౧౭. పఞ్ఞాభూమినిద్దేసో

పటిచ్చసముప్పాదకథా

౫౭౦. ఇదాని ‘‘ఖన్ధాయతనధాతుఇన్ద్రియసచ్చపటిచ్చసముప్పాదాదిభేదా ధమ్మా భూమీ’’తి ఏవం వుత్తేసు ఇమిస్సా పఞ్ఞాయ భూమిభూతేసు ధమ్మేసు యస్మా పటిచ్చసముప్పాదోచేవ, ఆదిసద్దేన సఙ్గహితా పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా చ అవసేసా హోన్తి, తస్మా తేసం వణ్ణనాక్కమో అనుప్పత్తో.

తత్థ అవిజ్జాదయో తావ ధమ్మా పటిచ్చసముప్పాదోతి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో? అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణం, విఞ్ఞాణపచ్చయా నామరూపం, నామరూపపచ్చయా సళాయతనం, సళాయతనపచ్చయా ఫస్సో, ఫస్సపచ్చయా వేదనా, వేదనాపచ్చయా తణ్హా, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదానం, ఉపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతి, జాతిపచ్చయా జరామరణం సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సుపాయాసా సమ్భవన్తి. ఏవమేతస్స కేవలస్స దుక్ఖక్ఖన్ధస్స సముదయో హోతి. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో’’తి (సం. ని. ౨.౧).

జరామరణాదయో పన పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మాతి వేదితబ్బా. వుత్తఞ్హేతం భగవతా –

‘‘కతమే చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా? జరామరణం, భిక్ఖవే, అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మం. జాతి, భిక్ఖవే…పే… భవో… ఉపాదానం… తణ్హా… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారా… అవిజ్జా, భిక్ఖవే, అనిచ్చా సఙ్ఖతా పటిచ్చసముప్పన్నా ఖయధమ్మా వయధమ్మా విరాగధమ్మా నిరోధధమ్మా. ఇమే వుచ్చన్తి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా’’తి (సం. ని. ౨.౨౦).

౫౭౧. అయం పనేత్థ సఙ్ఖేపో. పటిచ్చసముప్పాదోతి పచ్చయధమ్మా వేదితబ్బా. పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మాతి తేహి తేహి పచ్చయేహి నిబ్బత్తధమ్మా. కథమిదం జానితబ్బన్తి చే? భగవతో వచనేన. భగవతా హి పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నధమ్మదేసనాసుత్తే –

‘‘కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో? జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణం, ఉప్పాదా వా తథాగతానం అనుప్పాదా వా తథాగతానం ఠితావ సా ధాతు ధమ్మట్ఠితతా ధమ్మనియామతా ఇదప్పచ్చయతా. తం తథాగతో అభిసమ్బుజ్ఝతి అభిసమేతి, అభిసమ్బుజ్ఝిత్వా అభిసమేత్వా ఆచిక్ఖతి దేసేతి పఞ్ఞపేతి పట్ఠపేతి వివరతి విభజతి ఉత్తానీకరోతి, పస్సథాతి చాహ. జాతిపచ్చయా, భిక్ఖవే, జరామరణం. భవపచ్చయా, భిక్ఖవే, జాతి…పే… అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా ఉప్పాదా వా తథాగతానం…పే… ఉత్తానీకరోతి పస్సథాతి చాహ. అవిజ్జాపచ్చయా, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా. ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, యా తత్ర తథతా అవితథతా అనఞ్ఞథతా ఇదప్పచ్చయతా. అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో’’తి (సం. ని. ౨.౨౦).

౫౭౨. ఏవం పటిచ్చసముప్పాదం దేసేన్తేన తథతాదీహి వేవచనేహి పచ్చయధమ్మావ పటిచ్చసముప్పాదోతి వుత్తా. తస్మా జరామరణాదీనం ధమ్మానం పచ్చయలక్ఖణో పటిచ్చసముప్పాదో, దుక్ఖానుబన్ధనరసో, కుమ్మగ్గపచ్చుపట్ఠానోతి వేదితబ్బో.

సో పనాయం తేహి తేహి పచ్చయేహి అనూనాధికేహేవ తస్స తస్స ధమ్మస్స సమ్భవతో తథతాతి, సామగ్గిం ఉపగతేసు పచ్చయేసు ముహుత్తమ్పి తతో నిబ్బత్తధమ్మానం అసమ్భవాభావతో అవితథతాతి, అఞ్ఞధమ్మపచ్చయేహి అఞ్ఞధమ్మానుప్పత్తితో అనఞ్ఞథతాతి, యథావుత్తానం ఏతేసం జరామరణాదీనం పచ్చయతో వా పచ్చయసమూహతో వా ఇదప్పచ్చయతాతి వుత్తో.

౫౭౩. తత్రాయం వచనత్థో, ఇమేసం పచ్చయా ఇదప్పచ్చయా. ఇదప్పచ్చయా ఏవ ఇదప్పచ్చయతా. ఇదప్పచ్చయానం వా సమూహో ఇదప్పచ్చయతా. లక్ఖణం పనేత్థ సద్దసత్థతో పరియేసితబ్బం.

౫౭౪. కేచి పన పటిచ్చ సమ్మా చ తిత్థియపరికప్పితపకతిపురిసాదికారణనిరపేక్ఖో ఉప్పాదో పటిచ్చసముప్పాదోతి ఏవం ఉప్పాదమత్తం పటిచ్చసముప్పాదోతి వదన్తి, తం న యుజ్జతి. కస్మా? సుత్తాభావతో, సుత్తవిరోధతో, గమ్భీరనయాసమ్భవతో, సద్దభేదతో చ. ‘‘ఉప్పాదమత్తం పటిచ్చసముప్పాదో’’తి హి సుత్తం నత్థి. తం ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి చ వదన్తస్స పదేసవిహారసుత్తవిరోధో ఆపజ్జతి. కథం? భగవతో హి ‘‘అథ ఖో భగవా రత్తియా పఠమం యామం పటిచ్చసముప్పాదం అనులోమపటిలోమం మనసాకాసీ’’తి (మహావ. ౧) ఆదివచనతో పటిచ్చసముప్పాదమనసికారో పఠమాభిసమ్బుద్ధవిహారో, పదేసవిహారో చ తస్సేకదేసవిహారో. యథాహ ‘‘యేన స్వాహం, భిక్ఖవే, విహారేన పఠమాభిసమ్బుద్ధో విహరామి, తస్స పదేసేన విహాసి’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧). తత్ర చ పచ్చయాకారదస్సనేన విహాసి, న ఉప్పాదమత్తదస్సనేనాతి. యథాహ ‘‘సో ఏవం పజానామి మిచ్ఛాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయితం సమ్మాదిట్ఠిపచ్చయాపి వేదయితం మిచ్ఛాసఙ్కప్పపచ్చయాపి వేదయిత’’న్తి (సం. ని. ౫.౧౧) సబ్బం విత్థారేతబ్బం. ఏవం ఉప్పాదమత్తం ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి వదన్తస్స పదేసవిహారసుత్తవిరోధో ఆపజ్జతి. తథా కచ్చానసుత్తవిరోధో.

కచ్చానసుత్తేపి హి ‘‘లోకసముదయం ఖో, కచ్చాన, యథాభూతం సమ్మప్పఞ్ఞాయ పస్సతో యా లోకే నత్థితా, సా న హోతీ’’తి (సం. ని. ౨.౧౫) అనులోమపటిచ్చసముప్పాదో లోకపచ్చయతో ‘‘లోకసముదయో’’తి ఉచ్ఛేదదిట్ఠిసముగ్ఘాతత్థం పకాసితో, న ఉప్పాదమత్తం. న హి ఉప్పాదమత్తదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా సముగ్ఘాతో హోతి. పచ్చయానుపరమదస్సనేన పన హోతి. పచ్చయానుపరమే ఫలానుపరమతోతి. ఏవం ఉప్పాదమత్తం ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి వదన్తస్స కచ్చానసుత్తవిరోధోపి ఆపజ్జతి.

గమ్భీరనయాసమ్భవతోతి వుత్తం ఖో పనేతం భగవతా ‘‘గమ్భీరో చాయం, ఆనన్ద, పటిచ్చసముప్పాదో గమ్భీరావభాసో చా’’తి (దీ. ని. ౨.౯౫; సం. ని. ౨.౬౦). గమ్భీరత్తఞ్చ నామ చతుబ్బిధం, తం పరతో వణ్ణయిస్సామ. తం ఉప్పాదమత్తే నత్థి. చతుబ్బిధనయపటిమణ్డితఞ్చేతం పటిచ్చసముప్పాదం వణ్ణయన్తి, తమ్పి నయచతుక్కం ఉప్పాదమత్తే నత్థీతి గమ్భీరనయాసమ్భవతోపి న ఉప్పాదమత్తం పటిచ్చసముప్పాదో.

౫౭౫. సద్దభేదతోతి పటిచ్చసద్దో చ పనాయం సమానే కత్తరి పుబ్బకాలే పయుజ్జమానో అత్థసిద్ధికరో హోతి. సేయ్యథిదం, ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తి (సం. ని. ౨.౪౩). ఇధ పన భావసాధనేన ఉప్పాదసద్దేన సద్ధిం పయుజ్జమానో సమానస్స కత్తు అభావతో సద్దభేదం గచ్ఛతి, న చ కిఞ్చి అత్థం సాధేతీతి సద్దభేదతోపి న ఉప్పాదమత్తం పటిచ్చసముప్పాదోతి.

తత్థ సియా – ‘‘హోతి-సద్దేన సద్ధిం యోజయిస్సామ ‘పటిచ్చసముప్పాదో హోతీ’తి’’, తం న యుత్తం. కస్మా? యోగాభావతో చేవ, ఉప్పాదస్స చ ఉప్పాదపత్తిదోసతో. ‘‘పటిచ్చసముప్పాదం వో, భిక్ఖవే, దేసేస్సామి. కతమో చ, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో…పే… అయం వుచ్చతి, భిక్ఖవే, పటిచ్చసముప్పాదో’’తి (సం. ని. ౨.౧). ఇమేసు హి పదేసు ఏకేనపి సద్ధిం హోతి-సద్దో యోగం న గచ్ఛతి, న చ ఉప్పాదో హోతి. సచే భవేయ్య, ఉప్పాదస్సాపి ఉప్పాదో పాపుణేయ్యాతి.

౫౭౬. యేపి మఞ్ఞన్తి ‘‘ఇదప్పచ్చయానం భావో ఇదప్పచ్చయతా, భావో చ నామ యో ఆకారో అవిజ్జాదీనం సఙ్ఖారాదిపాతుభావే హేతు, సో. తస్మిఞ్చ సఙ్ఖారవికారే పటిచ్చసముప్పాదసఞ్ఞా’’తి, తేసం తం న యుజ్జతి. కస్మా? అవిజ్జాదీనం హేతువచనతో. భగవతా హి ‘‘తస్మాతిహ, ఆనన్ద, ఏసేవ హేతు, ఏతం నిదానం, ఏస సముదయో, ఏస పచ్చయో జరామరణస్స యదిదం జాతి…పే… సఙ్ఖారానం, యదిదం అవిజ్జా’’తి (దీ. ని. ౨.౯౮ ఆదయో) ఏవం అవిజ్జాదయోవ హేతూతి వుత్తా, న తేసం వికారో. తస్మా ‘‘పటిచ్చసముప్పాదోతి పచ్చయధమ్మా వేదితబ్బా’’తి ఇతి యం తం వుత్తం, తం సమ్మా వుత్తన్తి వేదితబ్బం.

౫౭౭. యా పనేత్థ ‘‘పటిచ్చసముప్పాదో’’తి ఇమాయ బ్యఞ్జనచ్ఛాయాయ ఉప్పాదోయేవాయం వుత్తోతి సఞ్ఞా ఉప్పజ్జతి, సా ఇమస్స పదస్స ఏవమత్థం గహేత్వా వూపసమేతబ్బా. భగవతా హి,

ద్వేధా తతో పవత్తే, ధమ్మసమూహే యతో ఇదం వచనం;

తప్పచ్చయో తతోయం, ఫలోపచారేన ఇతి వుత్తో.

యో హి అయం పచ్చయతాయ పవత్తో ధమ్మసమూహో, తత్థ పటిచ్చసముప్పాదోతి ఇదం వచనం ద్విధా ఇచ్ఛన్తి. సో హి యస్మా పతీయమానో హితాయ సుఖాయ చ సంవత్తతి, తస్మా పచ్చేతుమరహన్తి నం పణ్డితాతి పటిచ్చో. ఉప్పజ్జమానో చ సహ సమ్మా చ ఉప్పజ్జతి, న ఏకేకతో, నాపి అహేతుతోతి సముప్పాదో. ఏవం పటిచ్చో చ సో సముప్పాదో చాతి పటిచ్చసముప్పాదో. అపిచ సహ ఉప్పజ్జతీతి సముప్పాదో, పచ్చయసామగ్గిం పన పటిచ్చ అపచ్చక్ఖాయాతి ఏవమ్పి పటిచ్చసముప్పాదో. తస్స చాయం హేతుసమూహో పచ్చయోతి తప్పచ్చయత్తా అయమ్పి, యథా లోకే సేమ్హస్స పచ్చయో గుళో సేమ్హో గుళోతి వుచ్చతి, యథా చ సాసనే సుఖప్పచ్చయో బుద్ధానం ఉప్పాదో ‘‘సుఖో బుద్ధానం ఉప్పాదో’’తి వుచ్చతి, తథా పటిచ్చసముప్పాదో ఇచ్చేవ ఫలవోహారేన వుత్తోతి వేదితబ్బో.

౫౭౮. అథ వా,

పటిముఖమితోతి వుత్తో, హేతుసమూహో అయం పటిచ్చోతి;

సహితే ఉప్పాదేతి చ, ఇతి వుత్తో సో సముప్పాదో.

యో హి ఏస సఙ్ఖారాదీనం పాతుభావాయ అవిజ్జాదిఏకేకహేతుసీసేన నిద్దిట్ఠో హేతుసమూహో, సో సాధారణఫలనిప్ఫాదకట్ఠేన అవేకల్లట్ఠేన చ సామగ్గిఅఙ్గానం అఞ్ఞమఞ్ఞేన పటిముఖం ఇతో గతోతి కత్వా పటిచ్చోతి వుచ్చతి. స్వాయం సహితేయేవ అఞ్ఞమఞ్ఞం అవినిబ్భోగవుత్తిధమ్మే ఉప్పాదేతీతి సముప్పాదోతిపి వుత్తో. ఏవమ్పి పటిచ్చో చ సో సముప్పాదో చాతి పటిచ్చసముప్పాదో.

౫౭౯. అపరో నయో –

పచ్చయతా అఞ్ఞోఞ్ఞం, పటిచ్చ యస్మా సమం సహ చ ధమ్మే;

అయముప్పాదేతి తతోపి, ఏవమిధ భాసితా మునినా.

అవిజ్జాదిసీసేన నిద్దిట్ఠపచ్చయేసు హి యే పచ్చయా యం సఙ్ఖారాదికం ధమ్మం ఉప్పాదేన్తి, న తే అఞ్ఞమఞ్ఞం అపటిచ్చ అఞ్ఞమఞ్ఞవేకల్లే సతి ఉప్పాదేతుం సమత్థాతి. తస్మా పటిచ్చ సమం సహ చ న ఏకేకదేసం, నాపి పుబ్బాపరభావేన అయం పచ్చయతా ధమ్మే ఉప్పాదేతీతి అత్థానుసారవోహారకుసలేన మునినా ఏవమిధ భాసితా, పటిచ్చసముప్పాదోత్వేవ భాసితాతి అత్థో.

౫౮౦. ఏవం భాసమానేన చ,

పురిమేన సస్సతాదీన, మభావో పచ్ఛిమేన చ పదేన;

ఉచ్ఛేదాదివిఘాతో, ద్వయేన పరిదీపితో ఞాయో.

పురిమేనాతి పచ్చయసామగ్గిపరిదీపకేన పటిచ్చపదేన పవత్తిధమ్మానం పచ్చయసామగ్గియం ఆయత్తవుత్తిత్తా సస్సతాహేతువిసమహేతువసవత్తివాదప్పభేదానం సస్సతాదీనం అభావో పరిదీపితో హోతి? కిం హి సస్సతానం, అహేతుఆదివసేన వా పవత్తానం పచ్చయసామగ్గియాతి? పచ్ఛిమేన చ పదేనాతి ధమ్మానం ఉప్పాదపరిదీపకేన సముప్పాదపదేన పచ్చయసామగ్గియం ధమ్మానం ఉప్పత్తితో విహతా ఉచ్ఛేదనత్థికఅకిరియవాదాతి ఉచ్ఛేదాదివిఘాతో పరిదీపితో హోతి. పురిమపురిమపచ్చయవసేన హి పునప్పునం ఉప్పజ్జమానేసు ధమ్మేసు కుతో ఉచ్ఛేదో, నత్థికాకిరియవాదా చాతి. ద్వయేనాతి సకలేన పటిచ్చసముప్పాదవచనేన తస్సా తస్సా పచ్చయసామగ్గియా సన్తతిం అవిచ్ఛిన్దిత్వా తేసం తేసం ధమ్మానం సమ్భవతో మజ్ఝిమా పటిపదా, ‘‘సో కరోతి సో పటిసంవేదేతి, అఞ్ఞో కరోతి అఞ్ఞో పటిసంవేదేతీ’’తి వాదప్పహానం, జనపదనిరుత్తియా అనభినివేసో, సమఞ్ఞాయ అనతిధావనన్తి అయం ఞాయో పరిదీపితో హోతీతి అయం తావ పటిచ్చసముప్పాదోతి వచనమత్తస్స అత్థో.

౫౮౧. యా పనాయం భగవతా పటిచ్చసముప్పాదం దేసేన్తేన ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తిఆదినా నయేన నిక్ఖిత్తా తన్తి, తస్సా అత్థసంవణ్ణనం కరోన్తేన విభజ్జవాదిమణ్డలం ఓతరిత్వా ఆచరియే అనబ్భాచిక్ఖన్తేన సకసమయం అవోక్కమన్తేన పరసమయం అనాయూహన్తేన సుత్తం అప్పటిబాహన్తేన వినయం అనులోమేన్తేన మహాపదేసే ఓలోకేన్తేన ధమ్మం దీపేన్తేన అత్థం సఙ్గాహేన్తేన తమేవత్థం పునరావత్తేత్వా అపరేహిపి పరియాయన్తరేహి నిద్దిసన్తేన చ యస్మా అత్థసంవణ్ణనా కాతబ్బా హోతి, పకతియాపి చ దుక్కరావ పటిచ్చసముప్పాదస్స అత్థసంవణ్ణనా. యథాహు పోరాణా –

‘‘సచ్చం సత్తో పటిసన్ధి, పచ్చయాకారమేవ చ;

దుద్దసా చతురో ధమ్మా, దేసేతుం చ సుదుక్కరా’’తి.

తస్మా అఞ్ఞత్ర ఆగమాధిగమప్పత్తేహి న సుకరా పటిచ్చసముప్పాదస్సత్థవణ్ణనాతి పరితులయిత్వా,

వత్తుకామో అహం అజ్జ, పచ్చయాకారవణ్ణనం;

పతిట్ఠం నాధిగచ్ఛామి, అజ్ఝోగాళ్హోవ సాగరం.

సాసనం పనిదం నానా, దేసనానయమణ్డితం;

పుబ్బాచరియమగ్గో చ, అబ్బోచ్ఛిన్నో పవత్తతి.

యస్మా తస్మా తదుభయం, సన్నిస్సాయత్థవణ్ణనం;

ఆరభిస్సామి ఏతస్స, తం సుణాథ సమాహితా.

వుత్తఞ్హేతం పుబ్బాచరియేహి –

‘‘యో కోచి మం అట్ఠికత్వా సుణేయ్య,

లభేథ పుబ్బాపరియం విసేసం;

లద్ధాన పుబ్బాపరియం విసేసం,

అదస్సనం మచ్చురాజస్స గచ్ఛే’’తి.

౫౮౨. ఇతి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతిఆదీసు హి ఆదితోయేవ తావ,

దేసనాభేదతో అత్థ, లక్ఖణేకవిధాదితో. అఙ్గానఞ్చ వవత్థానా, విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

తత్థ దేసనాభేదతోతి భగవతో హి వల్లిహారకానం చతున్నం పురిసానం వల్లిగహణం వియ ఆదితో వా మజ్ఝతో వా పట్ఠాయ యావ పరియోసానం, తథా పరియోసానతో వా మజ్ఝతో వా పట్ఠాయ యావ ఆదీతి చతుబ్బిధా పటిచ్చసముప్పాదదేసనా.

యథా హి వల్లిహారకేసు చతూసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా మూలమేవ పఠమం పస్సతి, సో తం మూలే ఛేత్వా సబ్బం ఆకడ్ఢిత్వా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా…పే… జాతిపచ్చయా జరామరణ’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౦౨; సం. ని. ౨.౨) ఆదితో పట్ఠాయ యావ పరియోసానాపి పటిచ్చసముప్పాదం దేసేతి.

యథా పన తేసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా మజ్ఝం పఠమం పస్సతి, సో మజ్ఝే ఛిన్దిత్వా ఉపరిభాగఞ్ఞేవ ఆకడ్ఢిత్వా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘తస్స తం వేదనం అభినన్దతో అభివదతో అజ్ఝోసాయ తిట్ఠతో ఉప్పజ్జతి నన్దీ. యా వేదనాసు నన్దీ, తదుపాదానం. తస్సుపాదానపచ్చయా భవో, భవపచ్చయా జాతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౯; సం. ని. ౩.౫) మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానాపి దేసేతి.

యథా చ తేసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా అగ్గం పఠమం పస్సతి, సో అగ్గే గహేత్వా అగ్గానుసారేన యావ మూలా సబ్బం ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, జాతిపచ్చయా ను ఖో, భిక్ఖవే, జరామరణం నో వా కథం వో ఏత్థ హోతీతి? జాతిపచ్చయా, భన్తే, జరామరణం. ఏవం నో ఏత్థ హోతి జాతిపచ్చయా జరామరణన్తి. భవపచ్చయా జాతి…పే… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి ఇతి ఖో పనేతం వుత్తం, అవిజ్జాపచ్చయా ను ఖో, భిక్ఖవే, సఙ్ఖారా నో వా కథం వో ఏత్థ హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౩) పరియోసానతో పట్ఠాయ యావ ఆదితోపి పటిచ్చసముప్పాదం దేసేతి.

యథా పనేతేసు పురిసేసు ఏకో వల్లియా మజ్ఝమేవ పఠమం పస్సతి, సో మజ్ఝే ఛిన్దిత్వా హేట్ఠా ఓతరన్తో యావ మూలా ఆదాయ కమ్మే ఉపనేతి, ఏవం భగవా ‘‘ఇమే చ, భిక్ఖవే, చత్తారో ఆహారా కిన్నిదానా, కింసముదయా, కింజాతికా, కింపభవా? ఇమే చత్తారో ఆహారా తణ్హానిదానా, తణ్హాసముదయా, తణ్హాజాతికా, తణ్హాపభవా. తణ్హా కిన్నిదానా… వేదనా… ఫస్సో… సళాయతనం… నామరూపం… విఞ్ఞాణం… సఙ్ఖారా కిన్నిదానా…పే… సఙ్ఖారా అవిజ్జానిదానా…పే… అవిజ్జాపభవా’’తి (సం. ని. ౨.౧౧) మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ ఆదితో దేసేతి.

౫౮౩. కస్మా పనేవం దేసేతీతి? పటిచ్చసముప్పాదస్స సమన్తభద్దకత్తా సయఞ్చ దేసనావిలాసప్పత్తత్తా. సమన్తభద్దకో హి పటిచ్చసముప్పాదో, తతో తతో ఞాయపటివేధాయ సంవత్తతియేవ. దేసనావిలాసప్పత్తో చ భగవా చతువేసారజ్జపటిసమ్భిదాయోగేన చతుబ్బిధగమ్భీరభావప్పత్తియా చ. సో దేసనావిలాసప్పత్తత్తా నానానయేహేవ ధమ్మం దేసేతి.

విసేసతో పనస్స యా ఆదితో పట్ఠాయ అనులోమదేసనా, సా పవత్తికారణవిభాగసంమూళ్హం వేనేయ్యజనం సమనుపస్సతో యథాసకేహి కారణేహి పవత్తిసన్దస్సనత్థం ఉప్పత్తిక్కమసన్దస్సనత్థఞ్చ పవత్తాతి విఞ్ఞాతబ్బా. యా పరియోసానతో పట్ఠాయ పటిలోమదేసనా, సా ‘‘కిచ్ఛం వతాయం లోకో ఆపన్నో జాయతి చ జీయతి చ మీయతి చ చవతి చ ఉపపజ్జతి చా’’తిఆదినా (దీ. ని. ౨.౫౭; సం. ని. ౨.౪) నయేన కిచ్ఛాపన్నం లోకం అనువిలోకయతో పుబ్బభాగపటివేధానుసారేన తస్స తస్స జరామరణాదికస్స దుక్ఖస్స అత్తనా అధిగతకారణసన్దస్సనత్థం. యా మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ ఆది పవత్తా, సా ఆహారనిదానవవత్థాపనానుసారేన యావ అతీతం అద్ధానం అతిహరిత్వా పున అతీతద్ధతో పభుతి హేతుఫలపటిపాటిసన్దస్సనత్థం. యా పన మజ్ఝతో పట్ఠాయ యావ పరియోసానం పవత్తా, సా పచ్చుప్పన్నే అద్ధానే అనాగతద్ధహేతుసముట్ఠానతో పభుతి అనాగతద్ధసన్దస్సనత్థం. తాసు యా పవత్తికారణసమ్మూళ్హస్స వేనేయ్యజనస్స యథాసకేహి కారణేహి పవత్తిసన్దస్సనత్థం ఉప్పత్తిక్కమసన్దస్సనత్థఞ్చ ఆదితో పట్ఠాయ అనులోమదేసనా వుత్తా, సా ఇధ నిక్ఖిత్తాతి వేదితబ్బా.

౫౮౪. కస్మా పనేత్థ అవిజ్జా ఆదితో వుత్తా, కిం పకతివాదీనం పకతి వియ అవిజ్జాపి అకారణం మూలకారణం లోకస్సాతి? న అకారణం. ‘‘ఆసవసముదయా అవిజ్జాసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౩) హి అవిజ్జాయ కారణం వుత్తం. అత్థి పన పరియాయో యేన మూలకారణం సియా, కో పన సోతి? వట్టకథాయ సీసభావో.

భగవా హి వట్టకథం కథేన్తో ద్వే ధమ్మే సీసం కత్వా కథేతి, అవిజ్జం వా. యథాహ – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి అవిజ్జాయ ‘ఇతో పుబ్బే అవిజ్జా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి, ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి ఇదప్పచ్చయా అవిజ్జా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౧). భవతణ్హం వా. యథాహ – ‘‘పురిమా, భిక్ఖవే, కోటి న పఞ్ఞాయతి భవతణ్హాయ ‘ఇతో పుబ్బే భవతణ్హా నాహోసి, అథ పచ్ఛా సమభవీ’తి, ఏవఞ్చేతం, భిక్ఖవే, వుచ్చతి, అథ చ పన పఞ్ఞాయతి ఇదప్పచ్చయా భవతణ్హా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౨).

౫౮౫. కస్మా పన భగవా వట్టకథం కథేన్తో ఇమే ద్వే ధమ్మే సీసం కత్వా కథేతీతి? సుగతిదుగ్గతిగామినో కమ్మస్స విసేసహేతుభూతత్తా. దుగ్గతిగామినో హి కమ్మస్స విసేసహేతు అవిజ్జా. కస్మా? యస్మా అవిజ్జాభిభూతో పుథుజ్జనో అగ్గిసన్తాపలగుళాభిఘాతపరిస్సమాభిభూతా వజ్ఝగావీ తాయ పరిస్సమాతురతాయ నిరస్సాదమ్పి అత్తనో అనత్థావహమ్పి చ ఉణ్హోదకపానం వియ కిలేససన్తాపతో నిరస్సాదమ్పి దుగ్గతినిపాతనతో చ అత్తనో అనత్థావహమ్పి పాణాతిపాతాదిం అనేకప్పకారం దుగ్గతిగామికమ్మం ఆరభతి. సుగతిగామినో పన కమ్మస్స విసేసహేతు భవతణ్హా. కస్మా? యస్మా భవతణ్హాభిభూతో పుథుజ్జనో సా వుత్తప్పకారా గావీ సీతూదకతణ్హాయ సఅస్సాదం అత్తనో పరిస్సమవినోదనఞ్చ సీతూదకపానం వియ కిలేససన్తాపవిరహతో సఅస్సాదం సుగతిసమ్పాపనేన అత్తనో దుగ్గతిదుక్ఖపరిస్సమవినోదనఞ్చ పాణాతిపాతా వేరమణిఆదిం అనేకప్పకారం సుగతిగామికమ్మం ఆరభతి.

౫౮౬. ఏతేసు పన వట్టకథాయ సీసభూతేసు ధమ్మేసు కత్థచి భగవా ఏకధమ్మమూలికం దేసనం దేసేతి. సేయ్యథిదం, ‘‘ఇతి ఖో, భిక్ఖవే, అవిజ్జూపనిసా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారూపనిసం విఞ్ఞాణ’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౨౩). తథా ‘‘ఉపాదానియేసు, భిక్ఖవే, ధమ్మేసు అస్సాదానుపస్సినో విహరతో తణ్హా పవడ్ఢతి, తణ్హాపచ్చయా ఉపాదాన’’న్తిఆది (సం. ని. ౨.౫౨). కత్థచి ఉభయమూలికమ్పి. సేయ్యథిదం, ‘‘అవిజ్జానీవరణస్స, భిక్ఖవే, బాలస్స తణ్హాయ సమ్పయుత్తస్స ఏవమయం కాయో సముదాగతో. ఇతి అయఞ్చేవ కాయో బహిద్ధా చ నామరూపం ఇత్థేతం ద్వయం. ద్వయం పటిచ్చ ఫస్సో సళేవాయతనాని, యేహి ఫుట్ఠో బాలో సుఖదుక్ఖం పటిసంవేదేతీ’’తిఆది (సం. ని. ౨.౧౯). తాసు దేసనాసు ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి అయమిధ అవిజ్జావసేన ఏకధమ్మమూలికా దేసనాతి వేదితబ్బా. ఏవం తావేత్థ దేసనాభేదతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౮౭. అత్థతోతి అవిజ్జాదీనం పదానం అత్థతో. సేయ్యథిదం, పూరేతుం అయుత్తట్ఠేన కాయదుచ్చరితాది అవిన్దియం నామ, అలద్ధబ్బన్తి అత్థో. తం అవిన్దియం విన్దతీతి అవిజ్జా. తబ్బిపరీతతో కాయసుచరితాది విన్దియం నామ, తం విన్దియం న విన్దతీతి అవిజ్జా. ఖన్ధానం రాసట్ఠం, ఆయతనానం ఆయతనట్ఠం, ధాతూనం సుఞ్ఞట్ఠం, ఇన్ద్రియానం అధిపతియట్ఠం, సచ్చానం తథట్ఠం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా. దుక్ఖాదీనం పీళనాదివసేన వుత్తం చతుబ్బిధం అత్థం అవిదితం కరోతీతిపి అవిజ్జా. అన్తవిరహితే సంసారే సబ్బయోనిగతిభవవిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసేసు సత్తే జవాపేతీతి అవిజ్జా. పరమత్థతో అవిజ్జమానేసు ఇత్థిపురిసాదీసు జవతి, విజ్జమానేసుపి ఖన్ధాదీసు న జవతీతి అవిజ్జా. అపిచ చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం వత్థారమ్మణానం పటిచ్చసముప్పాదపటిచ్చసముప్పన్నానఞ్చ ధమ్మానం ఛాదనతోపి అవిజ్జా.

యం పటిచ్చ ఫలమేతి, సో పచ్చయో. పటిచ్చాతి న వినా అపచ్చక్ఖత్వాతి అత్థో. ఏతీతి ఉప్పజ్జతి చేవ పవత్తతి చాతి అత్థో. అపిచ ఉపకారకట్ఠో పచ్చయట్ఠో. అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా.

సఙ్ఖతమభిసఙ్ఖరోన్తీతి సఙ్ఖారా. అపిచ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారసద్దేన ఆగతసఙ్ఖారాతి దువిధా సఙ్ఖారా. తత్థ పుఞ్ఞాపుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారా తయో, కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారా తయోతి ఇమే ఛ అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా. తే సబ్బేపి లోకియకుసలాకుసలచేతనామత్తమేవ హోన్తి.

సఙ్ఖతసఙ్ఖారో, అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారో, అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారో, పయోగాభిసఙ్ఖారోతి ఇమే పన చత్తారో సఙ్ఖార-సద్దేన ఆగతసఙ్ఖారా. తత్థ ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తిఆదీసు (దీ. ని. ౨.౨౨౧, ౨౭౨; సం. ని. ౧.౧౮౬) వుత్తా సబ్బేపి సప్పచ్చయా ధమ్మా సఙ్ఖతసఙ్ఖారా నామ. కమ్మనిబ్బత్తా తేభూమకా రూపారూపధమ్మా అభిసఙ్ఖతసఙ్ఖారాతి అట్ఠకథాసు వుత్తా, తేపి ‘‘అనిచ్చా వత సఙ్ఖారా’’తి (దీ. ని. ౨.౨౨౧; ౨౭౨; సం. ని. ౧.౧౮౬) ఏత్థేవ సఙ్గహం గచ్ఛన్తి. విసుం పన నేసం ఆగతట్ఠానం న పఞ్ఞాయతి. తేభూమికకుసలాకుసలచేతనా పన అభిసఙ్ఖరణకసఙ్ఖారోతి వుచ్చతి, తస్స ‘‘అవిజ్జాగతోయం, భిక్ఖవే, పురిసపుగ్గలో పుఞ్ఞఞ్చేవ సఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తిఆదీసు (సం. ని. ౨.౫౧) ఆగతట్ఠానం పఞ్ఞాయతి. కాయికచేతసికం పన వీరియం పయోగాభిసఙ్ఖారోతి వుచ్చతి, సో ‘‘యావతికా అభిసఙ్ఖారస్స గతి, తావతికా గన్త్వా అక్ఖాహతం మఞ్ఞే అట్ఠాసీ’’తిఆదీసు (అ. ని. ౩.౧౫) ఆగతో.

న కేవలఞ్చ ఏతేయేవ, అఞ్ఞేపి ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపజ్జన్తస్స ఖో, ఆవుసో విసాఖ, భిక్ఖునో పఠమం నిరుజ్ఝతి వచీసఙ్ఖారో, తతో కాయసఙ్ఖారో, తతో చిత్తసఙ్ఖారో’’తిఆదినా (మ. ని. ౧.౪౬౪) నయేన సఙ్ఖార-సద్దేన ఆగతా అనేకే సఙ్ఖారా. తేసు నత్థి సో సఙ్ఖారో, యో సఙ్ఖతసఙ్ఖారేహి సఙ్గహం న గచ్ఛేయ్య, ఇతో పరం సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణన్తిఆదీసు వుత్తం వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బం.

అవుత్తే పన విజానాతీతి విఞ్ఞాణం. నమతీతి నామం. రుప్పతీతి రూపం. ఆయే తనోతి ఆయతఞ్చ నయతీతి ఆయతనం. ఫుసతీతి ఫస్సో. వేదయతీతి వేదనా. పరితస్సతీతి తణ్హా. ఉపాదియతీతి ఉపాదానం. భవతి భావయతి చాతి భవో. జననం జాతి. జిరణం జరా. మరన్తి ఏతేనాతి మరణం. సోచనం సోకో. పరిదేవనం పరిదేవో. దుక్ఖయతీతి దుక్ఖం. ఉప్పాదట్ఠితివసేన వా ద్విధా ఖణతీతిపి దుక్ఖం. దుమ్మనభావో దోమనస్సం. భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో.

సమ్భవన్తీతి అభినిబ్బత్తన్తి. న కేవలఞ్చ సోకాదీహేవ, అథ ఖో సబ్బపదేహి సమ్భవన్తి-సద్దస్స యోజనా కాతబ్బా. ఇతరథా హి ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి వుత్తే కిం కరోన్తీతి న పఞ్ఞాయేయ్య, సమ్భవన్తీతి పన యోజనాయ సతి అవిజ్జా చ సా పచ్చయో చాతి అవిజ్జాపచ్చయో. తస్మా అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా సమ్భవన్తీతి పచ్చయపచ్చయుప్పన్నవవత్థానం కతం హోతి. ఏస నయో సబ్బత్థ.

ఏవన్తి నిద్దిట్ఠనయనిదస్సనం. తేన అవిజ్జాదీహేవ కారణేహి, న ఇస్సరనిమ్మానాదీహీతి దస్సేతి. ఏతస్సాతి యథావుత్తస్స. కేవలస్సాతి అసమ్మిస్సస్స, సకలస్స వా. దుక్ఖక్ఖన్ధస్సాతి దుక్ఖసమూహస్స, న సత్తస్స, న సుఖసుభాదీనం. సముదయోతి నిబ్బత్తి. హోతీతి సమ్భవతి. ఏవమేత్థ అత్థతో విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౮౮. లక్ఖణాదితోతి అవిజ్జాదీనం లక్ఖణాదితో. సేయ్యథిదం – అఞ్ఞాణలక్ఖణా అవిజ్జా, సమ్మోహనరసా, ఛాదనపచ్చుపట్ఠానా, ఆసవపదట్ఠానా. అభిసఙ్ఖరణలక్ఖణా సఙ్ఖారా, ఆయూహనరసా, చేతనాపచ్చుపట్ఠానా, అవిజ్జాపదట్ఠానా. విజాననలక్ఖణం విఞ్ఞాణం, పుబ్బఙ్గమరసం, పటిసన్ధిపచ్చుపట్ఠానం, సఙ్ఖారపదట్ఠానం, వత్థారమ్మణపదట్ఠానం వా. నమనలక్ఖణం నామం, సమ్పయోగరసం, అవినిబ్భోగపచ్చుపట్ఠానం, విఞ్ఞాణపదట్ఠానం. రుప్పనలక్ఖణం రూపం, వికిరణరసం, అబ్యాకతపచ్చుపట్ఠానం, విఞ్ఞాణపదట్ఠానం. ఆయతనలక్ఖణం సళాయతనం, దస్సనాదిరసం, వత్థుద్వారభావపచ్చుపట్ఠానం, నామరూపపదట్ఠానం. ఫుసనలక్ఖణో ఫస్సో, సఙ్ఘట్టనరసో, సఙ్గతిపచ్చుపట్ఠానో, సళాయతనపదట్ఠానో. అనుభవనలక్ఖణా వేదనా, విసయరససమ్భోగరసా, సుఖదుక్ఖపచ్చుపట్ఠానా, ఫస్సపదట్ఠానా. హేతులక్ఖణా తణ్హా, అభినన్దనరసా, అతిత్తభావపచ్చుపట్ఠానా, వేదనాపదట్ఠానా. గహణలక్ఖణం ఉపాదానం, అముఞ్చనరసం, తణ్హాదళ్హత్తదిట్ఠిపచ్చుపట్ఠానం, తణ్హాపదట్ఠానం. కమ్మకమ్మఫలలక్ఖణో భవో, భావనభవనరసో, కుసలాకుసలాబ్యాకతపచ్చుపట్ఠానో, ఉపాదానపదట్ఠానో. జాతిఆదీనం లక్ఖణాదీని సచ్చనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బాని. ఏవమేత్థ లక్ఖణాదితోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౮౯. ఏకవిధాదితోతి ఏత్థ అవిజ్జా అఞ్ఞాణాదస్సనమోహాదిభావతో ఏకవిధా. అప్పటిపత్తిమిచ్ఛాపటిపత్తితో దువిధా. తథా ససఙ్ఖారాసఙ్ఖారతో. వేదనత్తయసమ్పయోగతో తివిధా. చతుసచ్చపటివేధతో చతుబ్బిధా. గతిపఞ్చకాదీనవచ్ఛాదనతో పఞ్చవిధా. ద్వారారమ్మణతో పన సబ్బేసుపి అరూపధమ్మేసు ఛబ్బిధతా వేదితబ్బా.

సఙ్ఖారా సాసవవిపాకధమ్మధమ్మాదిభావతో ఏకవిధా. కుసలాకుసలతో దువిధా. తథా పరిత్తమహగ్గతహీనమజ్ఝిమమిచ్ఛత్తనియతానియతతో. తివిధా పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదిభావతో. చతుబ్బిధా చతుయోనిసంవత్తనతో. పఞ్చవిధా పఞ్చగతిగామితో.

విఞ్ఞాణం లోకియవిపాకాదిభావతో ఏకవిధం. సహేతుకాహేతుకాదితో దువిధం. భవత్తయపరియాపన్నతో, వేదనత్తయసమ్పయోగతో, అహేతుకద్విహేతుకతిహేతుకతో చ తివిధం. యోనిగతివసేన చతుబ్బిధం, పఞ్చవిధఞ్చ.

నామరూపం విఞ్ఞాణసన్నిస్సయతో కమ్మపచ్చయతో చ ఏకవిధం. సారమ్మణనారమ్మణతో దువిధం. అతీతాదితో తివిధం. యోనిగతివసేన చతుబ్బిధం, పఞ్చవిధఞ్చ.

సళాయతనం సఞ్జాతిసమోసరణట్ఠానతో ఏకవిధం. భూతప్పసాదవిఞ్ఞాణాదితో దువిధం. సమ్పత్తాసమ్పత్తనోభయగోచరతో తివిధం. యోనిగతిపరియాపన్నతో చతుబ్బిధం పఞ్చవిధఞ్చాతి ఇమినా నయేన ఫస్సాదీనమ్పి ఏకవిధాదిభావో వేదితబ్బోతి ఏవమేత్థ ఏకవిధాదితోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

౫౯౦. అఙ్గానఞ్చ వవత్థానాతి సోకాదయో చేత్థ భవచక్కస్స అవిచ్ఛేదదస్సనత్థం వుత్తా. జరామరణబ్భాహతస్స హి బాలస్స తే సమ్భవన్తి. యథాహ – ‘‘అస్సుతవా, భిక్ఖవే, పుథుజ్జనో సారీరికాయ దుక్ఖాయ వేదనాయ ఫుట్ఠో సమానో సోచతి కిలమతి పరిదేవతి ఉరత్తాళిం కన్దతి సమ్మోహమాపజ్జతీ’’తి (సం. ని. ౪.౨౫౨). యావ చ తేసం పవత్తి, తావ అవిజ్జాయాతి పునపి అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారాతి సమ్బన్ధమేవ హోతి భవచక్కం. తస్మా తేసం జరామరణేనేవ ఏకసఙ్ఖేపం కత్వా ద్వాదసేవ పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానీతి వేదితబ్బాని. ఏవమేత్థ అఙ్గానం వవత్థానతోపి విఞ్ఞాతబ్బో వినిచ్ఛయో.

అయం తావేత్థ సఙ్ఖేపకథా.

అవిజ్జాపచ్చయాసఙ్ఖారపదకథా

౫౬౧. అయం పన విత్థారనయో – అవిజ్జాతి సుత్తన్తపరియాయేన దుక్ఖాదీసు చతూసు ఠానేసు అఞ్ఞాణం, అభిధమ్మపరియాయేన పుబ్బన్తాదీహి సద్ధిం అట్ఠసు. వుత్తఞ్హేతం ‘‘తత్థ కతమా అవిజ్జా, దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే… దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయ అఞ్ఞాణం, పుబ్బన్తే అఞ్ఞాణం, అపరన్తే, పుబ్బన్తాపరన్తే, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణ’’న్తి (ధ. స. ౧౧౦౬). తత్థ కిఞ్చాపి ఠపేత్వా లోకుత్తరం సచ్చద్వయం సేసట్ఠానేసు ఆరమ్మణవసేన అవిజ్జా ఉప్పజ్జతి, ఏవం సన్తేపి పటిచ్ఛాదనవసేనేవ ఇధ అధిప్పేతా. సా హి ఉప్పన్నా దుక్ఖసచ్చం పటిచ్ఛాదేత్వా తిట్ఠతి, యాథావసరసలక్ఖణం పటివిజ్ఝితుం న దేతి, తథా సముదయం, నిరోధం, మగ్గం, పుబ్బన్తసఙ్ఖాతం అతీతం ఖన్ధపఞ్చకం, అపరన్తసఙ్ఖాతం అనాగతం ఖన్ధపఞ్చకం, పుబ్బన్తాపరన్తసఙ్ఖాతం తదుభయం, ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నధమ్మసఙ్ఖాతం ఇదప్పచ్చయతఞ్చేవ పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మే చ పటిచ్ఛాదేత్వా తిట్ఠతి. ‘‘అయం అవిజ్జా, ఇమే సఙ్ఖారా’’తి ఏవం యాథావసరసలక్ఖణమేత్థ పటివిజ్ఝితుం న దేతి. తస్మా దుక్ఖే అఞ్ఞాణం…పే… ఇదప్పచ్చయతాపటిచ్చసముప్పన్నేసు ధమ్మేసు అఞ్ఞాణన్తి వుచ్చతి.

౫౯౨. సఙ్ఖారాతి పుఞ్ఞాదయో తయో కాయసఙ్ఖారాదయో తయోతి ఏవం పుబ్బే సఙ్ఖేపతో వుత్తా ఛ, విత్థారతో పనేత్థ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో దానసీలాదివసేన పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా చేవ భావనావసేన పవత్తా పఞ్చ రూపావచరకుసలచేతనా చాతి తేరస చేతనా హోన్తి. అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారో పాణాతిపాతాదివసేన పవత్తా ద్వాదస అకుసలచేతనా. ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారో భావనావసేనేవ పవత్తా చతస్సో అరూపావచరకుసలచేతనా చాతి తయోపి సఙ్ఖారా ఏకూనతింస చేతనా హోన్తి.

ఇతరేసు పన తీసు కాయసఞ్చేతనా కాయసఙ్ఖారో, వచీసఞ్చేతనా వచీసఙ్ఖారో, మనోసఞ్చేతనా చిత్తసఙ్ఖారో. అయం తికో కమ్మాయూహనక్ఖణే పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం ద్వారతో పవత్తిదస్సనత్థం వుత్తో. కాయవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా హి కాయద్వారతో పవత్తా అట్ఠ కామావచరకుసలచేతనా, ద్వాదస అకుసలచేతనాతి సమవీసతి చేతనా కాయసఙ్ఖారో నామ. తా ఏవ వచీవిఞ్ఞత్తిం సముట్ఠాపేత్వా వచీద్వారతో పవత్తా వచీసఙ్ఖారో నామ. అభిఞ్ఞాచేతనా పనేత్థ పరతో విఞ్ఞాణస్స పచ్చయో న హోతీతి న గహితా. యథా చ అభిఞ్ఞాచేతనా, ఏవం ఉద్ధచ్చచేతనాపి న హోతి. తస్మా సాపి విఞ్ఞాణస్స పచ్చయభావే అపనేతబ్బా, అవిజ్జాపచ్చయా పన సబ్బాపేతా హోన్తి. ఉభోపి విఞ్ఞత్తియో అసముట్ఠాపేత్వా మనోద్వారే ఉప్పన్నా పన సబ్బాపి ఏకూనతింసతి చేతనా చిత్తసఙ్ఖారోతి. ఇతి అయం తికో పురిమత్తికమేవ పవిసతీతి అత్థతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనంయేవ వసేన అవిజ్జాయ పచ్చయభావో వేదితబ్బో.

౫౯౩. తత్థ సియా – కథం పనేతం జానితబ్బం ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా అవిజ్జా పచ్చయా హోన్తీ’’తి? అవిజ్జాభావే భావతో. యస్స హి దుక్ఖాదీసు అవిజ్జాసఙ్ఖాతం అఞ్ఞాణం అప్పహీనం హోతి, సో దుక్ఖే తావ పుబ్బన్తాదీసు చ అఞ్ఞాణేన సంసారదుక్ఖం సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వా తస్సేవ హేతుభూతే తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతి. సముదయే అఞ్ఞాణేన దుక్ఖహేతుభూతేపి తణ్హాపరిక్ఖారే సఙ్ఖారే సుఖహేతుతో మఞ్ఞమానో ఆరభతి. నిరోధే పన మగ్గే చ అఞ్ఞాణేన దుక్ఖస్స అనిరోధభూతేపి గతివిసేసే దుక్ఖనిరోధసఞ్ఞీ హుత్వా నిరోధస్స చ అమగ్గభూతేసుపి యఞ్ఞామరతపాదీసు నిరోధమగ్గసఞ్ఞీ హుత్వా దుక్ఖనిరోధం పత్థయమానో యఞ్ఞామరతపాదిముఖేన తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతి.

అపిచ సో తాయ చతూసు సచ్చేసు అప్పహీనావిజ్జతాయ విసేసతో జాతిజరారోగమరణాదిఅనేకాదీనవవోకిణ్ణమ్పి పుఞ్ఞఫలసఙ్ఖాతం దుక్ఖం దుక్ఖతో అజానన్తో తస్స అధిగమాయ కాయవచీచిత్తసఙ్ఖారభేదం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి దేవచ్ఛరకామకో వియ మరుప్పపాతం. సుఖసమ్మతస్సాపి చ తస్స పుఞ్ఞఫలస్స అన్తే మహాపరిళాహజనికం విపరిణామదుక్ఖతం అప్పస్సాదతఞ్చ అపస్సన్తోపి తప్పచ్చయం వుత్తప్పకారమేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి సలభో వియ దీపసిఖాభినిపాతం, మధుబిన్దుగిద్ధో వియ చ మధులిత్తసత్థధారాలేహనం. కాముపసేవనాదీసు చ సవిపాకేసు ఆదీనవం అపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞాయ చేవ కిలేసాభిభూతతాయ చ ద్వారత్తయప్పవత్తమ్పి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి, బాలో వియ గూథకీళనం, మరితుకామో వియ చ విసఖాదనం. ఆరుప్పవిపాకేసు చాపి సఙ్ఖారవిపరిణామదుక్ఖతం అనవబుజ్ఝమానో సస్సతాదివిపల్లాసేన చిత్తసఙ్ఖారభూతం ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారం ఆరభతి, దిసామూళ్హో వియ పిసాచనగరాభిముఖమగ్గగమనం.

ఏవం యస్మా అవిజ్జాభావతోవ సఙ్ఖారభావో, న అభావతో. తస్మా జానితబ్బమేతం ‘‘ఇమే సఙ్ఖారా అవిజ్జాపచ్చయా హోన్తీ’’తి. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, అవిజ్జాగతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతి, అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతి, ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతి. యతో చ ఖో, భిక్ఖవే, భిక్ఖునో అవిజ్జా పహీనా, విజ్జా ఉప్పన్నా; సో అవిజ్జావిరాగా విజ్జుప్పాదా నేవ పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారం అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి.

పట్ఠానపచ్చయకథా

౫౯౪. ఏత్థాహ – గణ్హామ తావ ఏతం అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయోతి, ఇదం పన వత్తబ్బం కతమేసం సఙ్ఖారానం కథం పచ్చయో హోతీతి? తత్రిదం వుచ్చతి, భగవతా హి ‘‘హేతుపచ్చయో, ఆరమ్మణపచ్చయో, అధిపతిపచ్చయో, అనన్తరపచ్చయో, సమనన్తరపచ్చయో, సహజాతపచ్చయో, అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో, నిస్సయపచ్చయో, ఉపనిస్సయపచ్చయో, పురేజాతపచ్చయో, పచ్ఛాజాతపచ్చయో, ఆసేవనపచ్చయో, కమ్మపచ్చయో, విపాకపచ్చయో, ఆహారపచ్చయో, ఇన్ద్రియపచ్చయో, ఝానపచ్చయో, మగ్గపచ్చయో, సమ్పయుత్తపచ్చయో, విప్పయుత్తపచ్చయో, అత్థిపచ్చయో, నత్థిపచ్చయో, విగతపచ్చయో, అవిగతపచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.పచ్చయుద్దేస) చతువీసతి పచ్చయా వుత్తా.

తత్థ హేతు చ సో పచ్చయో చాతి హేతుపచ్చయో, హేతు హుత్వా పచ్చయో, హేతుభావేన పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. ఆరమ్మణపచ్చయాదీసుపి ఏసేవ నయో.

౫౯౫. తత్థ హేతూతి వచనావయవకారణమూలానమేతం అధివచనం. ‘‘పటిఞ్ఞా, హేతూ’’తిఆదీసు హి లోకే వచనావయవో హేతూతి వుచ్చతి. సాసనే పన ‘‘యే ధమ్మా హేతుప్పభవా’’తిఆదీసు (మహావ. ౬౦) కారణం. ‘‘తయో కుసలహేతూ, తయో అకుసలహేతూ’’తిఆదీసు (ధ. స. ౧౦౫౯) మూలం హేతూతి వుచ్చతి, తం ఇధ అధిప్పేతం. పచ్చయోతి ఏత్థ పన అయం వచనత్థో, పటిచ్చ ఏతస్మా ఏతీతి పచ్చయో. అపచ్చక్ఖాయ నం వత్తతీతి అత్థో. యో హి ధమ్మో యం ధమ్మం అపచ్చక్ఖాయ తిట్ఠతి వా ఉప్పజ్జతి వా, సో తస్స పచ్చయోతి వుత్తం హోతి. లక్ఖణతో పన ఉపకారకలక్ఖణో పచ్చయో. యో హి ధమ్మో యస్స ధమ్మస్స ఠితియా వా ఉప్పత్తియా వా ఉపకారకో హోతి, సో తస్స పచ్చయోతి వుచ్చతి. పచ్చయో, హేతు, కారణం, నిదానం, సమ్భవో, పభవోతిఆది అత్థతో ఏకం, బ్యఞ్జనతో నానం. ఇతి మూలట్ఠేన హేతు, ఉపకారకట్ఠేన పచ్చయోతి సఙ్ఖేపతో మూలట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయో.

సో సాలిఆదీనం సాలిబీజాదీని వియ, మణిపభాదీనం వియ చ మణివణ్ణాదయో కుసలాదీనం కుసలాదిభావసాధకోతి ఆచరియానం అధిప్పాయో. ఏవం సన్తే పన తంసముట్ఠానరూపేసు హేతుపచ్చయతా న సమ్పజ్జతి. న హి సో తేసం కుసలాదిభావం సాధేతి, న చ పచ్చయో న హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘హేతూ హేతుసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం హేతుపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧). అహేతుకచిత్తానఞ్చ వినా ఏతేన అబ్యాకతభావో సిద్ధో, సహేతుకానమ్పి చ యోనిసోమనసికారాదిపటిబద్ధో కుసలాదిభావో, న సమ్పయుత్తహేతుపటిబద్ధో. యది చ సమ్పయుత్తహేతూసు సభావతోవ కుసలాదిభావో సియా, సమ్పయుత్తేసు హేతుపటిబద్ధో అలోభో కుసలో వా సియా అబ్యాకతో వా. యస్మా పన ఉభయథాపి హోతి, తస్మా యథా సమ్పయుత్తేసు, ఏవం హేతూసుపి కుసలాదితా పరియేసితబ్బా.

కుసలాదిభావసాధనవసేన పన హేతూనం మూలట్ఠం అగహేత్వా సుప్పతిట్ఠితభావసాధనవసేన గయ్హమానే న కిఞ్చి విరుజ్ఝతి. లద్ధహేతుపచ్చయా హి ధమ్మా విరూళ్హమూలా వియ పాదపా థిరా హోన్తి సుప్పతిట్ఠితా, అహేతుకా తిలబీజకాదిసేవాలా వియ న సుప్పతిట్ఠితా. ఇతి మూలట్ఠేన ఉపకారకోతి సుప్పతిట్ఠితభావసాధనేన ఉపకారకో ధమ్మో హేతుపచ్చయోతి వేదితబ్బో.

౫౯౬. తతో పరేసు ఆరమ్మణభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఆరమ్మణపచ్చయో. సో ‘‘రూపాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨) ఆరభిత్వాపి ‘‘యం యం ధమ్మం ఆరబ్భ యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨) ఓసాపితత్తా న కోచి ధమ్మో న హోతి. యథా హి దుబ్బలో పురిసో దణ్డం వా రజ్జుం వా ఆలమ్బిత్వావ ఉట్ఠహతి చేవ తిట్ఠతి చ, ఏవం చిత్తచేతసికా ధమ్మా రూపాదిఆరమ్మణం ఆరబ్భేవ ఉప్పజ్జన్తి చేవ తిట్ఠన్తి చ. తస్మా సబ్బేపి చిత్తచేతసికానం ఆరమ్మణభూతా ధమ్మా ఆరమ్మణపచ్చయోతి వేదితబ్బా.

౫౯౭. జేట్ఠకట్ఠేన ఉపకారకో ధమ్మో అధిపతిపచ్చయో, సో సహజాతారమ్మణవసేన దువిధో. తత్థ ‘‘ఛన్దాధిపతి ఛన్దసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదివచనతో (పట్ఠా. ౧.౩.౩) ఛన్దవీరియచిత్తవీమంసాసఙ్ఖాతా చత్తారో ధమ్మా అధిపతిపచ్చయోతి వేదితబ్బా, నో చ ఖో ఏకతో. యదా హి ఛన్దం ధురం ఛన్దం జేట్ఠకం కత్వా చిత్తం పవత్తతి, తదా ఛన్దోవ అధిపతి, న ఇతరే. ఏస నయో సేసేసుపి.

యం పన ధమ్మం గరుం కత్వా అరూపధమ్మా పవత్తన్తి, సో నేసం ఆరమ్మణాధిపతి. తేన వుత్తం ‘‘యం యం ధమ్మం గరుం కత్వా యే యే ధమ్మా ఉప్పజ్జన్తి చిత్తచేతసికా ధమ్మా, తే తే ధమ్మా తేసం తేసం ధమ్మానం అధిపతిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౩).

౫౯౮. అనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో. సమనన్తరభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సమనన్తరపచ్చయో. ఇదఞ్చ పచ్చయద్వయం బహుధా పపఞ్చయన్తి. అయం పనేత్థ సారో, యో హి ఏస చక్ఖువిఞ్ఞాణానన్తరా మనోధాతు, మనోధాతుఅనన్తరా మనోవిఞ్ఞాణధాతూతిఆది చిత్తనియమో, సో యస్మా పురిమపురిమచిత్తవసేనేవ ఇజ్ఝతి, న అఞ్ఞథా, తస్మా అత్తనో అత్తనో అనన్తరం అనురూపస్స చిత్తుప్పాదస్స ఉప్పాదనసమత్థో ధమ్మో అనన్తరపచ్చయో. తేనేవాహ – ‘‘అనన్తరపచ్చయోతి చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆది (పట్ఠా. ౧.౧.౪). యో అనన్తరపచ్చయో, స్వేవ సమనన్తరపచ్చయో. బ్యఞ్జనమత్తమేవ హేత్థ నానం, ఉపచయసన్తతీసు వియ అధివచననిరుత్తిదుకాదీసు వియ చ. అత్థతో పన నానం నత్థి.

యమ్పి ‘‘అత్థానన్తరతాయ అనన్తరపచ్చయో, కాలానన్తరతాయ సమనన్తరపచ్చయో’’తి ఆచరియానం మతం, తం ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలం ఫలసమాపత్తియా సమనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదీహి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౮) విరుజ్ఝతి. యమ్పి తత్థ వదన్తి ‘‘ధమ్మానం సముట్ఠాపనసమత్థతా న పరిహాయతి, భావనాబలేన పన వారితత్తా ధమ్మా సమనన్తరా నుప్పజ్జన్తీ’’తి, తమ్పి కాలానన్తరతాయ అభావమేవ సాధేతి. భావనాబలేన హి తత్థ కాలానన్తరతా నత్థీతి, మయమ్పి ఏతదేవ వదామ. యస్మా చ కాలానన్తరతా నత్థి, తస్మా సమనన్తరపచ్చయతా న యుజ్జతి. కాలానన్తరతాయ హి తేసం సమనన్తరపచ్చయో హోతీతి లద్ధి. తస్మా అభినివేసం అకత్వా బ్యఞ్జనమత్తతోవేత్థ నానాకరణం పచ్చేతబ్బం, న అత్థతో. కథం? నత్థి ఏతేసం అన్తరన్తి హి అనన్తరా. సణ్ఠానాభావతో సుట్ఠు అనన్తరాతి సమనన్తరా.

౫౯౯. ఉప్పజ్జమానోవ సహ ఉప్పాదనభావేన ఉపకారకో ధమ్మో సహజాతపచ్చయో పకాసస్స పదీపో వియ. సో అరూపక్ఖన్ధాదివసేన ఛబ్బిధో హోతి. యథాహ – ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో. చత్తారో మహాభూతా అఞ్ఞమఞ్ఞం, ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం, చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం, మహాభూతా ఉపాదారూపానం, రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం కిఞ్చికాలే సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో, కిఞ్చికాలే న సహజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౬). ఇదం హదయవత్థుమేవ సన్ధాయ వుత్తం.

౬౦౦. అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉప్పాదనుపత్థమ్భనభావేన ఉపకారకో ధమ్మో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయో అఞ్ఞమఞ్ఞూపత్థమ్భకం తిదణ్డకం వియ. సో అరూపక్ఖన్ధాదివసేన తివిధో హోతి. యథాహ – ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో. చత్తారో మహాభూతా ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౭).

౬౦౧. అధిట్ఠానాకారేన నిస్సయాకారేన చ ఉపకారకో ధమ్మో నిస్సయపచ్చయో తరుచిత్తకమ్మాదీనం పథవీపటాదయో వియ. సో ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి ఏవం సహజాతే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. ఛట్ఠో పనేత్థ కోట్ఠాసో ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో. యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం నిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౮) ఏవం విభత్తో.

౬౦౨. ఉపనిస్సయపచ్చయోతి ఏత్థ పన అయం తావ వచనత్థో, తదధీనవుత్తితాయ అత్తనో ఫలేన నిస్సితో న పటిక్ఖిత్తోతి నిస్సయో. యథా పన భుసో ఆయాసో ఉపాయాసో, ఏవం భుసో నిస్సయో ఉపనిస్సయో, బలవకారణస్సేతం అధివచనం. తస్మా బలవకారణభావేన ఉపకారకో ధమ్మో ఉపనిస్సయపచ్చయోతి వేదితబ్బో.

సో ఆరమ్మణూపనిస్సయో అనన్తరూపనిస్సయో పకతూపనిస్సయోతి తివిధో హోతి. తత్థ ‘‘దానం దత్వా సీలం సమాదియిత్వా ఉపోసథకమ్మం కత్వా తం గరుంకత్వా పచ్చవేక్ఖతి, పుబ్బే సుచిణ్ణాని గరుంకత్వా పచ్చవేక్ఖతి, ఝానా వుట్ఠహిత్వా ఝానం గరుంకత్వా పచ్చవేక్ఖతి, సేక్ఖా గోత్రభుం గరుంకత్వా పచ్చవేక్ఖన్తి, వోదానం గరుంకత్వా పచ్చవేక్ఖన్తి. సేక్ఖా మగ్గా వుట్ఠహిత్వా మగ్గం గరుంకత్వా పచ్చవేక్ఖన్తీ’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) ఏవమాదినా నయేన ఆరమ్మణూపనిస్సయో తావ ఆరమ్మణాధిపతినా సద్ధిం నానత్తం అకత్వావ విభత్తో. తత్థ యం ఆరమ్మణం గరుంకత్వా చిత్తచేతసికా ఉప్పజ్జన్తి, తం నియమతో తేసు ఆరమ్మణేసు బలవారమ్మణం హోతి. ఇతి గరుకత్తబ్బమత్తట్ఠేన ఆరమ్మణాధిపతి, బలవకారణట్ఠేన ఆరమ్మణూపనిస్సయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

అనన్తరూపనిస్సయోపి ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ఖన్ధా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ఖన్ధానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౯) నయేన అనన్తరపచ్చయేన సద్ధిం నానత్తం అకత్వావ విభత్తో. మాతికానిక్ఖేపే పన నేసం ‘‘చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు తంసమ్పయుత్తకా చ ధమ్మా మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪) నయేన అనన్తరస్స, ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౯) నయేన ఉపనిస్సయస్స ఆగతత్తా నిక్ఖేపే విసేసో అత్థి. సోపి అత్థతో ఏకీభావమేవ గచ్ఛతి. ఏవం సన్తేపి అత్తనో అత్తనో అనన్తరా అనురూపస్స చిత్తుప్పాదస్స పవత్తనసమత్థతాయ అనన్తరతా, పురిమచిత్తస్స పచ్ఛిమచిత్తుప్పాదనే బలవతాయ అనన్తరూపనిస్సయతా వేదితబ్బా. యథా హి హేతుపచ్చయాదీసు కిఞ్చి ధమ్మం వినాపి చిత్తం ఉప్పజ్జతి, న ఏవం అనన్తరచిత్తం వినా చిత్తస్స ఉప్పత్తి నామ అత్థి. తస్మా బలవపచ్చయో హోతి. ఇతి అత్తనో అత్తనో అనన్తరా అనురూపచిత్తుప్పాదనవసేన అనన్తరపచ్చయో, బలవకారణవసేన అనన్తరూపనిస్సయోతి ఏవమేతేసం నానత్తం వేదితబ్బం.

పకతూపనిస్సయో పన పకతో ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో. పకతో నామ అత్తనో సన్తానే నిప్ఫాదితో వా సద్ధాసీలాది ఉపసేవితో వా ఉతుభోజనాది. పకతియా ఏవ వా ఉపనిస్సయో పకతూపనిస్సయో, ఆరమ్మణానన్తరేహి అసమ్మిస్సోతి అత్థో. తస్స పకతూపనిస్సయో ‘‘సద్ధం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి, సీలం సమాదియతి, ఉపోసథకమ్మం కరోతి, ఝానం ఉప్పాదేతి, విపస్సనం ఉప్పాదేతి, మగ్గం ఉప్పాదేతి, అభిఞ్ఞం ఉప్పాదేతి, సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి. సీలం, సుతం, చాగం, పఞ్ఞం ఉపనిస్సాయ దానం దేతి…పే… సమాపత్తిం ఉప్పాదేతి. సద్ధా, సీలం, సుతం, చాగో, పఞ్ఞా సద్ధాయ, సీలస్స, సుతస్స, చాగస్స, పఞ్ఞాయ, ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౩) నయేన అనేకప్పకారతో పభేదో వేదితబ్బో. ఇతి ఇమే సద్ధాదయో పకతా చేవ బలవకారణట్ఠేన ఉపనిస్సయా చాతి పకతూపనిస్సయోతి.

౬౦౩. పఠమతరం ఉప్పజ్జిత్వా వత్తమానభావేన ఉపకారకో ధమ్మో పురేజాతపచ్చయో. సో పఞ్చద్వారే వత్థారమ్మణహదయవత్థువసేన ఏకాదసవిధో హోతి. యథాహ – ‘‘చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. సోత…పే… ఘాన, జివ్హా, కాయాయతనం, రూప, సద్ద, గన్ధ, రస, ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. రూప, సద్ద, గన్ధ, రస, ఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా. యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం కిఞ్చికాలే పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో. కిఞ్చికాలే న పురేజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౦).

౬౦౪. పురేజాతానం రూపధమ్మానం ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకో అరూపధమ్మో పచ్ఛాజాతపచ్చయో గిజ్ఝపోతకసరీరానం ఆహారాసాచేతనా వియ. తేన వుత్తం ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧).

౬౦౫. ఆసేవనట్ఠేన అనన్తరానం పగుణబలవభావాయ ఉపకారకో ధమ్మో ఆసేవనపచ్చయో గన్థాదీసు పురిమపురిమాభియోగో వియ. సో కుసలాకుసలకిరియజవనవసేన తివిధో హోతి. యథాహ – ‘‘పురిమా పురిమా కుసలా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కుసలానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో. పురిమా పురిమా అకుసలా…పే… కిరియాబ్యాకతా ధమ్మా పచ్ఛిమానం పచ్ఛిమానం కిరియాబ్యాకతానం ధమ్మానం ఆసేవనపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౨).

౬౦౬. చిత్తపయోగసఙ్ఖాతేన కిరియభావేన ఉపకారకో ధమ్మో కమ్మపచ్చయో. సో నానక్ఖణికాయ చేవ కుసలాకుసలచేతనాయ సహజాతాయ చ సబ్బాయపి చేతనాయ వసేన దువిధో హోతి. యథాహ – ‘‘కుసలాకుసలం కమ్మం విపాకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో. చేతనా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం కమ్మపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౩).

౬౦౭. నిరుస్సాహసన్తభావేన నిరుస్సాహసన్తభావాయ ఉపకారకో విపాకధమ్మో విపాకపచ్చయో. సో పవత్తే తంసముట్ఠానానం, పటిసన్ధియం కటత్తా చ రూపానం, సబ్బత్థ చ సమ్పయుత్తధమ్మానం పచ్చయో హోతి. యథాహ –‘‘విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం చిత్తసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో…పే… పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతో ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం. తయో ఖన్ధా ఏకస్స ఖన్ధస్స. ద్వే ఖన్ధా ద్విన్నం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం విపాకపచ్చయేన పచ్చయో. ఖన్ధా వత్థుస్స విపాకపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.

౬౦౮. రూపారూపానం ఉపత్థమ్భకట్ఠేన ఉపకారకా చత్తారో ఆహారా ఆహారపచ్చయో. యథాహ –‘‘కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపినో ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫). పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఆహారా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౨౯) వుత్తం.

౬౦౯. అధిపతియట్ఠేన ఉపకారకా ఇత్థిన్ద్రియపురిసిన్ద్రియవజ్జా వీసతిన్ద్రియా ఇన్ద్రియపచ్చయో. తత్థ చక్ఖున్ద్రియాదయో అరూపధమ్మానంయేవ, సేసా రూపారూపానం పచ్చయా హోన్తి. యథాహ – ‘‘చక్ఖున్ద్రియం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… సోత… ఘాన… జివ్హా… కాయిన్ద్రియం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. రూపజీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో. అరూపినో ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౬). పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఇన్ద్రియా సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఇన్ద్రియపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౦) వుత్తం.

౬౧౦. ఉపనిజ్ఝాయనట్ఠేన ఉపకారకాని ఠపేత్వా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణే సుఖదుక్ఖవేదనాద్వయం సబ్బానిపి కుసలాదిభేదాని సత్త ఝానఙ్గాని ఝానపచ్చయో. యథాహ –‘‘ఝానఙ్గాని ఝానసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౭). పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని ఝానఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం ఝానపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౧) వుత్తం.

౬౧౧. యతో తతో వా నియ్యానట్ఠేన ఉపకారకాని కుసలాదిభేదాని ద్వాదస మగ్గఙ్గాని మగ్గపచ్చయో. యథాహ – ‘‘మగ్గఙ్గాని మగ్గసమ్పయుత్తకానం ధమ్మానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౮). పఞ్హావారే పన ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతాని మగ్గఙ్గాని సమ్పయుత్తకానం ఖన్ధానం కటత్తా చ రూపానం మగ్గపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౨) వుత్తం. ఏతే పన ద్వేపి ఝానమగ్గపచ్చయా ద్విపఞ్చవిఞ్ఞాణాహేతుకచిత్తేసు న లబ్భన్తీతి వేదితబ్బా.

౬౧౨. ఏకవత్థుకఏకారమ్మణఏకుప్పాదేకనిరోధసఙ్ఖాతేన సమ్పయుత్తభావేన ఉపకారకా అరూపధమ్మా సమ్పయుత్తపచ్చయో. యథాహ – ‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం సమ్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౯).

౬౧౩. ఏకవత్థుకాదిభావానుపగమేన ఉపకారకా రూపినో ధమ్మా అరూపీనం ధమ్మానం, అరూపినోపి రూపీనం విప్పయుత్తపచ్చయో. సో సహజాతపచ్ఛాజాతపురేజాతవసేన తివిధో హోతి. వుత్తఞ్హేతం ‘‘సహజాతా కుసలా ఖన్ధా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. పచ్ఛాజాతా కుసలా ఖన్ధా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౪). అబ్యాకతపదస్స పన సహజాతవిభఙ్గే ‘‘పటిసన్ధిక్ఖణే విపాకాబ్యాకతా ఖన్ధా కటత్తారూపానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. ఖన్ధా వత్థుస్స. వత్థు ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తిపి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౪) వుత్తం. పురేజాతం పన చక్ఖున్ద్రియాదివత్థువసేనేవ వేదితబ్బం. యథాహ – ‘‘పురేజాతం చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స…పే… కాయాయతనం కాయవిఞ్ఞాణస్స విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో. వత్థు విపాకాబ్యాకతానం కిరియాబ్యాకతానం ఖన్ధానం…పే… వత్థు కుసలానం ఖన్ధానం…పే… వత్థు అకుసలానం ఖన్ధానం విప్పయుత్తపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౪).

౬౧౪. పచ్చుప్పన్నలక్ఖణేన అత్థిభావేన తాదిసస్సేవ ధమ్మస్స ఉపత్థమ్భకత్తేన ఉపకారకో ధమ్మో అత్థిపచ్చయో. తస్స అరూపక్ఖన్ధమహాభూతనామరూపచిత్తచేతసికమహాభూతఆయతనవత్థువసేన సత్తధా మాతికా నిక్ఖిత్తా. యథాహ –‘‘చత్తారో ఖన్ధా అరూపినో అఞ్ఞమఞ్ఞం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో, చత్తారో మహాభూతా, ఓక్కన్తిక్ఖణే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం. చిత్తచేతసికా ధమ్మా చిత్తసముట్ఠానానం రూపానం. మహాభూతా ఉపాదారూపానం. చక్ఖాయతనం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతుయా…పే… కాయాయతనం…పే… రూపాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం కాయవిఞ్ఞాణధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. రూపాయతనం…పే… ఫోట్ఠబ్బాయతనం మనోధాతుయా తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం. యం రూపం నిస్సాయ మనోధాతు చ మనోవిఞ్ఞాణధాతు చ వత్తన్తి, తం రూపం మనోధాతుయా చ మనోవిఞ్ఞాణధాతుయా చ తంసమ్పయుత్తకానఞ్చ ధమ్మానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౨౧).

పఞ్హావారే పన సహజాతం పురేజాతం పచ్ఛాజాతం ఆహారం ఇన్ద్రియన్తిపి నిక్ఖిపిత్వా సహజాతే తావ ‘‘ఏకో ఖన్ధో తిణ్ణన్నం ఖన్ధానం తంసముట్ఠానానఞ్చ రూపానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తిఆదినా (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౫) నయేన నిద్దేసో కతో, పురేజాతే పురేజాతానం చక్ఖాదీనం వసేన నిద్దేసో కతో. పచ్ఛాజాతే పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్స పచ్ఛాజాతానం చిత్తచేతసికానం పచ్చయవసేన నిద్దేసో కతో. ఆహారిన్ద్రియేసు ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో. రూపజీవితిన్ద్రియం కటత్తారూపానం అత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౩౫) ఏవం నిద్దేసో కతోతి.

౬౧౫. అత్తనో అనన్తరా ఉప్పజ్జమానానం అరూపధమ్మానం పవత్తిఓకాసదానేన ఉపకారకా సమనన్తరనిరుద్ధా అరూపధమ్మా నత్థిపచ్చయో. యథాహ –‘‘సమనన్తరనిరుద్ధా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం నత్థిపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.

తే ఏవ విగతభావేన ఉపకారకత్తా విగతపచ్చయో. యథాహ – ‘‘సమనన్తరవిగతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పటుప్పన్నానం చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం విగతపచ్చయేన పచ్చయో’’తి.

అత్థి పచ్చయధమ్మా ఏవ చ అవిగతభావేన ఉపకారకత్తా అవిగతపచ్చయోతి వేదితబ్బా. దేసనావిలాసేన పన తథా వినేతబ్బవేనేయ్యవసేన వా అయం దుకో వుత్తో, అహేతుకదుకం వత్వాపి హేతువిప్పయుత్తదుకో వియాతి.

అవిజ్జాపచ్చయాసఙ్ఖారపదవిత్థారకథా

౬౧౬. ఏవమిమేసు చతువీసతియా పచ్చయేసు అయం అవిజ్జా,

పచ్చయో హోతి పుఞ్ఞానం, దువిధానేకధా పన;

పరేసం పచ్ఛిమానం సా, ఏకధా పచ్చయో మతాతి.

తత్థ పుఞ్ఞానం దువిధాతి ఆరమ్మణపచ్చయేన చ ఉపనిస్సయపచ్చయేన చాతి ద్వేధా పచ్చయో హోతి. సా హి అవిజ్జం ఖయతో వయతో సమ్మసనకాలే కామావచరానం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం ఆరమ్మణపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. అభిఞ్ఞాచిత్తేన సమోహచిత్తం జాననకాలే రూపావచరానం. అవిజ్జాసమతిక్కమత్థాయ పన దానాదీని చేవ కామావచరపుఞ్ఞకిరియవత్థూని పూరేన్తస్స, రూపావచరజ్ఝానాని చ ఉప్పాదేన్తస్స ద్విన్నమ్పి తేసం ఉపనిస్సయపచ్చయేన పచ్చయో హోతి. తథా అవిజ్జాసమ్మూళ్హత్తా కామభవరూపభవసమ్పత్తియో పత్థేత్వా తానేవ పుఞ్ఞాని కరోన్తస్స.

అనేకధా పన పరేసన్తి అపుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారానం అనేకధా పచ్చయో హోతి. కథం? ఏసా హి అవిజ్జం ఆరబ్భ రాగాదీనం ఉప్పజ్జనకాలే ఆరమ్మణపచ్చయేన, గరుంకత్వా అస్సాదనకాలే ఆరమ్మణాధిపతిఆరమ్మణూపనిస్సయేహి, అవిజ్జాసమ్మూళ్హస్స అనాదీనవదస్సావినో పాణాతిపాతాదీని కరోన్తస్స ఉపనిస్సయపచ్చయేన, దుతియజవనాదీనం అనన్తరసమనన్తరఅనన్తరూపనిస్సయాసేవననత్థివిగతపచ్చయేహి, యంకిఞ్చి అకుసలం కరోన్తస్స హేతు సహజాత అఞ్ఞమఞ్ఞ నిస్సయ సమ్పయుత్త అత్థి అవిగతపచ్చయేహీతి అనేకధా పచ్చయో హోతి.

పచ్ఛిమానం సా ఏకధా పచ్చయో మతాతి ఆనేఞ్జాభిసఙ్ఖారానం ఉపనిస్సయపచ్చయేనేవ ఏకధా పచ్చయో మతా. సో పనస్సా ఉపనిస్సయభావో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బోతి.

౬౧౭. ఏత్థాహ – కిం పనాయమేకావ అవిజ్జా సఙ్ఖారానం పచ్చయో, ఉదాహు అఞ్ఞేపి పచ్చయా సన్తీతి? కిం పనేత్థ, యది తావ ఏకావ, ఏకకారణవాదో ఆపజ్జతి. అథఞ్ఞేపి సన్తి, ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి ఏకకారణనిద్దేసో నుపపజ్జతీతి? న నుపపజ్జతి. కస్మా? యస్మా –

ఏకం న ఏకతో ఇధ, నానేకమనేకతోపి నో ఏకం;

ఫలమత్థి అత్థి పన ఏక-హేతుఫలదీపనే అత్థో.

ఏకతో హి కారణతో న ఇధ కిఞ్చి ఏకం ఫలమత్థి, న అనేకం. నాపి అనేకేహి కారణేహి ఏకం. అనేకేహి పన కారణేహి అనేకమేవ హోతి. తథా హి అనేకేహి ఉతుపథవీబీజసలిలసఙ్ఖాతేహి కారణేహి అనేకమేవ రూపగన్ధరసాదికం అఙ్కురసఙ్ఖాతం ఫలం ఉప్పజ్జమానం దిస్సతి. యం పనేతం ‘‘అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, సఙ్ఖారపచ్చయా విఞ్ఞాణ’’న్తి ఏకేకహేతుఫలదీపనం కతం, తత్థ అత్థో అత్థి, పయోజనం విజ్జతి.

భగవా హి కత్థచి పధానత్తా, కత్థచి పాకటత్తా, కత్థచి అసాధారణత్తా దేసనావిలాసస్స చ వేనేయ్యానఞ్చ అనురూపతో ఏకమేవ హేతుం వా ఫలం వా దీపేతి. ‘‘ఫస్సపచ్చయా వేదనా’’తి హి పధానత్తా ఏకమేవ హేతుఫలమాహ. ఫస్సో హి వేదనాయ పధానహేతు యథాఫస్సం వేదనా వవత్థానతో. వేదనా చ ఫస్సస్స పధానఫలం యథావేదనం ఫస్సవవత్థానతో. ‘‘సేమ్హసముట్ఠానా ఆబాధా’’తి (అ. ని. ౧౦.౬౦) పాకటత్తా ఏకం హేతుమాహ. పాకటో హి ఏత్థ సేమ్హో, న కమ్మాదయో. ‘‘యే కేచి, భిక్ఖవే, అకుసలా ధమ్మా, సబ్బే తే అయోనిసోమనసికారమూలకా’’తి అసాధారణత్తా ఏకం హేతుమాహ. అసాధారణో హి అయోనిసోమనసికారో అకుసలానం, సాధారణాని వత్థారమ్మణాదీనీతి. తస్మా అయమిధ అవిజ్జా విజ్జమానేసుపి అఞ్ఞేసు వత్థారమ్మణసహజాతధమ్మాదీసు సఙ్ఖారకారణేసు ‘‘అస్సాదానుపస్సినో తణ్హా పవడ్ఢతీ’’తి (సం. ని. ౨.౫౨) చ ‘‘అవిజ్జాసముదయా ఆసవసముదయో’’తి (మ. ని. ౧.౧౦౪) చ వచనతో అఞ్ఞేసమ్పి తణ్హాదీనం సఙ్ఖారహేతూనం హేతూతి పధానత్తా, ‘‘అవిద్వా, భిక్ఖవే, అవిజ్జాగతో పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారమ్పి అభిసఙ్ఖరోతీ’’తి పాకటత్తా, అసాధారణత్తా చ సఙ్ఖారానం హేతుభావేన దీపితాతి వేదితబ్బా. ఏతేనేవ చ ఏకేకహేతుఫలదీపనపరిహారవచనేన సబ్బత్థ ఏకేకహేతుఫలదీపనే పయోజనం వేదితబ్బన్తి.

౬౧౮. ఏత్థాహ – ఏవం సన్తేపి ఏకన్తానిట్ఠఫలాయ సావజ్జాయ అవిజ్జాయ కథం పుఞ్ఞానేఞ్జాభిసఙ్ఖారపచ్చయత్తం యుజ్జతి? న హి నిమ్బబీజతో ఉచ్ఛు ఉప్పజ్జతీతి. కథం న యుజ్జిస్సతి? లోకస్మిఞ్హి –

విరుద్ధో చావిరుద్ధో చ, సదిసాసదిసో తథా;

ధమ్మానం పచ్చయో సిద్ధో, విపాకా ఏవ తే చ న.

ధమ్మానం హి ఠానసభావకిచ్చాదివిరుద్ధో చావిరుద్ధో చ పచ్చయో లోకే సిద్ధో. పురిమచిత్తం హి అపరచిత్తస్స ఠానవిరుద్ధో పచ్చయో, పురిమసిప్పాదిసిక్ఖా చ పచ్ఛా పవత్తమానానం సిప్పాదికిరియానం. కమ్మం రూపస్స సభావవిరుద్ధో పచ్చయో, ఖీరాదీని చ దధిఆదీనం. ఆలోకో చక్ఖువిఞ్ఞాణస్స కిచ్చవిరుద్ధో, గుళాదయో చ ఆసవాదీనం. చక్ఖురూపాదయో పన చక్ఖువిఞ్ఞాణాదీనం ఠానావిరుద్ధా పచ్చయా. పురిమజవనాదయో పచ్ఛిమజవనాదీనం సభావావిరుద్ధా కిచ్చావిరుద్ధా చ.

యథా చ విరుద్ధావిరుద్ధా పచ్చయా సిద్ధా, ఏవం సదిసాసదిసాపి. సదిసమేవ హి ఉతుఆహారసఙ్ఖాతం రూపం రూపస్స పచ్చయో, సాలిబీజాదీని చ సాలిఫలాదీనం. అసదిసమ్పి రూపం అరూపస్స, అరూపఞ్చ రూపస్స పచ్చయో హోతి, గోలోమావిలోమ-విసాణ-దధితిలపిట్ఠాదీని చ దుబ్బా-సరభూతిణకాదీనం. యేసఞ్చ ధమ్మానం తే విరుద్ధావిరుద్ధసదిసాసదిసపచ్చయా, న తే ధమ్మా తేసం ధమ్మానం విపాకా ఏవ.

ఇతి అయం అవిజ్జా విపాకవసేన ఏకన్తానిట్ఠఫలా, సభావవసేన చ సావజ్జాపి సమానా సబ్బేసమ్పి ఏతేసం పుఞ్ఞాభిసఙ్ఖారాదీనం యథానురూపం ఠానకిచ్చసభావవిరుద్ధావిరుద్ధపచ్చయవసేన, సదిసాసదిసపచ్చయవసేన చ పచ్చయో హోతీతి వేదితబ్బా. సో చస్సా పచ్చయభావో ‘‘యస్స హి దుక్ఖాదీసు అవిజ్జాసఙ్ఖాతం అఞ్ఞాణం అప్పహీనం హోతి, సో దుక్ఖే తావ పుబ్బన్తాదీసు చ అఞ్ఞాణేన సంసారదుక్ఖం సుఖసఞ్ఞాయ గహేత్వా తస్స హేతుభూతే తివిధేపి సఙ్ఖారే ఆరభతీ’’తిఆదినా నయేన వుత్తో ఏవ.

౬౧౯. అపిచ అయం అఞ్ఞోపి పరియాయో –

చుతూపపాతే సంసారే, సఙ్ఖారానఞ్చ లక్ఖణే;

యో పటిచ్చసముప్పన్న-ధమ్మేసు చ విముయ్హతి.

అభిసఙ్ఖరోతి సో ఏతే, సఙ్ఖారే తివిధే యతో;

అవిజ్జా పచ్చయో తేసం, తివిధానమ్పయం తతోతి.

కథం పన యో ఏతేసు విముయ్హతి, సో తివిధేపేతే సఙ్ఖారే కరోతీతి చే. చుతియా తావ విమూళ్హో ‘‘సబ్బత్థ ఖన్ధానం భేదో మరణ’’న్తి చుతిం అగణ్హన్తో ‘‘సత్తో మరతి, సత్తస్స దేహన్తరసఙ్కమన’’న్తిఆదీని వికప్పేతి.

ఉపపాతే విమూళ్హో ‘‘సబ్బత్థ ఖన్ధానం పాతుభావో జాతీ’’తి ఉపపాతం అగణ్హన్తో ‘‘సత్తో ఉపపజ్జతి, సత్తస్స నవసరీరపాతుభావో’’తిఆదీని వికప్పేతి.

సంసారే విమూళ్హో యో ఏస,

‘‘ఖన్ధానఞ్చ పటిపాటి, ధాతుఆయతనాన చ;

అబ్బోచ్ఛిన్నం వత్తమానా, సంసారోతి పవుచ్చతీ’’తి. –

ఏవం వణ్ణితో సంసారో, తం ఏవం అగణ్హన్తో ‘‘అయం సత్తో అస్మా లోకా పరం లోకం గచ్ఛతి, పరస్మా లోకా ఇమం లోకం ఆగచ్ఛతీ’’తిఆదీని వికప్పేతి.

సఙ్ఖారానం లక్ఖణే విమూళ్హో సఙ్ఖారానం సభావలక్ఖణం సామఞ్ఞలక్ఖణఞ్చ అగణ్హన్తో సఙ్ఖారే అత్తతో అత్తనియతో ధువతో సుఖతో సుభతో వికప్పేతి.

పటిచ్చసముప్పన్నధమ్మేసు విమూళ్హో అవిజ్జాదీహి సఙ్ఖారాదీనం పవత్తిం అగణ్హన్తో ‘‘అత్తా జానాతి వా న జానాతి వా, సో ఏవ కరోతి చ కారేతి చ. సో పటిసన్ధియం ఉపపజ్జతి, తస్స అణుఇస్సరాదయో కలలాదిభావేన సరీరం సణ్ఠపేన్తో ఇన్ద్రియాని సమ్పాదేన్తి. సో ఇన్ద్రియసమ్పన్నో ఫుసతి, వేదియతి, తణ్హీయతి, ఉపాదియతి, ఘటియతి. సో పున భవన్తరే భవతీ’’తి వా, ‘‘సబ్బే సత్తా నియతిసఙ్గతిభావపరిణతా’’తి (దీ. ని. ౧.౧౬౮) వా వికప్పేతి.