముదాగతా చతస్సో పటిసమ్భిదా ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్స మగ్గేనేవ ఇజ్ఝన్తి, మగ్గక్ఖణే ఏవ తాసం పటిలభితబ్బతో, ఏవం సీలసమ్పత్తిసముదాగతా తిస్సో విజ్జా సమాధిసమ్పత్తిసముదాగతా చ ఛ అభిఞ్ఞా ఉపనిస్సయసమ్పన్నస్స మగ్గేనేవ ఇజ్ఝన్తీతి మగ్గాధిగమేనేవ తాసం అధిగమో వేదితబ్బో. పచ్చేకబుద్ధానం, సమ్మాసమ్బుద్ధానఞ్చ పచ్చేకబోధిసమ్మాసమ్బోధిసమధిగమసదిసా హి ఇమేసం అరియానం ఇమే విసేసాధిగమాతి. వినయసుత్తాభిధమ్మేసు సమ్మాపటిపత్తియా తేవిజ్జతాదీనం ఉపనిస్సయతాపి యథావుత్తవిధినా వేదితబ్బా.

సమ్పన్నసీలస్స కామసేవనాభావతో సీలేన పఠమన్తవివజ్జనం వుత్తం. యేభుయ్యేన హి సత్తా కామహేతు పాణాతిపాతాదివసేనాపి అసుద్ధపయోగా హోన్తి. ఝానసుఖలాభినో కాయకిలమథస్స సమ్భవో ఏవ నత్థీతి సమాధినా దుతియన్తవివజ్జనం వుత్తం ఝానసముట్ఠానపణీతరూపఫుటకాయత్తా. పఞ్ఞాయాతి మగ్గపఞ్ఞాయ. ఉక్కట్ఠనిద్దేసేన హి ఏకంసతో అరియమగ్గోవ మజ్ఝిమా పటిపత్తి నామ. ఏవం సన్తేపి లోకియపఞ్ఞావసేనపి అన్తద్వయవివజ్జనం విభావేతబ్బం.

సీలం తంసమఙ్గినో కామసుగతీసుయేవ నిబ్బత్తాపనతో చతూహి అపాయేహి విముత్తియా కారణన్తి ఆహ ‘‘సీలేన అపాయసమతిక్కమనుపాయో పకాసితో హోతీ’’తి. న హి పాణాతిపాతాదిపటివిరతి దుగ్గతిపరికిలేసం ఆవహతి. సమాధి తంసమఙ్గినో మహగ్గతభూమియంయేవ నిబ్బత్తాపనేన సకలకామభవతో విమోచేతీతి వుత్తం ‘‘సమాధినా కామధాతుసమతిక్కమనుపాయో పకాసితో హోతీ’’తి. న హి కామావచరకమ్మస్స అనుబలప్పదాయీనం కామచ్ఛన్దాదీనం విక్ఖమ్భకం ఝానం కామధాతుపరికిలేసావహం హోతి. న చేత్థ ఉపచారజ్ఝానం నిదస్సేతబ్బం, అప్పనాసమాధిస్స అధిప్పేతత్తా. నాపి ‘‘సీలేనేవ అతిక్కమితబ్బస్స అపాయభవస్స సమాధినా అతిక్కమితబ్బతా’’తి వచనోకాసో. సుగతిభవమ్పి అతిక్కమన్తస్స దుగ్గతిసమతిక్కమనే కా కథాతి. సబ్బభవసమతిక్కమనుపాయోతి కామభవాదీనం నవన్నమ్పి భవానం సమతిక్కమనుపాయో సీలసమాధీహి అతిక్కన్తాపి భవా అనతిక్కన్తా ఏవ, కారణస్స అపహీనత్తా. పఞ్ఞాయ పనస్స సుప్పహీనత్తా తే సమతిక్కన్తా ఏవ.

తదఙ్గప్పహానవసేనాతి దీపాలోకేనేవ తమస్స పుఞ్ఞకిరియవత్థుగతేన తేన తేన కుసలఙ్గేన తస్స తస్స అకుసలఙ్గస్స పహానవసేన. సమాధినా విక్ఖమ్భనప్పహానవసేనాతి ఉపచారప్పనాభేదేన సమాధినా పవత్తినివారణేన ఘటప్పహారేనేవ జలతలే సేవాలస్స తేసం తేసం నీవరణాదిధమ్మానం పహానవసేన. పఞ్ఞాయాతి అరియమగ్గపఞ్ఞాయ. సముచ్ఛేదప్పహానవసేనాతి చతున్నం అరియమగ్గానం భావితత్తా తంతంమగ్గవతో అత్తనో సన్తానే ‘‘దిట్ఠిగతానం పహానాయా’’తిఆదినా (ధ. స. ౨౭౭) వుత్తస్స సముదయపక్ఖియస్స కిలేసగణస్స అచ్చన్తం అప్పవత్తిసఙ్ఖాతసముచ్ఛిన్దనప్పహానవసేన.

కిలేసానం వీతిక్కమపటిపక్ఖోతి సంకిలేసధమ్మానం, కమ్మకిలేసానం వా యో కాయవచీద్వారేసు వీతిక్కమో అజ్ఝాచారో, తస్స పటిపక్ఖో సీలేన పకాసితో హోతి, అవీతిక్కమసభావత్తా సీలస్స. ఓకాసాదానవసేన కిలేసానం చిత్తే కుసలప్పవత్తిం పరియాదియిత్వా ఉట్ఠానం పరియుట్ఠానం. తం సమాధి విక్ఖమ్భేతీతి ఆహ ‘‘సమాధినా పరియుట్ఠానపటిపక్ఖో పకాసితో హోతీ’’తి, సమాధిస్స పరియుట్ఠానప్పహాయకత్తా. అప్పహీనభావేన సన్తానే అను అను సయనతో కారణలాభే ఉప్పత్తిరహా అనుసయా, తే పన అనురూపం కారణం లద్ధా ఉప్పజ్జనారహా థామగతా కామరాగాదయో సత్త కిలేసా వేదితబ్బా. తే అరియమగ్గపఞ్ఞాయ సబ్బసో పహీయన్తీతి ఆహ ‘‘పఞ్ఞాయ అనుసయపటిపక్ఖో పకాసితో హోతీ’’తి.

కాయదుచ్చరితాది దుట్ఠు చరితం, కిలేసేహి వా దూసితం చరితన్తి దుచ్చరితం, తమేవ యత్థ ఉప్పన్నం, తం సన్తానం సంకిలేసేతి విబాధతి, ఉపతాపేతి చాతి సంకిలేసో, తస్స విసోధనం సీలేన తదఙ్గవసేన పహానం వీతిక్కమపటిపక్ఖత్తా సీలస్స. తణ్హాసంకిలేసస్స విసోధనం విక్ఖమ్భనవసేన పహానం పరియుట్ఠానపటిపక్ఖత్తా సమాధిస్స, తణ్హాయ చస్స ఉజువిపచ్చనికభావతో. దిట్ఠిసంకిలేసస్స విసోధనం సముచ్ఛేదవసేన పహానం అనుసయపటిపక్ఖత్తా పఞ్ఞాయ, దిట్ఠిగతానఞ్చ అయాథావగాహీనం యాథావగాహినియా పఞ్ఞాయ ఉజువిపచ్చనికభావతో.

కారణన్తి ఉపనిస్సయపచ్చయో. సీలేసు పరిపూరకారీతి మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభూతత్తా ఆదిబ్రహ్మచరియకానం పారాజికసఙ్ఘాదిసేససఙ్ఖాతానం మహాసీలసిక్ఖాపదానం అవీతిక్కమనతో ఖుద్దానుఖుద్దకానం ఆపజ్జనే సహసావ తేహి వుట్ఠానేన సీలేసు యం కత్తబ్బం, తం పరిపూరం సమత్థం కరోతీతి సీలేసు పరిపూరకారీ. తథా సకదాగామీతి ‘‘సీలేసు పరిపూరకారీ’’తి ఏతం ఉపసంహరతి తథా-సద్దేన. ఏతే హి ద్వే అరియా సమాధిపారిపన్థికానం కామరాగబ్యాపాదానం పఞ్ఞాపారిపన్థికస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకమోహస్స సబ్బసో అసమూహతత్తా సమాధిం, పఞ్ఞఞ్చ భావేన్తాపి సమాధిపఞ్ఞాసు యం కత్తబ్బం, తం మత్తసో పమాణేన పదేసమత్తమేవ కరోన్తీతి సమాధిస్మిం, పఞ్ఞాయ చ మత్తసో కారినో ‘‘సీలేసు పరిపూరకారినో’’ఇచ్చేవ వుచ్చన్తి. అనాగామీ పన కామరాగబ్యాపాదానం సముచ్ఛిన్నత్తా సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ. అరహా సబ్బసో సమ్మోహస్స సుసమూహతత్తా పఞ్ఞాయ పరిపూరకారీ.

వుత్తం హేతం భగవతా (అ. ని. ౩.౮౭) –

‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం మత్తసో కారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో యాని తాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని సిక్ఖాపదాని, తాని ఆపజ్జతిపి వుట్ఠాతిపి. తం కిస్స హేతు? న హి మేత్థ, భిక్ఖవే, అభబ్బతా వుత్తా. యాని చ ఖో తాని సిక్ఖాపదాని ఆదిబ్రహ్మచరియకాని బ్రహ్మచరియసారుప్పాని, తత్థ ధువసీలో చ హోతి ఠితసీలో చ, సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా సోతాపన్నో హోతి అవినిపాతధమ్మో నియతో సమ్బోధిపరాయణో. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు…పే… సో తిణ్ణం సంయోజనానం పరిక్ఖయా రాగదోసమోహానం తనుత్తా సకదాగామీ హోతి. సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ మత్తసో కారీ. సో యాని తాని…పే… సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో పఞ్చన్నం ఓరమ్భాగియానం…పే… అనావత్తిధమ్మో తస్మా లోకా. ఇధ పన, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సీలేసు పరిపూరకారీ హోతి, సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ, పఞ్ఞాయ పరిపూరకారీ. సో యాని తాని ఖుద్దానుఖుద్దకాని…పే… సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసు. సో ఆసవానం ఖయా…పే… ఉపసమ్పజ్జ విహరతీ’’తి.

‘‘కథ’’న్తి పుచ్ఛిత్వా సిక్ఖాదికే విభజిత్వా వుత్తమేవత్థం నిగమేతుం ‘‘ఏవ’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ అఞ్ఞే చాతి తయో వివేకా, తీణి కుసలమూలాని, తీణి విమోక్ఖముఖాని, తీణి ఇన్ద్రియానీతి ఏవమాదయో, సిక్ఖత్తికాదీహి అఞ్ఞే చ గుణత్తికా. ఏవరూపాతి యాదిసకా సిక్ఖత్తికాదయో ఇధ సీలాదీహి పకాసితా హోన్తి, ఏదిసా.

ఏత్థ హి వివట్టసన్నిస్సితస్స సీలస్స ఇధాధిప్పేతత్తా సీలేన కాయవివేకో పకాసితో హోతి, సమాధినా చిత్తవివేకో, పఞ్ఞాయ ఉపధివివేకో. తథా సీలేన అదోసో కుసలమూలం పకాసితం హోతి, తితిక్ఖప్పధానతాయ, అపరూపఘాతసభావతాయ చ సీలస్స. సమాధినా అలోభో కుసలమూలం, లోభపటిపక్ఖతో, అలోభపధానతాయ చ సమాధిస్స. పఞ్ఞాయ పన అమోహోయేవ. సీలేన చ అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖం పకాసితం హోతి. అదోసప్పధానం హి సీలసమ్పదం నిస్సాయ దోసే ఆదీనవదస్సినో అనిచ్చానుపస్సనా సుఖేనేవ ఇజ్ఝతి, అనిచ్చానుపస్సనా చ అనిమిత్తవిమోక్ఖముఖం. సమాధినా అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖం. పఞ్ఞాయ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖం. అలోభప్పధానం హి కామనిస్సరణం సమాధిసమ్పదం నిస్సాయ కామేసు ఆదీనవదస్సినో దుక్ఖానుపస్సనా సుఖేనేవ ఇజ్ఝతి, దుక్ఖానుపస్సనా చ అప్పణిహితవిమోక్ఖముఖం. పఞ్ఞాసమ్పదం నిస్సాయ అనత్తానుపస్సనా సుఖేనేవ ఇజ్ఝతి, అనత్తానుపస్సనా చ సుఞ్ఞతవిమోక్ఖముఖం. తథా సీలేన అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం పకాసితం హోతి. తం హి సీలేసు పరిపూరకారినో అట్ఠమకస్స ఇన్ద్రియం. సమాధినా అఞ్ఞిన్ద్రియం. తం హి ఉక్కంసగతం సమాధిస్మిం పరిపూరకారినో అనాగామినో, అగ్గమగ్గట్ఠస్స చ ఇన్ద్రియం. పఞ్ఞాయ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం పకాసితం హోతి. తదుప్పత్తియా హి అరహా పఞ్ఞాయ పరిపూరకారీతి. ఇమినా నయేన అఞ్ఞే చ ఏవరూపా గుణత్తికా సీలాదీహి పకాసేతబ్బా.

౧. సీలనిద్దేసవణ్ణనా

సీలసరూపాదికథావణ్ణనా

౬. ఏవన్తి వుత్తప్పకారేన. అనేకగుణసఙ్గాహకేనాతి అధిసీలసిక్ఖాదీనం, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకేసం గుణానం సఙ్గాహకేన. సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేనాతి ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౭౭; థేరగా. ౬౭౬; నేత్తి. ౫) వియ విపస్సనామత్తాదిముఖేన సఙ్ఖేపతో అదేసేత్వా సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేన దేసితోపి, సత్తతింసాయపి వా బోధిపక్ఖియధమ్మానం విసుద్ధిమగ్గన్తోగధత్తా తత్థ సీలసమాధిపఞ్ఞా ముఖం పముఖం కత్వా దేసితోపి. ఏతేన సీలసమాధిపఞ్ఞాసు అవసేసబోధిపక్ఖియధమ్మానం సభావతో, ఉపకారతో చ అన్తోగధభావో దీపితోతి వేదితబ్బం. అతిసఙ్ఖేపదేసితోయేవ హోతి సభావవిభాగాదితో అవిభావితత్తా. నాలన్తి న పరియత్తం న సమత్థం. సబ్బేసన్తి నాతిసఙ్ఖేపనాతివిత్థారరుచీనమ్పి, విపఞ్చితఞ్ఞునేయ్యానమ్పి వా. సఙ్ఖేపదేసనా హి సంఖిత్తరుచీనం, ఉగ్ఘటితఞ్ఞూనంయేవ చ ఉపకారాయ హోతి, న పనితరేసం. అస్స విసుద్ధిమగ్గస్స. పుచ్ఛనట్ఠేన పఞ్హా, కిరియా కరణం కమ్మం, పఞ్హావ కమ్మం పఞ్హాకమ్మం, పుచ్ఛనపయోగో.

కిం సీలన్తి సరూపపుచ్ఛా. కేనట్ఠేన సీలన్తి కేన అత్థేన సీలన్తి వుచ్చతి, ‘‘సీల’’న్తి పదం కం అభిధేయ్యం నిస్సాయ పవత్తన్తి అత్థో. తయిదం సీలం సభావతో, కిచ్చతో, ఉపట్ఠానాకారతో, ఆసన్నకారణతో చ కథం జానితబ్బన్తి ఆహ ‘‘కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీ’’తి. పటిపత్తి నామ దిట్ఠానిసంసే ఏవ హోతీతి ఆహ ‘‘కిమానిసంస’’న్తి. కతివిధన్తి పభేదపుచ్ఛా. విభాగవన్తానం హి సభావవిభావనం విభాగదస్సనముఖేనేవ హోతీతి. వోదానం విసుద్ధి. సా చ సంకిలేసమలవిముత్తి. తం ఇచ్ఛన్తేన యస్మా ఉపాయకోసల్లత్థినా అనుపాయకోసల్లం వియ సంకిలేసో జానితబ్బోతి ఆహ ‘‘కో చస్స సంకిలేసో’’తి.

తత్రాతి తస్మిం, తస్స వా పఞ్హాకమ్మస్స. విస్సజ్జనన్తి వివరణం. పుచ్ఛితో హి అత్థో అవిభావితత్తా నిగూళ్హో ముట్ఠియం కతో వియ తిట్ఠతి. తస్స వివరణం విస్సజ్జనం విభూతభావకారణతో. పాణాతిపాతాదీహీతి ఏత్థ పాణోతి వోహారతో సత్తో, పరమత్థతో జీవితిన్ద్రియం. తస్స సరసేనేవ పతనసభావస్స అన్తరే ఏవ అతివ పాతనం అతిపాతో, సణికం పతితుం అదత్వా సీఘం పాతనన్తి అత్థో, అతిక్కమ్మ వా సత్థాదీహి అభిభవిత్వా పాతనం అతిపాతో, పాణఘాతో. ఆదిసద్దేన అదిన్నాదానాదిం సఙ్గణ్హాతి. తేహి పాణాతిపాతాదీహి దుస్సీల్యకమ్మేహి. విరమన్తస్సాతి సమాదానవిరతివసేన, సమ్పత్తవిరతివసేన చ ఓరమన్తస్స. వత్తపటిపత్తిన్తి ఉపజ్ఝాయవత్తాదివత్తకరణం. చేతనాదయో ధమ్మాతి సఙ్ఖేపతో వుత్తమత్థం పాళివసేన విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ చేతయతీతి చేతనా, అత్తనా సమ్పయుత్తధమ్మేహి సద్ధిం ఆరమ్మణే అభిసన్దహతీతి అత్థో. చేతనాయ అనుకూలవసేనేవ హి తంసమ్పయుత్తా ధమ్మా ఆరమ్మణే పవత్తన్తి. చేతనా కామం కుసలత్తికసాధారణా, ఇధ పన సీలచేతనా అధిప్పేతాతి కత్వా ‘‘కుసలా’’తి వేదితబ్బా. చేతసి నియుత్తం చేతసికం, చిత్తసమ్పయుత్తన్తి అత్థో. చేతనాయ సతిపి చేతసికత్తే ‘‘చేతనా సీల’’న్తి విసుం గహితత్తా తదఞ్ఞమేవ విరతిఅనభిజ్ఝాదికం చేతసికం సీలం దట్ఠబ్బం గోబలీబద్దఞాయేన. సంవరణం సంవరో. యథా అకుసలా ధమ్మా చిత్తే న ఓతరన్తి, తథా పిదహనం. అవీతిక్కమో వీతిక్కమస్స పటిపక్ఖభూతా అవీతిక్కమవసేన పవత్తచిత్తచేతసికా. తత్థ చేతనా సీలం నామాతిఆది యథావుత్తస్స సుత్తపదస్స వివరణం. విరమన్తస్స చేతనాతి విరతిసమ్పయుత్తం పధానభూతం చేతనమాహ. పూరేన్తస్స చేతనాతి వత్తపటిపత్తిఆయూహినీ. విరమన్తస్స విరతీతి విరతియా పధానభావం గహేత్వా వుత్తం.

ఏత్థ హి యదా ‘‘తివిధా, భిక్ఖవే, కాయసఞ్చేతనా కుసలం కాయకమ్మ’’న్తిఆది (కథా. ౫౩౯) వచనతో పాణాతిపాతాదీనం పటిపక్ఖభూతా తబ్బిరతివిసిట్ఠా చేతనా తథాపవత్తా పధానభావేన పాణాతిపాతాదిపటివిరతిసాధికా హోతి, తదా తంసమ్పయుత్తా విరతిఅనభిజ్ఝాదయో చ చేతనాపక్ఖికా వా, అబ్బోహారికా వాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ చేతనాసీలం వుత్తం. యదా పన పాణాతిపాతాదీహి సఙ్కోచం ఆపజ్జన్తస్స తతో విరమణాకారేన పవత్తమానా చేతనావిసిట్ఠా విరతి, అనభిజ్ఝాదయో చ తత్థ తత్థ పధానభావేన కిచ్చసాధికా హోన్తి, తదా తంసమ్పయుత్తా చేతనా విరతిఆదిపక్ఖికా వా హోతి, అబ్బోహారికా వాతి ఇమమత్థం సన్ధాయ చేతసికసీలం వుత్తం.

ఇదాని సుత్తే ఆగతనయేన కుసలకమ్మపథవసేన చేతనాచేతసికసీలాని విభజిత్వా దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది వుత్తం. పజహన్తస్సాతి సమాదానవసేన ‘‘ఇతో పట్ఠాయ న కరిస్సామీ’’తి సమ్పత్తవత్థుకానిపి అనజ్ఝాచరణేన పజహన్తస్స. సత్త కమ్మపథచేతనాతి పాణాతిపాతాదిపహానసాధికా పటిపాటియా సత్త కుసలకమ్మపథచేతనా. అభిజ్ఝాదివసేన యం పరదారగమనాది కరీయతి, తస్స పహాయకా అనభిజ్ఝాదయో సీలన్తి ఆహ ‘‘చేతసికం సీలం నామ అనభిజ్ఝా…పే… సమ్మాదిట్ఠిధమ్మా’’తి. యథా హి అభిజ్ఝాబ్యాపాదవసేన మిచ్ఛాచారపాణాతిపాతాదయో కరీయన్తి, ఏవం మిచ్ఛాదిట్ఠివసేనాపి తే పుత్తముఖదస్సనాదిఅత్థం కరీయన్తి. తేసఞ్చ పజహనకా అనభిజ్ఝాదయోతి. పాతిమోక్ఖసంవరో చారిత్తవారిత్తవిభాగం వినయపరియాపన్నం సిక్ఖాపదసీలం. సతిసంవరో మనచ్ఛట్ఠానం ఇన్ద్రియానం ఆరక్ఖా, సా చ తథాపవత్తా సతియేవ. ఞాణసంవరో పఞ్ఞా. ఖన్తిసంవరో అధివాసనా, సా చ తథాపవత్తా అదోసపధానా ఖన్ధా, అదోసో ఏవ వా. వీరియసంవరో కామవితక్కాదీనం వినోదనవసేన పవత్తం వీరియం. పాతిమోక్ఖసంవరసతిసంవరాదీసు యం వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

సోతానీతి తణ్హాదిట్ఠిఅవిజ్జాదుచ్చరితఅవసిట్ఠకిలేససోతాని. ‘‘సోతానం సంవరం బ్రూమీ’’తి వత్వా ‘‘పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరే’’తి వచనేన సోతానం సంవరో పిదహనం సముచ్ఛేదనం ఞాణన్తి విఞ్ఞాయతి.

ఇదమత్థికతం మనసి కత్వా యేన ఞాణేన యోనిసో పచ్చవేక్ఖిత్వా పచ్చయా పటిసేవీయన్తి. తం పచ్చయపటిసేవనమ్పి ఞాణసభావత్తా ఏత్థేవ ఞాణసంవరే ఏవ సమోధానం సఙ్గహం గచ్ఛతి. ఖమతి అధివాసేతీతి ఖమో. ఉప్పన్నన్తి తస్మిం తస్మిం ఆరమ్మణే జాతం నిబ్బత్తం. కామవితక్కన్తి కామూపసంహితం వితక్కం. నాధివాసేతీతి చిత్తం ఆరోపేత్వా అబ్భన్తరే న వాసేతి. ఆజీవపారిసుద్ధిపీతి బుద్ధపటికుట్ఠం మిచ్ఛాజీవం పహాయ అనవజ్జేన పచ్చయపరియేసనేన సిజ్ఝనకం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలమ్పి ఏత్థేవ వీరియసంవరే ఏవ సమోధానం గచ్ఛతి వీరియసాధనత్తా. ఏత్థ చ యథా ఞాణం తణ్హాదిసోతానం పవత్తినివారణతో పిదహనట్ఠేన సంవరణతో సంవరో చ, పరతో పవత్తనకగుణానం ఆధారాదిభావతో సీలనట్ఠేన సీలం, ఏవం ఖన్తి అనధివాసనేన ఉప్పజ్జనకకిలేసానం అధివాసనేన సంవరణతో సంవరో చ, ఖమనహేతు ఉప్పజ్జనకగుణానం ఆధారాదిభావతో సీలనట్ఠేన సీలం, వీరియం వినోదేతబ్బానం పాపధమ్మానం వినోదనేన సంవరణతో సంవరో చ, వినోదనహేతు ఉప్పజ్జనకగుణానం ఆధారాదిభావతో సీలనట్ఠేన సీలన్తి వేదితబ్బం. యథా పన పాతిమోక్ఖసీలాది తస్స తస్స పాపధమ్మస్స పవత్తితుం అప్పదానవసేన సంవరణం పిదహనం, తం ఉపాదాయ సంవరో, ఏవం అసమాదిన్నసీలస్స ఆగతవత్థుతో విరమణమ్పీతి ఆహ ‘‘యా చ పాపభీరుకానం…పే… సంవరసీలన్తి వేదితబ్బ’’న్తి. న వీతిక్కమతి ఏతేనాతి అవీతిక్కమో. తథాపవత్తో కుసలచిత్తుప్పాదో.

౭. అవసేసేసు పన పఞ్హేసు. సమాధానం సణ్ఠపనం. దుస్సీల్యవసేన హి పవత్తా కాయకమ్మాదయో సమ్పతి, ఆయతిఞ్చ అహితదుక్ఖావహా, న సమ్మా ఠపితాతి అసణ్ఠపితా విప్పకిణ్ణా విసటా చ నామ హోన్తి, సుసీల్యవసేన పన పవత్తా తబ్బిపరియాయతో సణ్ఠపితా అవిప్పకిణ్ణా అవిసటా చ నామ హోన్తి యథా తం ఓక్ఖిత్తచక్ఖుతా అబాహుప్పచాలనాది. తేనాహ ‘‘కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో’’తి. ఏతేన సమాధికిచ్చతో సీలనం విసేసేతి. తస్స హి సమాధానం సమ్పయుత్తధమ్మానం అవిక్ఖేపహేతుతా. ఇదం కాయకమ్మాదీనం సణ్ఠపనం సంయమనం. ఉపధారణం అధిట్ఠానం మూలభావో. తథా హిస్స ఆదిచరణాదిభావో వుత్తో. తేన పథవీధాతుకిచ్చతో సీలనం విసేసితం హోతి. సా హి సహజాతరూపధమ్మానం సన్ధారణవసేన పవత్తతి. ఇదం పన అనవజ్జధమ్మానం మూలాధిట్ఠానభావేన. తేనాహ ‘‘కుసలానం ధమ్మాన’’న్తిఆది. తత్థ కుసలధమ్మా నామ సపుబ్బభాగా మహగ్గతానుత్తరా ధమ్మా. అఞ్ఞే పన ఆచరియా. సిరట్ఠోతి యథా సిరసి ఛిన్నే సబ్బో అత్తభావో వినస్సతి, ఏవం సీలే భిన్నే సబ్బం గుణసరీరం వినస్సతి. తస్మా తస్స ఉత్తమఙ్గట్ఠో సీలట్ఠో. ‘‘సిరో సీస’’న్తి వా వత్తబ్బే నిరుత్తినయేన ‘‘సీల’’న్తి వుత్తన్తి అధిప్పాయో. సీతలట్ఠో పరిళాహవూపసమనట్ఠో. తేన త-కారస్స లోపం కత్వా నిరుత్తినయేనేవ ‘‘సీల’’న్తి వుత్తన్తి దస్సేతి. తథా హిదం పయోగసమ్పాదితం సబ్బకిలేసపరిళాహవూపసమకరం హోతి. ఏవమాదినాతి ఆది-సద్దేన సయన్తి అకుసలా ఏతస్మిం సతి అపవిట్ఠా హోన్తీతి సీలం, సుపన్తి వా తేన విహతుస్సాహాని సబ్బదుచ్చరితానీతి సీలం, సబ్బేసం వా కుసలధమ్మానం పవేసారహసాలాతి సీలన్తి ఏవమాదీనం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో.

౮. ‘‘సీలనట్ఠేన సీల’’న్తి పుబ్బే సద్దత్థుద్ధారేన పకాసితోపి భావత్థో ఏవాతి ఆహ ‘‘సీలనం లక్ఖణం తస్సా’’తి. న హి తస్స చేతనాదిభేదభిన్నస్స అనవసేసతో సఙ్గాహకో తతో అఞ్ఞో అత్థో అత్థి, యో లక్ఖణభావేన వుచ్చేయ్య. నను చ అనేకభేదసఙ్గాహకం సామఞ్ఞలక్ఖణం నామ సియా, న విసేసలక్ఖణన్తి అనుయోగం మనసి కత్వా ఆహ ‘‘సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్సనేకధా’’తి.

యథా హి నీలాదివసేన అనేకభేదభిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం విసేసలక్ఖణం తదఞ్ఞధమ్మాసాధారణతో. న అనిచ్చతాది వియ, రుప్పనం వియ వా సామఞ్ఞలక్ఖణం, ఏవమిధాపి దట్ఠబ్బం. కిం పనేతం సనిదస్సనత్తం నామ? దట్ఠబ్బతా చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స గోచరభావో. తస్స పన రూపాయతనతో అనఞ్ఞత్తేపి అఞ్ఞేహి ధమ్మేహి రూపాయతనం విసేసేతుం అఞ్ఞం వియ కత్వా సహ నిదస్సనేన సనిదస్సనన్తి వుచ్చతి. ధమ్మసభావసామఞ్ఞేన హి ఏకీభూతేసు ధమ్మేసు యో నానత్తకరో సభావో, సో అఞ్ఞం వియ కత్వా ఉపచరితుం యుత్తో. ఏవం హి అత్థవిసేసావబోధో హోతీతి. అథ వా ‘‘సహ నిదస్సనేనా’’తి ఏత్థ తబ్భావత్థో సహ-సద్దో యథా నన్దిరాగసహగతాతి (సం. ని. ౫.౧౦౮౧; మహావ. ౧౪; పటి. మ. ౨.౩౦).

దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసన్తి కాయికఅసంవరాదిభేదస్స దుస్సీల్యస్స విధమనకిచ్చం. అనవజ్జరసన్తి అగారయ్హసమ్పత్తికం అగరహితబ్బభావేన సమ్పజ్జనకం, అవజ్జపటిపక్ఖభావేన వా సమ్పజ్జనకం. లక్ఖణాదీసూతి లక్ఖణరసాదీసు వుచ్చమానేసు కిచ్చమేవ, సమ్పత్తి వా రసోతి వుచ్చతి, న రసాయతనరసాదీతి అధిప్పాయో. కేచి పన ‘‘కిచ్చమేవా’’తి అవధారణం తస్స ఇతరరసతో బలవభావదస్సనత్థన్తి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, కిచ్చమేవ, సమ్పత్తి ఏవ వా రసోతి ఇమస్స అత్థస్స అధిప్పేతత్తా.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానన్తి కాయాదీహి సుచిభావేన పచ్చుపట్ఠాతి. గహణభావన్తి గహేతబ్బభావం. తేన ఉపట్ఠానాకారట్ఠేన పచ్చుపట్ఠానం వుత్తం, ఫలట్ఠేన పన అవిప్పటిసారపచ్చుపట్ఠానం, సమాధిపచ్చుపట్ఠానం వా. సీలం హి సమ్పతియేవ అవిప్పటిసారం పచ్చుపట్ఠాపేతి, పరమ్పరాయ సమాధిం. ఇమస్స పన ఆనిసంసఫలస్స ఆనిసంసకథాయం వక్ఖమానత్తా ఇధ అగ్గహణం దట్ఠబ్బం. కేచి పన ఫలస్స అనిచ్ఛితత్తా ఇధ అగ్గహణన్తి వదన్తి, తదయుత్తం ఫలస్స అనేకవిధత్తా, లోకియాదిసీలస్సాపి విభజియమానత్తా. తథా హి వక్ఖతి ‘‘నిస్సితానిస్సితవసేనా’’తిఆది (విసుద్ధి. ౧.౧౦). యథా పథవీధాతుయా కమ్మాది దూరకారణం, సేసభూతత్తయం ఆసన్నకారణం, యథా చ వత్థస్స తన్తవాయతురివేమసలాకాది దూరకారణం, తన్తవో ఆసన్నకారణం, ఏవం సీలస్స సద్ధమ్మస్సవనాది దూరకారణం, హిరిఓత్తప్పమస్స ఆసన్నకారణన్తి దస్సేన్తో ఆహ ‘‘హిరోత్తప్పఞ్చ పనా’’తిఆది. హిరోత్తప్పే హీతిఆది తస్స ఆసన్నకారణభావసాధనం. తత్థ ఉప్పజ్జతి సమాదానవసేన, తిట్ఠతి అవీతిక్కమవసేనాతి వేదితబ్బం.

సీలానిసంసకథావణ్ణనా

౯. అవిప్పటిసారాదీతి ఏత్థ విప్పటిసారపటిపక్ఖో కుసలచిత్తుప్పాదో అవిప్పటిసారో. సో పన విసేసతో ‘‘లాభా వత మే, సులద్ధం వత మే, యస్స మే సుపరిసుద్ధం సీల’’న్తి అత్తనో సీలస్స పచ్చవేక్ఖణవసేన పవత్తోతి వేదితబ్బో. ఆది-సద్దేన పామోజ్జభోగసమ్పత్తికిత్తిసద్దాదిం సఙ్గణ్హాతి. అవిప్పటిసారత్థానీతి అవిప్పటిసారప్పయోజనాని. కుసలానీతి అనవజ్జాని. అవిప్పటిసారానిసంసానీతి అవిప్పటిసారుద్దయాని. ఏతేన అవిప్పటిసారో నామ సీలస్స ఉద్దయమత్తం, సంవడ్ఢితస్స రుక్ఖస్స ఛాయాపుప్ఫసదిసం. అఞ్ఞో ఏవ పనానేన నిప్ఫాదేతబ్బో సమాధిఆదిగుణోతి దస్సేతి.

సీలవతో సీలసమ్పదాయాతి పరిసుద్ధం పరిపుణ్ణం కత్వా సీలస్స సమ్పాదనేన సీలవతో, తాయ ఏవ సీలసమ్పదాయ. అప్పమాదాధికరణన్తి అప్పమాదకారణా. భోగక్ఖన్ధన్తి భోగరాసిం. కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతీతి ‘‘ఇతిపి సీలవా, ఇతిపి కల్యాణధమ్మో’’తి సున్దరో థుతిఘోసో ఉట్ఠహతి, లోకం పత్థరతి. విసారదోతి అత్తని కిఞ్చి గరహితబ్బం ఉపవదితబ్బం అపస్సన్తో విగతసారజ్జో నిబ్భయో. అమఙ్కుభూతోతి అవిలక్ఖో. అసమ్మూళ్హోతి ‘‘అకతం వత మే కల్యాణ’’న్తిఆదినా (మ. ని. ౩.౨౪౮) విప్పటిసారాభావతో, కుసలకమ్మాదీనంయేవ చ తదా ఉపట్ఠానతో అమూళ్హో పసన్నమానసో ఏవ కాలంకరోతి. కాయస్స భేదాతి ఉపాదిన్నక్ఖన్ధపరిచ్చాగా, జీవితిన్ద్రియస్స ఉపచ్ఛేదా. పరం మరణాతి చుతితో ఉద్ధం. సుగతిన్తి సున్దరం గతిం. తేన మనుస్సగతిపి సఙ్గయ్హతి. సగ్గన్తి దేవగతిం. సా హి రూపాదీహి విసయేహి సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో, లోకియతి ఏత్థ ఉళారం పుఞ్ఞఫలన్తి లోకోతి చ వుచ్చతి.

ఆకఙ్ఖేయ్య చేతి యది ఇచ్ఛేయ్య. పియో చ అస్సన్తి పియాయితబ్బో పియచక్ఖూహి పస్సితబ్బో పేమనియో భవేయ్యన్తి అత్థో. మనాపోతి సబ్రహ్మచారీనం మనవడ్ఢనకో, తేసం వా మనేన పత్తబ్బో, మేత్తచిత్తేన ఫరితబ్బోతి వుత్తం హోతి. గరూతి గరుట్ఠానియో పాసాణఛత్తసదిసో. భావనీయోతి ‘‘అద్ధా అయమాయస్మా జానం జానాతి, పస్సం పస్సతీ’’తి సమ్భావనీయో. సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీతి చతుపారిసుద్ధిసీలేసు ఏవ పరిపూరకారీ అస్స, అనూనకారీ పరిపూరణాకారేన సమన్నాగతో భవేయ్య. ‘‘ఆదినా నయేనా’’తి ఏతేన ‘‘అజ్ఝత్తం చేతోసమథమనుయుత్తో అనిరాకతజ్ఝానో విపస్సనాయ సమన్నాగతో బ్రూహేతా సుఞ్ఞాగారాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౬౫) ఏవమాదికే సీలథోమనసుత్తాగతే సత్తరస సీలానిసంసే సఙ్గణ్హాతి.

ఇదాని న కేవలమిమే ఏవ అవిప్పటిసారాదయో, అథ ఖో అఞ్ఞేపి బహూ సీలానిసంసా విజ్జన్తీతి తే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ సాసనేతి ఇమస్మిం సకలలోకియలోకుత్తరగుణావహే సత్థుసాసనే. ఆచారకులపుత్తానం యం సీలం వినా పతిట్ఠా అవట్ఠానం నత్థి, తస్స ఏవం మహానుభావస్స సీలస్స ఆనిసంసానం పరిచ్ఛేదం పరిమాణం కో వదే కో వత్తుం సక్కుణేయ్యాతి అత్థో. ఏతేన సబ్బేసంయేవ లోకియలోకుత్తరానం గుణానం సీలమేవ మూలభూతన్తి దస్సేత్వా తతో పరమ్పి మలవిసోధనేన, పరిళాహవూపసమనేన, సుచిగన్ధవాయనేన, సగ్గనిబ్బానాధిగమూపాయభావేన, సోభాలఙ్కారసాధనతాయ భయవిధమనేన, కిత్తిపామోజ్జజనేన చ సీలసదిసం అఞ్ఞం సత్తానం హితసుఖావహం నత్థీతి దస్సేన్తో ‘‘న గఙ్గా’’తిఆదికా గాథా అభాసి.

తత్థ సరభూతి ఏకా నదీ, ‘‘యం లోకే సరభూ’’తి వదన్తి. నిన్నగా వాచిరవతీతి ‘‘అచిరవతీ’’తి ఏవంనామికా నదీ, వాతి సబ్బత్థ వా-సద్దో అనియమత్థో. తేన అవుత్తా గోధావరీచన్దభాగాదికా సఙ్గణ్హాతి. పాణనట్ఠేన పాణీనం సత్తానం యం మలం సీలజలం విసోధయతి, తం మలం విసోధేతుం న సక్కుణన్తి గఙ్గాదయో నదియోతి పఠమగాథాయ న-కారం ఆనేత్వా సమ్బన్ధితబ్బం. హారాతి ముత్తాహారా. మణయోతి వేళురియాదిమణయో. అరియన్తి విసుద్ధం. సీలసముట్ఠానో కిత్తిసద్దో గన్ధో మనోహరభావతో, దిసాసు అభిబ్యాపనతో చ ‘‘సీలగన్ధో’’తి వుత్తో. సో హి పటివాతేపి పవత్తతి. తేనాహ భగవా ‘‘సతఞ్చ గన్ధో పటివాతమేతీ’’తి (ధ. ప. ౫౪; అ. ని. ౩.౮౦; మి. ప. ౫.౪.౧). దోసానం బలం నామ వత్థుజ్ఝాచారో, తం తేసం కాతుం అదేన్తం సీలం దోసానం బలం ఘాతేతీతి వేదితబ్బం.

సీలప్పభేదకథావణ్ణనా

౧౦. ‘‘కతివిధ’’న్తి ఏత్థ విధ-సద్దో కోట్ఠాసపరియాయో ‘‘ఏకవిధేన రూపసఙ్గహో’’తిఆదీసు వియ, పకారత్థో వా, కతిప్పకారం కిత్తకా సీలస్స పకారభేదాతి అత్థో. సీలనలక్ఖణేనాతి సీలనసఙ్ఖాతేన సభావేన.

చరన్తి తేన సీలేసు పరిపూరకారితం ఉపగచ్ఛన్తీతి చరిత్తం, చరిత్తమేవ చారిత్తం. వారితతో తేన అత్తానం తాయన్తి రక్ఖన్తీతి వారిత్తం. అధికో సమాచారో అభిసమాచారో, తత్థ నియుత్తం, సో వా పయోజనం ఏతస్సాతి ఆభిసమాచారికం. ఆది బ్రహ్మచరియస్సాతి ఆదిబ్రహ్మచరియం, తదేవ ఆదిబ్రహ్మచరియకం. విరమతి ఏతాయ, సయం వా విరమతి, విరమణం వా విరతి, న విరతీతి అవిరతి. నిస్సయతీతి నిస్సితం, న నిస్సితన్తి అనిస్సితం. పరియన్తో ఏతస్స అత్థీతి పరియన్తం, కాలేన పరియన్తం కాలపరియన్తం, యథాపరిచ్ఛిన్నో వా కాలో పరియన్తో ఏతస్సాతి కాలపరియన్తం. యావ పాణనం జీవనం కోటి ఏతస్సాతి ఆపాణకోటికం. అత్తనో పచ్చయేహి లోకే నియుత్తం, తత్థ వా విదితన్తి లోకియం. లోకం ఉత్తరతీతి లోకుత్తరం.

పచ్చయతో, ఫలతో చ మజ్ఝిమపణీతేహి నిహీనం, తేసం వా గుణేహి పరిహీనన్తి హీనం. అత్తనో పచ్చయేహి పధానభావం నీతన్తి పణీతం. ఉభిన్నమేవ వేమజ్ఝే భవం మజ్ఝిమం. అత్తాధిపతితో ఆగతం అత్తాధిపతేయ్యం. సేసపదద్వయేపి ఏసేవ నయో. తణ్హాయ, దిట్ఠియా వా పరామట్ఠం పధంసితన్తి పరామట్ఠం. తప్పటిక్ఖేపతో అపరామట్ఠం. పటిప్పస్సద్ధకిలేసం పటిప్పస్సద్ధం. సిక్ఖాసు జాతం, సేక్ఖస్స ఇదన్తి వా సేక్ఖం. పరినిట్ఠితసిక్ఖాకిచ్చతాయ అసేక్ఖధమ్మపరియాపన్నం అసేక్ఖం. తదుభయపటిక్ఖేపేన నేవసేక్ఖనాసేక్ఖం. హానం భజతి, హానభాగో వా ఏతస్స అత్థీతి హానభాగియం. సేసేసుపి ఏసేవ నయో. అప్పపరిమాణత్తా పరియన్తవన్తం, పారిసుద్ధివన్తఞ్చ సీలం పరియన్తపారిసుద్ధిసీలం. అనప్పపరిమాణత్తా అపరియన్తం, పారిసుద్ధివన్తఞ్చ సీలం అపరియన్తపారిసుద్ధిసీలం. సబ్బసో పుణ్ణం, పారిసుద్ధివన్తఞ్చ సీలం పరిపుణ్ణపారిసుద్ధిసీలం.

౧౧. వుత్తనయేనాతి ‘‘సీలనట్ఠేన సీల’’న్తిఆదినా (విసుద్ధి. ౧.౭) హేట్ఠా వుత్తేన నయేన. ఇదం కత్తబ్బన్తి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదపూరణన్తి ఇదం ఆభిసమాచారికం కత్తబ్బం పటిపజ్జితబ్బన్తి ఏవం పఞ్ఞత్తస్స సిక్ఖాపదసీలస్స పూరణం. సిక్ఖాపదసీలం హి పూరేన్తో సిక్ఖాపదమ్పి పూరేతి పాలేతి నామ. సిక్ఖా ఏవ వా సిక్ఖితబ్బతో, పటిపజ్జితబ్బతో చ సిక్ఖాపదం. తస్స పూరణన్తిపి యోజేతబ్బం. ఇదం న కత్తబ్బన్తి పటిక్ఖిత్తస్స అకరణన్తి ఇదం దుచ్చరితం న కత్తబ్బన్తి భగవతా పటిక్ఖిత్తస్స అకరణం విరమణం. చరన్తి తస్మిన్తి తస్మిం సీలే తంసమఙ్గినో చరన్తీతి సీలస్స అధికరణతం విభావేన్తో తేసం పవత్తిట్ఠానభావం దస్సేతి. తేనాహ ‘‘సీలేసు పరిపూరకారితాయ పవత్తన్తీ’’తి. వారితన్తి ఇదం న కత్తబ్బన్తి పటిక్ఖిత్తం అకప్పియం. తాయన్తీతి అకరణేనేవ తాయన్తి. తేనాతి వారిత్తసీలమాహ. వారేతి వా సత్థా ఏత్థ, ఏతేన వాతి వారితం, సిక్ఖాపదం. తం అవికోపేన్తో తాయన్తి తేనాతి వారిత్తం. సద్ధావీరియసాధనన్తి సద్ధాయ, ఉట్ఠానవీరియేన చ సాధేతబ్బం. న హి అసద్ధో, కుసీతో చ వత్తపటిపత్తిం పరిపూరేతి, సద్ధో ఏవ సత్థారా పటిక్ఖిత్తే అణుమత్తేపి వజ్జే భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూతి ఆహ ‘‘సద్ధాసాధనం వారిత్త’’న్తి.

అధిసీలసిక్ఖాపరియాపన్నత్తా అభివిసిట్ఠో సమాచారోతి అభిసమాచారోతి ఆహ ‘‘ఉత్తమసమాచారో’’తి. అభిసమాచారోవ ఆభిసమాచారికం, యథా వేనయికోతి (అ. ని. ౮.౧౧; పారా. ౮) అధిప్పాయో. అభిసమాచారో ఉక్కట్ఠనిద్దేసతో మగ్గసీలం, ఫలసీలఞ్చ, తం ఆరబ్భ ఉద్దిస్స తదత్థం తప్పయోజనం పఞ్ఞత్తం ఆభిసమాచారికం. సుపరిసుద్ధాని తీణి కాయకమ్మాని, చత్తారి వచీకమ్మాని, సుపరిసుద్ధో ఆజీవోతి ఇదం ఆజీవట్ఠమకం. తత్థ కామం ఆజీవహేతుకతో సత్తవిధదుచ్చరితతో విరతి సమ్మాఆజీవోతి సోపి సత్తవిధో హోతి, సమ్మాజీవతాసామఞ్ఞేన పన తం ఏకం కత్వా వుత్తం. అథ వా తివిధకుహనవత్థుసన్నిస్సయతో మిచ్ఛాజీవతో విరతిం ఏకజ్ఝం కత్వా వుత్తో ‘‘ఆజీవో సుపరిసుద్ధో’’తి. సేట్ఠచరియభావతో మగ్గో ఏవ బ్రహ్మచరియన్తి మగ్గబ్రహ్మచరియం, తస్స. ఆదిభావభూతన్తి ఆదిమ్హి భావేతబ్బతం నిప్ఫాదేతబ్బతం భూతం పత్తం ఆదిభావభూతం. కిఞ్చాపి దేసనానుక్కమేన సమ్మాదిట్ఠి ఆది, పటిపత్తిక్కమేన పన ఆజీవట్ఠమకసీలం ఆదీతి. తస్స సమ్పత్తియాతి ఆభిసమాచారికస్స సమ్పజ్జనేన పరిపూరణేన ఆదిబ్రహ్మచరియకం సమ్పజ్జతి. యో హి లహుకానిపి అప్పసావజ్జాని పరివజ్జేతి, సో గరుకాని మహాసావజ్జాని బహ్వాదీనవాని పరివజ్జేస్సతీతి వత్తబ్బమేవ నత్థీతి. సుత్తం పన ఏతమత్థం బ్యతిరేకవసేన విభావేతి. తత్థ ధమ్మన్తి సీలం. తం హి ఉపరిగుణవిసేసానం ధారణట్ఠేన ధమ్మోతి వుచ్చతి.

విరతిసీలస్స ఇతరసీలేన సతిపి సమ్పయోగాదికే అసమ్మిస్సకతాదస్సనత్థం ‘‘వేరమణిమత్త’’న్తి వుత్తం.

‘‘నిస్సితానిస్సితవసేనా’’తి ఏత్థ లబ్భమాననిస్సయం తావ దస్సేతుం ‘‘నిస్సయో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ తణ్హాచరితేన నిస్సయితబ్బతో తణ్హావ తణ్హానిస్సయో. తథా దిట్ఠినిస్సయో. దిట్ఠిచరితో హి అసతిపి దిట్ఠియా తణ్హావిరహే దిట్ఠినిస్సితోవ పవత్తతి. దేవోతి చతుమహారాజసక్కసుయామాదిపాకటదేవమాహ. దేవఞ్ఞతరోతి అపాకటం. తణ్హం ఏవ నిస్సితన్తి తణ్హానిస్సితం. తణ్హాయ నిస్సితన్తి చ కేచి వదన్తి. తేసం ‘‘ద్వే నిస్సయా’’తిఆదినా విరుజ్ఝతి. సుద్ధిదిట్ఠియాతి ‘‘ఇతి సంసారసుద్ధి భవిస్సతీ’’తి ఏవం పవత్తదిట్ఠియా, లోకుత్తరం సీలన్తి అధిప్పాయో. తస్సేవాతి లోకుత్తరస్సేవ సమ్భారభూతం కారణభూతం, వివట్టూపనిస్సయన్తి అత్థో.

కాలపరిచ్ఛేదం కత్వాతి ‘‘ఇమఞ్చ రత్తిం, ఇమఞ్చ దివ’’న్తిఆదినా (అ. ని. ౮.౪౧) వియ కాలవసేన పరిచ్ఛేదం కత్వా. కాలపరిచ్ఛేదం అకత్వా సమాదిన్నమ్పి అన్తరావిచ్ఛిన్నం సమ్పత్తవిరతివసేన యావజీవం పవత్తితమ్పి ఆపాణకోటికం న హోతీతి దస్సేతుం ‘‘యావజీవం సమాదియిత్వా తథేవ పవత్తిత’’న్తి వుత్తం.

లాభయసఞాతిఅఙ్గజీవితవసేనాతి లాభయసానం అనుప్పన్నానం ఉప్పాదనవసేన, ఉప్పన్నానం రక్ఖణవసేన చేవ వడ్ఢనవసేన చ ఞాతిఅఙ్గజీవితానం అవినాసనవసేన. కిం సో వీతిక్కమిస్సతీతి యో వీతిక్కమాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, సో కాయవాచాహి వీతిక్కమిస్సతీతి కిం ఇదం, నత్థేతన్తి అత్థో. పటిక్ఖేపే హి అయం కిం-సద్దో.

ఆరమ్మణభావేన వణో వియ ఆసవే కామాసవాదికే పగ్ఘరతీతి సమ్పయోగభావాభావేపి సహాసవేహీతి సాసవం. తేభూమకధమ్మజాతన్తి సీలం తప్పరియాపన్నన్తి ఆహ ‘‘సాసవం సీలం లోకియ’’న్తి. భవవిసేసా సమ్పత్తిభవా. వినయోతి వినయపరియత్తి, తత్థ వా ఆగతసిక్ఖాపదాని. పామోజ్జం తరుణపీతి. యథాభూతఞాణదస్సనం సపచ్చయనామరూపదస్సనం, తదధిట్ఠానా వా తరుణవిపస్సనా. నిబ్బిదాతి నిబ్బిదాఞాణం. తేన బలవవిపస్సనమాహ. విరాగో మగ్గో. విముత్తి అరహత్తఫలం. విముత్తిఞాణదస్సనం పచ్చవేక్ఖణా. కథాతి వినయకథా. మన్తనాతి వినయవిచారణా. ఉపనిసాతి యథావుత్తకారణపరమ్పరాసఙ్ఖాతో ఉపనిస్సయో. లోకుత్తరం మగ్గఫలచిత్తసమ్పయుత్తం ఆజీవట్ఠమకసీలం. తత్థ మగ్గసీలం భవనిస్సరణావహం హోతి, పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స చ భూమి, ఫలసీలం పన పచ్చవేక్ఖణాఞాణస్సేవ భూమి.

౧౨. హీనాధిముత్తివసేన ఛన్దాదీనమ్పి హీనతా. పణీతాధిముత్తివసేన పణీతతా. తదుభయవేమజ్ఝతావసేన మజ్ఝిమతా. యథేవ హి కమ్మం ఆయూహనవసేన హీనాదిభేదభిన్నం హోతి, ఏవం ఛన్దాదయోపి పవత్తిఆకారవసేన. సో చ నేసం పవత్తిఆకారో అధిముత్తిభేదేనాతి దట్ఠబ్బం. యసకామతాయాతి కిత్తిసిలోకాభిరతియా, పరివారిచ్ఛాయ వా. ‘‘కథం నామ మాదిసో ఈదిసం కరేయ్యా’’తి పాపజిగుచ్ఛాయ అరియభావం నిస్సాయ. అనుపక్కిలిట్ఠన్తి అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాహి, అఞ్ఞేహి చ ఉపక్కిలేసేహి అనుపక్కిలిట్ఠం. భవభోగత్థాయాతి భవసమ్పత్తిఅత్థఞ్చేవ భోగసమ్పత్తిఅత్థఞ్చ. అత్తనో విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితన్తి సావకపచ్చేకబోధిసత్తసీలమాహ. సబ్బసత్తానం విమోక్ఖత్థాయాతి సబ్బసత్తానం సంసారబన్ధనతో విమోచనత్థాయ. పారమితాసీలం మహాబోధిసత్తసీలం. యా కరుణూపాయకోసల్లపరిగ్గహితా మహాబోధిం ఆరబ్భ పవత్తా పరముక్కంసగతసోచేయ్యసల్లేఖా దేసకాలసత్తాదివికప్పరహితా సీలపారమితా.

అననురూపన్తి అసారుప్పం. అత్తా ఏవ గరు అధిపతి ఏతస్సాతి అత్తగరు, లజ్జాధికో. అత్తాధిపతితో ఆగతం అత్తాధిపతేయ్యం. లోకో అధిపతి గరు ఏతస్సాతి లోకాధిపతి, ఓత్తప్పాధికో. ధమ్మో నామాయం మహానుభావో ఏకన్తనియ్యానికో, సో చ పటిపత్తియావ పూజేతబ్బో. తస్మా ‘‘నం సీలసమ్పదాయ పూజేస్సామీ’’తి ఏవం ధమ్మమహత్తం పూజేతుకామేన.

పరామట్ఠత్తాతి పరాభవవసేన ఆమట్ఠత్తా. తణ్హాదిట్ఠియో హి ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా, ఇమినా మే సీలేన సంసారసుద్ధి భవిస్సతీ’’తి పవత్తస్స సీలం పరామసన్తియో తం పరాభవం పాపేన్తి మగ్గస్స అనుపనిస్సయభావకరణతో. పుథుజ్జనకల్యాణకస్సాతి పుథుజ్జనేసు కల్యాణకస్స. సో హి పుథుజ్జనోవ హుత్వా కల్యాణేహి సీలాదీహి సమన్నాగతో. పరామసనకిలేసానం విక్ఖమ్భనతో, సముచ్ఛిన్దనతో చ తేహి న పరామట్ఠన్తి అపరామట్ఠం. తస్స తస్స కిలేసదరథస్స పటిప్పస్సమ్భనతో వూపసమనతో పటిప్పస్సద్ధం.

కతపటికమ్మన్తి వుట్ఠానదేసనాహి యథాధమ్మం కతపటికారం. ఏవం హి తం సీలం పటిపాకతికమేవ హోతి. తేనాహ ‘‘తం విసుద్ధ’’న్తి. ‘‘కతపటికమ్మ’’న్తి ఇమినా చ ‘‘న పునేవం కరిస్స’’న్తి అధిట్ఠానమ్పి సఙ్గహితన్తి దట్ఠబ్బం. ‘‘అచ్ఛమంసం ను ఖో, సూకరమంసం ను ఖో’’తిఆదినా వత్థుమ్హి వా, ‘‘పాచిత్తియం ను ఖో, దుక్కటం ను ఖో’’తిఆదినా ఆపత్తియా వా, ‘‘మయా తం వత్థు వీతిక్కన్తం ను ఖో, న ను ఖో వీతిక్కన్త’’న్తిఆదినా అజ్ఝాచారే వా వేమతికస్స సంసయాపన్నస్స. విసోధేతబ్బం యథాధమ్మం పటికమ్మేన. విమతి ఏవ వేమతికం, తస్మిం వేమతికే సతి, విమతియా ఉప్పన్నాయాతి అత్థో. విమతి పటివినేతబ్బాతి సయం వా తం వత్థుం విచారేత్వా, వినయధరే వా పుచ్ఛిత్వా కఙ్ఖా వినోదేతబ్బా. నిక్కఙ్ఖేన పన కప్పియం చే కాతబ్బం, అకప్పియం చే ఛడ్డేతబ్బం. తేనాహ ‘‘ఇచ్చస్స ఫాసు భవిస్సతీ’’తి.

‘‘చతూహి అరియమగ్గేహీ’’తిఆదినా మగ్గఫలపరియాపన్నం సీలం మగ్గఫలసమ్పయుత్తం వుత్తం. సముదాయేసు పవత్తవోహారా అవయవేసుపి పవత్తన్తీతి. సేసన్తి సబ్బం లోకియసీలం.

పకతిపీతి సభావోపి. సుఖసీలో సఖిలో సుఖసంవాసో. తేన పరియాయేనాతి పకతిఅత్థవాచకత్థేన. ఏకచ్చం అబ్యాకతం సీలం ఇధాధిప్పేతసీలేన ఏకసఙ్గహన్తి అకుసలస్సేవాయుజ్జమానతం దస్సేతుం ‘‘తత్థ అకుసల’’న్తిఆది వుత్తం. తథా హి సేక్ఖత్తికం ఇధ గహితం, ఇధ న ఉపనీతం కుసలత్తికన్తి అధిప్పాయో. వుత్తనయేనేవాతి వుత్తేనేవ నయేన కుసలత్తికం అగ్గహేత్వా హీనత్తికాదీనం పఞ్చన్నం తికానం వసేన అస్స సీలస్స తివిధతా వేదితబ్బా.

౧౩. యోధాతి యో ఇధ. వత్థువీతిక్కమేతి ఆపత్తియా వత్థునో వీతిక్కమనే అజ్ఝాచారే. కామసఙ్కప్పాదయో నవ మహావితక్కా మిచ్ఛాసఙ్కప్పా. ఏవరూపస్సాతి ఏదిసస్స. తస్స హి సీలవన్తే అనుపసఙ్కమిత్వా దుస్సీలే సేవన్తస్స తతో ఏవ తేసం దిట్ఠానుగతిం ఆపజ్జనేన పణ్ణత్తివీతిక్కమే అదోసదస్సావినో మిచ్ఛాసఙ్కప్పబహులతాయ మనచ్ఛట్ఠాని ఇన్ద్రియాని అరక్ఖతో సీలం ఏకంసేనేవ హానభాగియం హోతి, న ఠితిభాగియం, కుతో విసేసాదిభాగియతా. సీలసమ్పత్తియాతి సీలపారిపూరియా చతుపారిసుద్ధిసీలేన. అఘటన్తస్స ఉత్తరీతి ఉత్తరి విసేసాధిగమాయ అవాయమన్తస్స. ఠితిభాగియం సీలం భవతి అసమాధిసంవత్తనియత్తా. సమ్పాదితే హి సమాధిస్మిం సీలస్స సమాధిసంవత్తనియతా నిచ్ఛియతి. సమాధత్థాయాతి సమథవసేన సమాధానత్థాయ. నిబ్బిదన్తి విపస్సనం. బలవవిపస్సనాదస్సనత్థం నిబ్బిదాగహణం తావతాపి సీలస్స నిబ్బేధభాగియభావసిద్ధితో.

యాని చ సిక్ఖాపదాని నేసం రక్ఖితబ్బానీతి సమ్బన్ధో, తాని పన అసాధారణపఞ్ఞత్తితో అఞ్ఞాని. నేసన్తి ‘‘రక్ఖితబ్బానీ’’తి పదం అపేక్ఖిత్వా కత్తరి సామివచనం, తేహి భిక్ఖూహీతి అత్థో. సతి వా ఉస్సాహేతి ఉస్సక్కిత్వా సీలాని రక్ఖితుం ఉస్సాహే సతి. దసాతి సామణేరేహి రక్ఖితబ్బసీలమాహ ఘటికారాదీనం వియ. అట్ఠాతి నచ్చాదిమాలాదివేరమణిం ఏకం కత్వా సబ్బపచ్ఛిమవజ్జాని అట్ఠ.

అవీతిక్కమోతి పఞ్చన్నం సీలానం అవీతిక్కమో. పకతిసీలన్తి సభావసీలం. తత్రూపపత్తినియతం హి సీలం ఉత్తరకురుకానం. మరియాదాచారిత్తన్తి తస్స తస్స సావజ్జస్స అకరణే మరియాదభూతం, తత్థ తత్థ కులాదీసు పుబ్బపురిసేహి ఠపితం చారిత్తం. కులదేసపాసణ్డధమ్మో హి ‘‘ఆచారసీల’’న్తి అధిప్పేతం. తత్థ కులధమ్మో తావ బ్రాహ్మణాదీనం అమజ్జపానాది, దేసధమ్మో ఏకచ్చజనపదవాసీనం అహింసనాది, పాసణ్డధమ్మో తిత్థియానం యమనియమాది. తిత్థియమతం హి దిట్ఠిపాసేన, తణ్హాపాసేన చ డేతి పవత్తతి, పాసం వా బాధం అరియవినయస్స డేతీతి ‘‘పాసణ్డ’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘పకతియా సీలవతీ హోతీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౦) వచనతో బోధిసత్తమాతు పఞ్చసిక్ఖాపదసీలం పరిపుణ్ణమేవ. ఇదం పన ఉక్కంసగతం బోధిసత్తపితరిపి చిత్తుప్పాదమత్తేనపి అసంకిలిట్ఠం ‘‘ధమ్మతాసీల’’న్తి వుత్తం. కామగుణూపసంహితన్తి కామకోట్ఠాసేసు అస్సాదూపసంహితం కామస్సాదగధితం. ధమ్మతాసీలన్తి ధమ్మతాయ కారణనియామేన ఆగతం సీలం. సీలపారమిం హి పరముక్కంసం పాపేత్వా కుచ్ఛిగతస్స మహాబోధిసత్తస్స సీలతేజేన గుణానుభావేన బోధిసత్తమాతు సరసేనేవ పరమసల్లేఖప్పత్తం సీలం హోతి. మహాకస్సపాదీనన్తి ఆది-సద్దేన భద్దాదికే సఙ్గణ్హాతి. తే కిర సుచిరం కాలం సుపరిసుద్ధసీలా ఏవ హుత్వా ఆగతా. తేనాహ ‘‘సుద్ధసత్తాన’’న్తి. తాసు తాసు జాతీసూతి సీలవరాజమహింసరాజాదిజాతీసు. పుబ్బే పురిమజాతియం సిద్ధో హేతు ఏతస్సాతి పుబ్బహేతుకసీలం. ఇదం పన పకతిసీలాదిసమాదానేన వినా అవీతిక్కమలక్ఖణం సమ్పత్తవిరతిసఙ్గహం దట్ఠబ్బం.

యం భగవతా ఏవం వుత్తం సీలన్తి సమ్బన్ధో. ఇధాతి వక్ఖమానసీలపరిపూరకస్స పుగ్గలస్స సన్నిస్సయభూతసాసనపరిదీపనం, అఞ్ఞసాసనస్స చ తథాభావపటిసేధనం. వుత్తం హేతం ‘‘ఇధేవ, భిక్ఖవే, సమణో…పే… సుఞ్ఞా పరప్పవాదా సమణేభి అఞ్ఞేహీ’’తి (దీ. ని. ౨.౨౧౪; మ. ని. ౧.౧౩౯; అ. ని. ౪.౨౪౧). భిక్ఖూతి తస్స సీలస్స పరిపూరకపుగ్గలపరిదీపనం. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఇదమస్స పాతిమోక్ఖసీలే పతిట్ఠితభావపరిదీపనం. విహరతీతి ఇదమస్స తదనురూపవిహారసమఙ్గిభావపరిదీపనం. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతి ఇదం పాతిమోక్ఖసంవరస్స, ఉపరిఅధిగన్తబ్బగుణానఞ్చ ఉపకారకధమ్మపరిదీపనం. అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీతి ఇదం పాతిమోక్ఖతో అచవనభావపరిదీపనం. సమాదాయాతి సిక్ఖాపదానం అనవసేసతో ఆదానపరిదీపనం. సిక్ఖతీతి సిక్ఖాయ సమఙ్గిభావపరిదీపనం. సిక్ఖాపదేసూతి సిక్ఖితబ్బధమ్మపరిదీపనం. యం పనేత్థ వత్తబ్బం, తం పరతో ఆవి భవిస్సతి.

సోతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే పతిట్ఠితభిక్ఖు. తేన యాదిసస్స ఇన్ద్రియసంవరసీలం ఇచ్ఛితబ్బం, తం దస్సేతి. చక్ఖునాతి యతో సో సంవరో, తం దస్సేతి. రూపన్తి యత్థ సో సంవరో, తం దస్సేతి. దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీతి సంవరస్స ఉపాయం దస్సేతి. యత్వాధికరణ…పే… అన్వాస్సవేయ్యున్తి సంవరస్స పటిపక్ఖం తత్థ ఆదీనవం దస్సేతి. సంవరాయ పటిపజ్జతీతి పగేవ సతియా ఉపట్ఠపేతబ్బతం దస్సేతి. రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియన్తి సతియా ఉపట్ఠాపనమేవ చక్ఖున్ద్రియస్స ఆరక్ఖాతి దస్సేతి. చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీతి తథాభూతా సతియేవేత్థ సంవరోతి దస్సేతి. వీతిక్కమస్స వసేనాతి సమ్బన్ధో. ఛన్నం సిక్ఖాపదానన్తి ‘‘ఆజీవహేతు ఆజీవకారణా అసన్తం అభూతం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మం ఉల్లపతీ’’తిఆదినా ఆగతానం ఛన్నం పారాజికాదిపటిసంయుత్తానం సిక్ఖాపదానం. సామన్తజప్పనాదినా తివిధేన కుహనవత్థునా విమ్హాపనం కుహనా. అత్తానం, దాయకం వా ఉక్ఖిపిత్వా యథా సో కిఞ్చి దదాతి, ఏవం కథనం లపనా. నిమిత్తం వుచ్చతి పచ్చయదానసఞ్ఞుప్పాదకం కాయవచీకమ్మం, తేన నిమిత్తేన చరతి, నిమిత్తం వా కరోతీతి నేమిత్తికో, తస్స భావో నేమిత్తికతా. గన్ధాదయో వియ లాభాయ పరేసం అక్కోసనాదినా నిపిసతీతి నిప్పేసో, నిప్పేసోవ నిప్పేసికో, తస్స భావో నిప్పేసికతా. మహిచ్ఛతాయ అత్తనా లద్ధలాభేన పరతో లాభపరియేసనా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా. ఏవమాదీనన్తి ఆది-సద్దేన అనుప్పియభాణితాచాటుకమ్యతాదిం సఙ్గణ్హాతి. పటిసఙ్ఖానేన పచ్చవేక్ఖణాయ పరిసుద్ధో అసంకిలిట్ఠో పటిసఙ్ఖానపరిసుద్ధో. చత్తారో పచ్చయా పరిభుఞ్జీయన్తి ఏతేనాతి చతుపచ్చయపరిభోగో, తథాపవత్తా అనవజ్జచేతనా.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలవణ్ణనా

౧౪. తత్రాతి తేసు పాతిమోక్ఖసంవరాదీసు. ఆదితో పట్ఠాయాతి ‘‘ఇధ భిక్ఖూ’’తిఆదినా (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౧.౧౯౪) ఆగతదేసనాయ ఆదితో పభుతి. వినిచ్ఛయకథాతి తత్థ సంసయవిధమనేన వినిచ్ఛయావహా కథా. పఠమస్స అత్థస్స సబ్బసాధారణత్తా అసాధారణం పబ్బజితావేణికం పరియాయం దస్సేన్తో ‘‘ఛిన్నభిన్నపటధరాదితాయ వా’’తి ఆహ. ఏవం హిస్స పరిపుణ్ణపాతిమోక్ఖసంవరయోగ్యతా దస్సితా హోతి. భిన్నపటధరాదిభావో చ నామ దలిద్దస్సాపి నిగ్గహితస్స హోతీతి తతో విసేసేతుం ‘‘సద్ధాపబ్బజితో’’తి వత్వా పటిపత్తియా యోగ్యభావదస్సనత్థం ‘‘కులపుత్తో’’తి వుత్తం. ఆచారకులపుత్తో వా హి పటిపజ్జితుం సక్కోతి జాతికులపుత్తో వా. సిక్ఖాపదసీలన్తి చారిత్తవారిత్తప్పభేదం సిక్ఖాపదవసేన పఞ్ఞత్తం సీలం. యోతి అనియమనిద్దేసో యో కోచి పుగ్గలో. నన్తి వినయపరియాపన్నం సీలం. తన్తి పుగ్గలం. మోక్ఖేతి సహకారికారణభావతో. అపాయే భవాని ఆపాయికాని. ఆది-సద్దేన తదఞ్ఞం సబ్బసంసారదుక్ఖం సఙ్గణ్హాతి. సంవరణం కాయవచీద్వారానం పిదహనం. యేన తే సంవుతా పిహితా హోన్తి, సో సంవరో. యస్మా పన సో సత్తన్నం ఆపత్తిక్ఖన్ధానం అవీతిక్కమో వీతిక్కమపటిపక్ఖోతి కత్వా, తస్మా వుత్తం ‘‘కాయికవాచసికస్స అవీతిక్కమస్సేతం నామ’’న్తి. పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతోతి పాతిమోక్ఖసంవరేన పిహితకాయవచీద్వారో. తథాభూతో చ యస్మా తం ఉపేతో తేన చ సమఙ్గీ నామ హోతి, తస్మా వుత్తం ‘‘ఉపగతో సమన్నాగతోతి అత్థో’’తి.

అపరో నయో – కిలేసానం బలవభావతో, పాపకిరియాయ సుకరభావతో, పుఞ్ఞకిరియాయ చ దుక్కరభావతో బహుక్ఖత్తుం అపాయేసు పతనసీలోతి పాతీ, పుథుజ్జనో. అనిచ్చతాయ వా భవాదీసు కమ్మవేగక్ఖిత్తో ఘటియన్తం వియ అనవట్ఠానేన పరిబ్భమనతో గమనసీలోతి పాతీ, మరణవసేన వా తమ్హి తమ్హి సత్తనికాయే అత్తభావస్స పాతనసీలోతి పాతీ, సత్తసన్తానో, చిత్తమేవ వా. తం పాతినం సంసారదుక్ఖతో మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. చిత్తస్స హి విమోక్ఖేన సత్తో ‘‘విముత్తో’’తి వుచ్చతి. వుత్తం హి ‘‘చిత్తవోదానా విసుజ్ఝన్తీ’’తి, ‘‘అనుపాదాయ ఆసవేహి చిత్తం విముత్త’’న్తి (మహావ. ౨౮) చ. అథ వా అవిజ్జాదినా హేతునా సంసారే పతతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి పాతీ, ‘‘అవిజ్జానీవరణానం సత్తానం తణ్హాసంయోజనానం సన్ధావతం సంసరత’’న్తి (సం. ని. ౨.౧౨౪) హి వుత్తం. తస్స పాతినో సత్తస్స తణ్హాదిసంకిలేసత్తయతో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖం. ‘‘కణ్ఠేకాళో’’తిఆదీనం వియస్స సమాససిద్ధి వేదితబ్బా. అథ వా పాతేతి వినిపాతేతి దుక్ఖేతి పాతి, చిత్తం. వుత్తం హి ‘‘చిత్తేన నీయతి లోకో, చిత్తేన పరికస్సతీ’’తి (సం. ని. ౧.౬౨). తస్స పాతినో మోక్ఖో ఏతేనాతి పాతిమోక్ఖం, పతతి వా ఏతేన అపాయదుక్ఖే, సంసారదుక్ఖే చాతి పాతీ, తణ్హాదిసంకిలేసో. వుత్తం హి ‘‘తణ్హా జనేతి పురిసం (సం. ని. ౧.౫౫-౫౭), తణ్హాదుతియో పురిసో’’తి (ఇతివు. ౧౫, ౧౦౫; అ. ని. ౪.౯; మహాని. ౧౯౧; చూళని. పారాయనానుగీతిగాథానిద్దేస) చ ఆది. తతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం. అథ వా పతతి ఏత్థాతి పాతీని, ఛ అజ్ఝత్తికబాహిరాని ఆయతనాని. వుత్తం హి ‘‘ఛసు లోకో సముప్పన్నో, ఛసు కుబ్బతి సన్థవ’’న్తి (సం. ని. ౧.౭౦; సు. ని. ౧౭౧). తతో ఛఅజ్ఝత్తికబాహిరాయతనసఙ్ఖాతతో పాతితో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం. అథ వా పాతో వినిపాతో అస్స అత్థీతి పాతీ, సంసారో. తతో మోక్ఖోతి పాతిమోక్ఖం, అథ వా సబ్బలోకాధిపతిభావతో ధమ్మిస్సరో భగవా ‘‘పతీ’’తి వుచ్చతి. ముచ్చతి ఏతేనాతి మోక్ఖో, పతినో మోక్ఖో తేన పఞ్ఞత్తత్తాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. సబ్బగుణానం వా మూలభావతో ఉత్తమట్ఠేన పతి చ సో యథావుత్తేనత్థేన మోక్ఖో చాతి పతిమోక్ఖో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. తథా హి వుత్తం ‘‘పాతిమోక్ఖన్తి ముఖమేతం పముఖమేత’’న్తి (మహావ. ౧౩౫) విత్థారో.

అథ వా ప-ఇతి పకారే, అతీ-తి అచ్చన్తత్థే నిపాతో, తస్మా పకారేహి అచ్చన్తం మోక్ఖేతీతి పాతిమోక్ఖం. ఇదం హి సీలం సయం తదఙ్గవసేన, సమాధిసహితం పఞ్ఞాసహితఞ్చ విక్ఖమ్భనవసేన, సముచ్ఛేదవసేన చ అచ్చన్తం మోక్ఖేతి మోచేతీతి పాతిమోక్ఖం, పతి పతి మోక్ఖోతి వా పతిమోక్ఖో, తమ్హా తమ్హా వీతిక్కమదోసతో పచ్చేకం మోక్ఖోతి అత్థో, పతిమోక్ఖో ఏవ పాతిమోక్ఖం. మోక్ఖోతి వా నిబ్బానం, తస్స మోక్ఖస్స పటిబిమ్బభూతోతి పతిమోక్ఖో. సీలసంవరో హి సూరియస్స అరుణుగ్గమనం వియ నిబ్బానస్స ఉదయభూతో తప్పటిభాగో వియ యథారహం కిలేసనిబ్బాపనతో, పతిమోక్ఖోయేవ పాతిమోక్ఖం. అథ వా మోక్ఖం పతి వత్తతి, మోక్ఖాభిముఖన్తి వా పతిమోక్ఖం, పతిమోక్ఖమేవ పాతిమోక్ఖన్తి ఏవమేత్థ పాతిమోక్ఖ-సద్దస్స అత్థో వేదితబ్బో. ఇరియతీతి అత్తభావం పవత్తేతి. ‘‘విహరతీ’’తి ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితస్స భిక్ఖునో ఇరియాపథవిహారో దస్సితో. పాళియన్తి ఝానవిభఙ్గపాళియం (విభ. ౫౦౮ ఆదయో).

తత్థ కామం సమణచారం, సమణగోచరఞ్చ దస్సేతుం ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి వుత్తం, యథా పన మగ్గం ఆచిక్ఖన్తో ‘‘వామం ముఞ్చ, దక్ఖిణం గణ్హా’’తి వజ్జేతబ్బపుబ్బకం గహేతబ్బం వదేయ్య, యథా వా ససీసన్హానేన పహీనసేదమలజల్లికస్స మాలాగన్ధవిలేపనాదివిభూసనసంవిధానం యుత్తరూపం, ఏవం పహీనపాపధమ్మస్స కల్యాణధమ్మసమాయోగో యుత్తరూపోతి ‘‘అత్థి ఆచారో, అత్థి అనాచారో’’తి ద్వయం ఉద్దిసిత్వా అనాచారం తావ విభజితుం ‘‘తత్థ కతమో అనాచారో’’తిఆది వుత్తం. తత్థ కాయికో వీతిక్కమోతి తివిధం కాయదుచ్చరితం. వాచసికో వీతిక్కమోతి చతుబ్బిధం వచీదుచ్చరితం. కాయికవాచసికోతి తదుభయం.

ఏవం ఆజీవట్ఠమకసీలస్స వీతిక్కమో దస్సితో. ఇదాని మానసం అనాచారం దస్సేతుం ‘‘సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అనాచారో’’తి వత్వా తత్థ ఏకచ్చియం దస్సేన్తో ‘‘ఇధేకచ్చో వేళుదానేన వా’’తిఆదిమాహ. తత్థ వేళుదానేనాతి పచ్చయుప్పాదనత్థేన వేళుదానేన. పత్తదానాదీసుపి ఏసేవ నయో. వేళూతి మనుస్సానం పయోజనావహో యో కోచి వేళుదణ్డో. పత్తం గన్ధికాదీనం గన్ధపలివేఠనాదిఅత్థం వా, తాలనాళికేరాదిపత్తం వా. పుప్ఫం యం కిఞ్చి మనుస్సానం పయోజనావహం. తథా ఫలం. సినానం సిరీసచుణ్ణాదిన్హానియచుణ్ణం. మత్తికాపి ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛతి. దన్తకట్ఠం యం కిఞ్చి ముఖసోధనత్థం దన్తపోనం. చాటుకమ్యతా అత్తానం దాసం వియ నీచట్ఠానే ఠపేత్వా పరస్స ఖలితవచనం సణ్ఠపేత్వా పియకామతాయ పగ్గయ్హవచనం. ముగ్గసూప్యతాతి ముగ్గసూపసమతా సచ్చాలికేన జీవితకప్పనం. యథా హి ముగ్గసూపే పచ్చన్తే బహూ ముగ్గా పచ్చన్తి, కతిపయా న పచ్చన్తి, ఏవం సచ్చాలికేన జీవితకప్పనే బహు అలికం హోతి, అప్పకం సచ్చన్తి. పరిభటతీతి పరిభటో, పరేసం దారకే పరిహరన్తో. పరిభటస్స కమ్మం పారిభట్యం, సా ఏవ పారిభట్యతా, అలఙ్కరణాదినా కులదారకపరిహరణస్సేతం నామం. తేసం తేసం గిహీనం గామన్తరదేసన్తరాదీసు సాసనపటిసాసనహరణం జఙ్ఘపేసనికం. అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేనాతి ఏతేసం వా వేళుదానాదీనం వేజ్జకమ్మభణ్డాగారికకమ్మపిణ్డపటిపిణ్డకమ్మసఙ్ఘుప్పాదచేతియుప్పాదపట్ఠపనాదీనం వా మిచ్ఛాజీవేన జీవితకప్పనకకమ్మానం యేన కేనచి. బుద్ధపటికుట్ఠేనాతి బుద్ధేహి గరహితేన పటిసిద్ధేన. మిచ్ఛాజీవేనాతి న సమ్మాఆజీవేన. అయం వుచ్చతి అనాచారోతి అయం సబ్బోపి ‘‘అనాచారో’’తి కథీయతి. ఆచారనిద్దేసో వుత్తపటిపక్ఖనయేనేవ వేదితబ్బో.

గోచరనిద్దేసేపి పఠమం అగోచరస్స వచనే కారణం హేట్ఠా వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం. గోచరోతి పిణ్డపాతాదీనం అత్థాయ ఉపసఙ్కమితుం యుత్తట్ఠానం. అయుత్తట్ఠానం అగోచరో. వేసియా గోచరో అస్సాతి వేసియాగోచరో, మిత్తసన్థవవసేన ఉపసఙ్కమితబ్బట్ఠానన్తి అత్థో. వేసియా నామ రూపూపజీవినియో, తా మిత్తసన్థవవసేన న ఉపసఙ్కమితబ్బా, సమణభావస్స అన్తరాయకరత్తా, పరిసుద్ధాసయస్సాపి గరహహేతుతో, తస్మా దక్ఖిణాదానవసేన సతిం ఉపట్ఠపేత్వావ ఉపసఙ్కమితబ్బా. విధవా వుచ్చన్తి మతపతికా, పవుత్థపతికా వా. థుల్లకుమారికాతి మహల్లికా అనివిట్ఠకుమారియో, పణ్డకాతి నపుంసకా. తే హి ఉస్సన్నకిలేసా అవూపసన్తపరిళాహా లోకామిససన్నిస్సితకథాబహులా, తస్మా న ఉపసఙ్కమితబ్బా. భిక్ఖునియో నామ ఉస్సన్నబ్రహ్మచరియా. తథా భిక్ఖూపి. తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం విసభాగవత్థుభావతో సన్థవవసేన ఉపసఙ్కమనే కతిపాహేనేవ బ్రహ్మచరియన్తరాయో సియా, తస్మా న ఉపసఙ్కమితబ్బా. గిలానపుచ్ఛనాదివసేన ఉపసఙ్కమనే సతోకారినా భవితబ్బం. పానాగారన్తి సురాపానఘరం. తం సోణ్డజనేహి అవివిత్తం హోతి. తత్థ తేహి సోణ్డతాదివసేన న ఉపసఙ్కమితబ్బం బ్రహ్మచరియన్తరాయకరత్తా. సంసట్ఠో విహరతి రాజూహీతిఆదీసు రాజానో నామ యే రజ్జమనుసాసన్తి. రాజమహామత్తా రాజిస్సరియసదిసాయ ఇస్సరియమత్తాయ సమన్నాగతా. తిత్థియాతి విపరీతదస్సనా బాహిరకపరిబ్బాజకా. తిత్థియసావకాతి తేసు దళ్హభత్తా పచ్చయదాయకా. అననులోమికేన సంసగ్గేనాతి తిస్సన్నం సిక్ఖానం అననులోమికేన పచ్చనీకభూతేన సంసగ్గేన సంసట్ఠో విహరతి, యేన బ్రహ్మచరియన్తరాయం వా సల్లేఖపరిహానిం వా పాపుణాతి.

ఇదాని అపరేనపి పరియాయేన అగోచరం దస్సేతుం ‘‘యాని వా పన తానీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ అస్సద్ధానీతి బుద్ధాదీసు సద్ధావిరహితాని. తతో ఏవ అప్పసన్నాని, కమ్మకమ్మఫలసద్ధాయ వా అభావేన అస్సద్ధాని. రతనత్తయప్పసాదాభావేన అప్పసన్నాని. అక్కోసకపరిభాసకానీతి అక్కోసవత్థూహి అక్కోసకాని చేవ భయదస్సనేన సన్తజ్జనకాని చ. అత్థం న ఇచ్ఛన్తి అనత్థమేవ ఇచ్ఛన్తీతి అనత్థకామాని. హితం న ఇచ్ఛన్తి అహితమేవ ఇచ్ఛన్తీతి అహితకామాని. ఫాసు న ఇచ్ఛన్తి అఫాసుంయేవ ఇచ్ఛన్తీతి అఫాసుకకామాని. యోగక్ఖేమం నిబ్భయం న ఇచ్ఛన్తి, అయోగక్ఖేమమేవ ఇచ్ఛన్తీతి అయోగక్ఖేమకామాని. భిక్ఖూనన్తి ఏత్థ సామణేరానమ్పి సఙ్గహో. భిక్ఖునీనన్తి ఏత్థ సిక్ఖమానసామణేరీనం. సబ్బేసం హి సాసనికానం అనత్థకామతాదీపనపదమిదం వచనం. తథారూపాని కులానీతి తాదిసాని ఖత్తియకులాదీని. సేవతీతి నిస్సాయ జీవతి. భజతీతి ఉపసఙ్కమతి. పయిరుపాసతీతి పునప్పునం ఉపగచ్ఛతి. అయం వుచ్చతీతి అయం వేసియాదికో, రాజాదికో, అస్సద్ధకులాదికో చ తం తం సేవన్తస్స తిప్పకారోపి అయుత్తో గోచరోతి అగోచరో. ఏత్థ హి వేసియాదికో పఞ్చకామగుణనిస్సయతో అగోచరో. యథాహ ‘‘కో చ, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అగోచరో పరవిసయో? యదిదం పఞ్చ కామగుణా’’తి (సం. ని. ౫.౩౭౨). రాజాదికో సమణధమ్మస్స అనుపనిస్సయతో, లాభసక్కారాసనివిచక్కనిప్పోథనదిట్ఠివిపత్తిహేతుతో చ. అస్సద్ధకులాదికో సద్ధాహానిచిత్తసన్తాసావహతో అగోచరో.

గోచరనిద్దేసే ‘‘న వేసియాగోచరో’’తిఆదీని వుత్తపటిపక్ఖవసేన వేదితబ్బాని. ఓపానభూతానీతి ఉదపానభూతాని భిక్ఖుసఙ్ఘస్స, భిక్ఖునీసఙ్ఘస్స చ చతుమహాపథే ఖతపోక్ఖరణీ వియ యథాసుఖం ఓగాహనక్ఖమాని. కాసావపజ్జోతానీతి భిక్ఖూనం, భిక్ఖునీనఞ్చ నివత్థపారుతకాసావానంయేవ పభాహి ఏకోభాసాని. ఇసివాతపటివాతానీతి గేహం పవిసన్తానం, నిక్ఖమన్తానఞ్చ భిక్ఖుభిక్ఖునీసఙ్ఖాతానం ఇసీనం చీవరవాతేన చేవ సమిఞ్జనపసారణాదిజనితసరీరవాతేన చ పటివాతాని పవాయితాని వినిద్ధుతకిబ్బిసాని వా.

ఇదాని నిద్దేసే ఆగతనయేనాపి ఆచారగోచరే దస్సేతుం ‘‘అపిచా’’తిఆది ఆరద్ధం. ఏత్థాతి ఏతస్మిం పాతిమోక్ఖసీలనిద్దేసే. ఇమినాపి నయేనాతి ఇదాని వుచ్చమానవిధినాపి. సఙ్ఘగతోతి సఙ్ఘసన్నిపాతం గతో. అచిత్తీకారకతోతి అకతచిత్తీకారో, అకతగారవోతి అత్థో. ఘట్టయన్తోతి సరీరేన, చీవరేన వా ఘంసన్తో. పురతోపి తిట్ఠతి అచిత్తీకారకతోతి సమ్బన్ధితబ్బం. ఠితకోపీతి ఉపరి తిట్ఠన్తో వియ ఆసన్నతరట్ఠానే ఠితకోపి భణతి. బాహావిక్ఖేపకోతి బాహుం విక్ఖిపన్తో. అనుపాహనానన్తి అనాదరే సామివచనం. సఉపాహనోతి ఉపాహనారుళ్హో. థేరే భిక్ఖూ అనుపఖజ్జాతి థేరానం భిక్ఖూనం ఠితట్ఠానం అనుపవిసిత్వా తేసం ఆసన్నతరట్ఠానం ఉపగన్త్వా. కట్ఠం పక్ఖిపతి అగ్గికుణ్డే. వోక్కమ్మాతి పస్సతో అతిక్కమిత్వా. గూళ్హాని సభావతో పటిచ్ఛన్నాని సాణిపాకారాదినా పటిచ్ఛాదితాని. అనాపుచ్ఛాతి అనాపుచ్ఛిత్వా. అస్సాతి అనాచారస్స.

అపిచ భిక్ఖూతిఆది సబ్బస్సేవ భిక్ఖునో ఆచారదస్సనవసేన పవత్తం అట్ఠకథావచనం, న నిద్దేసపాళి. సద్ధాసీలసుతచాగాదిగుణహేతుకో గరుభావో గరుకరణం వా గారవో, సహ గారవేనాతి సగారవో. గరుట్ఠానియేసు గారవసారజ్జాదివసేన పటిస్సాయనా పతిస్సా, సప్పతిస్సవపటిపత్తి. సహ పతిస్సాయాతి సప్పతిస్సో. సవిసేసం హిరిమనతాయ, ఓత్తప్పిభావేన చ హిరోత్తప్పసమ్పన్నో. సేఖియధమ్మపారిపూరివసేన సునివత్థో సుపారుతో. పాసాదికేనాతి పసాదావహేన, ఇత్థమ్భూతలక్ఖణే చేతం కరణవచనం. ఏసేవ నయో ఇతో పరేసుపి ఛసు పదేసు. అభిక్కన్తేనాతి అభిక్కమేన. ఇరియాపథసమ్పన్నోతి సమ్పన్నఇరియాపథో. తేన సేసఇరియాపథానమ్పి పాసాదికతమాహ. ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారోతి చక్ఖున్ద్రియాదీసు ఛసు ద్వారేసు సుసంవిహితారక్ఖో. భోజనే మత్తఞ్ఞూతి పరిభుఞ్జితబ్బతో భోజనసఞ్ఞితే చతుబ్బిధేపి పచ్చయే పరియేసనపటిగ్గహణపరిభోగాదివసేన సబ్బసో పమాణఞ్ఞూ. జాగరియమనుయుత్తోతి పుబ్బరత్తాపరరత్తం భావనామనసికారసఙ్ఖాతం జాగరియం సాతచ్చకారితావసేన అను అను యుత్తో తత్థ యుత్తపయుత్తో. సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతోతిఆది యథావుత్తస్స ఆచారస్స సమ్భారదస్సనం. తత్థ అప్పిచ్ఛోతి నిఇచ్ఛో. సన్తుట్ఠోతి యథాలాభాదివసేన సన్తోసేన తుట్ఠో. సక్కచ్చకారీతి ఆదరకారీ. గరుచిత్తీకారబహులోతి గరుట్ఠానియేసు గరుకరణబహులో. అయం వుచ్చతి ఆచారోతి అయం సగారవతాది అత్థకామేహి ఆచరితబ్బతో ఆచారో.

సీలాదీనం గుణానం ఉపనిస్సయభూతో ఉపనిస్సయగోచరో. సతిసఙ్ఖాతో చిత్తస్స ఆరక్ఖభూతో ఏవ గోచరో ఆరక్ఖగోచరో. కమ్మట్ఠానసఙ్ఖాతో చిత్తస్స ఉపనిబన్ధనట్ఠానభూతో గోచరో ఉపనిబన్ధగోచరో. అప్పిచ్ఛతాదీహి దసహి వివట్టనిస్సితాయ కథాయ వత్థుభూతేహి గుణేహి సమన్నాగతో దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో. తతో ఏవ కల్యాణో సున్దరో మిత్తోతి కల్యాణమిత్తో. తస్స లక్ఖణం పరతో ఆగమిస్సతి. అస్సుతం సుత్తగేయ్యాదిం. సుణాతీతి సుతమయం ఞాణం ఉప్పాదేతి. సుతం పరియోదాపేతీతి తమేవ యథాసుతం అవిసదతాయ అపరియోదాతం పునప్పునం పరిపుచ్ఛనాదినా విసోధేతి నిజ్జటం నిగుమ్బం కరోతి. తత్థ చ యే కఙ్ఖట్ఠానియా ధమ్మా, తేసు సంసయం ఛిన్దన్తో కఙ్ఖం వితరతి. కమ్మకమ్మఫలేసు, రతనత్తయే చ సమ్మాదిట్ఠియా ఉజుకరణేన దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి. తతో ఏవ చ దువిధాయపి సద్ధాసమ్పదాయ చిత్తం పసాదేతి. అథ వా యథాసుతం ధమ్మం పరియోదపేత్వా తత్థాగతే రూపారూపధమ్మే పరిగ్గహేత్వా సపచ్చయం నామరూపం పరిగ్గణ్హన్తో సత్తదిట్ఠివఙ్కవిధమనేన దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి. ధమ్మానం పచ్చయపచ్చయుప్పన్నతామత్తదస్సనేన తీసుపి అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరతి. తతో పరం చ ఉదయబ్బయఞాణాదివసేన విపస్సనం వడ్ఢేత్వా అరియభూమిం ఓక్కమన్తో అవేచ్చపసాదేన రతనత్తయే చిత్తం పసాదేతి. తథాభూతోవ తస్స కల్యాణమిత్తస్స అనుసిక్ఖనేన సద్ధాదీహి గుణేహి న హాయతి, అఞ్ఞదత్థు వడ్ఢతేవ. తేనాహ ‘‘యస్స వా’’తిఆది.

అన్తరఘరన్తి అన్తరే అన్తరే ఘరాని ఏత్థ, తం ఏతస్సాతి వా ‘‘అన్తరఘర’’న్తి లద్ధనామం గోచరగామం పవిట్ఠో. తత్థ ఘరే ఘరే భిక్ఖాపరియేసనాయ వీథిం పటిపన్నో. ఓక్ఖిత్తచక్ఖూతి హేట్ఠాఖిత్తచక్ఖు. కిత్తకేన పన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు హోతీతి ఆహ ‘‘యుగమత్తదస్సావీ’’తి. సుసంవుతోతి సంయతో. యథా పనేత్థ సుసంవుతో నామ హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘న హత్థిం ఓలోకేన్తో’’తిఆది వుత్తం.

యత్థాతి యేసు సతిపట్ఠానేసు. చిత్తం భావనాచిత్తం. ఉపనిబన్ధతీతి ఉపనేత్వా నిబన్ధతి. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘యథా థమ్భే నిబన్ధేయ్య, వచ్ఛం దమం నరో ఇధ;

బన్ధేయ్యేవం సకం చిత్తం, సతియారమ్మణే దళ్హ’’న్తి. (విసుద్ధి. ౧.౨౧౭; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౩౭౪; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౦౭; పారా. అట్ఠ. ౨.౧౬౫; పటి. మ. అట్ఠ. ౨.౧.౧౬౩);

సతిపట్ఠానానం ఉపనిబన్ధగోచరభావం దస్సేతుం ‘‘వుత్తఞ్హేత’’న్తిఆది వుత్తం. తత్థ సకో పేత్తికో విసయోతి అత్తనో పితు సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సన్తకో, తేన దిట్ఠో దస్సితో చ విసయో.

అణుప్పమాణేసూతి పరమాణుప్పమాణేసు. అసఞ్చిచ్చఆపన్నసేఖియఅకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసూతి అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియేసు అకుసలచిత్తుప్పాదాదిభేదేసూతి ఏవం అసఞ్చిచ్చగ్గహణం సేఖియవిసేసనం దట్ఠబ్బం. సేఖియగ్గహణేన చేత్థ వత్తక్ఖన్ధకాదీసు (చూళవ. ౩౫౬ ఆదయో) ఆగతవత్తాదీనమ్పి గహణం. తేపి హి సిక్ఖితబ్బట్ఠేన ‘‘సేఖియా’’తి ఇచ్ఛితా. తథా హి మాతికాయం పారాజికాదీనం వియ సేఖియానం పరిచ్ఛేదో న కతో. ఏవఞ్చ కత్వా ‘‘అసఞ్చిచ్చ ఆపన్నసేఖియా’’తి అసఞ్చిచ్చగ్గహణం సమత్థితం హోతి. న హి మాతికాయం ఆగతేసు పఞ్చసత్తతియా సేఖియేసు నోసఞ్ఞావిమోక్ఖో నామ అత్థి, అసఞ్చిచ్చగ్గహణేనేవ చేత్థ అసతిఅజాననానమ్పి సఙ్గహో కతో. కేచి పనేత్థ అసిఞ్చిచ్చ ఆపన్నగ్గహణేన అచిత్తకాపత్తియో గహితాతి వదన్తి, తం తేసం మతిమత్తం, గరుకాపత్తీసుపి కాసఞ్చి అచిత్తకభావసబ్భావతో, అధిట్ఠానావికమ్మస్స, దేసనావికమ్మస్సేవ వా సబ్బలహుకస్స వజ్జస్స ఇధాధిప్పేతత్తా. తేనాహ ‘‘యాని తాని వజ్జాని అప్పమత్తకాని ఓరమత్తకాని లహుకాని లహుసమ్మతానీ’’తిఆది. ఆదిసద్దేన పాతిమోక్ఖసంవరవిసుద్ధత్థం అనతిక్కమనీయానం అనాపత్తిగమనీయానం సఙ్గహో దట్ఠబ్బో. భయదస్సనసీలోతి పరమాణుమత్తం వజ్జం అట్ఠసట్ఠియోజనసతసహస్సుబ్బేధసినేరుపబ్బతసదిసం కత్వా దస్సనసభావో, సబ్బలహుకం వా దుబ్భాసితమత్తం పారాజికసదిసం కత్వా దస్సనసభావో. యం కిఞ్చీతి మూలపఞ్ఞత్తిఅనుపఞ్ఞత్తిసబ్బత్థపఞ్ఞత్తిపదేసపఞ్ఞత్తిఆదిభేదం యం కిఞ్చి సిక్ఖితబ్బం పటిపజ్జితబ్బం పూరేతబ్బం సీలం. సమ్మా ఆదాయాతి సమ్మదేవ సక్కచ్చం, సబ్బసో చ ఆదియిత్వా. అయం పన ఆచారగోచరసమ్పదా కిం పాతిమోక్ఖసీలే పరియాపన్నా, ఉదాహు అపరియాపన్నాతి? పరియాపన్నా. యది ఏవం కస్మా పున వుత్తాతి చోదనం సన్ధాయాహ ‘‘ఏత్థ చా’’తిఆది.

ఇన్ద్రియసంవరసీలవణ్ణనా

౧౫. ఇన్ద్రియసంవరసీలం పాతిమోక్ఖసంవరసీలస్స సమ్భారభూతం, తస్మిం సతియేవ ఇచ్ఛితబ్బన్తి వుత్తం ‘‘సోతి పాతిమోక్ఖసంవరసీలే ఠితో భిక్ఖూ’’తి. సమ్పాదితే హి ఏతస్మిం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం సుగుత్తం సురక్ఖితమేవ హోతి, సుసంవిహితకణ్టకవతి వియ సస్సన్తి. కారణవసేనాతి అసాధారణకారణస్స వసేన. అసాధారణకారణవసేన హి ఫలం అపదిసీయతి, యథా యవఙ్కురో భేరిసద్దోతి. నిస్సయవోహారేన వా ఏతం నిస్సితవచనం, యథా మఞ్చా ఉక్కుట్ఠిం కరోన్తీతి. రూపన్తి రూపాయతనం. చక్ఖునా రూపం దిస్వాతి ఏత్థ యది చక్ఖు రూపం పస్సేయ్య, అఞ్ఞవిఞ్ఞాణసమఙ్గినోపి పస్సేయ్యుం, న చేతం అత్థి, కస్మా? అచేతనత్తా చక్ఖుస్స. తేనాహ ‘‘చక్ఖు రూపం న పస్సతి అచిత్తకత్తా’’తి. అథ విఞ్ఞాణం రూపం పస్సేయ్య, తిరోకుట్టాదిగతమ్పి నం పస్సేయ్య అప్పటిఘభావతో, ఇదమ్పి నత్థి సబ్బస్స విఞ్ఞాణస్స దస్సనాభావతో. తేనాహ ‘‘చిత్తం న పస్సతి అచక్ఖుకత్తా’’తి. తత్థ యథా చక్ఖుసన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం పస్సతి, న యం కిఞ్చి. తఞ్చ కేనచి కుట్టాదినా అన్తరితే న ఉప్పజ్జతి, యత్థ ఆలోకస్స విబన్ధో. యత్థ పన న విబన్ధో ఫలికగబ్భపటలాదికే, తత్థ అన్తరితేపి ఉప్పజ్జతేవ. ఏవం విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం చక్ఖు పస్సతి, న యం కిఞ్చీతి విఞ్ఞాణాధిట్ఠితం చక్ఖుం సన్ధాయేతం వుత్తం ‘‘చక్ఖునా రూపం దిస్వా’’తి.

ద్వారారమ్మణసఙ్ఘట్టేతి ద్వారస్స ఆరమ్మణేన సఙ్ఘట్టే సతి, చక్ఖుస్స రూపారమ్మణే ఆపాథగతేతి అధిప్పాయో. పసాదవత్థుకేన చిత్తేనాతి చక్ఖుపసాదవత్థుకేన తన్నిస్సాయ పవత్తేన విఞ్ఞాణేన, యం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి వుచ్చతి. పస్సతీతి ఓలోకేతి. చక్ఖుపసాదసన్నిస్సయే హి విఞ్ఞాణే ఆలోకానుగ్గహితం రూపారమ్మణం సన్నిస్సయగుణేన ఓభాసేన్తే తంసమఙ్గిపుగ్గలో ‘‘రూపం పస్సతీ’’తి వుచ్చతి. ఓభాసనఞ్చేత్థ ఆరమ్మణస్స యథాసభావతో విభావనం, యం ‘‘పచ్చక్ఖతో గహణ’’న్తి వుచ్చతి. ఉసునా లక్ఖస్స వేధే సిజ్ఝన్తే తస్స సమ్భారభూతేన ధనునా విజ్ఝతీతి వచనం వియ విఞ్ఞాణేన రూపదస్సనే సిజ్ఝన్తే చక్ఖునా రూపం పస్సతీతి ఈదిసీ ససమ్భారకథా నామేసా హోతి. ససమ్భారా కథా ససమ్భారకథా, దస్సనస్స కారణసహితాతి అత్థో. ససమ్భారస్స వా దస్సనస్స కథా ససమ్భారకథా. తస్మాతి యస్మా కేవలేన చక్ఖునా, కేవలేన వా విఞ్ఞాణేన రూపదస్సనం నత్థి, తస్మా.

ఇత్థిపురిసనిమిత్తం వాతి ఏత్థ ఇత్థిసన్తాననిస్సితరూపముఖేన గయ్హమానం సణ్ఠానం థనమంసావిసదతా నిమ్మస్సుముఖతా కేసబన్ధనవత్థగ్గహణం అవిసదట్ఠానగమనాది చ సబ్బం ‘‘ఇత్థీ’’తి సఞ్జాననస్స కారణభావతో ఇత్థినిమిత్తం. వుత్తవిపరియాయతో పురిసనిమిత్తం వేదితబ్బం. సుభనిమిత్తాదికం వాతి ఏత్థ రాగుప్పత్తిహేతుభూతో ఇట్ఠాకారో సుభనిమిత్తం. ఆది-సద్దేన పటిఘనిమిత్తాదీనం సఙ్గహో. సో పన దోసుప్పత్తిఆదిహేతుభూతో అనిట్ఠాదిఆకారో వేదితబ్బో. కామఞ్చేత్థ పాళియం అభిజ్ఝాదోమనస్సావ సరూపతో ఆగతా, ఉపేక్ఖానిమిత్తస్సాపి పన సఙ్గహో ఇచ్ఛితబ్బో, అసమపేక్ఖనేన ఉప్పజ్జనకమోహస్సాపి అసంవరభావతో. తథా హి వక్ఖతి ‘‘ముట్ఠసచ్చం వా అఞ్ఞాణం వా’’తి. ఉపేక్ఖానిమిత్తన్తి చేత్థ అఞ్ఞాణుపేక్ఖాయ వత్థుభూతం ఆరమ్మణం, తఞ్చస్స అసమపేక్ఖనవసేన వేదితబ్బం. ఏవం సఙ్ఖేపతో రాగదోసమోహానం కారణం ‘‘సుభనిమిత్తాదిక’’న్తి వుత్తం. తేనాహ ‘‘కిలేసవత్థుభూతం నిమిత్త’’న్తి. దిట్ఠమత్తేయేవ సణ్ఠాతీతి ‘‘దిట్ఠే దిట్ఠమత్తం భవిస్సతీ’’తి (ఉదా. ౧౦) సుత్తే వుత్తనయేన వణ్ణాయతనే చక్ఖువిఞ్ఞాణేన, వీథిచిత్తేహి చ గహితమత్తేయేవ తిట్ఠతి, న తతో పరం కిఞ్చి సుభాదిఆకారం పరికప్పేతి. పాకటభావకరణతోతి పరిబ్యత్తభావకరణతో విభూతభావకరణతో. విసభాగవత్థునో హి హత్థాదిఅవయవేసు సుభాదితో పరికప్పేన్తస్స అపరాపరం తత్థ ఉప్పజ్జమానా కిలేసా పరిబ్యత్తా హోన్తీతి తే తేసం అనుబ్యఞ్జనా నామ. తే పన యస్మా తథా తథా సన్నివిట్ఠానం భూతుపాదాయరూపానం సన్నివేసాకారో. న హి తం ముఞ్చిత్వా పరమత్థతో హత్థాది నామ కోచి అత్థి. తస్మా వుత్తం ‘‘హత్థపాద…పే… ఆకారం న గణ్హాతీ’’తి. కిం పన గణ్హాతీతి ఆహ ‘‘యం తత్థ భూతం, తదేవ గణ్హాతీ’’తి. యం తస్మిం సరీరే విజ్జమానం కేసలోమాది భూతుపాదాయమత్తం వా, తదేవ యాథావతో గణ్హాతి. తత్థ అసుభాకారగహణస్స నిదస్సనం దస్సేన్తో ‘‘చేతియపబ్బతవాసీ’’తిఆదినా మహాతిస్సత్థేరవత్థుం ఆహరి.

తత్థ సుమణ్డితపసాధితాతి సుట్ఠు మణ్డితా పసాధితా చ. ఆభరణాదీహి ఆహారిమేహి మణ్డనం. సరీరస్స ఉచ్ఛాదనాదివసేన పటిసఙ్ఖరణం పసాధనన్తి వదన్తి, ఆభరణేహి, పన వత్థాలఙ్కారాదీహి చ అలఙ్కరణం పసాధనం. ఊనట్ఠానపూరణం మణ్డనం. విపల్లత్థచిత్తాతి రాగవసేన విపరీతచిత్తా. ఓలోకేన్తోతి థేరో కమ్మట్ఠానమనసికారేనేవ గచ్ఛన్తో సద్దకణ్టకత్తా పుబ్బభాగమనసికారస్స హసితసద్దానుసారేన ‘‘కిమేత’’న్తి ఓలోకేన్తో. అసుభసఞ్ఞన్తి అట్ఠికసఞ్ఞం. అట్ఠికకమ్మట్ఠానం హి థేరో తదా పరిహరతి. అరహత్తం పాపుణీతి థేరో కిర తస్సా హసన్తియా దన్తట్ఠిదస్సనేనేవ పుబ్బభాగభావనాయ సుభావితత్తా పటిభాగనిమిత్తం, సాతిసయఞ్చ ఉపచారజ్ఝానం లభిత్వా యథాఠితోవ తత్థ పఠమజ్ఝానం అధిగన్త్వా తం పాదకం కత్వా విపస్సనం వడ్ఢేత్వా మగ్గపరమ్పరాయ ఆసవక్ఖయం పాపుణి. పుబ్బసఞ్ఞం అనుస్సరీతి పుబ్బకం యథారద్ధం కాలేన కాలం అనుయుఞ్జియమానం అట్ఠికకమ్మట్ఠానం అనుస్సరి సమన్నాహరి. అనుమగ్గన్తి అనుపథం తస్సా పదానుపదం. థేరస్స కిర భావనాయ పగుణభావతో దన్తట్ఠిదస్సనేనేవ తస్సా సకలసరీరం అట్ఠికసఙ్ఘాతభావేన ఉపట్ఠాసి. న తం ‘‘ఇత్థీ’’తి వా ‘‘పురిసో’’తి వా సఞ్జాని. తేనాహ ‘‘నాభిజానామి…పే… మహాపథే’’తి.

‘‘యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతూ’’తి వత్వా పున ‘‘తస్స చక్ఖున్ద్రియస్స సతికవాటేన పిదహనత్థాయా’’తి వుత్తం, న అసంవరస్సాతి. యదిదం యం చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు అభిజ్ఝాదిఅన్వాస్సవనం దస్సితం, తం అసంవుతచక్ఖున్ద్రియస్సేవ హేతు పవత్తం దస్సితన్తి కత్వా వుత్తం. చక్ఖుద్వారికస్స హి అభిజ్ఝాదిఅన్వాస్సవనస్స తంద్వారికవిఞ్ఞాణస్స వియ చక్ఖున్ద్రియం పధానకారణం. చక్ఖున్ద్రియస్స అసంవుతత్తే సతి తే అన్వాస్సవన్తీతి అసంవరియమానచక్ఖున్ద్రియహేతుకో సో అసంవరో తథా వుత్తోతి. యత్వాధికరణన్తి హి యస్స చక్ఖున్ద్రియస్స కారణాతి అత్థో. కీదిసస్స చ కారణాతి? అసంవుతస్స, కిఞ్చ అసంవుతం? యస్స చక్ఖున్ద్రియాసంవరస్స హేతు అభిజ్ఝాదయో అన్వాస్సవన్తి, తస్స సంవరాయాతి అయమేత్థ యోజనా.

జవనక్ఖణే పన సచే దుస్సీల్యం వాతిఆది పున అవచనత్థం ఇధేవ సబ్బం వుత్తన్తి ఛసు ద్వారేసు యథాసమ్భవం వేదితబ్బం. న హి పఞ్చద్వారే కాయవచీదుచ్చరితసఙ్ఖాతం దుస్సీల్యం అత్థి, తస్మా దుస్సీల్యాసంవరో మనోద్వారవసేన, సేసాసంవరో ఛద్వారవసేన యోజేతబ్బో. ముట్ఠసచ్చాదీనం హి సతిపటిపక్ఖాకుసలధమ్మాదిభావతో సియా పఞ్చద్వారే ఉప్పత్తి, న త్వేవ కాయికవాచసికవీతిక్కమభూతస్స దుస్సీల్యస్స తత్థ ఉప్పత్తి, పఞ్చద్వారికజవనానం అవిఞ్ఞత్తిజనకత్తా. దుస్సీల్యాదయో చేత్థ పఞ్చ అసంవరా సీలసంవరాదీనం పఞ్చన్నం సంవరానం పటిపక్ఖభావేన వుత్తా. తస్మిం సతీతి తస్మిం అసంవరే సతి.

యథా కిన్తి యేన పకారేన జవనే ఉప్పజ్జమానో అసంవరో ‘‘చక్ఖున్ద్రియే అసంవరో’’తి వుచ్చతి, తం నిదస్సనం కిన్తి అత్థో. యథాతిఆదినా నగరద్వారే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ఘరాదీనం అసంవుతతా వియ జవనే అసంవరే సతి తంసమ్బన్ధానం ద్వారాదీనం అసంవుతతాతి ఏవం అఞ్ఞాసంవరే అఞ్ఞాసంవుతతా సామఞ్ఞమేవ నిదస్సేతి, న పుబ్బాపరసామఞ్ఞం, అన్తోబహిసామఞ్ఞం వా. సతి వా ద్వారభవఙ్గాదికే పున ఉప్పజ్జమానం జవనం బాహిరం వియ కత్వా నగరద్వారసమానం వుత్తం, ఇతరఞ్చ అన్తోనగరే ఘరాదిసమానం. పచ్చయభావేన హి పురిమనిప్ఫన్నం జవనకాలే అసన్తమ్పి భవఙ్గాది చక్ఖాది వియ ఫలనిప్ఫత్తియా సన్తంయేవ నామ హోతి. న హి ధరమానంయేవ ‘‘సన్త’’న్తి వుచ్చతి. ‘‘బాహిరం వియ కత్వా’’తి చ పరమత్థతో జవనస్స బాహిరభావే, ఇతరస్స చ అబ్భన్తరభావే అసతిపి ‘‘పభస్సరమిదం, భిక్ఖవే, చిత్తం, తఞ్చ ఖో ఆగన్తుకేహి ఉపక్కిలిట్ఠ’’న్తిఆది (అ. ని. ౧.౪౯) వచనతో ఆగన్తుకభూతస్స కదాచి కదాచి ఉప్పజ్జమానస్స జవనస్స బాహిరభావో, తబ్బిధురసభావస్స ఇతరస్స అబ్భన్తరభావో ఏకేన పరియాయేన హోతీతి కత్వా వుత్తం. జవనే వా అసంవరే ఉప్పన్నే తతో పరం ద్వారభవఙ్గాదీనం అసంవరహేతుభావాపత్తితో. అసంవరస్స హి ఉప్పత్తియా ద్వారభవఙ్గాదీనం తస్స హేతుభావో పఞ్ఞాయతీతి. నగరద్వారసదిసేన జవనేన పవిసిత్వా దుస్సీల్యాదిచోరానం ద్వారభవఙ్గాదీసు ముసనం కుసలభణ్డవినాసనం కథితం. యస్మిం హి ద్వారే అసంవరో ఉప్పజ్జతి, సో తత్థ ద్వారాదీనం సంవరూపనిస్సయభావం ఉపచ్ఛిన్దన్తోయేవ పవత్తతీతి. ద్వారభవఙ్గాదీనం జవనేన సహ సమ్బన్ధో ఏకసన్తతిపరియాపన్నతో దట్ఠబ్బో.

ఏత్థ చ చక్ఖుద్వారే రూపారమ్మణే ఆపాథగతే నియమితాదివసేన కుసలాకుసలజవనే సత్తక్ఖత్తుం ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే తదనురూపమేవ మనోద్వారికజవనే తస్మింయేవారమ్మణే సత్తక్ఖత్తుంయేవ ఉప్పజ్జిత్వా భవఙ్గం ఓతిణ్ణే పున తస్మింయేవ ద్వారే తదేవారమ్మణం నిస్సాయ ‘‘ఇత్థీ పురిసో’’తిఆదినా వవత్థపేన్తం పసాదరజ్జనాదివసేన సత్తక్ఖత్తుం జవనం జవతి. ఏవం పవత్తమానం జవనం సన్ధాయ ‘‘జవనే దుస్సీల్యాదీసు ఉప్పన్నేసు తస్మిం అసంవరే సతి ద్వారమ్పి అగుత్త’’న్తిఆది వుత్తం.

తస్మిం పన జవనే. సీలాదీసూతి సీలసంవరసతిసంవరఞాణసంవరఖన్తిసంవరవీరియసంవరేసు ఉప్పన్నేసు. యథా హి పగేవ సతిఆరక్ఖం అనుపట్ఠపేన్తస్స దుస్సీల్యాదీనం ఉప్పత్తి, ఏవం పగేవ సతిఆరక్ఖం ఉపట్ఠపేన్తస్స సీలాదీనం ఉప్పత్తి వేదితబ్బా. సద్దాదీసుపి యథారహం నిమిత్తానుబ్యఞ్జనాని వేదితబ్బాని. సోతవిఞ్ఞాణేన హి సద్దం సుత్వా ‘‘ఇత్థిసద్దో’’తి వా ‘‘పురిససద్దో’’తి వా ఇట్ఠానిట్ఠాదికం వా కిలేసవత్థుభూతం నిమిత్తం న గణ్హాతి, సుతమత్తే ఏవ సణ్ఠాతి. యో చ గీతసద్దాదికస్స కిలేసానం అను అను బ్యఞ్జనతో ‘‘అనుబ్యఞ్జన’’న్తి లద్ధవోహారో మన్దతారాదివసేన వవత్థితో ఛజ్జాదిభేదభిన్నో ఆకారో, తమ్పి న గణ్హాతీతి. ఏవం గన్ధాదీసుపి యథారహం వత్తబ్బం. మనోద్వారే పన సావజ్జనభవఙ్గం మనోద్వారం తస్మిం ద్వారే ధమ్మారమ్మణే ఆపాథగతే తం జవనమనసావ విఞ్ఞాయ విజానిత్వాతిఆదినా యోజేతబ్బం. కిలేసో అనుబన్ధో ఏతస్సాతి కిలేసానుబన్ధో, సో ఏవ నిమిత్తాదిగాహో, తతో పరివజ్జనలక్ఖణం కిలేసానుబన్ధనిమిత్తాదిగ్గాహపరివజ్జనలక్ఖణం. ఆది-సద్దేన అనుబ్యఞ్జనం సఙ్గణ్హాతి.

ఆజీవపారిసుద్ధిసీలవణ్ణనా

౧౬. వుత్తేతి ఇధేవ ఉద్దేసవసేన పుబ్బే వుత్తే. తథా హి ‘‘ఆజీవహేతు పఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదాన’’న్తి పదుద్ధారం కత్వా తాని పాళివసేనేవ దస్సేతుం ‘‘యాని తానీ’’తిఆది ఆరద్ధం. తత్థ యాని తాని ఏవం పఞ్ఞత్తాని ఛ సిక్ఖాపదానీతి సమ్బన్ధో. ఆజీవహేతూతి జీవికనిమిత్తం, ‘‘ఏవాహం పచ్చయేహి అకిలమన్తో జీవిస్సామీ’’తి అధిప్పాయేన. ఆజీవకారణాతి తస్సేవ వేవచనం. పాపిచ్ఛోతి పాపికాయ అసన్తగుణసమ్భావనిచ్ఛాయ సమన్నాగతో. ఇచ్ఛాపకతోతి ఇచ్ఛాయ అపకతో ఉపద్దుతో, అభిభూతో వా. అసన్తన్తి అవిజ్జమానం. అభూతన్తి అనుప్పన్నం. అనుప్పన్నత్తా హి తస్స తం అసన్తన్తి పురిమస్స పచ్ఛిమం కారణవచనం. ఉత్తరిమనుస్సధమ్మన్తి ఉత్తరిమనుస్సానం ఉక్కట్ఠపురిసానం ధమ్మం, మనుస్సధమ్మతో వా ఉత్తరి ఉక్కట్ఠం. ఉల్లపతీతి ఉగ్గతాయుకో లపతి. సీలం హి భిక్ఖునో ఆయు, తం తస్స తథాలపనసమకాలమేవ విగచ్ఛతి. తేనాహ ‘‘ఆపత్తి పారాజికస్సా’’తి పారాజికసఙ్ఖాతా ఆపత్తి అస్స, పారాజికసఞ్ఞితస్స వా వీతిక్కమస్స ఆపజ్జనం ఉల్లపనన్తి అత్థో. సఞ్చరిత్తం సమాపజ్జతీతి సఞ్చరణభావం ఆపజ్జతి, ఇత్థియా వా పురిసమతిం, పురిసస్స వా ఇత్థిమతిం ఆరోచేతీతి అధిప్పాయో. ‘‘ఇమేసం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వీతిక్కమస్స వసేనా’’తి సమ్బన్ధో హేట్ఠా దస్సితో ఏవ.

కుహనాతిఆదీసూతి హేట్ఠా ఉద్దిట్ఠపాళియావ పదుద్ధారో. అయం పాళీతి అయం విభఙ్గే (విభ. ౮౬౧) ఆగతా నిద్దేసపాళి.

౧౭. చీవరాదిపచ్చయా లబ్భన్తీతి లాభా. తే ఏవ సక్కచ్చం ఆదరవసేన దియ్యమానా సక్కారా. పత్థటయసతా కిత్తిసద్దో. తం లాభఞ్చ సక్కారఞ్చ కిత్తిసద్దఞ్చ. సన్నిస్సితస్సాతి ఏత్థ తణ్హానిస్సయో అధిప్పేతోతి ఆహ ‘‘పత్థయన్తస్సా’’తి. అసన్తగుణదీపనకామస్సాతి అసన్తే అత్తని అవిజ్జమానే సద్ధాదిగుణే సమ్భావేతుకామస్స. అసన్తగుణసమ్భావనతాలక్ఖణా, పటిగ్గహణే చ అమత్తఞ్ఞుతాలక్ఖణా హి పాపిచ్ఛతా. ఇచ్ఛాయ అపకతస్సాతి పాపికాయ ఇచ్ఛాయ సమ్మాఆజీవతో అపేతో కతోతి అపకతో. తథాభూతో చ ఆజీవూపద్దవేన ఉపద్దుతోతి కత్వా ఆహ ‘‘ఉపద్దుతస్సాతి అత్థో’’తి.

కుహనమేవ పచ్చయుప్పాదనస్స వత్థూతి కుహనవత్థు. తివిధమ్పేతం తత్థ ఆగతం తస్స నిస్సయభూతాయ ఇమాయ పాళియా దస్సేతున్తి ఏవమత్థో దట్ఠబ్బో. తదత్థికస్సేవాతి తేహి చీవరాదీహి అత్థికస్సేవ. పటిక్ఖిపనేనాతి చీవరాదీనం పటిక్ఖిపనహేతు. అస్సాతి భవేయ్య. పటిగ్గహణేన చాతి చ-సద్దేన పుబ్బే వుత్తం పటిక్ఖిపనం సముచ్చినోతి.

భియ్యోకమ్యతన్తి బహుకామతం. యన్తి కిరియాపరామసనం, తస్మా ‘‘ధారేయ్యా’’తి ఏత్థ యదేతం సఙ్ఘాటిం కత్వా ధారణం, ఏతం సమణస్స సారుప్పన్తి యోజనా. పాపణికానీతి ఆపణతో ఛడ్డితాని. నన్తకానీతి అన్తరహితాని చోళఖణ్డాని. ఉచ్చినిత్వాతి ఉఞ్ఛనేన చినిత్వా సఙ్గహేత్వా. ఉఞ్ఛాచరియాయాతి ఉఞ్ఛాచరియాయ లద్ధేన. గిలానస్స పచ్చయభూతా భేసజ్జసఙ్ఖాతా జీవితపరిక్ఖారా గిలానపచ్చయభేసజ్జపరిక్ఖారా. పూతిముత్తన్తి పురాణస్స, అపురాణస్స చ సబ్బస్స గోముత్తస్సేతం నామం. పూతిముత్తేనాతి పూతిభావేన ముత్తేన పరేహి ఛడ్డితేన, పూతిభూతేన వా గోముత్తేన. ధుతవాదోతి పరేసమ్పి ధుతగుణవాదీ. సమ్ముఖీభావాతి సమ్ముఖతో విజ్జమానత్తా, లబ్భమానతాయాతి అత్థో.

అత్తానం ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమస్స సామన్తే కత్వా జప్పనం సామన్తజప్పనం. మహేసక్ఖోతి మహానుభావో, ఉత్తరిమనుస్సధమ్మాధిగమేనాతి అధిప్పాయో. ‘‘మిత్తో’’తి సామఞ్ఞతో వత్వా పున తం విసేసేతి ‘‘సన్దిట్ఠో సమ్భత్తో’’తి. దిట్ఠమత్తో హి మిత్తో సన్దిట్ఠో. దళ్హభత్తికో సమ్భత్తో. సహాయోతి సహ ఆయనకో, సఖాతి అత్థో. సత్తపదినో హి ‘‘సఖా’’తి వుచ్చన్తి. విహారో పాకారపరిచ్ఛిన్నో సకలో ఆవాసో. అడ్ఢయోగో దీఘపాసాదో, గరుళసణ్ఠానపాసాదోతిపి వదన్తి. పాసాదో చతురస్సపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనపాసాదో. కూటాగారం ద్వీహి కణ్ణికాహి కత్తబ్బపాసాదో. అట్టో పటిరాజూనమ్పి పటిబాహనయోగ్యో చతుపఞ్చభూమకో పటిస్సయవిసేసో. మాళో ఏకకూటసఙ్గహితో అనేకకోణవన్తో పటిస్సయవిసేసో. ఉద్దణ్డో అగబ్భికా ఏకద్వారా దీఘసాలాతి వదన్తి. అపరే పన భణన్తి – విహారో నామ దీఘముఖపాసాదో. అడ్ఢయోగో ఏకపస్సేన ఛదనకసేనాసనం. తస్స కిర ఏకపస్సే భిత్తి ఉచ్చతరా హోతి, ఇతరపస్సే నీచా, తేన తం ఏకపస్సఛదనకం హోతి. పాసాదో ఆయతచతురస్సపాసాదో. హమ్మియం ముణ్డచ్ఛదనం చన్దికఙ్గణయుత్తం. గుహా కేవలా పబ్బతగుహా. లేణం ద్వారబద్ధం. కూటాగారం యో కోచి కణ్ణికాబద్ధపాసాదో. అట్టో బహలభిత్తిగేహం. యస్స గోపానసియో అగ్గహేత్వా ఇట్ఠకాహి ఏవ ఛదనం హోతి. అట్టాలకాకారేన కరీయతీతిపి వదన్తి. మాళో వట్టాకారేన కతసేనాసనం. ఉద్దణ్డో ఏకో పటిస్సయవిసేసో. యో ‘‘భణ్డసాలా, ఉదోసిత’’న్తిపి వుచ్చతి. ఉపట్ఠానసాలా సన్నిపతనట్ఠానం.

కుచ్ఛితరజభూతాయ పాపిచ్ఛతాయ నిరత్థకం కాయవచీవిప్ఫన్దనిగ్గణ్హనం కోరజం, తం ఏతస్స అత్థీతి కోరజికో, కోహఞ్ఞేన సంయతకాయో, అతివియ, అభిణ్హం వా కోరజికో కోరజికకోరజికో. అతిపరిసఙ్కితోతి కేచి. అతివియ కుహో కుహకకుహకో, సాతిసయవిమ్హాపకోతి అత్థో. అతివియ లపో లపనకో లపకలపకో. ముఖసమ్భావికోతి కోరజికకోరజికాదిభావేన పవత్తవచనేహి అత్తనో ముఖమత్తేన అఞ్ఞేహి సమ్భావికో. సో ఏవరూపో ఏవరూపతాయ ఏవ అత్తానం పరం వియ కత్వా ‘‘అయం సమణో’’తిఆదీని కథేతి. గమ్భీరన్తిఆది తస్సా కథాయ ఉత్తరిమనుస్సధమ్మపటిబద్ధతాయ వుత్తం.

సమ్భావనాధిప్పాయకతేనాతి ‘‘కథం ను ఖో మం జనో ‘అరియో’తి వా ‘విసేసలాభీ’తి వా సమ్భావేయ్యా’’తి ఇమినా అధిప్పాయేన కతేన. గమనం సణ్ఠపేతీతి విసేసలాభీనం గమనం వియ అత్తనో గమనం సక్కచ్చం ఠపేతి, సతో సమ్పజానోవ గచ్ఛన్తో వియ హోతి. పణిధాయాతి ‘‘అరహాతి మం జానన్తూ’’తి చిత్తం సణ్ఠపేత్వా, పత్థేత్వా వా. సమాహితో వియాతి ఝానసమాధినా సమాహితో వియ. ఆపాథకజ్ఝాయీతి మనుస్సానం ఆపాథట్ఠానే సమాధిసమాపన్నో వియ నిసీదన్తో ఆపాథకే జనస్స పాకటట్ఠానే ఝాయీ. ఇరియాపథసఙ్ఖాతన్తి ఇరియాపథసణ్ఠపనసఙ్ఖాతం.

పచ్చయపటిసేవనసఙ్ఖాతేనాతి అయోనిసో ఉప్పాదితానం పచ్చయానం పటిసేవనన్తి ఏవం కథితేన, తేన వా పచ్చయపటిసేవనేన సఙ్ఖాతబ్బేన కథితబ్బేన. అఞ్ఞం వియ కత్వా అత్తనో సమీపే భణనం సామన్తజప్పితం. ఆ-కారస్స రస్సత్తం కత్వా ‘‘అట్ఠపనా’’తి వుత్తం. కుహనం కుహో, తస్స అయనా పవత్తి కుహాయనా, కుహస్స వా పుగ్గలస్స అయనా గతి కిరియా కుహాయనా. కుహేతి, కుహేన వా ఇతోతి కుహితో, కుహకో.