నమో తస్స భగవతో అరహతో సమ్మాసమ్బుద్ధస్స

విసుద్ధిమగ్గో

(పఠమో భాగో)

నిదానాదికథా

౧. సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;

ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జటన్తి. (సం. ని. ౧.౨౩);

ఇతి హిదం వుత్తం, కస్మా పనేతం వుత్తం, భగవన్తం కిర సావత్థియం విహరన్తం రత్తిభాగే అఞ్ఞతరో దేవపుత్తో ఉపసఙ్కమిత్వా అత్తనో సంసయసముగ్ఘాటత్థం –

అన్తోజటా బహిజటా, జటాయ జటితా పజా;

తం తం గోతమ పుచ్ఛామి, కో ఇమం విజటయే జటన్తి. (సం. ని. ౧.౨౩) –

ఇమం పఞ్హం పుచ్ఛి. తస్సాయం సఙ్ఖేపత్థో – జటాతి తణ్హాయ జాలినియా ఏతం అధివచనం. సా హి రూపాదీసు ఆరమ్మణేసు హేట్ఠుపరియవసేన పునప్పునం ఉప్పజ్జనతో సంసిబ్బనట్ఠేన వేళుగుమ్బాదీనం సాఖాజాలసఙ్ఖాతా జటా వియాతి జటా, సా పనేసా సకపరిక్ఖారపరపరిక్ఖారేసు సకఅత్తభావపరఅత్తభావేసు అజ్ఝత్తికాయతనబాహిరాయతనేసు చ ఉప్పజ్జనతో అన్తోజటా బహిజటాతి వుచ్చతి. తాయ ఏవం ఉప్పజ్జమానాయ జటాయ జటితా పజా. యథా నామ వేళుగుమ్బజటాదీహి వేళుఆదయో, ఏవం తాయ తణ్హాజటాయ సబ్బాపి అయం సత్తనికాయసఙ్ఖాతా పజా జటితా వినద్ధా, సంసిబ్బితాతి అత్థో. యస్మా చ ఏవం జటితా. తం తం గోతమ పుచ్ఛామీతి తస్మా తం పుచ్ఛామి. గోతమాతి భగవన్తం గోత్తేన ఆలపతి. కో ఇమం విజటయే జటన్తి ఇమం ఏవం తేధాతుకం జటేత్వా ఠితం జటం కో విజటేయ్య, విజటేతుం కో సమత్థోతి పుచ్ఛతి.

ఏవం పుట్ఠో పనస్స సబ్బధమ్మేసు అప్పటిహతఞాణచారో దేవదేవో సక్కానం అతిసక్కో బ్రహ్మానం అతిబ్రహ్మా చతువేసారజ్జవిసారదో దసబలధరో అనావరణఞాణో సమన్తచక్ఖు భగవా తమత్థం విస్సజ్జేన్తో –

సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;

ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జటన్తి. –

ఇమం గాథమాహ.

౨. ఇమిస్సా దాని గాథాయ, కథితాయ మహేసినా;

వణ్ణయన్తో యథాభూతం, అత్థం సీలాదిభేదనం.

సుదుల్లభం లభిత్వాన, పబ్బజ్జం జినసాసనే;

సీలాదిసఙ్గహం ఖేమం, ఉజుం మగ్గం విసుద్ధియా.

యథాభూతం అజానన్తా, సుద్ధికామాపి యే ఇధ;

విసుద్ధిం నాధిగచ్ఛన్తి, వాయమన్తాపి యోగినో.

తేసం పామోజ్జకరణం, సువిసుద్ధవినిచ్ఛయం;

మహావిహారవాసీనం, దేసనానయనిస్సితం.

విసుద్ధిమగ్గం భాసిస్సం, తం మే సక్కచ్చ భాసతో;

విసుద్ధికామా సబ్బేపి, నిసామయథ సాధవోతి.

౩. తత్థ విసుద్ధీతి సబ్బమలవిరహితం అచ్చన్తపరిసుద్ధం నిబ్బానం వేదితబ్బం. తస్సా విసుద్ధియా మగ్గోతి విసుద్ధిమగ్గో. మగ్గోతి అధిగమూపాయో వుచ్చతి. తం విసుద్ధిమగ్గం భాసిస్సామీతి అత్థో.

సో పనాయం విసుద్ధిమగ్గో కత్థచి విపస్సనామత్తవసేనేవ దేసితో. యథాహ –

‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చాతి, యదా పఞ్ఞాయ పస్సతి;

అథ నిబ్బిన్దతి దుక్ఖే, ఏస మగ్గో విసుద్ధియా’’తి. (ధ. ప. ౨౭౭);

కత్థచి ఝానపఞ్ఞావసేన. యథాహ –

‘‘యమ్హి ఝానఞ్చ పఞ్ఞా చ, స వే నిబ్బానసన్తికే’’తి. (ధ. ప. ౩౭౨);

కత్థచి కమ్మాదివసేన. యథాహ –

‘‘కమ్మం విజ్జా చ ధమ్మో చ, సీలం జీవితముత్తమం;

ఏతేన మచ్చా సుజ్ఝన్తి, న గోత్తేన ధనేన వా’’తి. (మ. ని. ౩.౩౮౭; సం. ని. ౧.౪౮);

కత్థచి సీలాదివసేన. యథాహ –

‘‘సబ్బదా సీలసమ్పన్నో, పఞ్ఞవా సుసమాహితో;

ఆరద్ధవీరియో పహితత్తో, ఓఘం తరతి దుత్తర’’న్తి. (సం. ని. ౧.౯౬);

కత్థచి సతిపట్ఠానాదివసేన. యథాహ –

‘‘ఏకాయనో అయం, భిక్ఖవే, మగ్గో సత్తానం విసుద్ధియా…పే… నిబ్బానస్స సచ్ఛికిరియాయ, యదిదం చత్తారో సతిపట్ఠానా’’తి (దీ. ని. ౨.౩౭౩).

సమ్మప్పధానాదీసుపి ఏసేవ నయో. ఇమస్మిం పన పఞ్హాబ్యాకరణే సీలాదివసేన దేసితో.

౪. తత్రాయం సఙ్ఖేపవణ్ణనా – సీలే పతిట్ఠాయాతి సీలే ఠత్వా, సీలం పరిపూరయమానోయేవ చేత్థ సీలే ఠితోతి వుచ్చతి. తస్మా సీలపరిపూరణేన సీలే పతిట్ఠహిత్వాతి అయమేత్థ అత్థో. నరోతి సత్తో. సపఞ్ఞోతి కమ్మజతిహేతుకపటిసన్ధిపఞ్ఞాయ పఞ్ఞవా. చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయన్తి సమాధిఞ్చేవ విపస్సనఞ్చ భావయమానో, చిత్తసీసేన హేత్థ సమాధి నిద్దిట్ఠో. పఞ్ఞానామేన చ విపస్సనాతి. ఆతాపీతి వీరియవా. వీరియఞ్హి కిలేసానం ఆతాపనపరితాపనట్ఠేన ఆతాపోతి వుచ్చతి. తదస్స అత్థీతి ఆతాపీ. నిపకోతి నేపక్కం వుచ్చతి పఞ్ఞా, తాయ సమన్నాగతోతి అత్థో. ఇమినా పదేన పారిహారికపఞ్ఞం దస్సేతి. ఇమస్మిఞ్హి పఞ్హాబ్యాకరణే తిక్ఖత్తుం పఞ్ఞా ఆగతా. తత్థ పఠమా జాతిపఞ్ఞా, దుతియా విపస్సనాపఞ్ఞా, తతియా సబ్బకిచ్చపరిణాయికా పారిహారికపఞ్ఞా. సంసారే భయం ఇక్ఖతీతి భిక్ఖు. సో ఇమం విజటయే జటన్తి సో ఇమినా చ సీలేన ఇమినా చ చిత్తసీసేన నిద్దిట్ఠసమాధినా ఇమాయ చ తివిధాయ పఞ్ఞాయ ఇమినా చ ఆతాపేనాతి ఛహి ధమ్మేహి సమన్నాగతో భిక్ఖు. సేయ్యథాపి నామ పురిసో పథవియం పతిట్ఠాయ సునిసితం సత్థం ఉక్ఖిపిత్వా మహన్తం వేళుగుమ్బం విజటేయ్య, ఏవమేవ సీలపథవియం పతిట్ఠాయ సమాధిసిలాయం సునిసితం విపస్సనాపఞ్ఞాసత్థం వీరియబలపగ్గహితేన పారిహారికపఞ్ఞాహత్థేన ఉక్ఖిపిత్వా సబ్బమ్పి తం అత్తనో సన్తానే పతితం తణ్హాజటం విజటేయ్య సఞ్ఛిన్దేయ్య సమ్పదాలేయ్య. మగ్గక్ఖణే పనేస తం జటం విజటేతి నామ. ఫలక్ఖణే విజటితజటో సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యో హోతి. తేనాహ భగవా –

‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;

ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జట’’న్తి. (సం. ని. ౧.౨౩);

౫. తత్రాయం యాయ పఞ్ఞాయ సపఞ్ఞోతి వుత్తో, తత్రాస్స కరణీయం నత్థి. పురిమకమ్మానుభావేనేవ హిస్స సా సిద్ధా. ఆతాపీ నిపకోతి ఏత్థ వుత్తవీరియవసేన పన తేన సాతచ్చకారినా పఞ్ఞావసేన చ సమ్పజానకారినా హుత్వా సీలే పతిట్ఠాయ చిత్తపఞ్ఞావసేన వుత్తా సమథవిపస్సనా భావేతబ్బాతి ఇమమత్ర భగవా సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేన విసుద్ధిమగ్గం దస్సేతి.

ఏత్తావతా హి తిస్సో సిక్ఖా, తివిధకల్యాణం సాసనం, తేవిజ్జతాదీనం ఉపనిస్సయో, అన్తద్వయవజ్జనమజ్ఝిమపటిపత్తిసేవనాని, అపాయాదిసమతిక్కమనుపాయో, తీహాకారేహి కిలేసప్పహానం, వీతిక్కమాదీనం పటిపక్ఖో, సంకిలేసత్తయవిసోధనం, సోతాపన్నాదిభావస్స చ కారణం పకాసితం హోతి.

కథం? ఏత్థ హి సీలేన అధిసీలసిక్ఖా పకాసితా హోతి, సమాధినా అధిచిత్తసిక్ఖా, పఞ్ఞాయ అధిపఞ్ఞాసిక్ఖా.

సీలేన చ సాసనస్స ఆదికల్యాణతా పకాసితా హోతి. ‘‘కో చాది కుసలానం ధమ్మానం, సీలఞ్చ సువిసుద్ధ’’న్తి (సం. ని. ౫.౩౬౯) హి వచనతో, ‘‘సబ్బపాపస్స అకరణ’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౦) ఆదివచనతో చ సీలం సాసనస్స ఆది, తఞ్చ కల్యాణం, అవిప్పటిసారాదిగుణావహత్తా. సమాధినా మజ్ఝేకల్యాణతా పకాసితా హోతి. ‘‘కుసలస్స ఉపసమ్పదా’’తి (దీ. ని. ౨.౯౦) ఆదివచనతో హి సమాధి సాసనస్స మజ్ఝే, సో చ కల్యాణో, ఇద్ధివిధాదిగుణావహత్తా. పఞ్ఞాయ సాసనస్స పరియోసానకల్యాణతా పకాసితా హోతి. ‘‘సచిత్తపరియోదాపనం, ఏతం బుద్ధాన సాసన’’న్తి (దీ. ని. ౨.౯౦) హి వచనతో, పఞ్ఞుత్తరతో చ పఞ్ఞా సాసనస్స పరియోసానం, సా చ కల్యాణం, ఇట్ఠానిట్ఠేసు తాదిభావావహనతో.

‘‘సేలో యథా ఏకఘనో, వాతేన న సమీరతి;

ఏవం నిన్దాపసంసాసు, న సమిఞ్జన్తి పణ్డితా’’తి. (ధ. ప. ౮౧); –

హి వుత్తం.

తథా సీలేన తేవిజ్జతాయ ఉపనిస్సయో పకాసితో హోతి. సీలసమ్పత్తిఞ్హి నిస్సాయ తిస్సో విజ్జా పాపుణాతి, న తతో పరం. సమాధినా ఛళభిఞ్ఞతాయ ఉపనిస్సయో పకాసితో హోతి. సమాధిసమ్పదఞ్హి నిస్సాయ ఛ అభిఞ్ఞా పాపుణాతి, న తతో పరం. పఞ్ఞాయ పటిసమ్భిదాపభేదస్స ఉపనిస్సయో పకాసితో హోతి. పఞ్ఞాసమ్పత్తిఞ్హి నిస్సాయ చతస్సో పటిసమ్భిదా పాపుణాతి, న అఞ్ఞేన కారణేన.

సీలేన చ కామసుఖల్లికానుయోగసఙ్ఖాతస్స అన్తస్స వజ్జనం పకాసితం హోతి, సమాధినా అత్తకిలమథానుయోగసఙ్ఖాతస్స. పఞ్ఞాయ మజ్ఝిమాయ పటిపత్తియా సేవనం పకాసితం హోతి.

తథా సీలేన అపాయసమతిక్కమనుపాయో పకాసితో హోతి, సమాధినా కామధాతుసమతిక్కమనుపాయో, పఞ్ఞాయ సబ్బభవసమతిక్కమనుపాయో.

సీలేన చ తదఙ్గప్పహానవసేన కిలేసప్పహానం పకాసితం హోతి, సమాధినా విక్ఖమ్భనప్పహానవసేన, పఞ్ఞాయ సముచ్ఛేదప్పహానవసేన.

తథా సీలేన కిలేసానం వీతిక్కమపటిపక్ఖో పకాసితో హోతి, సమాధినా పరియుట్ఠానపటిపక్ఖో, పఞ్ఞాయ అనుసయపటిపక్ఖో.

సీలేన చ దుచ్చరితసంకిలేసవిసోధనం పకాసితం హోతి, సమాధినా తణ్హాసంకిలేసవిసోధనం, పఞ్ఞాయ దిట్ఠిసంకిలేసవిసోధనం.

తథా సీలేన సోతాపన్నసకదాగామిభావస్స కారణం పకాసితం హోతి, సమాధినా అనాగామిభావస్స, పఞ్ఞాయ అరహత్తస్స. సోతాపన్నో హి ‘‘సీలేసు పరిపూరకారీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౭) వుత్తో, తథా సకదాగామీ. అనాగామీ పన ‘‘సమాధిస్మిం పరిపూరకారీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౭). అరహా పన ‘‘పఞ్ఞాయ పరిపూరకారీ’’తి (అ. ని. ౩.౮౭).

ఏవం ఏత్తావతా తిస్సో సిక్ఖా, తివిధకల్యాణం సాసనం, తేవిజ్జతాదీనం ఉపనిస్సయో, అన్తద్వయవజ్జనమజ్ఝిమపటిపత్తిసేవనాని, అపాయాదిసమతిక్కమనుపాయో, తీహాకారేహి కిలేసప్పహానం, వీతిక్కమాదీనం పటిపక్ఖో, సంకిలేసత్తయవిసోధనం, సోతాపన్నాదిభావస్స చ కారణన్తి ఇమే నవ, అఞ్ఞే చ ఏవరూపా గుణత్తికా పకాసితా హోన్తీతి.

౧. సీలనిద్దేసో

సీలసరూపాదికథా

౬. ఏవం అనేకగుణసఙ్గాహకేన సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేన దేసితోపి పనేస విసుద్ధిమగ్గో అతిసఙ్ఖేపదేసితోయేవ హోతి. తస్మా నాలం సబ్బేసం ఉపకారాయాతి విత్థారమస్స దస్సేతుం సీలం తావ ఆరబ్భ ఇదం పఞ్హాకమ్మం హోతి.

కిం సీలం, కేనట్ఠేన సీలం, కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని, కిమానిసంసం సీలం, కతివిధం చేతం సీలం, కో చస్స సంకిలేసో, కిం వోదానన్తి.

తత్రిదం విస్సజ్జనం. కిం సీలన్తి పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనాదయో ధమ్మా. వుత్తఞ్హేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కిం సీలన్తి చేతనా సీలం, చేతసికం సీలం, సంవరో సీలం, అవీతిక్కమో సీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౯). తత్థ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి వా విరమన్తస్స వత్తపటిపత్తిం వా పూరేన్తస్స చేతనా. చేతసికం సీలం నామ పాణాతిపాతాదీహి విరమన్తస్స విరతి. అపిచ చేతనా సీలం నామ పాణాతిపాతాదీని పజహన్తస్స సత్త కమ్మపథచేతనా. చేతసికం సీలం నామ ‘‘అభిజ్ఝం పహాయ విగతాభిజ్ఝేన చేతసా విహరతీ’’తి (దీ. ని. ౧.౨౧౭) ఆదినా నయేన వుత్తా అనభిజ్ఝాబ్యాపాదసమ్మాదిట్ఠిధమ్మా. సంవరో సీలన్తి ఏత్థ పఞ్చవిధేన సంవరో వేదితబ్బో పాతిమోక్ఖసంవరో, సతిసంవరో, ఞాణసంవరో, ఖన్తిసంవరో, వీరియసంవరోతి. తత్థ ఇమినా పాతిమోక్ఖసంవరేన ఉపేతో హోతి సముపేతోతి (విభ. ౫౧౧) అయం పాతిమోక్ఖసంవరో. రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీతి (దీ. ని. ౧.౨౧౩) అయం సతిసంవరో.

యాని సోతాని లోకస్మిం, (అజితాతి భగవా;)

సతి తేసం నివారణం;

సోతానం సంవరం బ్రూమి, పఞ్ఞాయేతే పిధియ్యరేతి. (సు. ని. ౧౦౪౧);

అయం ఞాణసంవరో. పచ్చయపటిసేవనమ్పి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. యో పనాయం ఖమో హోతి సీతస్స ఉణ్హస్సాతిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౪; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఆగతో, అయం ఖన్తిసంవరో నామ. యో చాయం ఉప్పన్నం కామవితక్కం నాధివాసేతీతిఆదినా (మ. ని. ౧.౨౬; అ. ని. ౬.౫౮) నయేన ఆగతో, అయం వీరియసంవరో నామ. ఆజీవపారిసుద్ధిపి ఏత్థేవ సమోధానం గచ్ఛతి. ఇతి అయం పఞ్చవిధోపి సంవరో, యా చ పాపభీరుకానం కులపుత్తానం సమ్పత్తవత్థుతో విరతి, సబ్బమ్పేతం సంవరసీలన్తి వేదితబ్బం. అవీతిక్కమో సీలన్తి సమాదిన్నసీలస్స కాయికవాచసికో అనతిక్కమో. ఇదం తావ కిం సీలన్తి పఞ్హస్స విస్సజ్జనం.

౭. అవసేసేసు కేనట్ఠేన సీలన్తి సీలనట్ఠేన సీలం. కిమిదం సీలనం నామ. సమాధానం వా, కాయకమ్మాదీనం సుసీల్యవసేన అవిప్పకిణ్ణతాతి అత్థో. ఉపధారణం వా, కుసలానం ధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన ఆధారభావోతి అత్థో. ఏతదేవ హేత్థ అత్థద్వయం సద్దలక్ఖణవిదూ అనుజానన్తి. అఞ్ఞే పన సిరట్ఠో సీలత్థో, సీతలట్ఠో సీలత్థోతి ఏవమాదినాపి నయేనేత్థ అత్థం వణ్ణయన్తి.

౮. ఇదాని కానస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానానీతి ఏత్థ –

సీలనం లక్ఖణం తస్స, భిన్నస్సాపి అనేకధా;

సనిదస్సనత్తం రూపస్స, యథా భిన్నస్సనేకధా.

యథా హి నీలపీతాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి రూపాయతనస్స సనిదస్సనత్తం లక్ఖణం, నీలాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సనిదస్సన భావానతిక్కమనతో. తథా సీలస్స చేతనాదిభేదేన అనేకధా భిన్నస్సాపి యదేతం కాయకమ్మాదీనం సమాధానవసేన కుసలానఞ్చ ధమ్మానం పతిట్ఠానవసేన వుత్తం సీలనం, తదేవ లక్ఖణం, చేతనాదిభేదేన భిన్నస్సాపి సమాధానపతిట్ఠానభావానతిక్కమనతో. ఏవం లక్ఖణస్స పనస్స –

దుస్సీల్యవిద్ధంసనతా, అనవజ్జగుణో తథా;

కిచ్చసమ్పత్తిఅత్థేన, రసో నామ పవుచ్చతి.

తస్మా ఇదం సీలం నామ కిచ్చట్ఠేన రసేన దుస్సీల్యవిద్ధంసనరసం, సమ్పత్తిఅత్థేన రసేన అనవజ్జరసన్తి వేదితబ్బం. లక్ఖణాదీసు హి కిచ్చమేవ సమ్పత్తి వా రసోతి వుచ్చతి.

సోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, తయిదం తస్స విఞ్ఞుహి;

ఓత్తప్పఞ్చ హిరీ చేవ, పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం.

తయిదం సీలం కాయసోచేయ్యం వచీసోచేయ్యం మనోసోచేయ్యన్తి (అ. ని. ౩.౧౨౧) ఏవం వుత్తసోచేయ్యపచ్చుపట్ఠానం, సోచేయ్యభావేన పచ్చుపట్ఠాతి గహణభావం గచ్ఛతి. హిరోత్తప్పఞ్చ పనస్స విఞ్ఞూహి పదట్ఠానన్తి వణ్ణితం, ఆసన్నకారణన్తి అత్థో. హిరోత్తప్పే హి సతి సీలం ఉప్పజ్జతి చేవ తిట్ఠతి చ. అసతి నేవ ఉప్పజ్జతి, న తిట్ఠతీతి. ఏవం సీలస్స లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానాని వేదితబ్బాని.

సీలానిసంసకథా

౯. కిమానిసంసం సీలన్తి అవిప్పటిసారాదిఅనేకగుణపటిలాభానిసంసం. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘అవిప్పటిసారత్థాని ఖో, ఆనన్ద, కుసలాని సీలాని అవిప్పటిసారానిసంసానీ’’తి (అ. ని. ౧౧.౧).

అపరమ్పి వుత్తం ‘‘పఞ్చిమే గహపతయో ఆనిసంసా సీలవతో సీలసమ్పదాయ. కతమే పఞ్చ? ఇధ గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో అప్పమాదాధికరణం మహన్తం భోగక్ఖన్ధం అధిగచ్ఛతి, అయం పఠమో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవతో సీలసమ్పన్నస్స కల్యాణో కిత్తిసద్దో అబ్భుగ్గచ్ఛతి, అయం దుతియో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో యఞ్ఞదేవ పరిసం ఉపసఙ్కమతి యది ఖత్తియపరిసం యది బ్రాహ్మణపరిసం యది గహపతిపరిసం యది సమణపరిసం, విసారదో ఉపసఙ్కమతి అమఙ్కుభూతో, అయం తతియో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో అసమ్మూళ్హో కాలం కరోతి, అయం చతుత్థో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయ. పున చపరం గహపతయో సీలవా సీలసమ్పన్నో కాయస్స భేదా పరం మరణా సుగతిం సగ్గం లోకం ఉపపజ్జతి, అయం పఞ్చమో ఆనిసంసో సీలవతో సీలసమ్పదాయా’’తి (దీ. ని. ౨.౧౫౦; అ. ని. ౫.౨౧౩; మహావ. ౨౮౫).

అపరేపి ‘‘ఆకఙ్ఖేయ్య చే, భిక్ఖవే, భిక్ఖు సబ్రహ్మచారీనం పియో చ అస్సం మనాపో చ గరు చ భావనీయో చాతి, సీలేస్వేవస్స పరిపూరకారీ’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౬౫) నయేన పియమనాపతాదయో ఆసవక్ఖయపరియోసానా అనేకా సీలానిసంసా వుత్తా. ఏవం అవిప్పటిసారాదిఅనేకగుణానిసంసం సీలం. అపిచ –

సాసనే కులపుత్తానం, పతిట్ఠా నత్థి యం వినా;

ఆనిసంసపరిచ్ఛేదం, తస్స సీలస్స కో వదే.

న గఙ్గా యమునా చాపి, సరభూ వా సరస్వతీ;

నిన్నగా వాచిరవతీ, మహీ వాపి మహానదీ.

సక్కుణన్తి విసోధేతుం, తం మలం ఇధ పాణినం;

విసోధయతి సత్తానం, యం వే సీలజలం మలం.

న తం సజలదా వాతా, న చాపి హరిచన్దనం;

నేవ హారా న మణయో, న చన్దకిరణఙ్కురా.

సమయన్తీధ సత్తానం, పరిళాహం సురక్ఖితం;

యం సమేతి ఇదం అరియం, సీలం అచ్చన్తసీతలం.

సీలగన్ధసమో గన్ధో, కుతో నామ భవిస్సతి;

యో సమం అనువాతే చ, పటివాతే చ వాయతి.

సగ్గారోహణసోపానం, అఞ్ఞం సీలసమం కుతో;

ద్వారం వా పన నిబ్బాన, నగరస్స పవేసనే.

సోభన్తేవం న రాజానో, ముత్తామణివిభూసితా;

యథా సోభన్తి యతినో, సీలభూసనభూసితా.

అత్తానువాదాదిభయం, విద్ధంసయతి సబ్బసో;

జనేతి కిత్తిహాసఞ్చ, సీలం సీలవతం సదా.

గుణానం మూలభూతస్స, దోసానం బలఘాతినో;

ఇతి సీలస్స విఞ్ఞేయ్యం, ఆనిసంసకథాముఖన్తి.

సీలప్పభేదకథా

౧౦. ఇదాని యం వుత్తం కతివిధం చేతం సీలన్తి, తత్రిదం విస్సజ్జనం. సబ్బమేవ తావ ఇదం సీలం అత్తనో సీలనలక్ఖణేన ఏకవిధం.

చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధం. తథా ఆభిసమాచారికఆదిబ్రహ్మచరియకవసేన, విరతిఅవిరతివసేన, నిస్సితానిస్సితవసేన, కాలపరియన్తఆపాణకోటికవసేన, సపరియన్తాపరియన్తవసేన, లోకియలోకుత్తరవసేన చ.

తివిధం హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన. తథా అత్తాధిపతేయ్యలోకాధిపతేయ్యధమ్మాధిపతేయ్యవసేన, పరామట్ఠాపరామట్ఠపటిప్పస్సద్ధివసేన, విసుద్ధావిసుద్ధవేమతికవసేన, సేక్ఖాసేక్ఖనేవసేక్ఖనాసేక్ఖవసేన చ.

చతుబ్బిధం హానభాగియఠితిభాగియవిసేసభాగియనిబ్బేధభాగియవసేన. తథా భిక్ఖుభిక్ఖునీఅనుపసమ్పన్నగహట్ఠసీలవసేన, పకతిఆచారధమ్మతాపుబ్బహేతుకసీలవసేన, పాతిమోక్ఖసంవరఇన్ద్రియసంవరఆజీవపారిసుద్ధిపచ్చయసన్నిస్సితసీలవసేన చ.

పఞ్చవిధం పరియన్తపారిసుద్ధిసీలాదివసేన. వుత్తమ్పి చేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘పఞ్చ సీలాని – పరియన్తపారిసుద్ధిసీలం, అపరియన్తపారిసుద్ధిసీలం, పరిపుణ్ణపారిసుద్ధిసీలం, అపరామట్ఠపారిసుద్ధిసీలం, పటిప్పస్సద్ధిపారిసుద్ధిసీల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౭). తథా పహానవేరమణీచేతనాసంవరావీతిక్కమవసేన.

౧౧. తత్థ ఏకవిధకోట్ఠాసే అత్థో వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. దువిధకోట్ఠాసే యం భగవతా ‘‘ఇదం కత్తబ్బ’’న్తి పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదపూరణం, తం చారిత్తం. యం ‘‘ఇదం న కత్తబ్బ’’న్తి పటిక్ఖిత్తస్స అకరణం, తం వారిత్తం. తత్రాయం వచనత్థో. చరన్తి తస్మిం సీలేసు పరిపూరకారితాయ పవత్తన్తీతి చారిత్తం. వారితం తాయన్తి రక్ఖన్తి తేనాతి వారిత్తం. తత్థ సద్ధావీరియసాధనం చారిత్తం, సద్ధాసాధనం వారిత్తం. ఏవం చారిత్తవారిత్తవసేన దువిధం.

దుతియదుకే అభిసమాచారోతి ఉత్తమసమాచారో. అభిసమాచారో ఏవ ఆభిసమాచారికం. అభిసమాచారం వా ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తం ఆభిసమాచారికం, ఆజీవట్ఠమకతో అవసేససీలస్సేతం అధివచనం. మగ్గబ్రహ్మచరియస్స ఆదిభావభూతన్తి ఆదిబ్రహ్మచరియకం, ఆజీవట్ఠమకసీలస్సేతం అధివచనం. తఞ్హి మగ్గస్స ఆదిభావభూతం, పుబ్బభాగేయేవ పరిసోధేతబ్బతో. తేనాహ – ‘‘పుబ్బేవ ఖో పనస్స కాయకమ్మం వచీకమ్మం ఆజీవో సుపరిసుద్ధో హోతీ’’తి (మ. ని. ౩.౪౩౧). యాని వా సిక్ఖాపదాని ఖుద్దానుఖుద్దకానీతి వుత్తాని, ఇదం ఆభిసమాచారికసీలం. సేసం ఆదిబ్రహ్మచరియకం. ఉభతోవిభఙ్గపరియాపన్నం వా ఆదిబ్రహ్మచరియకం. ఖన్ధకవత్తపరియాపన్నం ఆభిసమాచారికం. తస్స సమ్పత్తియా ఆదిబ్రహ్మచరియకం సమ్పజ్జతి. తేనేవాహ – ‘‘సో వత, భిక్ఖవే, భిక్ఖు ఆభిసమాచారికం ధమ్మం అపరిపూరేత్వా ఆదిబ్రహ్మచరియకం ధమ్మం పరిపూరేస్సతీతి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తి (అ. ని. ౫.౨౧). ఏవం ఆభిసమాచారికఆదిబ్రహ్మచరియకవసేన దువిధం.

తతియదుకే పాణాతిపాతాదీహి వేరమణిమత్తం విరతిసీలం. సేసం చేతనాది అవిరతిసీలన్తి ఏవం విరతిఅవిరతివసేన దువిధం.

చతుత్థదుకే నిస్సయోతి ద్వే నిస్సయా తణ్హానిస్సయో చ దిట్ఠినిస్సయో చ. తత్థ యం ‘‘ఇమినాహం సీలేన దేవో వా భవిస్సామి దేవఞ్ఞతరో వా’’తి (దీ. ని. ౩.౩౨౦; మ. ని. ౧.౧౮౬; అ. ని. ౫.౨౦౬; ౭.౫౦) ఏవం భవసమ్పత్తిం ఆకఙ్ఖమానేన పవత్తితం, ఇదం తణ్హానిస్సితం. యం ‘‘సీలేన సుద్ధీ’’తి ఏవం సుద్ధిదిట్ఠియా పవత్తితం, ఇదం దిట్ఠినిస్సితం. యం పన లోకుత్తరం లోకియఞ్చ తస్సేవ సమ్భారభూతం, ఇదం అనిస్సితన్తి ఏవం నిస్సితానిస్సితవసేన దువిధం.

పఞ్చమదుకే కాలపరిచ్ఛేదం కత్వా సమాదిన్నం సీలం కాలపరియన్తం. యావజీవం సమాదియిత్వా తథేవ పవత్తితం ఆపాణకోటికన్తి ఏవం కాలపరియన్తఆపాణకోటికవసేన దువిధం.

ఛట్ఠదుకే లాభయసఞాతిఅఙ్గజీవితవసేన దిట్ఠపరియన్తం సపరియన్తం నామ. విపరీతం అపరియన్తం. వుత్తమ్పి చేతం పటిసమ్భిదాయం ‘‘కతమం తం సీలం సపరియన్తం? అత్థి సీలం లాభపరియన్తం, అత్థి సీలం యసపరియన్తం, అత్థి సీలం ఞాతిపరియన్తం, అత్థి సీలం అఙ్గపరియన్తం, అత్థి సీలం జీవితపరియన్తం. కతమం తం సీలం లాభపరియన్తం? ఇధేకచ్చో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా యథాసమాదిన్నం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమతి, ఇదం తం సీలం లాభపరియన్త’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౮). ఏతేనేవ ఉపాయేన ఇతరానిపి విత్థారేతబ్బాని. అపరియన్తవిస్సజ్జనేపి వుత్తం ‘‘కతమం తం సీలం న లాభపరియన్తం? ఇధేకచ్చో లాభహేతు లాభపచ్చయా లాభకారణా యథాసమాదిన్నం సిక్ఖాపదం వీతిక్కమాయ చిత్తమ్పి న ఉప్పాదేతి, కిం సో వీతిక్కమిస్సతి, ఇదం తం సీలం న లాభపరియన్త’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩౮). ఏతేనేవుపాయేన ఇతరానిపి విత్థారేతబ్బాని. ఏవం సపరియన్తాపరియన్తవసేన దువిధం.

సత్తమదుకే సబ్బమ్పి సాసవం సీలం లోకియం. అనాసవం లోకుత్తరం. తత్థ లోకియం భవవిసేసావహం హోతి భవనిస్సరణస్స చ సమ్భారో. యథాహ – ‘‘వినయో సంవరత్థాయ, సంవరో అవిప్పటిసారత్థాయ, అవిప్పటిసారో పామోజ్జత్థాయ, పామోజ్జం పీతత్థాయ, పీతి పస్సద్ధత్థాయ, పస్సద్ధి సుఖత్థాయ, సుఖం సమాధత్థాయ, సమాధి యథాభూతఞాణదస్సనత్థాయ, యథాభూతఞాణదస్సనం నిబ్బిదత్థాయ, నిబ్బిదా విరాగత్థాయ, విరాగో విముత్తత్థాయ, విముత్తి విముత్తిఞాణదస్సనత్థాయ, విముత్తిఞాణదస్సనం అనుపాదాపరినిబ్బానత్థాయ, ఏతదత్థా కథా, ఏతదత్థా మన్తనా, ఏతదత్థా ఉపనిసా, ఏతదత్థం సోతావధానం, యదిదం అనుపాదాచిత్తస్స విమోక్ఖో’’తి (పరి. ౩౬౬). లోకుత్తరం భవనిస్సరణావహం హోతి పచ్చవేక్ఖణఞాణస్స చ భూమీతి ఏవం లోకియలోకుత్తరవసేన దువిధం.

౧౨. తికేసు పఠమత్తికే హీనేన ఛన్దేన చిత్తేన వీరియేన వీమంసాయ వా పవత్తితం హీనం. మజ్ఝిమేహి ఛన్దాదీహి పవత్తితం మజ్ఝిమం. పణీతేహి పణీతం. యసకామతాయ వా సమాదిన్నం హీనం. పుఞ్ఞఫలకామతాయ మజ్ఝిమం. కత్తబ్బమేవిదన్తి అరియభావం నిస్సాయ సమాదిన్నం పణీతం. ‘‘అహమస్మి సీలసమ్పన్నో, ఇమే పనఞ్ఞే భిక్ఖూ దుస్సీలా పాపధమ్మా’’తి ఏవం అత్తుక్కంసనపరవమ్భనాదీహి ఉపక్కిలిట్ఠం వా హీనం. అనుపక్కిలిట్ఠం లోకియం సీలం మజ్ఝిమం. లోకుత్తరం పణీతం. తణ్హావసేన వా భవభోగత్థాయ పవత్తితం హీనం. అత్తనో విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితం మజ్ఝిమం. సబ్బసత్తానం విమోక్ఖత్థాయ పవత్తితం పారమితాసీలం పణీతన్తి ఏవం హీనమజ్ఝిమపణీతవసేన తివిధం.

దుతియత్తికే అత్తనో అననురూపం పజహితుకామేన అత్తగరునా అత్తనిగారవేన పవత్తితం అత్తాధిపతేయ్యం. లోకాపవాదం పరిహరితుకామేన లోకగరునా లోకే గారవేన పవత్తితం లోకాధిపతేయ్యం. ధమ్మమహత్తం పూజేతుకామేన ధమ్మగరునా ధమ్మగారవేన పవత్తితం ధమ్మాధిపతేయ్యన్తి ఏవం అత్తాధిపతేయ్యాదివసేన తివిధం.

తతియత్తికే యం దుకేసు నిస్సితన్తి వుత్తం, తం తణ్హాదిట్ఠీహి పరామట్ఠత్తా పరామట్ఠం. పుథుజ్జనకల్యాణకస్స మగ్గసమ్భారభూతం సేక్ఖానఞ్చ మగ్గసమ్పయుత్తం అపరామట్ఠం. సేక్ఖాసేక్ఖానం ఫలసమ్పయుత్తం పటిప్పస్సద్ధన్తి ఏవం పరామట్ఠాదివసేన తివిధం.

చతుత్థత్తికే యం ఆపత్తిం అనాపజ్జన్తేన పూరితం, ఆపజ్జిత్వా వా పున కతపటికమ్మం, తం విసుద్ధం. ఆపత్తిం ఆపన్నస్స అకతపటికమ్మం అవిసుద్ధం. వత్థుమ్హి వా ఆపత్తియా వా అజ్ఝాచారే వా వేమతికస్స సీలం వేమతికసీలం నామ. తత్థ యోగినా అవిసుద్ధసీలం విసోధేతబ్బం, వేమతికే వత్థుజ్ఝాచారం అకత్వా విమతి పటివినేతబ్బా ‘‘ఇచ్చస్స ఫాసు భవిస్సతీ’’తి ఏవం విసుద్ధాదివసేన తివిధం.

పఞ్చమత్తికే చతూహి అరియమగ్గేహి తీహి చ సామఞ్ఞఫలేహి సమ్పయుత్తం సీలం సేక్ఖం. అరహత్తఫలసమ్పయుత్తం అసేక్ఖం. సేసం నేవసేక్ఖనాసేక్ఖన్తి ఏవం సేక్ఖాదివసేన తివిధం.

పటిసమ్భిదాయం పన యస్మా లోకే తేసం తేసం సత్తానం పకతిపి సీలన్తి వుచ్చతి, యం సన్ధాయ ‘‘అయం సుఖసీలో, అయం దుక్ఖసీలో, అయం కలహసీలో, అయం మణ్డనసీలో’’తి భణన్తి, తస్మా తేన పరియాయేన ‘‘తీణి సీలాని, కుసలసీలం అకుసలసీలం అబ్యాకతసీలన్తి (పటి. మ. ౧.౩౯). ఏవం కుసలాదివసేనపి తివిధన్తి వుత్తం. తత్థ అకుసలం ఇమస్మిం అత్థే అధిప్పేతస్స సీలస్స లక్ఖణాదీసు ఏకేనపి న సమేతీతి ఇధ న ఉపనీతం, తస్మా వుత్తనయేనేవస్స తివిధతా వేదితబ్బా.

౧౩. చతుక్కేసు పఠమచతుక్కే –

యోధ సేవతి దుస్సీలే, సీలవన్తే న సేవతి;

వత్థువీతిక్కమే దోసం, న పస్సతి అవిద్దసు.

మిచ్ఛాసఙ్కప్పబహులో, ఇన్ద్రియాని న రక్ఖతి;

ఏవరూపస్స వే సీలం, జాయతే హానభాగియం.

యో పనత్తమనో హోతి, సీలసమ్పత్తియా ఇధ;

కమ్మట్ఠానానుయోగమ్హి, న ఉప్పాదేతి మానసం.

తుట్ఠస్స సీలమత్తేన, అఘటన్తస్స ఉత్తరి;

తస్స తం ఠితిభాగియం, సీలం భవతి భిక్ఖునో.

సమ్పన్నసీలో ఘటతి, సమాధత్థాయ యో పన;

విసేసభాగియం సీలం, హోతి ఏతస్స భిక్ఖునో.

అతుట్ఠో సీలమత్తేన, నిబ్బిదం యోనుయుఞ్జతి;

హోతి నిబ్బేధభాగియం, సీలమేతస్స భిక్ఖునోతి.

ఏవం హానభాగియాదివసేన చతుబ్బిధం.

దుతియచతుక్కే భిక్ఖూ ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని, యాని చ నేసం భిక్ఖునీనం పఞ్ఞత్తితో రక్ఖితబ్బాని, ఇదం భిక్ఖుసీలం. భిక్ఖునియో ఆరబ్భ పఞ్ఞత్తసిక్ఖాపదాని, యాని చ తాసం భిక్ఖూనం పఞ్ఞత్తితో రక్ఖితబ్బాని, ఇదం భిక్ఖునిసీలం. సామణేరసామణేరీనం దససీలాని అనుపసమ్పన్నసీలం. ఉపాసకఉపాసికానం నిచ్చసీలవసేన పఞ్చసిక్ఖాపదాని, సతి వా ఉస్సాహే దస, ఉపోసథఙ్గవసేన అట్ఠాతి ఇదం గహట్ఠసీలన్తి ఏవం భిక్ఖుసీలాదివసేన చతుబ్బిధం.

తతియచతుక్కే ఉత్తరకురుకానం మనుస్సానం అవీతిక్కమో పకతిసీలం. కులదేసపాసణ్డానం అత్తనో అత్తనో మరియాదాచారిత్తం ఆచారసీలం. ‘‘ధమ్మతా ఏసా, ఆనన్ద, యదా బోధిసత్తో మాతుకుచ్ఛిం ఓక్కన్తో హోతి న బోధిసత్తమాతు పురిసేసు మానసం ఉప్పజ్జి కామగుణూపసంహిత’’న్తి ఏవం వుత్తం బోధిసత్తమాతుసీలం ధమ్మతాసీలం. మహాకస్సపాదీనం పన సుద్ధసత్తానం, బోధిసత్తస్స చ తాసు తాసు జాతీసు సీలం పుబ్బహేతుకసీలన్తి ఏవం పకతిసీలాదివసేన చతుబ్బిధం.

చతుత్థచతుక్కే యం భగవతా ‘‘ఇధ భిక్ఖు పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో విహరతి ఆచారగోచరసమ్పన్నో అణుమత్తేసు వజ్జేసు భయదస్సావీ సమాదాయ సిక్ఖతి సిక్ఖాపదేసూ’’తి (విభ. ౫౦౮; దీ. ని. ౧.౧౯౩) వం వుత్తం సీలం, ఇదం పాతిమోక్ఖసంవరసీలం నామ. యం పన ‘‘సో చక్ఖునా రూపం దిస్వా న నిమిత్తగ్గాహీ హోతి నానుబ్యఞ్జనగ్గాహీ, యత్వాధికరణమేనం చక్ఖున్ద్రియం అసంవుతం విహరన్తం అభిజ్ఝాదోమనస్సా పాపకా అకుసలా ధమ్మా అన్వాస్సవేయ్యుం, తస్స సంవరాయ పటిపజ్జతి, రక్ఖతి చక్ఖున్ద్రియం, చక్ఖున్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతి. సోతేన సద్దం సుత్వా…పే… ఘానేన గన్ధం ఘాయిత్వా…పే… జివ్హాయ రసం సాయిత్వా…పే… కాయేన ఫోట్ఠబ్బం ఫుసిత్వా…పే… మనసా ధమ్మం విఞ్ఞాయ న నిమిత్తగ్గాహీ…పే… మనిన్ద్రియే సంవరం ఆపజ్జతీ’’తి (మ. ని. ౧.౨౨, ౪౧౧; దీ. ని. ౧.౨౧౩; అ. ని. ౪.౧౯౮) వుత్తం, ఇదం ఇన్ద్రియసంవరసీలం. యా పన ఆజీవహేతుపఞ్ఞత్తానం ఛన్నం సిక్ఖాపదానం వీతిక్కమస్స, ‘‘కుహనా లపనా నేమిత్తికతా నిప్పేసికతా లాభేన లాభం నిజిగీసనతా’’తి ఏవమాదీనఞ్చ పాపధమ్మానం వసేన పవత్తా మిచ్ఛాజీవా విరతి, ఇదం ఆజీవపారిసుద్ధిసీలం. ‘‘పటిసఙ్ఖా యోనిసో చీవరం పటిసేవతి, యావదేవ సీతస్స పటిఘాతాయా’’తి (మ. ని. ౧.౨౩; అ. ని. ౬.౫౮) ఆదినా నయేన వుత్తో పటిసఙ్ఖానపరిసుద్ధో చతుపచ్చయపరిభోగో పచ్చయసన్నిస్సితసీలం నామ.

పాతిమోక్ఖసంవరసీలం

౧౪. తత్రాయం ఆదితో పట్ఠాయ అనుపుబ్బపదవణ్ణనాయ సద్ధిం వినిచ్ఛయకథా. ఇధాతి ఇమస్మిం సాసనే. భిక్ఖూతి సంసారే భయం ఇక్ఖణతాయ వా భిన్నపటధరాదితాయ వా ఏవం లద్ధవోహారో సద్ధాపబ్బజితో కులపుత్తో. పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతోతి ఏత్థ పాతిమోక్ఖన్తి సిక్ఖాపదసీలం. తఞ్హి యో నం పాతి రక్ఖతి, తం మోక్ఖేతి మోచయతి ఆపాయికాదీహి దుక్ఖేహి, తస్మా పాతిమోక్ఖన్తి వుచ్చతి. సంవరణం సంవరో, కాయికవాచసికస్స అవీతిక్కమస్సేతం నామం. పాతిమోక్ఖమేవ సంవరో పాతిమోక్ఖసంవరో. తేన పాతిమోక్ఖసంవరేన సంవుతో పాతిమోక్ఖసంవరసంవుతో, ఉపగతో సమన్నాగతోతి అత్థో. విహరతీతి ఇరియతి. ఆచారగోచరసమ్పన్నోతిఆదీనమత్థో పాళియం ఆగతనయేనేవ వేదితబ్బో. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి అత్థి ఆచారో, అత్థి అనాచారో;

తత్థ కతమో అనాచారో? కాయికో వీతిక్కమో వాచసికో వీతిక్కమో కాయికవాచసికో వీతిక్కమో, అయం వుచ్చతి అనాచారో. సబ్బమ్పి దుస్సీల్యం అనాచారో. ఇధేకచ్చో వేళుదానేన వా పత్తదానేన వా పుప్ఫఫలసినానదన్తకట్ఠదానేన వా చాటుకమ్యతాయ వా ముగ్గసూప్యతాయ వా పారిభట్యతాయ వా జఙ్ఘపేసనికేన వా అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి, అయం వుచ్చతి అనాచారో.

తత్థ కతమో ఆచారో? కాయికో అవీతిక్కమో వాచసికో అవీతిక్కమో కాయికవాచసికో అవీతిక్కమో, అయం వుచ్చతి ఆచారో. సబ్బోపి సీలసంవరో ఆచారో. ఇధేకచ్చో న వేళుదానేన వా న పత్తన పుప్ఫన ఫలన సినానన దన్తకట్ఠదానేన వా న చాటుకమ్యతాయ వా న ముగ్గసూప్యతాయ వా న పారిభట్యతాయ వా న జఙ్ఘపేసనికేన వా న అఞ్ఞతరఞ్ఞతరేన వా బుద్ధపటికుట్ఠేన మిచ్ఛాఆజీవేన జీవికం కప్పేతి, అయం వుచ్చతి ఆచారో.

గోచరోతి అత్థి గోచరో అత్థి అగోచరో.

తత్థ కతమో అగోచరో? ఇధేకచ్చో వేసియాగోచరో వా హోతి విధవా, థుల్లకుమారికా, పణ్డక, భిక్ఖునీ, పానాగారగోచరో వా హోతి, సంసట్ఠో విహరతి రాజూహి రాజమహామత్తేహి తిత్థియేహి తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన, యాని వా పన తాని కులాని అస్సద్ధాని అప్పసన్నాని అనోపానభూతాని అక్కోసకపరిభాసకాని అనత్థకామాని అహితకామాని అఫాసుకకామాని అయోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం భిక్ఖునీనం ఉపాసకానం ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి, అయం వుచ్చతి అగోచరో.

తత్థ కతమో గోచరో? ఇధేకచ్చో న వేసియాగోచరో వా హోతి…పే… న పానాగారగోచరో వా హోతి, అసంసట్ఠో విహరతి రాజూహి…పే… తిత్థియసావకేహి అననులోమికేన సంసగ్గేన, యాని వా పన తాని కులాని సద్ధాని పసన్నాని ఓపానభూతాని కాసావపజ్జోతాని ఇసివాతపటివాతాని అత్థకామాని…పే… యోగక్ఖేమకామాని భిక్ఖూనం…పే… ఉపాసికానం, తథారూపాని కులాని సేవతి భజతి పయిరుపాసతి, అయం వుచ్చతి గోచరో. ఇతి ఇమినా చ ఆచారేన ఇమినా చ గోచరేన ఉపేతో హోతి సముపేతో ఉపగతో సముపగతో ఉపపన్నో సమ్పన్నో సమన్నాగతో, తేన వుచ్చతి ‘‘ఆచారగోచరసమ్పన్నో’’తి (విభ. ౫౧౧).

అపి చేత్థ ఇమినాపి నయేన ఆచారగోచరా వేదితబ్బా. దువిధో హి అనాచారో కాయికో వాచసికో చ. తత్థ కతమో కాయికో అనాచారో? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతోపి అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి తిట్ఠతి, ఘట్టయన్తోపి నిసీదతి, పురతోపి తిట్ఠతి, పురతోపి నిసీదతి, ఉచ్చేపి ఆసనే నిసీదతి, ససీసమ్పి పారుపిత్వా నిసీదతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి, థేరానం భిక్ఖూనం అనుపాహనానం చఙ్కమన్తానం సఉపాహనో చఙ్కమతి, నీచే చఙ్కమే చఙ్కమన్తానం ఉచ్చే చఙ్కమే చఙ్కమతి, ఛమాయ చఙ్కమన్తానం చఙ్కమే చఙ్కమతి, థేరే భిక్ఖూ అనుపఖజ్జాపి తిట్ఠతి, అనుపఖజ్జాపి నిసీదతి, నవేపి భిక్ఖూ ఆసనేన పటిబాహతి, జన్తాఘరేపి థేరే భిక్ఖూ అనాపుచ్ఛా కట్ఠం పక్ఖిపతి, ద్వారం పిదహతి, ఉదకతిత్థేపి థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి ఓతరతి, పురతోపి ఓతరతి, ఘట్టయన్తోపి న్హాయతి, పురతోపి న్హాయతి, ఘట్టయన్తోపి ఉత్తరతి, పురతోపి ఉత్తరతి, అన్తరఘరం పవిసన్తోపి థేరే భిక్ఖూ ఘట్టయన్తోపి గచ్ఛతి, పురతోపి గచ్ఛతి, వోక్కమ్మ చ థేరానం భిక్ఖూనం పురతో పురతో గచ్ఛతి, యానిపి తాని హోన్తి కులానం ఓవరకాని గూళ్హాని చ పటిచ్ఛన్నాని చ యత్థ కులిత్థియో కులకుమారియో నిసీదన్తి, తత్థపి సహసా పవిసతి, కుమారకస్సపి సీసం పరామసతి, అయం వుచ్చతి కాయికో అనాచారో.

తత్థ కతమో వాచసికో అనాచారో? ఇధేకచ్చో సఙ్ఘగతోపి అచిత్తీకారకతో థేరే భిక్ఖూ అనాపుచ్ఛా ధమ్మం భణతి. పఞ్హం విస్సజ్జేతి, పాతిమోక్ఖం ఉద్దిసతి, ఠితకోపి భణతి, బాహావిక్ఖేపకోపి భణతి, అన్తరఘరం పవిట్ఠోపి ఇత్థిం వా కుమారిం వా ఏవమాహ – ‘‘ఇత్థన్నామే ఇత్థంగోత్తే కిం అత్థి, యాగు అత్థి, భత్తం అత్థి, ఖాదనీయం అత్థి, కిం పివిస్సామ, కిం ఖాదిస్సామ, కిం భుఞ్జిస్సామ. కిం వా మే దస్సథా’’తి విప్పలపతి, అయం వుచ్చతి వాచసికో అనాచారో (మహాని. ౮౭). పటిపక్ఖవసేన పనస్స ఆచారో వేదితబ్బో.

అపిచ భిక్ఖు సగారవో సప్పతిస్సో హిరోత్తప్పసమ్పన్నో సునివత్థో సుపారుతో పాసాదికేన అభిక్కన్తేన పటిక్కన్తేన ఆలోకితేన విలోకితేన సమిఞ్జితేన పసారితేన ఓక్ఖిత్తచక్ఖు ఇరియాపథసమ్పన్నో ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారో భోజనే మత్తఞ్ఞూ జాగరియమనుయుత్తో సతిసమ్పజఞ్ఞేన సమన్నాగతో అప్పిచ్ఛో సన్తుట్ఠో ఆరద్ధవీరియో ఆభిసమాచారికేసు సక్కచ్చకారీ గరుచిత్తీకారబహులో విహరతి, అయం వుచ్చతి ఆచారో. ఏవం తావ ఆచారో వేదితబ్బో.

గోచరో పన తివిధో ఉపనిస్సయగోచరో ఆరక్ఖగోచరో ఉపనిబన్ధగోచరోతి. తత్థ కతమో ఉపనిస్సయగోచరో? దసకథావత్థుగుణసమన్నాగతో కల్యాణమిత్తో, యం నిస్సాయ అస్సుతం సుణాతి, సుతం పరియోదపేతి, కఙ్ఖం వితరతి, దిట్ఠిం ఉజుం కరోతి, చిత్తం పసాదేతి. యస్స వా పన అనుసిక్ఖమానో సద్ధాయ వడ్ఢతి, సీలేన, సుతేన, చాగేన, పఞ్ఞాయ వడ్ఢతి, అయం వుచ్చతి ఉపనిస్సయగోచరో.

కతమో ఆరక్ఖగోచరో? ఇధ భిక్ఖు అన్తరఘరం పవిట్ఠో వీథిం పటిపన్నో ఓక్ఖిత్తచక్ఖు యుగమత్తదస్సావీ సుసంవుతో గచ్ఛతి, న హత్థిం ఓలోకేన్తో, న అస్సం, న రథం, న పత్తిం, న ఇత్థిం, న పురిసం ఓలోకేన్తో, న ఉద్ధం ఉల్లోకేన్తో, న అధో ఓలోకేన్తో, న దిసావిదిసం పేక్ఖమానో గచ్ఛతి, అయం వుచ్చతి ఆరక్ఖగోచరో.