నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స.

విసుద్ధిమగ్గ నిదానకథా

విసుద్ధిమగ్గో నామాయం గన్థో పిటకత్తయసారభూతో సకలలోకే పటిపత్తిదీపకగన్థానం అగ్గో హోతి సేట్ఠో పముఖో పామోక్ఖో ఉత్తమో పవరో చాతి విఞ్ఞూహి పసత్థో. తత్థ హి సఙ్గీతిత్తయారూళ్హస్స తేపిటకబుద్ధవచనస్స అత్థం సంఖిపిత్వా సిక్ఖత్తయసఙ్గహితం బ్రహ్మచరియం పరిపుణ్ణం పకాసితం సువిసదఞ్చ. ఏవం పసత్థస్సేతస్స విసుద్ధిమగ్గస్స నిదానకథాయపి భవితబ్బమేవ. తస్మాదాని తమ్పకాసనత్థమిదం పఞ్హకమ్మం వుచ్చతి –

‘‘సో పనేస విసుద్ధిమగ్గో కేన కతో, కదా కతో, కత్థ కతో, కస్మా కతో, కిమత్థం కతో, కిం నిస్సాయ కతో, కేన పకారేన కతో, కిస్స సకలలోకే పత్థటో’’తి.

తత్థ కేన కతోతి ఆచరియబుద్ధఘోసత్థేరవరేన తేపిటకసఙ్గహట్ఠకథాకారేన కతో.

కదా కతోతి అమ్హాకం భగవతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స సకలలోకనాథస్స పరినిబ్బుతికాలతో పచ్ఛా దసమే వస్ససతకే (౯౭౩ -బుద్ధవస్సే) కతో.

కత్థ కతోతి సీహళదీపే అనురాధపురే మహావిహారే కతో.

కస్మా కతోతి విసుద్ధికామానం సాధుజనానం తదధిగముపాయం సమ్మాపటిపత్తినయం ఞాపేతుకామతాసఙ్ఖాతేన అత్తనో అజ్ఝాసయేన సఞ్చోదితత్తా, సఙ్ఘపాలత్థేరేన చ అజ్ఝేసితత్తా కతో.

ఏత్థ పన ఠత్వా ఆచరియబుద్ధఘోసత్థేరస్స ఉప్పత్తి కథేతబ్బా, సా చ మహావంసే (చూళవంసోతిపి వోహరితే దుతియభాగే) సత్తతింసమపరిచ్ఛేదే పన్నరసాధికద్విసతగాథాతో (౩౭, ౨౧౫) పట్ఠాయ బాత్తింసాయ గాథాహి పకాసితాయేవ. కథం? –

మహావంస-బుద్ధఘోసకథా

౨౧౫. బోధిమణ్డసమీపమ్హి, జాతో బ్రాహ్మణమాణవో;

విజ్జా-సిప్ప-కలా-వేదీ, తీసు వేదేసు పారగూ.

౨౧౬. సమ్మా విఞ్ఞాతసమయో, సబ్బవాదవిసారదో;

వాదత్థీ జమ్బుదీపమ్హి, ఆహిణ్డన్తో పవాదికో.

౨౧౭. విహారమేక’మాగమ్మ, రత్తిం పాతఞ్జలీమతం;

పరివత్తేతి సమ్పుణ్ణ-పదం సుపరిమణ్డలం.

౨౧౮. తత్థేకో రేవతో నామ, మహాథేరో విజానియ;

‘‘మహాపఞ్ఞో అయం సత్తో, దమేతుం వట్టతీ’’తి, సో.

౨౧౯. ‘‘కో ను గద్రభరావేన, విరవన్తో’’తి అబ్రవి;

‘‘గద్రభానం రవే అత్థం, కిం జానాసీ’’తి ఆహ తం.

౨౨౦. ‘‘అహం జానే’’తి వుత్తో సో, ఓతారేసి సకం మతం;

పుట్ఠం పుట్ఠం వియాకాసి, విరద్ధమ్పి చ దస్సయి.

౨౨౧. ‘‘తేన హి త్వం సకం వాద-మోతారేహీ’’తి చోదితో;

పాళి’మాహా’భిధమ్మస్స, అత్థ’మస్స న సో’ధిగా.

౨౨౨. ఆహ‘‘కస్సే’స మన్తో’’తి,‘‘బుద్ధమన్తో’’తి సో’బ్రవి;

‘‘దేహి మేతం’’తి వుత్తే హి, ‘‘గణ్హ పబ్బజ్జ తం’’ఇతి.

౨౨౩. మన్తత్థీ పబ్బజిత్వా సో, ఉగ్గణ్హి పిటకత్తయం;

ఏకాయనో అయం మగ్గో, ఇతి పచ్ఛా త’మగ్గహి.

౨౨౪. బుద్ధస్స వియ గమ్భీర-ఘోసత్తా నం వియాకరుం;

బుద్ధఘోసోతి ఘోసో హి, బుద్ధో వియ మహీతలే.

౨౨౫. తత్థ ఞాణోదయం [ఞాణోదయం నామపకరణం ఇదాని కుహిఞ్చిపి న దిస్సతి;] నామ, కత్వా పకరణం తదా;

ధమ్మసఙ్గణియాకాసి, కచ్ఛం సో అట్ఠసాలినిం [ఇదాని దిస్సమానా పన అట్ఠసాలినీ సీహళదీపికాయేవ; న జమ్బుదీపికా; పరతో (౫౪-౫౫ పిట్ఠేసు) ఏస ఆవిభవిస్సతి].

౨౨౬. పరిత్తట్ఠకథఞ్చేవ [పరిత్తట్ఠకథన్తి పిటకత్తయస్స సఙ్ఖేపతో అత్థవణ్ణనాభూతా ఖుద్దకట్ఠకథాతి అధిప్పేతా భవేసు], కాతుం ఆరభి బుద్ధిమా;

తం దిస్వా రేవతో థేరో, ఇదం వచనమబ్రవి.

౨౨౭. ‘‘పాళిమత్తం ఇధానీతం, నత్థి అట్ఠకథా ఇధ [ఏత్థ సగీభిత్తయారూళ్హా మోగ్గలిపుత్తతిస్సత్థేరస్స సన్తికా ఉగ్గహితా సిస్సానుసిస్సపరమ్పరాతతా మూలట్ఠకథా కస్మా జమ్బుదీపే సబ్బసో అన్తరహితాతి విమంసితబ్బం];

తథాచరియవాదా చ, భిన్నరూపా న విజ్జరే.

౨౨౮. సీహళట్ఠకథా సుద్ధా, మహిన్దేన మతీమతా;

సఙ్గీతిత్తయమారూళ్హం, సమ్మాసమ్బుద్ధదేసితం.

౨౨౯. సారిపుత్తాదిగీతఞ్చ, కథామగ్గం సమేక్ఖియ;

కతా సీహళభాసాయ, సీహళేసు పవత్తతి.

౨౩౦. తం తత్థ గన్త్వా సుత్వా త్వం, మాగధానం నిరుత్తియా;

పరివత్తేహి, సా హోతి, సబ్బలోకహితావహా’’.

౨౩౧. ఏవం వుత్తే పసన్నో సో, నిక్ఖమిత్వా తతో ఇమం;

దీపం ఆగా ఇమస్సేవ [ఇదస్సేవాతి ఇమస్సేవ మహానామరఞ్ఞో కాలే ౯౫౩-౯౭౫ బుద్ధవస్సే; అయఞ్చ వస్సపరిచ్ఛేదో సీహళరాజవంసం నిస్సాయ దస్సితో; యురోపియవిచక్ఖణానం పన మతేన ౯౪౧-౯౬౪ బుద్ధవస్సే ఇతి వేదితబ్బో; ఏవముపరిపి;], రఞ్ఞో కాలే మహామతి.

౨౩౨. మహావిహారం సమ్పత్తో, విహారం సబ్బసాధునం;

మహాపధానఘరం గన్త్వా, సఙ్ఘపాలస్స సన్తికా.

౨౩౩. సీహళట్ఠకథం సుత్వా, థేరవాదఞ్చ సబ్బసో;

‘‘ధమ్మస్సామిస్స ఏసోవ, అధిప్పాయో’’తి నిచ్ఛియ.

౨౩౪. తత్థ సఙ్ఘం సమానేత్వా, ‘‘కాతుం అట్ఠకథం మమ;

పోత్థకే దేథ సబ్బే’’తి, ఆహ, వీమంసితుం స తం.

౨౩౫. సఙ్ఘో గాథాద్వయం తస్సా’దాసి ‘‘సామత్థియం తవ;

ఏత్థ దస్సేహి, తం దిస్వా, సబ్బే దేమాతి పోత్థకే’’ [౨౩౪-౫ గాథాసు అయమత్థయోజనా– ‘‘తత్థ మహావిహారే సంఘం మహానేత్వా సంఘ సన్నిపాతం కారేత్వా ఆచరియపుబ్బద్ధఘోసో ఏవమాహ ‘అట్ఠకథం కాతుం సబ్బే పాళి-అట్ఠకథా-పోత్థకే మమ దేథా’తి; సో సంఘో తం వీమంసితుం సంయుత్తనికాయతో ‘అన్తోజటా’తిఆదికం చ ‘సీలే పతిట్ఠాయా’తిఆదికం చాతి గాథాద్వయం తస్స అదాసి ‘ఏత్థ తవ సామత్థియం ఞాణప్పభావం దస్సేతి; తం దిస్వా సబ్బే పోత్థకే దేమా’తివత్వా’’తి; ఇమినా పన అయమత్థా దస్సితో హోతి ‘‘ఆచరియ బుద్ధఘోసో విసుద్ధిమగ్గం కరోన్తో తదేవ గాథాద్వయం ఓలోకేత్వా, కిఞ్చిపి అఞ్ఞం పోత్థకం అనోలోకేత్వా అకాసీ’’తి; తస్స పనత్థస్స యుత్తాయుత్తవిచారణా పరతో (౩౯-౪౯-పిట్ఠేసు) ఆగమిస్సతి].

౨౩౬. పిటకత్తయ’మేత్థేవ, సద్ధిం అట్ఠకథాయ సో;

విసుద్ధిమగ్గం నామా’కా, సఙ్గహేత్వా సమాసతో.

౨౩౭. తతో సఙ్ఘం సమూహేత్వా, సమ్బుద్ధమతకోవిదం;

మహాబోధిసమీపమ్హి, సో తం వాచేతు మారభి.

౨౩౮. దేవతా తస్స నేపుఞ్ఞం, పకాసేతుం మహాజనే;

ఛాదేసుం పోత్థకం సోపి, ద్వత్తిక్ఖత్తుమ్పి తం అకా [౨౩౮ గాథాయ అయమత్థో– ‘‘దేవతా తస్స బుద్ధఘోసస్స నేపుఞ్ఞం నిపుణఞ్ఞాప్పసావం మహాజనస్స పకాసేతుం తేన లిఖితం విసుద్ధిమగ్గపోత్థకం ఛాదేసుం పటిచ్ఛాదేత్వా అపస్సియభావం పాపేత్వా ఠపేసుం; సోపి బుద్ధఘోసో దుతియమ్పి తం లిఖి, తమ్పి దేవతా ఛదేసుం; తతియమ్పి లిఖీ’’తి; తేన వుత్తం ‘‘ద్వత్తిక్ఖత్తుమ్పి తం అకా’’తి; ఇదమేవ మహావంసవచనం నిస్సాయ విత్తారేత్వా కథితాయ బుద్ధఘోసుప్పత్తియా నామ కథాల ఏకరత్తేనేవ విసుద్ధిమగ్గస్స తిక్ఖత్తుమ్పి లిఖిత్వా నిట్ఠాపితభావో పకాసితో; ఈదిసీ పన కథా బహూనం విమ్హయజననీపి పరిక్ఖకానం సంసయజననీ హోతి; తస్మా ఇమిస్సాపి విచారణా పరతో (౪౭-౮-పిట్ఠేసు) దస్సియిస్సతి].

౨౩౯. వాచేతుం తతియే వారే, పోత్థకే సముదాహటే;

పోత్థకద్వయ’మఞ్ఞమ్పి, సణ్ఠపేసుం తహిం మరూ.

౨౪౦. వాచయింసు తదా భిక్ఖూ, పోత్థకత్తయ’మేకతో;

గన్థతో అత్థతో వాపి, పుబ్బాపరవసేన వా.

౨౪౧. థేరవాదేహి పాళీహి, పదేహి బ్యఞ్జనేహి వా;

అఞ్ఞథత్తమహూ నేవ, పోత్థకేసుపి తీసుపి.

౨౪౨. అథ ఉగ్ఘోసయీ సఙ్ఘో, తుట్ఠహట్ఠో విసేసతో;

నిస్సంసయం’స మేత్తేయ్యో, ఇతి వత్వా పునప్పునం.

౨౪౩. సద్ధిం అట్ఠకథాయా’దా, పోత్థకే పిటకత్తయే;

గన్థాకరే వసన్తో సో, విహారే దూరసఙ్కరే.

౨౪౪. పరివత్తేసి సబ్బాపి, సీహళట్ఠకథా తదా;

సబ్బేసం మూలభాసాయ, మాగధాయ నిరుత్తియా.

౨౪౫. సత్తానం సబ్బభాసానం, సా అహోసి హితావహా;

థేరియాచరియా సబ్బే, పాళిం వియ త’మగ్గహుం.

౨౪౬. అథ కత్తబ్బకిచ్చేసు, గతేసు పరినిట్ఠితిం;

వన్దితుం సో మహాబోధిం, జమ్బుదీపం ఉపాగమీ’’తి [సో మహాబోధి వన్దితుం జమ్బుదీపం ఉపాగమీతి ఇదం వచనం పురిమవచనేహి అసంసట్ఠం వియ హోతి; పుబ్బే హి ‘‘ఆచరియబుద్ధఘోసో బోధిమణ్డసమీపే జాతో’’తి చ, ‘‘సీహళదీపం గన్త్వా సీహళట్ఠకథాయో మాగధభాసాయ పరివత్తేహీతి తస్సాచరియేన రేవతత్థేరేన వుత్తో’’తి చ వుత్తం; తస్మా ఇధాపి ఆచరియబుద్ధఘోసస్స పవత్తి తదనురూపా ‘‘తా భాసాపరివత్తితట్ఠకథాయో ఆదాయ సాసనుజ్జోతనత్థం జమ్బుదీపం ఉపాగమీ’’తి ఏవమాదినా సాసనుజ్జోతనమూలికా ఏవ భవితుం అరహతి, న పన మహాబోధివన్దనమూలికాతి].

అయఞ్చ పన మహావంసకథా ౧౯౫౦ - ఖరిస్తవస్సే హాబదమహావిజ్జాలయముద్దణయన్తే రోమక్ఖరేన ముద్దితస్స విసుద్ధిమగ్గపోత్థకస్స పురేచారికకథాయం ‘‘అనేకానేత్థ అత్థి విచారేతబ్బానీ’’తి వత్వా ధమ్మానన్దకోసమ్బీనామకేన విచక్ఖణేన విచారితా. తమేత్థ యుత్తాయుత్తవిచిననాయ దస్సేత్వా అనువిచారణమ్పిస్స కరిస్సామ.

జాతిదేసవిచారణా

౧. తత్థ హి తేన ధమ్మానన్దేన ‘‘బుద్ధఘోసో బోధిమణ్డసమీపే (బుద్ధగయాయం) జాతోతి న యుత్తమేత’’న్తి వత్వా తంసాధనత్థాయ చత్తారి బ్యతిరేకకారణాని దస్సితాని. కథం?

(క) ‘‘బుద్ధఘోసేన పకాసితేసు తంకాలికవత్థూసు ఏకమ్పి తం నత్థి, యం మగధేసు ఉప్పన్న’’న్తి పఠమం కారణం దస్సితం. తదకారణమేవ. ఆచరియబుద్ధఘోసత్థేరో హి సఙ్గహట్ఠకథాయో కరోన్తో పోరాణట్ఠకథాయోయేవ సంఖిపిత్వా, భాసాపరివత్తనమత్తేన చ విసేసేత్వా అకాసి, న పన యం వా తం వా అత్తనో దిట్ఠసుతం దస్సేత్వా. వుత్తఞ్హేతం ఆచరియేన –

‘‘సంవణ్ణనం తఞ్చ సమారభన్తో,

తస్సా మహాఅట్ఠకథం సరీరం;

కత్వా మహాపచ్చరియం తథేవ,

కురున్దినామాదిసు విస్సుతాసు.

వినిచ్ఛయో అట్ఠకథాసు వుత్తో,

యో యుత్తమత్థం అపరిచ్చజన్తో;

అథోపి అన్తోగధథేరవాదం,

సంవణ్ణనం సమ్మ సమారభిస్స’’న్తి [పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా] చ.

‘‘తతో చ భాసన్తరమేవ హిత్వా,

విత్థారమగ్గఞ్చ సమాసయిత్వా;

వినిచ్ఛయం సబ్బమసేసయిత్వా,

తన్తిక్కమం కిఞ్చి అవోక్కమిత్వా.

సుత్తన్తికానం వచనానమత్థం,

సుత్తానురూపం పరిదీపయన్తీ;

యస్మా అయం హేస్సతి వణ్ణనాపి,

సక్కచ్చ తస్మా అనుసిక్ఖితబ్బా’’తి [పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా] చ.

యథేవ చ ఆచరియబుద్ధఘోసేన అత్తనో అట్ఠకథాసు తంకాలికాని మాగధికాని వత్థూని న పకాసితాని, తథేవ సీహళికానిపి దక్ఖిణఇన్దియరట్ఠికానిపి. న హి తత్థ వసభరాజకాలతో (౬౦౯-౬౫౩ -బుద్ధవస్స) పచ్ఛా ఉప్పన్నవత్థూని దిట్ఠాని ఠపేత్వా మహాసేనరాజవత్థుం [పారా. అట్ఠ. ౨.౨౩౬-౨౩౭], ఆచరియో చ తతో తిసతమత్తవస్సేహి పచ్ఛాతరే మహానామరఞ్ఞో కాలే (౯౫౩-౯౭౫-బు-వ) సీహళదీపముపాగతో. తస్మా అట్ఠకథాసు తంకాలికమాగధికవత్థూనం అప్పకాసనమత్తేన న సక్కా తక్కత్తా న మాగధికోతి ఞాతున్తి.

[ఖ) పునపి తేన ‘‘సబ్బేసుపి బుద్ధఘోసగన్థేసు ఉత్తరఇన్దియదేసాయత్తం పచ్చక్ఖతో దిట్ఠస్స వియ పకాసనం నత్థీ’’తి దుతియం కారణం దస్సితం. తస్సపి అకారణభావో పురిమవచనేనేవ వేదితబ్బో. అపిచ సారత్థప్పకాసినియా నామ సంయుత్తట్ఠకథాయం, సుమఙ్గలవిలాసినియా నామ దీఘనికాయట్ఠకథాయఞ్చ వుత్తసంవణ్ణనాయపి వేదితబ్బో. తత్థ హి –

‘‘యథేవ హి కలమ్బనదీతీరతో రాజమాతువిహారద్వారేన థూపారామం గన్తబ్బం హోతి, ఏవం హిరఞ్ఞవతికాయ నామ నదియా పారిమతీరతో సాలవనం ఉయ్యానం. యథా అనురాధపురస్స థూపారామో, ఏవం తం కుసినారాయ హోతి. థూపారామతో దక్ఖిణద్వారేన నగరం పవిసనమగ్గో పాచీనముఖో గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తతి, ఏవం ఉయ్యానతో సాలపన్తి పాచీనముఖా గన్త్వా ఉత్తరేన నివత్తా. తస్మా తం ఉపవత్తనన్తి వుచ్చతీ’’తి [సం. ని. అట్ఠ. ౧.౧.౧౮౬; దీ. ని. అట్ఠ. ౨.౧౯౮] –

పచ్చక్ఖతో దిట్ఠస్స వియ పకాసనమ్పి దిస్సతేవ. తమ్పి పన పోరాణట్ఠకథాహి భాసాపరివత్తనమత్తమేవాతి గహేతబ్బం, తాదిసాయ అత్థసంవణ్ణనాయ మహామహిన్దత్థేరకాలతోయేవ పభుతి వుత్తాయ ఏవ భవితబ్బత్తాతి.

[గ) పునపి తేన ‘‘ఉణ్హస్సాతి అగ్గిసన్తాపస్స, తస్స వనదాహాదీసు సమ్భవో వేదితబ్బో’’తి విసుద్ధిమగ్గే (౧, ౩౦-పిట్ఠే) వుత్తసంవణ్ణనం పకాసేత్వా ‘‘తస్సా పనస్స అవహసనీయభావో పాకటోయేవా’’తి చ హీళేత్వా ‘‘ఇన్దియరట్ఠే పన ఉత్తరదేసేసు గిమ్హకాలే వత్థచ్ఛాదనరహితా మానుసకాయచ్ఛవి సూరియసన్తాపేన ఏకంసతో దయ్హతి, తం న జానన్తి దక్ఖిణఇన్దియదేసికా’’తి తతియం కారణం దళ్హతరభావేన దస్సితం. తత్థ పన యది ‘‘సూరియసన్తాపేన ఏకంసతో దయ్హతీ’’తి ఏతం ఉజుకతో సూరియరస్మిసన్తాపేనేవ దడ్ఢభావం సన్ధాయ వుచ్చేయ్య, ఏవం సతి డంసమకసవాతాతపసరీసపసమ్ఫస్సానన్తి పదే ఆతపసద్దేన సమానత్థత్తా న యుత్తమేవ. యది పన సూరియసన్తాపసఞ్జాతేన ఉణ్హఉతునా దడ్ఢభావం సన్ధాయ వుచ్చేయ్య, ఏవం సతి ఉత్తరఇన్దియదేసేసు, అఞ్ఞత్థ చ తాదిసేసు అతిఉణ్హట్ఠానేసు సూరియసన్తాపసఞ్జాతస్స ఉణ్హఉతునో పటిఘాతాయ చీవరం సేనాసనఞ్చ పటిసేవీయతీతి అయమత్థో న న యుత్తో. తథా హి వుత్తం వినయట్ఠకథాయం (౩, ౫౮)

‘‘సీతం ఉణ్హన్తి ఉతువిసభాగవసేన వుత్త’’న్తి.

సా పన విసుద్ధిమగ్గే పదత్థసంవణ్ణనా పోరాణసుత్తన్తట్ఠకథాహి ఆగతా భవేయ్య. తథా హి వుత్తం పపఞ్చసూదనియా నామ మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయ సబ్బాసవసుత్తవణ్ణనాయం (౧, ౫౮) ‘‘ఉణ్హన్తి చేత్థ అగ్గిసన్తాపోవ వేదితబ్బో, సూరియసన్తాపవసేన పనేతం వత్థు వుత్త’’న్తి. ఏత్థ చ సచాయమత్థో ఆచరియేన అత్తనో మతివసేన వుత్తో అస్స, తస్స వత్థుస్స పోరాణట్ఠకథాయం వుత్తభావఞ్చ తస్సా అత్థసంవణ్ణనాయ అత్తనో మతిభావఞ్చ యుత్తభావఞ్చ పకాసేయ్య. ఆచరియో హి యత్థ యత్థ పోరాణట్ఠకథాసు అవుత్తత్థం విసేసేత్వా దస్సేతి, తత్థ తత్థ తాదిసం ఞాపకవచనమ్పి పకాసేతియేవ, యథా సుమఙ్గలవిలాసినియం (౧, ౭౨) ‘‘ఏత్థ ఆణత్తియనిస్సగ్గియథావరాపి పయోగా యుజ్జన్తి, అట్ఠకథాసు పన అనాగతత్తా వీమంసిత్వా గహేతబ్బా’’తి వచనం, యథా చ పపఞ్చసూదనియం (౧, ౩౦) ‘‘అవిచారితమేతం పోరాణేహి, అయం పన అత్తనో మతీ’’తి వచనం. న చేత్థ కిఞ్చిపి ఞాపకవచనం పకాసితం. తస్మా ‘‘యదేతం ‘ఉణ్హస్సాతి అగ్గిసన్తాపస్సా’తి చ, ‘ఉణ్హన్తి చేత్థ అగ్గిసన్తాపోవ వేదితబ్బో’తి చ వచనం, ఏతం పోరాణసుత్తన్తట్ఠకథావచన’’న్తి వేదితబ్బన్తి.

(ఘ) పునపి తేన ‘‘పపఞ్చసూదనియా నామ మజ్ఝిమనికాయట్ఠకథాయం గోపాలకసుత్తం సంవణ్ణేన్తో [మ. ని. అట్ఠ. ౧.౩౫౦] బుద్ధఘోసో ‘మగధవిదేహరట్ఠానం అన్తరే గఙ్గాయ నదియా మజ్ఝే వాలుకత్థలదీపకా అత్థీ’తి సద్దహతి మఞ్ఞే. బుద్ధఘోసేన పన దిట్ఠగఙ్గా సీహళదీపే మహావేలిగఙ్గాయేవ, న పన ఇన్దియరట్ఠికానం సేట్ఠసమ్మతా మహాగఙ్గాతి పాకటోయేవాయమత్థో’’తి చతుత్థం కారణం దస్సితం. తం పన ఇదాని మహాగఙ్గాయ మజ్ఝే తస్మిం ఠానే తాదిసం దీపకం అదిస్వా ‘‘పుబ్బేపి ఏవమేవ భవేయ్యా’’తి ఏకంసతో గహేత్వా వుత్తవచనమత్తమేవ. నదియో పన సబ్బదాపి తేనేవాకారేన తిట్ఠన్తీతి న సక్కా గహేతున్తి పాకటోయేవాయమత్థో. తస్మా యథా పుబ్బే తస్స గోపాలస్స కాలే తస్మిం ఠానే మజ్ఝే గఙ్గాయ తాదిసా దీపకా సంవిజ్జమానా అహేసుం, తథేవ పోరాణట్ఠకథాసు ఏస అత్థో సంవణ్ణితో, తదేవ చ వచనం ఆచరియేన భాసాపరివత్తనం కత్వా పకాసితన్తి ఏవమేవ గహేతబ్బం. తస్మా తమ్పి అకారణమేవాతి.

బ్రాహ్మణకులవిచారణా

౨. అథ ‘‘బ్రాహ్మణమాణవో’’తి పదమ్పి తేన ఏవం విచారితం –

(క) ‘‘బుద్ధఘోసో ‘బ్రాహ్మణకులజాతో’తి న సక్కా గహేతుం. కస్మా వేదకాలతో పట్ఠాయ యావజ్జతనా సబ్బేపి బ్రాహ్మణా

బ్రాహ్మణోస్య ముఖమాసీది, బాహూ రాజన్య? కత?;

ఊరూ తదస్య యద వగ్య?, పద్భ్యాం గూద్రో అజాయతా’’తి [ఇరువేద, ౧౦-మణ్డల, ౯౦; తథా అథవ ౬ వేద ౧౯, ౬, ౬].

ఇమం పురిససుత్తం నామ మన్తం జానన్తీతి సద్దహియా.

అయం పనస్సా అత్థో – ‘బ్రాహ్మణో అస్స (బ్రహ్మునో) ముఖం ఆసి. బాహూ రాజఞ్ఞో కతో, ఖత్తియా అస్స బాహూతి వుత్తం హోతి. యో వేస్సో, సో అస్స ఊరూ. సుద్దో అస్స పాదేహి అజాయీ’తి.

బుద్ధఘోసో పన ‘పణ్డితబ్రాహ్మణో’తి ఞాతోపి తం గాథం న అఞ్ఞాసి. తథా హి తేన బన్ధుపాదాపచ్చాతి పదస్స అత్థవణ్ణనాయం ‘తేసం కిర అయం లద్ధి – బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో ముఖతో నిక్ఖన్తా, ఖత్తియా ఉరతో, వేస్సా నాభితో, సుద్దా జాణుతో, సమణా పిట్ఠిపాదతో’తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౬౩; మ. ని. అట్ఠ. ౧.౫౦౮] తిస్సా వేదగాథాయ అసమానత్థో వణ్ణితో’’తి.

అయం పనేత్థ అనువిచారణా – యది చ తంకాలికానమ్పి బ్రాహ్మణానం లద్ధి తథేవ భవేయ్య యథా ఏతిస్సం గాథాయం వుత్తా, సా చత్థవణ్ణనా ఆచరియస్స మతిమత్తా. ఏవం సతి సా విచారణా యుత్తా భవేయ్య. ఏతిస్సం పన గాథాయం ‘‘బ్రాహ్మణోస్య ముఖమాసీది’’తి పఠమపాదేన ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో ముఖతో జాతా’’తి అత్థో ఉజుకతో న లబ్భతి. బుద్ధకాలే పన బ్రాహ్మణానం లద్ధి ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో ముఖతో జాతా’’తి ఏవమేవ అహోసీతి పాకటోయేవాయమత్థో. తథా హి దీఘనికాయే పాథికవగ్గే అగ్గఞ్ఞసుత్తే (౩, ౬౭) –

‘‘దిస్సన్తి ఖో పన వాసేట్ఠ బ్రాహ్మణానం బ్రాహ్మణియో ఉతునియోపి గబ్భినియోపి విజాయమానాపి పాయమానాపి. తే చ బ్రాహ్మణా ౦ యోనిజావ సమానా ఏవమాహంసు – బ్రాహ్మణోవ సేట్ఠో వణ్ణో, హీనా అఞ్ఞే వణ్ణా. బ్రాహ్మణోవ సుక్కో వణ్ణో, కణ్హా అఞ్ఞే వణ్ణా. బ్రాహ్మణావ సుజ్ఝన్తి, నో అబ్రాహ్మణా. బ్రాహ్మణావ బ్రహ్మునో పుత్తా ఓరసా ముఖతో జాతా బ్రహ్మజా బ్రహ్మనిమ్మితా బ్రహ్మదాయాదాతి. తే బ్రహ్మానఞ్చేవ అబ్భాచిక్ఖన్తి, ముసా చ భాసన్తి, బహుఞ్చ అపుఞ్ఞం పసవన్తీ’’తి –

భగవతా మహాకారుణికేన వాసేట్ఠభారద్వాజానం బ్రాహ్మణమాణవకానం భాసితం, తేహి చ తం అభినన్దితం. తే పన ద్వేపి మాణవకా జాతివసేన పరిసుద్ధబ్రాహ్మణా చేవ హోన్తి తిణ్ణమ్పి వేదానం పారగునో చ. తస్మా ‘‘బ్రాహ్మణా బ్రహ్మునో ముఖతో నిక్ఖన్తా’’తి వచనస్స తంకాలికానం బ్రాహ్మణానం లద్ధివసేన వుత్తభావో పాకటోయేవ. యథా చేతం, ఏవం ‘‘ఖత్తియా ఉరతో, వేస్సా నాభితో, సుద్దా జాణుతో, సమణా పిట్ఠిపాదతో’’తి వచనమ్పి ‘‘తంకాలికబ్రాహ్మణానం లద్ధిఞ్ఞూహి పోరాణట్ఠకథాచరియేహి వుత్త’’న్తి సద్దహిత్వా ఆచరియబుద్ధఘోసేన తం సబ్బం పోరాణట్ఠకథాతో భాసాపరివత్తనమత్తేన విసేసేత్వా పకాసితం భవేయ్య. తస్మా తాయపి వేదగాథాయ ఆచరియస్స అబ్రాహ్మణభావసాధనం అనుపపన్నమేవాతి.

(ఖ) పునపి తేన ఆచరియబుద్ధఘోసత్థేరస్స అబ్రాహ్మణభావసాధనత్థం దుతియమ్పి కారణం ఏవమాహటం –

‘‘బ్రాహ్మణగన్థేసు గబ్భఘాతవాచకం భ్రూనహాతి పదం పాళియం భూనహు (భూనహనో) ఇతి దిస్సతి. మాగణ్డియసుత్తే భరియాయ మేథునసంవాసాభావేన ఉప్పజ్జనారహగబ్భస్స నాసకత్తం సన్ధాయ మాగణ్డియో పరిబ్బాజకో భగవన్తం ‘భూనహు (భూనహనో) సమణో గోతమో’తి [మ. ని. ౨.౨౦౭ ఆదయో] ఆహ. తం బుద్ధఘోసో న జానాతీతి పాకటోయేవ తదత్థసంవణ్ణనాయ. తత్థ హి తేన భూనహునోతి (భూనహనస్సా) పదం ‘హతవడ్ఢినో మరియాదకారకస్సా’తి [మ. ని. అట్ఠ. ౨.౨౦౭] వణ్ణిత’’న్తి.

తమ్పి అయుత్తమేవ. న హి మాగణ్డియేన ఫోట్ఠబ్బారమ్మణాపరిభోగమత్తమేవ సన్ధాయ భూనహుభావో వుత్తో, అథ ఖో ఛన్నమ్పి లోకామిసారమ్మణానం అపరిభోగం సన్ధాయ వుత్తో. తస్మిఞ్హి సుత్తే –

‘‘చక్ఖుం ఖో మాగణ్డియ రూపారామం రూపరతం రూపసమ్ముదితం, తం తథాగతస్స దన్తం గుత్తం రక్ఖితం సంవుతం, తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి, ఇదం ను తే ఏతం మాగణ్డియ సన్ధాయ భాసితం ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. ఏతదేవ ఖో పన మే భో గోతమ సన్ధాయ భాసితం ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. తం కిస్స హేతు, ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీతి…పే… మనో ఖో మాగణ్డియ ధమ్మారామో ధమ్మరతో ధమ్మసమ్ముదితో, సో తథాగతస్స దన్తో గుత్తో రక్ఖితో సంవుతో, తస్స చ సంవరాయ ధమ్మం దేసేతి, ఇదం ను తే ఏతం మాగణ్డియ సన్ధాయ భాసితం ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. ఏతదేవ ఖో పన మే భో గోతమ సన్ధాయ భాసితం ‘భూనహు సమణో గోతమో’తి. తం కిస్స హేతు, ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీ’’తి [మ. ని. ౨.౨౦౭ ఆదయో].

ఏవం భగవతో చ అనుయోగో మాగణ్డియస్స చ పటిఞ్ఞా ఆగతా.

ఏత్థ హి మేథునప్పటిసేవనవసేన ఫోట్ఠబ్బారమ్మణపరిభోగహేతు ఏవ గబ్భపతిట్ఠానం సమ్భవతీతి తదపరిభోగమేవ సన్ధాయ ‘‘భూనహూ’’తి వత్తుం అరహతి, తదఞ్ఞేసం పన పఞ్చన్నం రూపాదిఆరమ్మణానం, తత్థాపి విసేసతో ధమ్మారమ్మణస్స సుద్ధమనోవిఞ్ఞాణేన పరిభోగహేతు నత్థి కిఞ్చి గబ్భపతిట్ఠానన్తి తేసం అపరిభోగం సన్ధాయ భూనహూతి వత్తుం న అరహతియేవ, మాగణ్డియేన పన సబ్బానిపి తాని సన్ధాయ వుత్తభావో పటిఞ్ఞాతో, కారణఞ్చస్స దస్సితం ‘‘ఏవఞ్హి నో సుత్తే ఓచరతీ’’తి. తస్మా కిఞ్చాపి దాని బ్రాహ్మణగన్థేసు భూనహు- (భ్రూనహా) సద్దో గబ్భఘాతనత్థే దిస్సతి, మాగణ్డియసుత్తే పనేసో అత్థో న యుజ్జతీతి ఆచరియేన ‘‘హతవడ్ఢి మరియాదకారకో’’తి అయమేవత్థో పోరాణట్ఠకథాయ భాసాపరివత్తనవసేన పకాసితోతి వేదితబ్బో.

(గ) పునపి తేన ‘‘ఇదమ్పన బుద్ధఘోసస్స అబ్రాహ్మణభావసాధకం పచ్ఛిమకారణం, సో హి విసుద్ధిమగ్గే సీలనిద్దేసే (౧, ౩౧) బ్రాహ్మణానం పరిహాసం కరోన్తో ‘ఏవం ఇమినా పిణ్డపాతపటిసేవనేన పురాణఞ్చ జిఘచ్ఛావేదనం పటిహఙ్ఖామి, నవఞ్చ వేదనం అపరిమితభోజనపచ్చయం ఆహరహత్థక అలంసాటక తత్రవట్టక కాకమాసక భుత్తవమితకబ్రాహ్మణానం అఞ్ఞతరో వియ న ఉప్పాదేస్సామీతి పటిసేవతీ’తి ఆహ. ఇదం పన ఏకస్స భిన్నబ్రాహ్మణలద్ధికస్సాపి వచనం సియాతి తదేవ దళ్హకారణం కత్వా న సక్కా ‘బుద్ధఘోసో అబ్రాహ్మణో’తి వత్తు’’న్తి తతియం కారణం వుత్తం. తం పన అతిసంవేజనీయవచనమేవ. న హేతం ఆచరియేన బ్రాహ్మణానం పరిహాసం కాతుకామేన వుత్తం, న చ తం పరిహాసవచనేన సంయోజేతబ్బట్ఠానం, అఞ్ఞదత్థు యథాభూతమత్థం దస్సేత్వా సబ్రహ్మచారీనం ఓవాదానుసాసనిదానవసేన వత్తబ్బట్ఠానం, తథాయేవ చ ఆచరియేన వుత్తం. తథా హి యే లోకే పరదత్తూపజీవినో సమణా వా బ్రాహ్మణా వా అఞ్ఞే వాపి చ పుగ్గలా, తే పచ్చవేక్ఖణఞాణరహితా అసంవరే ఠితా కదాచి అతిపణీతం రసం పహూతం లద్ధా అపరిమితమ్పి భుఞ్జేయ్యుం, విసేసతో పన బ్రాహ్మణా లోకికవత్థువసేన చ, జాతకాదిసాసనికవత్థువసేన చ తాదిసా అహేసున్తి పాకటా. ఇమస్మిఞ్హి లోకే వస్ససతసహస్సేహి వా వస్సకోటీహి వా అపరిచ్ఛిన్నద్ధానే కో సక్కా వత్తుం ‘‘నేదిసా భూతపుబ్బా’’తి. తస్మా తాదిసేహి వియ న అపరిమితభోజనేహి భవితబ్బన్తి ఓవాదానుసాసనిదానవసేనేవ వుత్తం. తదేవం అత్థసంహితమ్పి సమానం అయోనిసోమనసికరోతో అనత్థమేవ జాతం, యథా సభరియస్స మాగణ్డియబ్రాహ్మణస్స అనాగామిమగ్గఫలత్థాయపి దేసితా గాథా [ధ. ప. అట్ఠ. ౧.సామావతీవత్థు] తేసం ధీతుయా అనత్థాయ సంవత్తతీతి సంవేగోయేవేత్థ బ్రూహేతబ్బోతి.

పతఞ్జలివాదవిచారణా

౩. అథ తేన ‘‘పాతఞ్జలీమతం పరివత్తేతీ’’తి వచనమ్పి ఏవం విచారితం.

(క) ‘‘బుద్ధఘోసో పతఞ్జలిస్స వా అఞ్ఞేసం వా ఉత్తరఇన్దియరట్ఠికానం వాదం అప్పకమేవ అఞ్ఞాసి. పతఞ్జలివాదేసు హి అణిమా లఘిమాతి ఇదమేవ ద్వయం దస్సేసి [విసుద్ధి. ౧.౧౪౪] తతుత్తరి యోగసుత్తం అజానన్తో, పతఞ్జలివాదస్స చ తులేత్వా దీపనా తస్స గన్థేసు న దిస్సతి, పతఞ్జలినా కతపకరణఞ్చ పతఞ్జలీతి నామమత్తమ్పి చ తత్థ దీపితం నత్థి. విసుద్ధిమగ్గే పన పఞ్ఞాభూమినిద్దేసే ‘పకతివాదీనం పకతి వియా’తి [విసుద్ధి. ౨.౫౮౪] పకతివాద (సంఖ్యావాద) నామమత్తం పకాసితం, తత్థేవ చ ‘పటిఞ్ఞా హేతూతిఆదీసు హి లోకే వచనావయవో హేతూతి వుచ్చతీ’తి [విసుద్ధి. ౨.౫౯౫] ఉదాహరితం, తేన ఞాయతి ‘బుద్ధఘోసో ఇన్దియతక్కనయదీపకే ఞాయగన్థస్మిం కిఞ్చి మూలభాగమత్తం అపరిపుణ్ణం జానాతీ’తి’’.

తం పన సబ్బమ్పి కేవలం ఆచరియస్స అబ్భాచిక్ఖణమత్తమేవ. అతిగమ్భీరస్స హి అతిగరుకాతబ్బస్స సుపరిసుద్ధస్స పిటకత్తయస్స అత్థసంవణ్ణనం కరోన్తేన సుపరిసుద్ధోయేవ పాళినయో చ అట్ఠకథానయో చ పోరాణథేరవాదా చాతి ఈదిసాయేవ అత్థా పకాసేతబ్బా, యం వా పన అత్థసంవణ్ణనాయ ఉపకారకం సద్దవినిచ్ఛయపటిసంయుత్తం లోకియగన్థవచనం, తదేవ చ యథారహం పకాసేతబ్బం, న పన అనుపకారానిపి తంతంగన్థతక్కత్తునామాని చ, తేహి వుత్తవచనాని చ బహూని, న చ తేసం అప్పకాసనేన ‘‘న తే అట్ఠకథాచరియో జానాతీ’’తి వత్తబ్బో. యది హి యం యం లోకియగన్థం అత్తనా జానాతి, తం సబ్బం అనుపకారమ్పి అత్తనో అట్ఠకథాయమానేత్వా పకాసేయ్య, అతివిత్థారా చ సా భవేయ్య అపరిసుద్ధా చ అసమ్మానితా చ సాసనికవిఞ్ఞూహీతి ఆచరియేన పతఞ్జలివాదాదయో న విత్థారేన పకాసితాతి ఞాతబ్బం, అఞ్ఞదత్థు యేహి యేహి లోకియగన్థేహి కిఞ్చి కిఞ్చి ఆచరియేన ఆనేత్వా పకాసితం, తే తే చ గన్థా, అఞ్ఞేపి చ తాదిసా ఆచరియేన ఞాతాత్వేవ జానితబ్బా విఞ్ఞూహి, యథా సముద్దస్స ఏకదేసం దిస్వా సబ్బోపి సముద్దో ఏదిసోతి ఞాయతి. ఆచరియో పన యత్థ యత్థ వేదపటిసంయుత్తవచనాని ఆగతాని, తత్థ తత్థ వేదగన్థేహిపి కిఞ్చి కిఞ్చి ఆనేత్వా పకాసేసియేవ. తథా హి ఆచరియేన సుమఙ్గలవిలాసినియం నామ దీఘనికాయట్ఠకథాయం –

‘‘తిణ్ణం వేదానన్తి ఇరువేదయజువేదసామవేదాన’’న్తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౬] చ,

‘‘ఇతిహాసపఞ్చమానన్తి అథబ్బణవేదం చతుత్థం కత్వా ఇతిహ ఆస ఇతిహ ఆసాతి ఈదిసవచనపటిసంయుత్తో పురాణకథాసఙ్ఖాతో ఇతిహాసో పఞ్చమో ఏతేసన్తి ఇతిహాసపఞ్చమా, తేసం ఇతిహాసపఞ్చమానం వేదాన’’న్తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౫౬] చ,

‘‘యిట్ఠం వుచ్చతి మహాయాగో’’తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౭౦-౧౭౨] చ,

‘‘అగ్గిహోమన్తి ఏవరూపేన దారునా ఏవం హుతే ఇదం నామ హోతీతి అగ్గిజుహనం. దబ్బిహోమాదీనిపి అగ్గిహోమానేవ, ఏవరూపాయ దబ్బియా ఈదిసేహి కణాదీహి హుతే ఇదం నామ హోతీతి ఏవం పవత్తివసేన పన విసుం వుత్తానీ’’తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧] చ,

‘‘సాసపాదీని పన ముఖేన గహేత్వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిపనం, విజ్జం పరిజప్పిత్వా జుహనం వా ముఖహోమ’’న్తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౨౧] చ –

ఏవమాదినా వేదపటిసంయుత్తవచనాని వేదగన్థానురూపతో వణ్ణితాని. తాని చ పోరాణట్ఠకథాతో భాసాపరివత్తనవసేన వుత్తానిపి భవేయ్యుం, వేదగన్థేసు పన అకోవిదేన యాథావతో భాసాపరివత్తనం కాతుమ్పి న సుకరమేవ, తస్మా ఆచరియస్స వేదగన్థేసు కోవిదభావోపి పాకటోయేవ. ఏవం వేదగన్థేసు చ తదఞ్ఞలోకియగన్థేసు చ సుకోవిదస్సేవ సమానస్స తేసం విత్థారతో అప్పకాసనం యథావుత్తకారణేనేవాతి వేదితబ్బం.

అపి చ ఆచరియో అత్తనో గన్థారమ్భేయేవ –

‘‘తతో చ భాసన్తరమేవ హిత్వా,

విత్థారమగ్గఞ్చ సమాసయిత్వా;

వినిచ్ఛయం సబ్బమసేసయిత్వా…పే…

యస్మా అయం హేస్సతి వణ్ణనాపీ’’తి [పారా. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా] చ.

‘‘అపనేత్వాన తతోహం, సీహళభాసం మనోరమం భాసం;

తన్తినయానుచ్ఛవికం, ఆరోపేత్వా విగతదోసం.

సమయం అవిలోమేన్తో, థేరానం థేరవంసపదీపానం;

సునిపుణవినిచ్ఛయానం, మహావిహారే నివాసినం;

హిత్వా పునప్పునాగత-మత్థం అత్థం పకాసయిస్సామీ’’తి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.గన్థారమ్భకథా] చ–

ఏవం పోరాణట్ఠకథానం భాసాపరివత్తనసంఖిపనవసేనేవ విసేసేత్వా అభినవట్ఠకథాయో కరిస్సామీతి పటిఞ్ఞం కత్వా యథాపటిఞ్ఞాతమేవ అకాసి, న అత్తనో ఞాణప్పభావేన విసేసేత్వాతిపి వేదితబ్బం. తస్మా అట్ఠకథాసు పతఞ్జలివాదాదీనం విత్థారతో అప్పకాసనమారబ్భ ‘‘బుద్ధఘోసో పతఞ్జలివాదాదీని పరిపుణ్ణం న జానాతీ’’తి వచనం కేవలం ఆచరియస్స అబ్భాచిక్ఖణమత్తమేవాతి.

కబ్బసత్థవిచారణా

౪. పునపి సో ఏవమాహ ‘‘కిఞ్చాపి బుద్ధఘోసో రామాయణమహాభారతసఙ్ఖాతానం మహాకబ్బసత్థానం సుకుసలో వియ న దిస్సతి, తథాపి తాని దస్సేసి. కథం? అక్ఖానన్తి భారతయుజ్ఝనాదికం, తం యస్మిం ఠానే కథీయతి, తత్థ గన్తుమ్పి న వట్టతీతి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౧౩] చ, తస్స (సమ్ఫపలాపస్స) ద్వే సమ్భారా భారతయుద్ధసీతాహరణాదినిరత్థకకథాపురేక్ఖారతా తథారూపికథాకథనఞ్చాతి [దీ. ని. అట్ఠ. ౧.౮] చ దస్సేసీ’’తి.

తం పన పురిమవచనతోపి అహేతుకతరం కేవలం అనాదరీకరణమత్తమేవ. అతిగమ్భీరత్థస్స హి అతిగరుకరణీయస్స పిటకత్తయస్స అత్థసంవణ్ణనాయం నిరత్థకస్స సమ్ఫపలాపసముదాయభూతస్స కబ్బసత్థస్స విత్థారతో పకాసనేన కిం సియా పయోజనం, అఞ్ఞదత్థు సాయేవస్స అసమ్మానితా, అనాదరియా చ విఞ్ఞూహీతి.

బాహుసచ్చగుణమక్ఖనం

౫. పునపి ధమ్మానన్దో ఆచరియస్స బాహుసచ్చగుణం మక్ఖేతుకామో ఏవమాహ – ‘‘తస్స (బుద్ధఘోసస్స) సమయన్తరకోవిదసఙ్ఖాతం బాహుసచ్చం న తతో ఉత్తరితరం హోతి, యం ఆధునికానం గన్థన్తరకోవిదానం సీహళికభిక్ఖూనం యం వా ఏకాదసమే ఖరిస్తవస్ససతకే (౧౦౦౧-౧౧౦౦) ఉప్పన్నానం దక్ఖిణఇన్దియరట్ఠికానం అనురుద్ధ-ధమ్మపాలాదీనం భిక్ఖూన’’న్తి.

తం పన సబ్బథాపి అయుత్తవచనమేవ. యది హి ఆధునికా వా సీహళికభిక్ఖూ, పోరాణా వా ఆచరియఅనురుద్ధ-ధమ్మపాలత్థేరాదయో సమయన్తరబాహుసచ్చవసేన ఆచరియబుద్ధఘోసేన సమానా వా ఉత్తరితరా వా భవేయ్యుం, తే ఆచరియబుద్ధఘోసత్థేరస్స అట్ఠకథాహి అనారద్ధచిత్తా హుత్వా తతో సున్దరతరా పరిపుణ్ణతరా చ అభినవట్ఠకథాయో కరేయ్యుం, న పన తే తథా కరోన్తి, న కేవలం న కరోన్తియేవ, అథ ఖో తేసం ఏకోపి న ఏవం వదతి ‘‘అహం బుద్ధఘోసేన బాహుసచ్చవసేన సమసమోతి వా ఉత్తరితరో’’తి వా, అఞ్ఞదత్థు తే ఆచరియస్స అట్ఠకథాయోయేవ సంవణ్ణేన్తి చ ఉపత్థమ్భేన్తి చ, ఆచరియట్ఠానే చ ఠపేన్తి. తేనేతం ఞాయతి సబ్బథాపి అయుత్తవచనన్తి.

మహాయానికనయవిచారణా

౬. పున సో తావత్తకేనాపి అసన్తుట్ఠో ఆచరియం అవమఞ్ఞన్తో ఏవమాహ – ‘‘మహాయాననికాయస్స పధానాచరియభూతానం అస్స ఘోస-నాగజ్జునానం నయం వా, నామమత్తమ్పి వా తేసం న జానాతి మఞ్ఞే బుద్ధఘోసో’’తి. తం పన అతివియ అధమ్మికం నిరత్థకఞ్చ నిగ్గహవచనమత్తమేవ. న హి నికాయన్తరికానం వాదనయానం అత్తనో అట్ఠకథాయం అప్పకాసనేన సో తే న జానాతీతి సక్కా వత్తుం. నను ఆచరియేన ఆగమట్ఠకథాసు గన్థారమ్భేయేవ –

‘‘సమయం అవిలోమేన్తో, థేరానం థేరవంసపదీపానం;