దుక్ఖనిద్దేసకథా

జాతినిద్దేసో

సేయ్యథిదం, అయఞ్హి జాతి-సద్దో అనేకత్థో. తథా హేస ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౪; పారా. ౧౨) ఏత్థ భవే ఆగతో. ‘‘అత్థి, విసాఖే, నిగణ్ఠా నామ సమణజాతీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౧) ఏత్థ నికాయే. ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౭౧) ఏత్థ సఙ్ఖతలక్ఖణే. ‘‘యం మాతుకుచ్ఛిస్మిం పఠమం చిత్తం ఉప్పన్నం, పఠమం విఞ్ఞాణం పాతుభూతం, తదుపాదాయ సావస్స జాతీ’’తి (మహావ. ౧౨౪) ఏత్థ పటిసన్ధియం. ‘‘సమ్పతిజాతో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో’’తి (మ. ని. ౩.౨౦౭) ఏత్థ పసూతియం. ‘‘అక్ఖిత్తో అనుపకుట్ఠో జాతివాదేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౩౩౧) ఏత్థ కులే. ‘‘యతోహం, భగిని, అరియాయ జాతియా జాతో’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧) ఏత్థ అరియసీలే.

౫౩౮. స్వాయమిధ గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమనం, తావ పవత్తేసు ఖన్ధేసు. ఇతరేసం పటిసన్ధిఖన్ధేస్వేవాతి దట్ఠబ్బో. అయమ్పి చ పరియాయకథావ. నిప్పరియాయతో పన తత్థ తత్థ నిబ్బత్తమానానం సత్తానం యే యే ఖన్ధా పాతుభవన్తి, తేసం తేసం పఠమపాతుభావో జాతి నామ.

సా పనేసా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తిలక్ఖణా, నియ్యాతనరసా, అతీతభవతో ఇధ ఉమ్ముజ్జనపచ్చుపట్ఠానా, దుక్ఖవిచిత్తతాపచ్చుపట్ఠానా వా.

౫౩౯. కస్మా పనేసా దుక్ఖాతి చే? అనేకేసం దుక్ఖానం వత్థుభావతో. అనేకాని హి దుక్ఖాని. సేయ్యథిదం – దుక్ఖదుక్ఖం, విపరిణామదుక్ఖం, సఙ్ఖారదుక్ఖం, పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం, అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం, పరియాయదుక్ఖం, నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి.

తత్థ కాయికచేతసికా దుక్ఖా వేదనాసభావతో చ నామతో చ దుక్ఖత్తా దుక్ఖదుక్ఖన్తి వుచ్చతి.

సుఖా వేదనా విపరిణామేన దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో విపరిణామదుక్ఖం.

ఉపేక్ఖా వేదనా చేవ అవసేసా చ తేభూమకా సఙ్ఖారా ఉదయబ్బయప్పటిపీళితత్తా సఙ్ఖారదుక్ఖం. కణ్ణసూలదన్తసూలరాగజపరిళాహదోసజపరిళాహాది కాయికచేతసికో ఆబాధో పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ అపాకటభావతో పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం నామ. అపాకటదుక్ఖన్తిపి వుచ్చతి.

ద్వత్తింసకమ్మకారణాదిసముట్ఠానో ఆబాధో అపుచ్ఛిత్వావ జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ పాకటభావతో అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం నామ. పాకటదుక్ఖన్తిపి వుచ్చతి.

ఠపేత్వా దుక్ఖదుక్ఖం సేసం దుక్ఖసచ్చవిభఙ్గే ఆగతం జాతిఆది సబ్బమ్పి తస్స తస్స దుక్ఖస్స వత్థుభావతో పరియాయదుక్ఖం. దుక్ఖదుక్ఖం పన నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి వుచ్చతి.

తత్రాయం జాతి యం తం బాలపణ్డితసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౪౬ ఆదయో) భగవతాపి ఉపమావసేన పకాసితం ఆపాయికం దుక్ఖం, యఞ్చ సుగతియమ్పి మనుస్సలోకే గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్స వత్థుభావతో దుక్ఖా.

౫౪౦. తత్రిదం గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం – అయం హి సత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తమానో న ఉప్పలపదుమపుణ్డరీకాదీసు నిబ్బత్తతి, అథ ఖో హేట్ఠా ఆమాసయస్స ఉపరి పక్కాసయస్స ఉదరపటలపిట్ఠికణ్టకానం వేమజ్ఝే పరమసమ్బాధే తిబ్బన్ధకారేనానాకుణపగన్ధపరిభావితపరమదుగ్గన్ధపవనవిచరితే అధిమత్తజేగుచ్ఛే కుచ్ఛిపదేసే పూతిమచ్ఛపూతికుమ్మాసచన్దనికాదీసు కిమి వియ నిబ్బత్తతి. సో తత్థ నిబ్బత్తో దస మాసే మాతుకుచ్ఛిసమ్భవేన ఉస్మనా పుటపాకం వియ పచ్చమానో పిట్ఠపిణ్డి వియ సేదియమానో సమిఞ్జనపసారణాదిరహితో అధిమత్తం దుక్ఖమనుభోతీతి, ఇదం తావ గబ్భోక్కన్తిమూలకం దుక్ఖం.

యం పన సో మాతు సహసా ఉపక్ఖలనగమననిసీదనవుట్ఠానపరివత్తనాదీసు సురాధుత్తహత్థగతో ఏళకో వియ అహితుణ్డికహత్థగతో సప్పపోతకో వియ చ ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనఓధూనననిద్ధూననాదినా ఉపక్కమేన అధిమత్తం దుక్ఖమనుభవతి, యఞ్చ మాతు సీతూదకపానకాలే సీతనరకుపపన్నో వియ, ఉణ్హయాగుభత్తాదిఅజ్ఝోహరణకాలే అఙ్గారవుట్ఠిసమ్పరికిణ్ణో వియ, లోణమ్బిలాదిఅజ్ఝోహరణకాలే ఖారాపటిచ్ఛకాదికమ్మకారణపత్తో వియ తిబ్బం దుక్ఖమనుభోతి, ఇదం గబ్భపరిహరణమూలకం దుక్ఖం.

యం పనస్స మూళ్హగబ్భాయ మాతుయా మిత్తామచ్చసుహజ్జాదీహిపి అదస్సనారహే దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానే ఛేదనఫాలనాదీహి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం గబ్భవిపత్తిమూలకం దుక్ఖం.

యం విజాయమానాయ మాతుయా కమ్మజేహి వాతేహి పరివత్తేత్వా నరకపపాతం వియ అతిభయానకం యోనిమగ్గం పటిపాతియమానస్స పరమసమ్బాధేన యోనిముఖేన తాళచ్ఛిగ్గళేన వియ నిక్కడ్ఢియమానస్స మహానాగస్స నరకసత్తస్స వియ చ సఙ్ఘాతపబ్బతేహి విచుణ్ణియమానస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం విజాయనమూలకం దుక్ఖం.

యం పన జాతస్స తరుణవణసదిససుఖుమాలసరీరస్స హత్థగహణనహాపనధోవనచోళపరిమజ్జనాదికాలే సూచిముఖఖురధారాహి విజ్ఝనఫాలనసదిసం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం మాతుకుచ్ఛితో బహినిక్ఖమనమూలకం దుక్ఖం.

యం తతో పరం పవత్తియం అత్తనావ అత్తానం వధేన్తస్స అచేలకవతాదివసేన ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తస్స, కోధవసేన అభుఞ్జన్తస్స, ఉబ్బన్ధన్తస్స చ దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం అత్తూపక్కమమూలకం దుక్ఖం. యం పన పరతో వధబన్ధనాదీని అనుభవన్తస్స ఉప్పజ్జతి, ఇదం పరూపక్కమమూలకం దుక్ఖన్తి.

ఇతి ఇమస్స సబ్బస్సాపి దుక్ఖస్స అయం జాతి వత్థుమేవ హోతి.

౫౪౧. తేనేతం వుచ్చతి –

జాయేథ నో చే నరకేసు సత్తో,

తత్తగ్గిదాహాదికమప్పసయ్హం;

లభేథ దుక్ఖం ను కుహిం పతిట్ఠం,

ఇచ్చాహ దుక్ఖాతి మునీధ జాతిం.

దుక్ఖం తిరచ్ఛేసు కసాపతోద-

దణ్డాభిఘాతాదిభవం అనేకం;

యం తం కథం తత్థ భవేయ్య జాతిం,

వినా తహిం జాతి తతోపి దుక్ఖా.

పేతేసు దుక్ఖం పన ఖుప్పిపాసా-

వాతాతపాదిప్పభవం విచిత్తం;

యస్మా అజాతస్స న తత్థ అత్థి,

తస్మాపి దుక్ఖం ముని జాతిమాహ.

తిబ్బన్ధకారే చ అసయ్హసీతే,

లోకన్తరే యం అసురేసు దుక్ఖం;

న తం భవే తత్థ న చస్స జాతి,

యతో అయం జాతి తతోపి దుక్ఖా.

యఞ్చాపి గూథనరకే వియ మాతుగబ్భే,

సత్తో వసం చిరమతో బహి నిక్ఖమఞ్చ;

పప్పోతి దుక్ఖమతిఘోరమిదమ్పి నత్థి,

జాతిం వినా ఇతిపి జాతి అయఞ్హి దుక్ఖా.

కిం భాసితేన బహునా నను యం కుహిఞ్చి,

అత్థీధ కిఞ్చిదపి దుక్ఖమిదం కదాచి;

నేవత్థి జాతివిరహేన యతో మహేసి,

దుక్ఖాతి సబ్బపఠమం ఇమమాహ జాతిన్తి.

అయం తావ జాతియం వినిచ్ఛయో.

జరానిద్దేసో

౫౪౨. జరాపి దుక్ఖాతి ఏత్థ దువిధా జరా సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ, ఖణ్డిచ్చాదిసమ్మతో సన్తతియం ఏకభవపరియాపన్నఖన్ధపురాణభావో చ, సా ఇధ అధిప్పేతా. సా పనేసా జరా ఖన్ధపరిపాకలక్ఖణా, మరణూపనయనరసా, యోబ్బనవినాసపచ్చుపట్ఠానా. దుక్ఖా సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో చేవ దుక్ఖవత్థుతో చ. యం హి అఙ్గపచ్చఙ్గసిథిలీభావఇన్ద్రియవికారవిరూపతాయోబ్బనవినాసబలూపఘాతసతిమతివిప్పవాసపరపరిభవాదిఅనేకపచ్చయం కాయికచేతసికదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, జరా తస్స వత్థు. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘అఙ్గానం సిథిలీభావా, ఇన్ద్రియానం వికారతో;

యోబ్బనస్స వినాసేన, బలస్స ఉపఘాతతో.

‘‘విప్పవాసా సతాదీనం, పుత్తదారేహి అత్తనో;

అపసాదనీయతో చేవ, భియ్యో బాలత్తపత్తియా.

‘‘పప్పోతి దుక్ఖం యం మచ్చో, కాయికం మానసం తథా;

సబ్బమేతం జరాహేతు, యస్మా తస్మా జరా దుఖా’’తి.

అయం జరాయం వినిచ్ఛయో.

మరణనిద్దేసో

౫౪౩. మరణమ్పి దుక్ఖన్తి ఏత్థాపి దువిధం మరణం సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘జరామరణం ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౭౧). ఏకభవపరియాపన్నజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదో చ, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నిచ్చం మరణతో భయ’’న్తి (సు. ని. ౫౮౧). తం ఇధ అధిప్పేతం. జాతిపచ్చయా మరణం ఉపక్కమమరణం సరసమరణం ఆయుక్ఖయమరణం పుఞ్ఞక్ఖయమరణన్తిపి తస్సేవ నామం. తయిదం చుతిలక్ఖణం, వియోగరసం, గతివిప్పవాసపచ్చుపట్ఠానం. దుక్ఖస్స పన వత్థుభావతో దుక్ఖన్తి వేదితబ్బం. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘పాపస్స పాపకమ్మాది-నిమిత్తమనుపస్సతో;

భద్దస్సాపసహన్తస్స, వియోగం పియవత్థుకం;

మీయమానస్స యం దుక్ఖం, మానసం అవిసేసతో.

సబ్బేసఞ్చాపి యం సన్ధి-బన్ధనచ్ఛేదనాదికం;

వితుజ్జమానమమ్మానం, హోతి దుక్ఖం సరీరజం.

అసయ్హమప్పతికారం, దుక్ఖస్సేతస్సిదం యతో;

మరణం వత్థు తేనేతం, దుక్ఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తి.

అయం మరణే వినిచ్ఛయో.

సోకాదినిద్దేసా

౫౪౪. సోకాదీసు సోకో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స చిత్తసన్తాపో. సో కిఞ్చాపి అత్థతో దోమనస్సమేవ హోతి. ఏవం సన్తేపి అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణో, చేతసో పరిజ్ఝాపనరసో, అనుసోచనపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన దుక్ఖదుక్ఖతో దుక్ఖవత్థుతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘సత్తానం హదయం సోకో, విససల్లంవ తుజ్జతి;

అగ్గితత్తోవ నారాచో, భుసంవ దహతే పున.

‘‘సమావహతి చ బ్యాధి-జరామరణభేదనం;

దుక్ఖమ్పి వివిధం యస్మా, తస్మా దుక్ఖోతి వుచ్చతీ’’తి.

అయం సోకే వినిచ్ఛయో.

పరిదేవో

౫౪౫. పరిదేవో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స వచీపలాపో. సో లాలప్పనలక్ఖణో, గుణదోసకిత్తనరసో, సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో దుక్ఖవత్థుతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘యం సోకసల్లవిహతో పరిదేవమానో,

కణ్ఠోట్ఠతాలుతలసోసజమప్పసయ్హం;

భియ్యోధిమత్తమధిగచ్ఛతియేవ దుక్ఖం,

దుక్ఖోతి తేన భగవా పరిదేవమాహా’’తి.

అయం పరిదేవే వినిచ్ఛయో.

దుక్ఖం

౫౪౬. దుక్ఖం నామ కాయికం దుక్ఖం, తం కాయపీళనలక్ఖణం, దుప్పఞ్ఞానం దోమనస్సకరణరసం, కాయికాబాధపచ్చుపట్ఠానం. దుక్ఖం పన దుక్ఖదుక్ఖతో మానసదుక్ఖావహనతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘పీళేతి కాయికమిదం, దుక్ఖఞ్చ మానసం భియ్యో;

జనయతి యస్మా తస్మా, దుక్ఖన్తి విసేసతో వుత్త’’న్తి.

అయం దుక్ఖే వినిచ్ఛయో.

దోమనస్సం

౫౪౭. దోమనస్సం నామ మానసం దుక్ఖం. తం చిత్తపీళనలక్ఖణం, మనోవిఘాతరసం, మానసబ్యాధిపచ్చుపట్ఠానం. దుక్ఖం పన దుక్ఖదుక్ఖతో కాయికదుక్ఖావహనతో చ. చేతోదుక్ఖసమప్పితా హి కేసే పకిరియ కన్దన్తి, ఉరాని పటిపిసన్తి, ఆవట్టన్తి, వివట్టన్తి, ఉద్ధంపాదం పపతన్తి, సత్థం ఆహరన్తి, విసం ఖాదన్తి, రజ్జుయా ఉబ్బన్ధన్తి, అగ్గిం పవిసన్తీతి తం నానప్పకారకం దుక్ఖమనుభవన్తి. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘పీళేతి యతో చిత్తం, కాయస్స చ పీళనం సమావహతి;

దుక్ఖన్తి దోమనస్సం, విదోమనస్సా తతో ఆహూ’’తి.

అయం దోమనస్సే వినిచ్ఛయో.

ఉపాయాసో

౫౪౮. ఉపాయాసో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స అధిమత్తచేతోదుక్ఖప్పభావితో దోసోయేవ. సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో ఏకో ధమ్మోతి ఏకే. సో చిత్తపరిదహనలక్ఖణో, నిత్థుననరసో, విసాదపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో చిత్తపరిదహనతో కాయవిసాదనతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘చిత్తస్స చ పరిదహనా, కాయస్స విసాదనా చ అధిమత్తం;

యం దుక్ఖముపాయాసో, జనేతి దుక్ఖో తతో వుత్తో’’తి.

అయం ఉపాయాసే వినిచ్ఛయో.

ఏత్థ చ మన్దగ్గినా అన్తోభాజనే పాకో వియ సోకో. తిక్ఖగ్గినా పచ్చమానస్స భాజనతో బహినిక్ఖమనం వియ పరిదేవో. బహినిక్ఖన్తావసేసస్స నిక్ఖమితుం అప్పహోన్తస్స అన్తోభాజనేయేవ యావ పరిక్ఖయా పాకో వియ ఉపాయాసో దట్ఠబ్బో.

అప్పియసమ్పయోగో

౫౪౯. అప్పియసమ్పయోగో నామ అమనాపేహి సత్తసఙ్ఖారేహి సమోధానం. సో అనిట్ఠసమోధానలక్ఖణో, చిత్తవిఘాతకరణరసో, అనత్థభావపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన దుక్ఖవత్థుతో. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘దిస్వావ అప్పియే దుక్ఖం, పఠమం హోతి చేతసి;

తదుపక్కమసమ్భూత-మథకాయే యతో ఇధ.

‘‘తతో దుక్ఖద్వయస్సాపి, వత్థుతో సో మహేసినా;

దుక్ఖో వుత్తోతి విఞ్ఞేయ్యో, అప్పియేహి సమాగమో’’తి.

అయం అప్పియసమ్పయోగే వినిచ్ఛయో.

పియవిప్పయోగో

౫౫౦. పియవిప్పయోగో నామ మనాపేహి సత్తసఙ్ఖారేహి వినాభావో. సో ఇట్ఠవత్థువియోగలక్ఖణో, సోకుప్పాదనరసో, బ్యసనపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన సోకదుక్ఖస్స వత్థుతో. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘ఞాతిధనాదివియోగా,

సోకసరసమప్పితా వితుజ్జన్తి;

బాలా యతో తతో యం,

దుక్ఖోతి మతో పియవిప్పయోగో’’తి.

అయం పియవిప్పయోగే వినిచ్ఛయో.

ఇచ్ఛితాలాభో

౫౫౧. యమ్పిచ్ఛం న లభతీతి ఏత్థ ‘‘అహో వత మయం న జాతిధమ్మా అస్సామా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౮; విభ. ౨౦౧) అలబ్భనేయ్యవత్థూసు ఇచ్ఛావ యమ్పిచ్ఛం న లభతి, తమ్పి దుక్ఖన్తి వుత్తా. సా అలబ్భనేయ్యవత్థుఇచ్ఛనలక్ఖణా, తప్పరియేసనరసా, తేసం అప్పత్తిపచ్చుపట్ఠానా. దుక్ఖా పన దుక్ఖవత్థుతో. తేనేతం వుచ్చతి –

‘‘తం తం పత్థయమానానం, తస్స తస్స అలాభతో;

యం విఘాతమయం దుక్ఖం, సత్తానం ఇధ జాయతి.

‘‘అలబ్భనేయ్యవత్థూనం, పత్థనా తస్స కారణం;

యస్మా తస్మా జినో దుక్ఖం, ఇచ్ఛితాలాభమబ్రవీ’’తి.

అయం ఇచ్ఛితాలాభే వినిచ్ఛయో.

పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా

౫౫౨. సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖాతి ఏత్థ పన –

జాతిప్పభుతికం దుక్ఖం, యం వుత్తమిధ తాదినా;

అవుత్తం యఞ్చ తం సబ్బం, వినా ఏతే న విజ్జతి.

యస్మా తస్మా ఉపాదాన-క్ఖన్ధా సఙ్ఖేపతో ఇమే;

దుక్ఖాతి వుత్తా దుక్ఖన్త-దేసకేన మహేసినా.

తథా హి ఇన్ధనమివ పావకో, లక్ఖమివ పహరణాని, గోరూపం వియ డంసమకసాదయో, ఖేత్తమివ లాయకా, గామం వియ గామఘాతకా ఉపాదానక్ఖన్ధపఞ్చకమేవ జాతిఆదయో నానప్పకారేహి విబాధేన్తా తిణలతాదీని వియ భూమియం, పుప్ఫఫలపల్లవాని వియ రుక్ఖేసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసుయేవ నిబ్బత్తన్తి. ఉపాదానక్ఖన్ధానఞ్చ ఆదిదుక్ఖం జాతి, మజ్ఝేదుక్ఖం జరా, పరియోసానదుక్ఖం మరణం, మారణన్తికదుక్ఖాభిఘాతేన పరిడయ్హనదుక్ఖం సోకో, తదసహనతో లాలప్పనదుక్ఖం పరిదేవో, తతో ధాతుక్ఖోభసఙ్ఖాతఅనిట్ఠఫోట్ఠబ్బసమాయోగతో కాయస్స ఆబాధనదుక్ఖం దుక్ఖం, తేన బాధియమానానం పుథుజ్జనానం తత్థ పటిఘుప్పత్తితో చేతోబాధనదుక్ఖం దోమనస్సం, సోకాదివుద్ధియా జనితవిసాదానం అనుత్థుననదుక్ఖం ఉపాయాసో, మనోరథవిఘాతప్పత్తానం ఇచ్ఛావిఘాతదుక్ఖం ఇచ్ఛితాలాభోతి ఏవం నానప్పకారతో ఉపపరిక్ఖియమానా ఉపాదానక్ఖన్ధావ దుక్ఖాతి. యదేతం ఏకమేకం దస్సేత్వా వుచ్చమానం అనేకేహిపి కప్పేహి న సక్కా అసేసతో వత్తుం, తస్మా తం సబ్బమ్పి దుక్ఖం ఏకజలబిన్దుమ్హి సకలసముద్దజలరసం వియ యేసు కేసుచి పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సంఖిపిత్వా దస్సేతుం ‘‘సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి భగవా అవోచాతి. అయం ఉపాదానక్ఖన్ధేసు వినిచ్ఛయో.

అయం తావ దుక్ఖనిద్దేసే నయో.

సముదయనిద్దేసకథా

౫౫౩. సముదయనిద్దేసే పన యాయం తణ్హాతి యా అయం తణ్హా. పోనోబ్భవికాతి పునబ్భవకరణం పునోబ్భవో, పునోబ్భవో సీలమేతిస్సాతి పోనోబ్భవికా. నన్దీరాగేన సహగతాతి నన్దీరాగసహగతా, నన్దీరాగేన సద్ధిం అత్థతో ఏకత్తమేవ గతాతి వుత్తం హోతి. తత్ర తత్రాభినన్దినీతి యత్ర యత్ర అత్తభావో నిబ్బత్తతి, తత్ర తత్రాభినన్దినీ. సేయ్యథిదన్తి నిపాతో, తస్స సా కతమాతి చేతి అత్థో. కామతణ్హా భవతణ్హా విభవతణ్హాతి ఇమా పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే ఆవిభవిస్సన్తి. ఇధ పనాయం తివిధాపి దుక్ఖసచ్చస్స నిబ్బత్తకట్ఠేన ఏకత్తం ఉపనేత్వా దుక్ఖసముదయం అరియసచ్చన్తి వుత్తాతి వేదితబ్బా.

అయం సముదయనిద్దేసే నయో.

నిరోధనిద్దేసకథా

౫౫౪. దుక్ఖనిరోధనిద్దేసే యో తస్సాయేవ తణ్హాయాతిఆదినా నయేన సముదయనిరోధో వుత్తో, సో కస్మాతి చే? సముదయనిరోధేన దుక్ఖనిరోధో. సముదయనిరోధేన హి దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, న అఞ్ఞథా. తేనాహ –

‘‘యథాపి మూలే అనుపద్దవే దళ్హే,

ఛిన్నోపి రుక్ఖో పునదేవ రూహతి;

ఏవమ్పి తణ్హానుసయే అనూహతే,

నిబ్బత్తతీ దుక్ఖమిదం పునప్పున’’న్తి. (ధ. ప. ౩౩౮);

ఇతి యస్మా సముదయనిరోధేనేవ దుక్ఖం నిరుజ్ఝతి, తస్మా భగవా దుక్ఖనిరోధం దేసేన్తో సముదయనిరోధేనేవ దేసేసి. సీహసమానవుత్తినో హి తథాగతా. తే దుక్ఖం నిరోధేన్తా దుక్ఖనిరోధఞ్చ దేసేన్తా హేతుమ్హి పటిపజ్జన్తి, న ఫలే. సువానవుత్తినో పన తిత్థియా. తే దుక్ఖం నిరోధేన్తా దుక్ఖనిరోధఞ్చ దేసేన్తా అత్తకిలమథానుయోగదేసనాదీహి ఫలే పటిపజ్జన్తి, న హేతుమ్హీతి. ఏవం తావ దుక్ఖనిరోధస్స సముదయనిరోధవసేన దేసనాయ పయోజనం వేదితబ్బం.

౫౫౫. అయం పనత్థో – తస్సాయేవ తణ్హాయాతి తస్సా ‘‘పోనోబ్భవికా’’తి వత్వా కామతణ్హాదివసేన విభత్తతణ్హాయ. విరాగో వుచ్చతి మగ్గో. ‘‘విరాగా విముచ్చతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౪౫; సం. ని. ౩.౧౪) హి వుత్తం. విరాగేన నిరోధో విరాగనిరోధో. అనుసయసముగ్ఘాతతో అసేసో విరాగనిరోధో అసేసవిరాగనిరోధో. అథ వా విరాగోతి పహానం వుచ్చతి, తస్మా అసేసో విరాగో అసేసో నిరోధోతి ఏవమ్పేత్థ యోజనా దట్ఠబ్బా. అత్థతో పన సబ్బానేవ ఏతాని నిబ్బానస్స వేవచనాని. పరమత్థతో హి దుక్ఖనిరోధో అరియసచ్చన్తి నిబ్బానం వుచ్చతి. యస్మా పన తం ఆగమ్మ తణ్హా విరజ్జతి చేవ నిరుజ్ఝతి చ, తస్మా విరాగోతి చ నిరోధోతి చ వుచ్చతి. యస్మా చ తదేవ ఆగమ్మ తస్సా చాగాదయో హోన్తి, కామగుణాలయేసు చేత్థ ఏకోపి ఆలయో నత్థి, తస్మా ‘‘చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో’’తి వుచ్చతి.

౫౫౬. తయిదం సన్తిలక్ఖణం, అచ్చుతిరసం, అస్సాసకరణరసం వా, అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం, నిప్పపఞ్చపచ్చుపట్ఠానం వా.

నిబ్బానకథా

౫౫౭. నత్థేవ నిబ్బానం, ససవిసాణం వియ అనుపలబ్భనీయతోతి చే? న, ఉపాయేన ఉపలబ్భనీయతో. ఉపలబ్భతి హి తం తదనురూపపటిపత్తిసఙ్ఖాతేన ఉపాయేన, చేతోపరియఞాణేన పరేసం లోకుత్తరచిత్తం వియ, తస్మా ‘‘అనుపలబ్భనీయతో నత్థీ’’తి న వత్తబ్బం. న హి ‘‘యం బాలపుథుజ్జనా న ఉపలభన్తి, తం నత్థీ’’తి వత్తబ్బం.

౫౫౮. అపిచ నిబ్బానం నత్థీతి న వత్తబ్బం, కస్మా? పటిపత్తియా వఞ్ఝభావాపజ్జనతో. అసతి హి నిబ్బానే సమ్మాదిట్ఠిపురేజవాయ సీలాదిఖన్ధత్తయసఙ్గహాయ సమ్మాపటిపత్తియా వఞ్ఝభావో ఆపజ్జతి. న చాయం వఞ్ఝా, నిబ్బానపాపనతోతి. న పటిపత్తియా వఞ్ఝభావాపత్తి, అభావపాపకత్తాతి చే. న, అతీతానాగతాభావేపి నిబ్బానపత్తియా అభావతో. వత్తమానానమ్పి అభావో నిబ్బానన్తి చే. న, తేసం అభావాసమ్భవతో, అభావే చ అవత్తమానభావాపజ్జనతో, వత్తమానక్ఖన్ధనిస్సితమగ్గక్ఖణే చ సోపాదిసేసనిబ్బానధాతుప్పత్తియా అభావదోసతో. తదా కిలేసానం అవత్తమానత్తా న దోసోతి చే. న, అరియమగ్గస్స నిరత్థకభావాపజ్జనతో. ఏవఞ్హి సతి అరియమగ్గక్ఖణతో పుబ్బేపి కిలేసా న సన్తీతి అరియమగ్గస్స నిరత్థకభావో ఆపజ్జతి. తస్మా అకారణమేతం.

౫౫౯. ‘‘యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో’’తిఆదివచనతో (సం. ని. ౪.౩౧౫) ‘‘ఖయో నిబ్బాన’’న్తి చే. న, అరహత్తస్సాపి ఖయమత్తాపజ్జనతో. తమ్పి హి ‘‘యో ఖో, ఆవుసో, రాగక్ఖయో’’తిఆదినా (స. ని. ౪.౩౧౫) నయేన నిద్దిట్ఠం. కిఞ్చ భియ్యో నిబ్బానస్స ఇత్తరకాలాదిప్పత్తిదోసతో. ఏవఞ్హి సతి నిబ్బానం ఇత్తరకాలం, సఙ్ఖతలక్ఖణం, సమ్మావాయామనిరపేక్ఖాధిగమనీయభావఞ్చ ఆపజ్జతి. సఙ్ఖతలక్ఖణత్తాయేవ చ సఙ్ఖతపరియాపన్నం, సఙ్ఖతపరియాపన్నత్తా రాగాదీహి అగ్గీహి ఆదిత్తం, ఆదిత్తత్తా దుక్ఖఞ్చాతిపి ఆపజ్జతి. యస్మా ఖయా పట్ఠాయ న భియ్యో పవత్తి నామ హోతి, తస్స నిబ్బానభావతో న దోసోతి చే. న, తాదిసస్స ఖయస్స అభావతో. భావేపి చస్స వుత్తప్పకారదోసానతివత్తనతో, అరియమగ్గస్స చ నిబ్బానభావాపజ్జనతో. అరియమగ్గో హి దోసే ఖీణేతి, తస్మా ఖయోతి వుచ్చతి. తతో చ పట్ఠాయ న భియ్యో దోసానం పవత్తీతి.

అనుప్పత్తినిరోధసఙ్ఖాతస్స పన ఖయస్స పరియాయేన ఉపనిస్సయత్తా, యస్స ఉపనిస్సయో హోతి తదుపచారేన ‘‘ఖయో’’తి వుత్తం. సరూపేనేవ కస్మా న వుత్తన్తి చే. అతిసుఖుమత్తా. అతిసుఖుమతా చస్స భగవతో అప్పోసుక్కభావావహనతో, అరియేన చక్ఖునా పస్సితబ్బతో చ సిద్ధాతి.

౫౬౦. తయిదం మగ్గసమఙ్గినా పత్తబ్బతో అసాధారణం, పురిమకోటియా అభావతో అప్పభవం. మగ్గభావే భావతో న అప్పభవన్తి చే. న, మగ్గేన అనుప్పాదనీయతో. పత్తబ్బమేవ హేతం మగ్గేన, న ఉప్పాదేతబ్బం. తస్మా అప్పభవమేవ. అప్పభవత్తా అజరామరణం. పభవజరామరణానం అభావతో నిచ్చం.

నిబ్బానస్సేవ అణుఆదీనమ్పి నిచ్చభావాపత్తీతి చే. న, హేతునో అభావా. నిబ్బానస్స నిచ్చత్తా తే నిచ్చాతి చే. న, హేతులక్ఖణస్స అనుపపత్తితో. నిచ్చా ఉప్పాదాదీనం అభావతో నిబ్బానం వియాతి చే. న, అణుఆదీనం అసిద్ధత్తా.

౫౬౧. యథావుత్తయుత్తిసబ్భావతో పన ఇదమేవ నిచ్చం, రూపసభావాతిక్కమతో అరూపం. బుద్ధాదీనం నిట్ఠాయ విసేసాభావతో ఏకావ నిట్ఠా. యేన భావనాయ పత్తం, తస్స కిలేసవూపసమం, ఉపాదిసేసఞ్చ ఉపాదాయ పఞ్ఞాపనీయత్తా సహ ఉపాదిసేసేన పఞ్ఞాపియతీతి సఉపాదిసేసం. యో చస్స సముదయప్పహానేన ఉపహతాయతికమ్మఫలస్స చరిమచిత్తతో చ ఉద్ధం పవత్తిఖన్ధానం అనుప్పాదనతో, ఉప్పన్నానఞ్చ అన్తరధానతో ఉపాదిసేసాభావో, తం ఉపాదాయ పఞ్ఞాపనీయతో నత్థి ఏత్థ ఉపాదిసేసోతి అనుపాదిసేసం.

అసిథిలపరక్కమసిద్ధేన ఞాణవిసేసేన అధిగమనీయతో, సబ్బఞ్ఞువచనతో చ పరమత్థేన సభావతో నిబ్బానం నావిజ్జమానం. వుత్తఞ్హేతం ‘‘అత్థి, భిక్ఖవే, అజాతం అభూతం అకతం అసఙ్ఖత’’న్తి.

ఇదం దుక్ఖనిరోధనిద్దేసే వినిచ్ఛయకథాముఖం.

మగ్గనిద్దేసకథా

౫౬౨. దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదానిద్దేసే వుత్తా పన అట్ఠ ధమ్మా కామం ఖన్ధనిద్దేసేపి అత్థతో పకాసితాయేవ, ఇధ పన నేసం ఏకక్ఖణే పవత్తమానానం విసేసావబోధనత్థం వదామ. సఙ్ఖేపతో హి చతుసచ్చపటివేధాయ పటిపన్నస్స యోగినో నిబ్బానారమ్మణం అవిజ్జానుసయసముగ్ఘాతకం పఞ్ఞాచక్ఖు సమ్మాదిట్ఠి. సా సమ్మా దస్సనలక్ఖణా, ధాతుప్పకాసనరసా, అవిజ్జన్ధకారవిద్ధంసనపచ్చుపట్ఠానా. తథా సమ్పన్నదిట్ఠినో తంసమ్పయుత్తం మిచ్ఛాసఙ్కప్పనిఘాతకం చేతసో నిబ్బానపదాభినిరోపనం సమ్మాసఙ్కప్పో. సో సమ్మా చిత్తాభినిరోపనలక్ఖణో, అప్పనారసో, మిచ్ఛాసఙ్కప్పప్పహానపచ్చుపట్ఠానో.

తథా పస్సతో వితక్కయతో చ తంసమ్పయుత్తావ వచీదుచ్చరితసముగ్ఘాతికా మిచ్ఛావాచాయ విరతి సమ్మావాచా నామ. సా పరిగ్గహలక్ఖణా, విరమణరసా, మిచ్ఛావాచాప్పహానపచ్చుపట్ఠానా. తథా విరమతో తంసమ్పయుత్తావ మిచ్ఛాకమ్మన్తసముచ్ఛేదికా పాణాతిపాతాదివిరతి సమ్మాకమ్మన్తో నామ. సో సముట్ఠాపనలక్ఖణో, విరమణరసో, మిచ్ఛాకమ్మన్తప్పహానపచ్చుపట్ఠానో. యా పనస్స తేసం సమ్మావాచాకమ్మన్తానం విసుద్ధిభూతా తంసమ్పయుత్తావ కుహనాదిఉపచ్ఛేదికా మిచ్ఛాజీవవిరతి, సో సమ్మాఆజీవో నామ. సో వోదానలక్ఖణో, ఞాయాజీవపవత్తిరసో, మిచ్ఛాజీవప్పహానపచ్చుపట్ఠానో.

అథస్స యో తస్సా సమ్మావాచాకమ్మన్తాజీవసఙ్ఖాతాయ సీలభూమియం పతిట్ఠితస్స తదనురూపో తంసమ్పయుత్తోవ కోసజ్జసముచ్ఛేదకో వీరియారమ్భో, ఏస సమ్మావాయామో నామ. సో పగ్గహలక్ఖణో, అనుప్పన్నఅకుసలానుప్పాదనాదిరసో, మిచ్ఛావాయామప్పహానపచ్చుపట్ఠానో. తస్సేవం వాయమతో తంసమ్పయుత్తోవ మిచ్ఛాసతివినిద్ధుననో చేతసో అసమ్మోసో సమ్మాసతి నామ. సా ఉపట్ఠానలక్ఖణా, అసమ్ముస్సనరసా, మిచ్ఛాసతిప్పహానపచ్చుపట్ఠానా. ఏవం అనుత్తరాయ సతియా సంరక్ఖియమానచిత్తస్స తంసమ్పయుత్తావ మిచ్ఛాసమాధివిద్ధంసికా చిత్తేకగ్గతా సమ్మాసమాధి నామ. సో అవిక్ఖేపలక్ఖణో, సమాధానరసో, మిచ్ఛాసమాధిప్పహానపచ్చుపట్ఠానోతి. అయం దుక్ఖనిరోధగామినిపటిపదానిద్దేసే నయో. ఏవమేత్థ జాతిఆదీనం వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.

౫౬౩. ఞాణకిచ్చతోతి సచ్చఞాణస్స కిచ్చతోపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో. దువిధం హి సచ్చఞాణం – అనుబోధఞాణం పటివేధఞాణఞ్చ. తత్థ అనుబోధఞాణం లోకియం అనుస్సవాదివసేన నిరోధే మగ్గే చ పవత్తతి. పటివేధఞాణం లోకుత్తరం నిరోధమారమ్మణం కత్వా కిచ్చతో చత్తారి సచ్చాని పటివిజ్ఝతి. యథాహ – ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) సబ్బం వత్తబ్బం. తం పనస్స కిచ్చం ఞాణదస్సనవిసుద్ధియం ఆవిభవిస్సతి.