౧౬. ఇన్ద్రియసచ్చనిద్దేసో
ఇన్ద్రియవిత్థారకథా
౫౨౫. ధాతూనం అనన్తరం ఉద్దిట్ఠాని పన ఇన్ద్రియానీతి బావీసతిన్ద్రియాని – చక్ఖున్ద్రియం సోతిన్ద్రియం ఘానిన్ద్రియం జివ్హిన్ద్రియం కాయిన్ద్రియం మనిన్ద్రియం ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియం జీవితిన్ద్రియం సుఖిన్ద్రియం దుక్ఖిన్ద్రియం సోమనస్సిన్ద్రియం దోమనస్సిన్ద్రియం ఉపేక్ఖిన్ద్రియం సద్ధిన్ద్రియం వీరియిన్ద్రియం సతిన్ద్రియం సమాధిన్ద్రియం పఞ్ఞిన్ద్రియం అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం అఞ్ఞిన్ద్రియం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియన్తి. తత్థ –
అత్థతో లక్ఖణాదీహి, కమతో చ విజానియా;
భేదాభేదా తథా కిచ్చా, భూమితో చ వినిచ్ఛయం.
తత్థ చక్ఖాదీనం తావ చక్ఖతీతి చక్ఖూతిఆదినా నయేన అత్థో పకాసితో. పచ్ఛిమేసు పన తీసు పఠమం పుబ్బభాగే అనఞ్ఞాతం అమతం పదం చతుసచ్చధమ్మం వా జానిస్సామీతి ఏవం పటిపన్నస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియన్తి వుత్తం. దుతియం ఆజాననతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞిన్ద్రియం. తతియం అఞ్ఞాతావినో చతూసు సచ్చేసు నిట్ఠితఞ్ఞాణకిచ్చస్స ఖీణాసవస్స ఉప్పజ్జనతో ఇన్ద్రియట్ఠసమ్భవతో చ అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం.
కో పన నేసం ఇన్ద్రియట్ఠో నామాతి? ఇన్దలిఙ్గట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో. ఇన్దదేసితట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో. ఇన్దదిట్ఠట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో. ఇన్దసిట్ఠట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో. ఇన్దజుట్ఠట్ఠో ఇన్ద్రియట్ఠో. సో సబ్బోపి ఇధ యథాయోగం యుజ్జతి. భగవా హి సమ్మాసమ్బుద్ధో పరమిస్సరియభావతో ఇన్దో. కుసలాకుసలఞ్చ కమ్మం, కమ్మేసు కస్సచి ఇస్సరియాభావతో. తేనేవేత్థ కమ్మసఞ్జనితాని తావ ఇన్ద్రియాని కుసలాకుసలకమ్మం ఉల్లిఙ్గేన్తి. తేన చ సిట్ఠానీతి ఇన్దలిఙ్గట్ఠేన ఇన్దసిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. సబ్బానేవ పనేతాని భగవతా యథాభూతతో పకాసితాని అభిసమ్బుద్ధాని చాతి ఇన్దదేసితట్ఠేన ఇన్దదిట్ఠట్ఠేన చ ఇన్ద్రియాని. తేనేవ భగవతా మునిన్దేన కానిచి గోచరాసేవనాయ కానిచి భావనాసేవనాయ సేవితానీతి ఇన్దజుట్ఠట్ఠేనాపి ఇన్ద్రియాని.
అపిచ ఆధిపచ్చసఙ్ఖాతేన ఇస్సరియట్ఠేనాపి ఏతాని ఇన్ద్రియాని. చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిప్పవత్తియఞ్హి చక్ఖాదీనం సిద్ధం ఆధిపచ్చం, తస్మిం తిక్ఖే తిక్ఖత్తా మన్దే చ మన్దత్తాతి. అయం తావేత్థ అత్థతో వినిచ్ఛయో.
లక్ఖణాదీహీతి లక్ఖణరసపచ్చుపట్ఠానపదట్ఠానేహిపి చక్ఖాదీనం వినిచ్ఛయం విజానియాతి అత్థో. తాని చ నేసం లక్ఖణాదీని ఖన్ధనిద్దేసే వుత్తానేవ. పఞ్ఞిన్ద్రియాదీని హి చత్తారి అత్థతో అమోహోయేవ. సేసాని తత్థ సరూపేనేవ ఆగతాని.
౫౨౬. కమతోతి అయమ్పి దేసనాక్కమోవ. తత్థ అజ్ఝత్తధమ్మే పరిఞ్ఞాయ అరియభూమిపటిలాభో హోతీతి అత్తభావపరియాపన్నాని చక్ఖున్ద్రియాదీని పఠమం దేసితాని. సో పన అత్తభావో యం ధమ్మం ఉపాదాయ ఇత్థీతి వా పురిసోతి వా సఙ్ఖం గచ్ఛతి, అయం సోతి నిదస్సనత్థం తతో ఇత్థిన్ద్రియం పురిసిన్ద్రియఞ్చ. సో దువిధోపి జీవితిన్ద్రియపటిబద్ధవుత్తీతి ఞాపనత్థం తతో జీవితిన్ద్రియం. యావ తస్స పవత్తి, తావ ఏతేసం వేదయితానం అనివత్తి. యఞ్చ కిఞ్చి వేదయితం, సబ్బం తం దుక్ఖన్తి ఞాపనత్థం తతో సుఖిన్ద్రియాదీని. తంనిరోధత్థం పన ఏతే ధమ్మా భావేతబ్బాతి పటిపత్తిదస్సనత్థం తతో సద్ధాదీని. ఇమాయ పటిపత్తియా ఏస ధమ్మో పఠమం అత్తని పాతుభవతీతి పటిపత్తియా అమోఘభావదస్సనత్థం తతో అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియం. తస్సేవ ఫలత్తా తతో అనన్తరం భావేతబ్బతో చ తతో అఞ్ఞిన్ద్రియం. తతో పరం భావనాయ ఇమస్స అధిగమో, అధిగతే చ పన ఇమస్మిం నత్థి కిఞ్చి ఉత్తరి కరణీయన్తి ఞాపనత్థం అన్తే పరమస్సాసభూతం అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం దేసితన్తి అయమేత్థ కమో.
భేదాభేదాతి జీవితిన్ద్రియస్సేవ చేత్థ భేదో. తఞ్హి రూపజీవితిన్ద్రియం అరూపజీవితిన్ద్రియన్తి దువిధం హోతి. సేసానం అభేదోతి ఏవమేత్థ భేదాభేదతో వినిచ్ఛయం విజానియా.
౫౨౭. కిచ్చాతి కిం ఇన్ద్రియానం కిచ్చన్తి చే. చక్ఖున్ద్రియస్స తావ ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి వచనతో యం తం ఇన్ద్రియపచ్చయభావేన సాధేతబ్బం అత్తనో తిక్ఖమన్దాదిభావేన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదిధమ్మానం తిక్ఖమన్దాదిసఙ్ఖాతం అత్తాకారానువత్తాపనం, ఇదం కిచ్చం. ఏవం సోతఘానజివ్హాకాయానం. మనిన్ద్రియస్స పన సహజాతధమ్మానం అత్తనో వసవత్తాపనం. జీవితిన్ద్రియస్స సహజాతధమ్మానుపాలనం. ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియానం ఇత్థిపురిసలిఙ్గనిమిత్తకుత్తాకప్పాకారానువిధానం. సుఖదుక్ఖసోమనస్సదోమనస్సిన్ద్రియానం సహజాతధమ్మే అభిభవిత్వా యథాసకం ఓళారికాకారానుపాపనం. ఉపేక్ఖిన్ద్రియస్స సన్తపణీతమజ్ఝత్తాకారానుపాపనం. సద్ధాదీనం పటిపక్ఖాభిభవనం సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ పసన్నాకారాదిభావసమ్పాపనం. అనఞ్ఞాతఞ్ఞస్సామీతిన్ద్రియస్స సంయోజనత్తయప్పహానఞ్చేవ సమ్పయుత్తానఞ్చ తప్పహానాభిముఖభావకరణం. అఞ్ఞిన్ద్రియస్స కామరాగబ్యాపాదాదితనుకరణప్పహానఞ్చేవ సహజాతానఞ్చ అత్తనో వసానువత్తాపనం. అఞ్ఞాతావిన్ద్రియస్స సబ్బకిచ్చేసు ఉస్సుక్కప్పహానఞ్చేవ అమతాభిముఖభావపచ్చయతా చ సమ్పయుత్తానన్తి ఏవమేత్థ కిచ్చతో వినిచ్ఛయం విజానియా.
౫౨౮. భూమితోతి చక్ఖుసోతఘానజివ్హాకాయఇత్థిపురిససుఖదుక్ఖదోమనస్సిన్ద్రియాని చేత్థ కామావచరానేవ. మనిన్ద్రియజీవితిన్ద్రియఉపేక్ఖిన్ద్రియాని సద్ధావీరియసతిసమాధిపఞ్ఞిన్ద్రియాని చ చతుభూమిపరియాపన్నాని. సోమనస్సిన్ద్రియం కామావచరరూపావచరలోకుత్తరవసేన భూమిత్తయపరియాపన్నం. అవసానే తీణి లోకుత్తరానేవాతి ఏవమేత్థ భూమితోపి వినిచ్ఛయం విజానేయ్య. ఏవం హి విజానన్తో –
సంవేగబహులో భిక్ఖు, ఠితో ఇన్ద్రియసంవరే;
ఇన్ద్రియాని పరిఞ్ఞాయ, దుక్ఖస్సన్తం కరిస్సతీతి.
ఇదం ఇన్ద్రియానం విత్థారకథాముఖం.
సచ్చవిత్థారకథా
౫౨౯. తదనన్తరాని పన సచ్చానీతి చత్తారి అరియసచ్చాని – దుక్ఖం అరియసచ్చం, దుక్ఖసముదయో అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధో అరియసచ్చం, దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదా అరియసచ్చన్తి. తత్థ –
విభాగతో నిబ్బచన, లక్ఖణాదిప్పభేదతో;
అత్థత్థుద్ధారతో చేవ, అనూనాధికతో తథా.
కమతో జాతిఆదీనం, నిచ్ఛయా ఞాణకిచ్చతో;
అన్తోగధానం పభేదా, ఉపమాతో చతుక్కతో.
సుఞ్ఞతేకవిధాదీహి, సభాగవిసభాగతో;
వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో, విఞ్ఞునా సాసనక్కమే.
తత్థ విభాగతోతి దుక్ఖాదీనం హి చత్తారో చత్తారో అత్థా విభత్తా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా, యే దుక్ఖాదీని అభిసమేన్తేహి అభిసమేతబ్బా. యథాహ – ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో, ఇమే చత్తారో దుక్ఖస్స దుక్ఖట్ఠా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా. సముదయస్స ఆయూహనట్ఠో నిదానట్ఠో సంయోగట్ఠో పలిబోధట్ఠో. నిరోధస్స నిస్సరణట్ఠో వివేకట్ఠో అసఙ్ఖతట్ఠో అమతట్ఠో. మగ్గస్స నియ్యానట్ఠో హేతుట్ఠో దస్సనట్ఠో అధిపతేయ్యట్ఠో. ఇమే చత్తారో మగ్గస్స మగ్గట్ఠా తథా అవితథా అనఞ్ఞథా’’తి (పటి. మ. ౨.౮). తథా ‘‘దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో సఙ్ఖతట్ఠో సన్తాపట్ఠో విపరిణామట్ఠో అభిసమయట్ఠో’’తి (పటి. మ. ౨.౧౧) ఏవమాది. ఇతి ఏవం విభత్తానం చతున్నం చతున్నం అత్థానం వసేన దుక్ఖాదీని వేదితబ్బానీతి. అయం తావేత్థ విభాగతో వినిచ్ఛయో.
౫౩౦. నిబ్బచనలక్ఖణాదిప్పభేదతోతి ఏత్థ పన నిబ్బచనతో తావ ఇధ దు-ఇతి అయం సద్దో కుచ్ఛితే దిస్సతి. కుచ్ఛితం హి పుత్తం దుప్పుత్తోతి వదన్తి. ఖం-సద్దో పన తుచ్ఛే. తుచ్ఛం హి ఆకాసం ‘‘ఖ’’న్తి వుచ్చతి. ఇదఞ్చ పఠమసచ్చం కుచ్ఛితం అనేకఉపద్దవాధిట్ఠానతో. తుచ్ఛం బాలజనపరికప్పితధువసుభసుఖత్తభావవిరహితతో. తస్మా కుచ్ఛితత్తా తుచ్ఛత్తా చ దుక్ఖన్తి వుచ్చతి.
సం-ఇతి చ అయం సద్దో ‘‘సమాగమో సమేత’’న్తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౩౯౬; విభ. ౧౯౯) సంయోగం దీపేతి. ఉ-ఇతి అయం ‘‘ఉప్పన్నం ఉదిత’’న్తిఆదీసు (ధ. స. ౧; మహావ. ౮౪) ఉప్పత్తిం. అయ-సద్దో కారణం దీపేతి. ఇదఞ్చాపి దుతియసచ్చం అవసేసపచ్చయసమాయోగే సతి దుక్ఖస్సుప్పత్తికారణం. ఇతి దుక్ఖస్స సంయోగే ఉప్పత్తికారణత్తా దుక్ఖసముదయన్తి వుచ్చతి.
తతియసచ్చం పన యస్మా ని-సద్దో అభావం, రోధ-సద్దో చ చారకం దీపేతి. తస్మా అభావో ఏత్థ సంసారచారకసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖరోధస్స సబ్బగతిసుఞ్ఞత్తా, సమధిగతే వా తస్మిం సంసారచారకసఙ్ఖాతస్స దుక్ఖరోధస్స అభావో హోతి, తప్పటిపక్ఖత్తాతిపి దుక్ఖనిరోధన్తి వుచ్చతి. దుక్ఖస్స వా అనుప్పాదనిరోధపచ్చయత్తా దుక్ఖనిరోధన్తి.
చతుత్థసచ్చం పన యస్మా ఏతం దుక్ఖనిరోధం గచ్ఛతి ఆరమ్మణవసేన తదభిముఖభూతత్తా, పటిపదా చ హోతి దుక్ఖనిరోధప్పత్తియా. తస్మా దుక్ఖనిరోధగామినీ పటిపదాతి వుచ్చతి.
౫౩౧. యస్మా పనేతాని బుద్ధాదయో అరియా పటివిజ్ఝన్తి, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తి. యథాహ ‘‘చత్తారిమాని, భిక్ఖవే, అరియసచ్చాని. కతమాని…పే… ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని. అరియా ఇమాని పటివిజ్ఝన్తి, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి. అపిచ అరియస్స సచ్చానీతిపి అరియసచ్చాని. యథాహ ‘‘సదేవకే, భిక్ఖవే, లోకే…పే… మనుస్సాయ తథాగతో అరియో, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౮). అథ వా ఏతేసం అభిసమ్బుద్ధత్తా అరియభావసిద్ధితోపి అరియసచ్చాని. యథాహ – ‘‘ఇమేసం ఖో, భిక్ఖవే, చతున్నం అరియసచ్చానం యథాభూతం అభిసమ్బుద్ధత్తా తథాగతో అరహం సమ్మాసమ్బుద్ధో అరియోతి వుచ్చతీ’’తి. అపిచ ఖో పన అరియాని సచ్చానీతిపి అరియసచ్చాని. అరియానీతి తథాని అవితథాని అవిసంవాదకానీతి అత్థో. యథాహ – ‘‘ఇమాని ఖో, భిక్ఖవే, చత్తారి అరియసచ్చాని తథాని అవితథాని అనఞ్ఞథాని, తస్మా అరియసచ్చానీతి వుచ్చన్తీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౭) ఏవమేత్థ నిబ్బచనతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౫౩౨. కథం లక్ఖణాదిప్పభేదతో? ఏత్థ హి బాధనలక్ఖణం దుక్ఖసచ్చం, సన్తాపనరసం, పవత్తిపచ్చుపట్ఠానం. పభవలక్ఖణం సముదయసచ్చం, అనుపచ్ఛేదకరణరసం, పలిబోధపచ్చుపట్ఠానం. సన్తిలక్ఖణం నిరోధసచ్చం, అచ్చుతిరసం, అనిమిత్తపచ్చుపట్ఠానం. నియ్యానలక్ఖణం మగ్గసచ్చం, కిలేసప్పహానరసం, వుట్ఠానపచ్చుపట్ఠానం. అపిచ పవత్తిపవత్తననివత్తినివత్తనలక్ఖణాని పటిపాటియా. తథా సఙ్ఖతతణ్హా అసఙ్ఖతదస్సనలక్ఖణాని చాతి ఏవమేత్థ లక్ఖణాదిప్పభేదతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౫౩౩. అత్థత్థుద్ధారతో చేవాతి ఏత్థ పన అత్థతో తావ కో సచ్చట్ఠోతి చే? యో పఞ్ఞాచక్ఖునా ఉపపరిక్ఖమానానం మాయావ విపరీతో, మరీచివ విసంవాదకో, తిత్థియానం అత్తావ అనుపలబ్భసభావో చ న హోతి, అథ ఖో బాధనప్పభవసన్తినియ్యానప్పకారేన తచ్ఛావిపరీతభూతభావేన అరియఞాణస్స గోచరో హోతియేవ. ఏస అగ్గిలక్ఖణం వియ, లోకపకతి వియ చ తచ్ఛావిపరీతభూతభావో సచ్చట్ఠోతి వేదితబ్బో. యథాహ – ‘‘ఇదం దుక్ఖన్తి, భిక్ఖవే, తథమేతం అవితథమేతం అనఞ్ఞథమేత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౦౯౦) విత్థారో. అపిచ –
నాబాధకం యతో దుక్ఖం, దుక్ఖా అఞ్ఞం న బాధకం;
బాధకత్తనియామేన, తతో సచ్చమిదం మతం.
తం వినా నాఞ్ఞతో దుక్ఖం, న హోతి న చ తం తతో;
దుక్ఖహేతునియామేన, ఇతి సచ్చం విసత్తికా.
నాఞ్ఞా నిబ్బానతో సన్తి, సన్తం న చ న తం యతో;
సన్తభావనియామేన, తతో సచ్చమిదం మతం.
మగ్గా అఞ్ఞం న నియ్యానం, అనియ్యానో న చాపి సో;
తచ్ఛనియ్యానభావత్తా, ఇతి సో సచ్చసమ్మతో.
ఇతి తచ్ఛావిపల్లాస, భూతభావం చతూస్వపి;
దుక్ఖాదీస్వవిసేసేన, సచ్చట్ఠం ఆహు పణ్డితాతి.
ఏవం అత్థతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౫౩౪. కథం అత్థుద్ధారతో? ఇధాయం సచ్చ-సద్దో అనేకేసు అత్థేసు దిస్సతి. సేయ్యథిదం – ‘‘సచ్చం భణే న కుజ్ఝేయ్యా’’తిఆదీసు (ధ. ప. ౨౨౪) వాచాసచ్చే. ‘‘సచ్చే ఠితా సమణబ్రాహ్మణా చా’’తిఆదీసు (జా. ౨.౨౧.౪౩౩) విరతిసచ్చే. ‘‘కస్మా ను సచ్చాని వదన్తి నానా పవాదియాసే కుసలావదానా’’తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౧) దిట్ఠిసచ్చే. ‘‘ఏకం హి సచ్చం న దుతియ’’న్తిఆదీసు (సు. ని. ౮౯౦) పరమత్థసచ్చే నిబ్బానే చేవ మగ్గే చ. ‘‘చతున్నం అరియసచ్చానం కతి కుసలా’’తిఆదీసు (విభ. ౨౧౬) అరియసచ్చే. స్వాయమిధాపి అరియసచ్చే వత్తతీతి ఏవమేత్థ అత్థుద్ధారతోపి వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౫౩౫. అనూనాధికతోతి కస్మా పన చత్తారేవ అరియసచ్చాని వుత్తాని అనూనాని అనధికానీతి చే? అఞ్ఞస్సాసమ్భవతో అఞ్ఞతరస్స చ అపనేయ్యాభావతో. న హి ఏతేహి అఞ్ఞం అధికం వా, ఏతేసం వా ఏకమ్పి అపనేతబ్బం సమ్భోతి. యథాహ – ‘‘ఇధ, భిక్ఖవే, ఆగచ్ఛేయ్య సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ‘నేతం దుక్ఖం అరియసచ్చం, అఞ్ఞం దుక్ఖం అరియసచ్చం. అహమేతం దుక్ఖం అరియసచ్చం ఠపేత్వా అఞ్ఞం దుక్ఖం అరియసచ్చం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆది. యథా చాహ – ‘‘యో హి కోచి, భిక్ఖవే, సమణో వా బ్రాహ్మణో వా ఏవం వదేయ్య ‘నేతం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం యం సమణేన గోతమేన దేసితం, అహమేతం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం పచ్చక్ఖాయ అఞ్ఞం దుక్ఖం పఠమం అరియసచ్చం పఞ్ఞపేస్సామీ’తి నేతం ఠానం విజ్జతీ’’తిఆది (సం. ని. ౫.౧౦౮౬).
అపిచ పవత్తిమాచిక్ఖన్తో భగవా సహేతుకం ఆచిక్ఖి, నివత్తిఞ్చ సఉపాయం. ఇతి పవత్తినివత్తితదుభయహేతూనం ఏతపరమతో చత్తారేవ వుత్తాని. తథా పరిఞ్ఞేయ్యపహాతబ్బసచ్ఛికాతబ్బభావేతబ్బానం, తణ్హావత్థుతణ్హాతణ్హానిరోధతణ్హానిరోధుపాయానం, ఆలయఆలయారామతాఆలయసముగ్ఘాతఆలయసముగ్ఘాతుపాయానఞ్చ వసేనాపి చత్తారేవ వుత్తానీతి ఏవమేత్థ అనూనాధికతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౫౩౬. కమతోతి అయమ్పి దేసనాక్కమోవ. ఏత్థ చ ఓళారికత్తా, సబ్బసత్తసాధారణత్తా చ సువిఞ్ఞేయ్యన్తి దుక్ఖసచ్చం పఠమం వుత్తం. తస్సేవ హేతుదస్సనత్థం తదనన్తరం సముదయసచ్చం. హేతునిరోధా ఫలనిరోధోతి ఞాపనత్థం తతో నిరోధసచ్చం. తదధిగముపాయదస్సనత్థం అన్తే మగ్గసచ్చం. భవసుఖస్సాదగధితానం వా సత్తానం సంవేగజననత్థం పఠమం దుక్ఖమాహ. తం నేవ అకతం ఆగచ్ఛతి, న ఇస్సరనిమ్మానాదితో హోతి, ఇతో పన హోతీతి ఞాపనత్థం తదనన్తరం సముదయం. తతో సహేతుకేన దుక్ఖేన అభిభూతత్తా సంవిగ్గమానసానం దుక్ఖనిస్సరణగవేసీనం నిస్సరణదస్సనేన అస్సాసజననత్థం నిరోధం. తతో నిరోధాధిగమత్థం నిరోధసమ్పాపకం మగ్గన్తి ఏవమేత్థ కమతో వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
౫౩౭. జాతిఆదీనం నిచ్ఛయాతి యే తే అరియసచ్చాని నిద్దిసన్తేన భగవతా ‘‘జాతిపి దుక్ఖా, జరాపి దుక్ఖా, మరణమ్పి దుక్ఖం, సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసాపి దుక్ఖా, అప్పియేహి సమ్పయోగో దుక్ఖో, పియేహి విప్పయోగో దుక్ఖో, యమ్పిచ్ఛం న లభతి తమ్పి దుక్ఖం, సంఖిత్తేన పఞ్చుపాదానక్ఖన్ధా దుక్ఖా’’తి (విభ. ౧౯౦) దుక్ఖనిద్దేసే ద్వాదస ధమ్మా, ‘‘యాయం తణ్హా పోనోబ్భవికా నన్దీరాగసహగతా తత్రతత్రాభినన్దినీ. సేయ్యథిదం, కామతణ్హా, భవతణ్హా, విభవతణ్హా’’తి (విభ. ౨౦౩) సముదయనిద్దేసే తివిధా తణ్హా, ‘‘యో తస్సాయేవ తణ్హాయ అసేసవిరాగనిరోధో చాగో పటినిస్సగ్గో ముత్తి అనాలయో’’తి (విభ. ౨౦౪) ఏవం నిరోధనిద్దేసే అత్థతో ఏకమేవ నిబ్బానం, ‘‘కతమం దుక్ఖనిరోధగామినీపటిపదా అరియసచ్చం, అయమేవ అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో. సేయ్యథిదం – సమ్మాదిట్ఠి…పే… సమ్మాసమాధీ’’తి (విభ. ౨౦౫) ఏవం మగ్గనిద్దేసే అట్ఠ ధమ్మాతి ఇతి చతున్నం సచ్చానం నిద్దేసే జాతిఆదయో ధమ్మా వుత్తా, తేసం జాతిఆదీనం నిచ్ఛయాపి ఏత్థ వినిచ్ఛయో వేదితబ్బో.
దుక్ఖనిద్దేసకథా
జాతినిద్దేసో
సేయ్యథిదం, అయఞ్హి జాతి-సద్దో అనేకత్థో. తథా హేస ‘‘ఏకమ్పి జాతిం ద్వేపి జాతియో’’తి (దీ. ని. ౧.౨౪౪; పారా. ౧౨) ఏత్థ భవే ఆగతో. ‘‘అత్థి, విసాఖే, నిగణ్ఠా నామ సమణజాతీ’’తి (అ. ని. ౩.౭౧) ఏత్థ నికాయే. ‘‘జాతి ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహితా’’తి (ధాతు. ౭౧) ఏత్థ సఙ్ఖతలక్ఖణే. ‘‘యం మాతుకుచ్ఛిస్మిం పఠమం చిత్తం ఉప్పన్నం, పఠమం విఞ్ఞాణం పాతుభూతం, తదుపాదాయ సావస్స జాతీ’’తి (మహావ. ౧౨౪) ఏత్థ పటిసన్ధియం. ‘‘సమ్పతిజాతో, ఆనన్ద, బోధిసత్తో’’తి (మ. ని. ౩.౨౦౭) ఏత్థ పసూతియం. ‘‘అక్ఖిత్తో అనుపకుట్ఠో జాతివాదేనా’’తి (దీ. ని. ౧.౩౩౧) ఏత్థ కులే. ‘‘యతోహం, భగిని, అరియాయ జాతియా జాతో’’తి (మ. ని. ౨.౩౫౧) ఏత్థ అరియసీలే.
౫౩౮. స్వాయమిధ గబ్భసేయ్యకానం పటిసన్ధితో పట్ఠాయ యావ మాతుకుచ్ఛిమ్హా నిక్ఖమనం, తావ పవత్తేసు ఖన్ధేసు. ఇతరేసం పటిసన్ధిఖన్ధేస్వేవాతి దట్ఠబ్బో. అయమ్పి చ పరియాయకథావ. నిప్పరియాయతో పన తత్థ తత్థ నిబ్బత్తమానానం సత్తానం యే యే ఖన్ధా పాతుభవన్తి, తేసం తేసం పఠమపాతుభావో జాతి నామ.
సా పనేసా తత్థ తత్థ భవే పఠమాభినిబ్బత్తిలక్ఖణా, నియ్యాతనరసా, అతీతభవతో ఇధ ఉమ్ముజ్జనపచ్చుపట్ఠానా, దుక్ఖవిచిత్తతాపచ్చుపట్ఠానా వా.
౫౩౯. కస్మా పనేసా దుక్ఖాతి చే? అనేకేసం దుక్ఖానం వత్థుభావతో. అనేకాని హి దుక్ఖాని. సేయ్యథిదం – దుక్ఖదుక్ఖం, విపరిణామదుక్ఖం, సఙ్ఖారదుక్ఖం, పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం, అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం, పరియాయదుక్ఖం, నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి.
తత్థ కాయికచేతసికా దుక్ఖా వేదనాసభావతో చ నామతో చ దుక్ఖత్తా దుక్ఖదుక్ఖన్తి వుచ్చతి.
సుఖా వేదనా విపరిణామేన దుక్ఖుప్పత్తిహేతుతో విపరిణామదుక్ఖం.
ఉపేక్ఖా వేదనా చేవ అవసేసా చ తేభూమకా సఙ్ఖారా ఉదయబ్బయప్పటిపీళితత్తా సఙ్ఖారదుక్ఖం. కణ్ణసూలదన్తసూలరాగజపరిళాహదోసజపరిళాహాది కాయికచేతసికో ఆబాధో పుచ్ఛిత్వా జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ అపాకటభావతో పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం నామ. అపాకటదుక్ఖన్తిపి వుచ్చతి.
ద్వత్తింసకమ్మకారణాదిసముట్ఠానో ఆబాధో అపుచ్ఛిత్వావ జానితబ్బతో ఉపక్కమస్స చ పాకటభావతో అప్పటిచ్ఛన్నదుక్ఖం నామ. పాకటదుక్ఖన్తిపి వుచ్చతి.
ఠపేత్వా దుక్ఖదుక్ఖం సేసం దుక్ఖసచ్చవిభఙ్గే ఆగతం జాతిఆది సబ్బమ్పి తస్స తస్స దుక్ఖస్స వత్థుభావతో పరియాయదుక్ఖం. దుక్ఖదుక్ఖం పన నిప్పరియాయదుక్ఖన్తి వుచ్చతి.
తత్రాయం జాతి యం తం బాలపణ్డితసుత్తాదీసు (మ. ని. ౩.౨౪౬ ఆదయో) భగవతాపి ఉపమావసేన పకాసితం ఆపాయికం దుక్ఖం, యఞ్చ సుగతియమ్పి మనుస్సలోకే గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, తస్స వత్థుభావతో దుక్ఖా.
౫౪౦. తత్రిదం గబ్భోక్కన్తిమూలకాదిభేదం దుక్ఖం – అయం హి సత్తో మాతుకుచ్ఛిమ్హి నిబ్బత్తమానో న ఉప్పలపదుమపుణ్డరీకాదీసు నిబ్బత్తతి, అథ ఖో హేట్ఠా ఆమాసయస్స ఉపరి పక్కాసయస్స ఉదరపటలపిట్ఠికణ్టకానం వేమజ్ఝే పరమసమ్బాధే తిబ్బన్ధకారేనానాకుణపగన్ధపరిభావితపరమదుగ్గన్ధపవనవిచరితే అధిమత్తజేగుచ్ఛే కుచ్ఛిపదేసే పూతిమచ్ఛపూతికుమ్మాసచన్దనికాదీసు కిమి వియ నిబ్బత్తతి. సో తత్థ నిబ్బత్తో దస మాసే మాతుకుచ్ఛిసమ్భవేన ఉస్మనా పుటపాకం వియ పచ్చమానో పిట్ఠపిణ్డి వియ సేదియమానో సమిఞ్జనపసారణాదిరహితో అధిమత్తం దుక్ఖమనుభోతీతి, ఇదం తావ గబ్భోక్కన్తిమూలకం దుక్ఖం.
యం పన సో మాతు సహసా ఉపక్ఖలనగమననిసీదనవుట్ఠానపరివత్తనాదీసు సురాధుత్తహత్థగతో ఏళకో వియ అహితుణ్డికహత్థగతో సప్పపోతకో వియ చ ఆకడ్ఢనపరికడ్ఢనఓధూనననిద్ధూననాదినా ఉపక్కమేన అధిమత్తం దుక్ఖమనుభవతి, యఞ్చ మాతు సీతూదకపానకాలే సీతనరకుపపన్నో వియ, ఉణ్హయాగుభత్తాదిఅజ్ఝోహరణకాలే అఙ్గారవుట్ఠిసమ్పరికిణ్ణో వియ, లోణమ్బిలాదిఅజ్ఝోహరణకాలే ఖారాపటిచ్ఛకాదికమ్మకారణపత్తో వియ తిబ్బం దుక్ఖమనుభోతి, ఇదం గబ్భపరిహరణమూలకం దుక్ఖం.
యం పనస్స మూళ్హగబ్భాయ మాతుయా మిత్తామచ్చసుహజ్జాదీహిపి అదస్సనారహే దుక్ఖుప్పత్తిట్ఠానే ఛేదనఫాలనాదీహి దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం గబ్భవిపత్తిమూలకం దుక్ఖం.
యం విజాయమానాయ మాతుయా కమ్మజేహి వాతేహి పరివత్తేత్వా నరకపపాతం వియ అతిభయానకం యోనిమగ్గం పటిపాతియమానస్స పరమసమ్బాధేన యోనిముఖేన తాళచ్ఛిగ్గళేన వియ నిక్కడ్ఢియమానస్స మహానాగస్స నరకసత్తస్స వియ చ సఙ్ఘాతపబ్బతేహి విచుణ్ణియమానస్స దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం విజాయనమూలకం దుక్ఖం.
యం పన జాతస్స తరుణవణసదిససుఖుమాలసరీరస్స హత్థగహణనహాపనధోవనచోళపరిమజ్జనాదికాలే సూచిముఖఖురధారాహి విజ్ఝనఫాలనసదిసం దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం మాతుకుచ్ఛితో బహినిక్ఖమనమూలకం దుక్ఖం.
యం తతో పరం పవత్తియం అత్తనావ అత్తానం వధేన్తస్స అచేలకవతాదివసేన ఆతాపనపరితాపనానుయోగమనుయుత్తస్స, కోధవసేన అభుఞ్జన్తస్స, ఉబ్బన్ధన్తస్స చ దుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, ఇదం అత్తూపక్కమమూలకం దుక్ఖం. యం పన పరతో వధబన్ధనాదీని అనుభవన్తస్స ఉప్పజ్జతి, ఇదం పరూపక్కమమూలకం దుక్ఖన్తి.
ఇతి ఇమస్స సబ్బస్సాపి దుక్ఖస్స అయం జాతి వత్థుమేవ హోతి.
౫౪౧. తేనేతం వుచ్చతి –
జాయేథ నో చే నరకేసు సత్తో,
తత్తగ్గిదాహాదికమప్పసయ్హం;
లభేథ దుక్ఖం ను కుహిం పతిట్ఠం,
ఇచ్చాహ దుక్ఖాతి మునీధ జాతిం.
దుక్ఖం తిరచ్ఛేసు కసాపతోద-
దణ్డాభిఘాతాదిభవం అనేకం;
యం తం కథం తత్థ భవేయ్య జాతిం,
వినా తహిం జాతి తతోపి దుక్ఖా.
పేతేసు దుక్ఖం పన ఖుప్పిపాసా-
వాతాతపాదిప్పభవం విచిత్తం;
యస్మా అజాతస్స న తత్థ అత్థి,
తస్మాపి దుక్ఖం ముని జాతిమాహ.
తిబ్బన్ధకారే చ అసయ్హసీతే,
లోకన్తరే యం అసురేసు దుక్ఖం;
న తం భవే తత్థ న చస్స జాతి,
యతో అయం జాతి తతోపి దుక్ఖా.
యఞ్చాపి గూథనరకే వియ మాతుగబ్భే,
సత్తో వసం చిరమతో బహి నిక్ఖమఞ్చ;
పప్పోతి దుక్ఖమతిఘోరమిదమ్పి నత్థి,
జాతిం వినా ఇతిపి జాతి అయఞ్హి దుక్ఖా.
కిం భాసితేన బహునా నను యం కుహిఞ్చి,
అత్థీధ కిఞ్చిదపి దుక్ఖమిదం కదాచి;
నేవత్థి జాతివిరహేన యతో మహేసి,
దుక్ఖాతి సబ్బపఠమం ఇమమాహ జాతిన్తి.
అయం తావ జాతియం వినిచ్ఛయో.
జరానిద్దేసో
౫౪౨. జరాపి దుక్ఖాతి ఏత్థ దువిధా జరా సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ, ఖణ్డిచ్చాదిసమ్మతో సన్తతియం ఏకభవపరియాపన్నఖన్ధపురాణభావో చ, సా ఇధ అధిప్పేతా. సా పనేసా జరా ఖన్ధపరిపాకలక్ఖణా, మరణూపనయనరసా, యోబ్బనవినాసపచ్చుపట్ఠానా. దుక్ఖా సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో చేవ దుక్ఖవత్థుతో చ. యం హి అఙ్గపచ్చఙ్గసిథిలీభావఇన్ద్రియవికారవిరూపతాయోబ్బనవినాసబలూపఘాతసతిమతివిప్పవాసపరపరిభవాదిఅనేకపచ్చయం కాయికచేతసికదుక్ఖం ఉప్పజ్జతి, జరా తస్స వత్థు. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘అఙ్గానం సిథిలీభావా, ఇన్ద్రియానం వికారతో;
యోబ్బనస్స వినాసేన, బలస్స ఉపఘాతతో.
‘‘విప్పవాసా సతాదీనం, పుత్తదారేహి అత్తనో;
అపసాదనీయతో చేవ, భియ్యో బాలత్తపత్తియా.
‘‘పప్పోతి దుక్ఖం యం మచ్చో, కాయికం మానసం తథా;
సబ్బమేతం జరాహేతు, యస్మా తస్మా జరా దుఖా’’తి.
అయం జరాయం వినిచ్ఛయో.
మరణనిద్దేసో
౫౪౩. మరణమ్పి దుక్ఖన్తి ఏత్థాపి దువిధం మరణం సఙ్ఖతలక్ఖణఞ్చ, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘జరామరణం ద్వీహి ఖన్ధేహి సఙ్గహిత’’న్తి (ధాతు. ౭౧). ఏకభవపరియాపన్నజీవితిన్ద్రియప్పబన్ధవిచ్ఛేదో చ, యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘నిచ్చం మరణతో భయ’’న్తి (సు. ని. ౫౮౧). తం ఇధ అధిప్పేతం. జాతిపచ్చయా మరణం ఉపక్కమమరణం సరసమరణం ఆయుక్ఖయమరణం పుఞ్ఞక్ఖయమరణన్తిపి తస్సేవ నామం. తయిదం చుతిలక్ఖణం, వియోగరసం, గతివిప్పవాసపచ్చుపట్ఠానం. దుక్ఖస్స పన వత్థుభావతో దుక్ఖన్తి వేదితబ్బం. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘పాపస్స పాపకమ్మాది-నిమిత్తమనుపస్సతో;
భద్దస్సాపసహన్తస్స, వియోగం పియవత్థుకం;
మీయమానస్స యం దుక్ఖం, మానసం అవిసేసతో.
సబ్బేసఞ్చాపి యం సన్ధి-బన్ధనచ్ఛేదనాదికం;
వితుజ్జమానమమ్మానం, హోతి దుక్ఖం సరీరజం.
అసయ్హమప్పతికారం, దుక్ఖస్సేతస్సిదం యతో;
మరణం వత్థు తేనేతం, దుక్ఖమిచ్చేవ భాసిత’’న్తి.
అయం మరణే వినిచ్ఛయో.
సోకాదినిద్దేసా
౫౪౪. సోకాదీసు సోకో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స చిత్తసన్తాపో. సో కిఞ్చాపి అత్థతో దోమనస్సమేవ హోతి. ఏవం సన్తేపి అన్తోనిజ్ఝానలక్ఖణో, చేతసో పరిజ్ఝాపనరసో, అనుసోచనపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన దుక్ఖదుక్ఖతో దుక్ఖవత్థుతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘సత్తానం హదయం సోకో, విససల్లంవ తుజ్జతి;
అగ్గితత్తోవ నారాచో, భుసంవ దహతే పున.
‘‘సమావహతి చ బ్యాధి-జరామరణభేదనం;
దుక్ఖమ్పి వివిధం యస్మా, తస్మా దుక్ఖోతి వుచ్చతీ’’తి.
అయం సోకే వినిచ్ఛయో.
పరిదేవో
౫౪౫. పరిదేవో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స వచీపలాపో. సో లాలప్పనలక్ఖణో, గుణదోసకిత్తనరసో, సమ్భమపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో దుక్ఖవత్థుతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘యం సోకసల్లవిహతో పరిదేవమానో,
కణ్ఠోట్ఠతాలుతలసోసజమప్పసయ్హం;
భియ్యోధిమత్తమధిగచ్ఛతియేవ దుక్ఖం,
దుక్ఖోతి తేన భగవా పరిదేవమాహా’’తి.
అయం పరిదేవే వినిచ్ఛయో.
దుక్ఖం
౫౪౬. దుక్ఖం నామ కాయికం దుక్ఖం, తం కాయపీళనలక్ఖణం, దుప్పఞ్ఞానం దోమనస్సకరణరసం, కాయికాబాధపచ్చుపట్ఠానం. దుక్ఖం పన దుక్ఖదుక్ఖతో మానసదుక్ఖావహనతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘పీళేతి కాయికమిదం, దుక్ఖఞ్చ మానసం భియ్యో;
జనయతి యస్మా తస్మా, దుక్ఖన్తి విసేసతో వుత్త’’న్తి.
అయం దుక్ఖే వినిచ్ఛయో.
దోమనస్సం
౫౪౭. దోమనస్సం నామ మానసం దుక్ఖం. తం చిత్తపీళనలక్ఖణం, మనోవిఘాతరసం, మానసబ్యాధిపచ్చుపట్ఠానం. దుక్ఖం పన దుక్ఖదుక్ఖతో కాయికదుక్ఖావహనతో చ. చేతోదుక్ఖసమప్పితా హి కేసే పకిరియ కన్దన్తి, ఉరాని పటిపిసన్తి, ఆవట్టన్తి, వివట్టన్తి, ఉద్ధంపాదం పపతన్తి, సత్థం ఆహరన్తి, విసం ఖాదన్తి, రజ్జుయా ఉబ్బన్ధన్తి, అగ్గిం పవిసన్తీతి తం నానప్పకారకం దుక్ఖమనుభవన్తి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘పీళేతి యతో చిత్తం, కాయస్స చ పీళనం సమావహతి;
దుక్ఖన్తి దోమనస్సం, విదోమనస్సా తతో ఆహూ’’తి.
అయం దోమనస్సే వినిచ్ఛయో.
ఉపాయాసో
౫౪౮. ఉపాయాసో నామ ఞాతిబ్యసనాదీహి ఫుట్ఠస్స అధిమత్తచేతోదుక్ఖప్పభావితో దోసోయేవ. సఙ్ఖారక్ఖన్ధపరియాపన్నో ఏకో ధమ్మోతి ఏకే. సో చిత్తపరిదహనలక్ఖణో, నిత్థుననరసో, విసాదపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన సఙ్ఖారదుక్ఖభావతో చిత్తపరిదహనతో కాయవిసాదనతో చ. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘చిత్తస్స చ పరిదహనా, కాయస్స విసాదనా చ అధిమత్తం;
యం దుక్ఖముపాయాసో, జనేతి దుక్ఖో తతో వుత్తో’’తి.
అయం ఉపాయాసే వినిచ్ఛయో.
ఏత్థ చ మన్దగ్గినా అన్తోభాజనే పాకో వియ సోకో. తిక్ఖగ్గినా పచ్చమానస్స భాజనతో బహినిక్ఖమనం వియ పరిదేవో. బహినిక్ఖన్తావసేసస్స నిక్ఖమితుం అప్పహోన్తస్స అన్తోభాజనేయేవ యావ పరిక్ఖయా పాకో వియ ఉపాయాసో దట్ఠబ్బో.
అప్పియసమ్పయోగో
౫౪౯. అప్పియసమ్పయోగో నామ అమనాపేహి సత్తసఙ్ఖారేహి సమోధానం. సో అనిట్ఠసమోధానలక్ఖణో, చిత్తవిఘాతకరణరసో, అనత్థభావపచ్చుపట్ఠానో. దుక్ఖో పన దుక్ఖవత్థుతో. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘దిస్వావ అప్పియే దుక్ఖం, పఠమం హోతి చేతసి;
తదుపక్కమసమ్భూత-మథకాయే యతో ఇధ.
‘‘తతో దుక్ఖద్వయస్సాపి, వత్థుతో సో మహేసినా;
దుక్ఖో వుత్తోతి విఞ్ఞేయ్యో, అప్పియేహి సమాగమో’’తి.
అయం అప్పియసమ్పయోగే వినిచ్ఛయో.