౧౮. దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసో
నామరూపపరిగ్గహకథా
౬౬౨. ఇదాని యా ‘‘ఇమేసు భూమిభూతేసు ధమ్మేసు ఉగ్గహపరిపుచ్ఛావసేన ఞాణపరిచయం కత్వా ‘సీలవిసుద్ధి చేవ చిత్తవిసుద్ధి చా’తి ద్వే మూలభూతా విసుద్ధియో సమ్పాదేతబ్బా’’తి వుత్తా. తత్థ సీలవిసుద్ధి నామ సుపరిసుద్ధం పాతిమోక్ఖసంవరాదిచతుబ్బిధం సీలం, తఞ్చ సీలనిద్దేసే విత్థారితమేవ. చిత్తవిసుద్ధి నామ సఉపచారా అట్ఠ సమాపత్తియో, తాపి చిత్తసీసేన వుత్తసమాధినిద్దేసే సబ్బాకారేన విత్థారితా ఏవ. తస్మా తా తత్థ విత్థారితనయేనేవ వేదితబ్బా.
యం పన వుత్తం ‘‘దిట్ఠివిసుద్ధి, కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి, మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి, పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి, ఞాణదస్సనవిసుద్ధీతి ఇమా పన పఞ్చ విసుద్ధియో సరీర’’న్తి, తత్థ నామరూపానం యాథావదస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధి నామ.
౬౬౩. తం సమ్పాదేతుకామేన సమథయానికేన తావ ఠపేత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం అవసేసరూపారూపావచరజ్ఝానానం అఞ్ఞతరతో వుట్ఠాయ వితక్కాదీని ఝానఙ్గాని, తంసమ్పయుత్తా చ ధమ్మా లక్ఖణరసాదివసేన పరిగ్గహేతబ్బా. పరిగ్గహేత్వా సబ్బమ్పేతం ఆరమ్మణాభిముఖం నమనతో నమనట్ఠేన నామన్తి వవత్థపేతబ్బం.
తతో యథా నామ పురిసో అన్తోగేహే సప్పం దిస్వా తం అనుబన్ధమానో తస్స ఆసయం పస్సతి, ఏవమేవ అయమ్పి యోగావచరో తం నామం ఉపపరిక్ఖన్తో ‘‘ఇదం నామం కిం నిస్సాయ పవత్తతీ’’తి పరియేసమానో తస్స నిస్సయం హదయరూపం పస్సతి. తతో హదయరూపస్స నిస్సయభూతాని, భూతనిస్సితాని చ సేసుపాదాయరూపానీతి రూపం పరిగ్గణ్హాతి. సో సబ్బమ్పేతం రుప్పనతో రూపన్తి వవత్థపేతి. తతో నమనలక్ఖణం నామం, రుప్పనలక్ఖణం రూపన్తి సఙ్ఖేపతో నామరూపం వవత్థపేతి.
౬౬౪. సుద్ధవిపస్సనాయానికో పన అయమేవ వా సమథయానికో చతుధాతువవత్థానే వుత్తానం తేసం తేసం ధాతుపరిగ్గహముఖానం అఞ్ఞతరముఖవసేన సఙ్ఖేపతో వా విత్థారతో వా చతస్సో ధాతుయో పరిగ్గణ్హాతి. అథస్స యాథావసరసలక్ఖణతో ఆవిభూతాసు ధాతూసు కమ్మసముట్ఠానమ్హి తావ కేసే ‘‘చతస్సో ధాతుయో, వణ్ణో, గన్ధో, రసో, ఓజా, జీవితం, కాయప్పసాదో’’తి ఏవం కాయదసకవసేన దస రూపాని, తత్థేవ భావస్స అత్థితాయ భావదసకవసేన దస, తత్థేవ ఆహారసముట్ఠానం ఓజట్ఠమకం, ఉతుసముట్ఠానం, చిత్తసముట్ఠానన్తి అపరానిపి చతువీసతీతి ఏవం చతుసముట్ఠానేసు చతువీసతికోట్ఠాసేసు చతుచత్తాలీస చతుచత్తాలీస రూపాని, సేదో, అస్సు, ఖేళో, సిఙ్ఘాణికాతి ఇమేసు పన చతూసు ఉతుచిత్తసముట్ఠానేసు ద్విన్నం ఓజట్ఠమకానం వసేన సోళస సోళస రూపాని, ఉదరియం, కరీసం, పుబ్బో, ముత్తన్తి ఇమేసు చతూసు ఉతుసముట్ఠానేసు ఉతుసముట్ఠానస్సేవ ఓజట్ఠమకస్స వసేన అట్ఠ అట్ఠ రూపాని పాకటాని హోన్తీతి. ఏస తావ ద్వత్తింసాకారే నయో.
యే పన ఇమస్మిం ద్వత్తింసాకారే ఆవిభూతే అపరే దస ఆకారా ఆవిభవన్తి. తత్థ అసితాదిపరిపాచకే తావ కమ్మజే తేజోకోట్ఠాసమ్హి ఓజట్ఠమకఞ్చేవ జీవితఞ్చాతి నవ రూపాని, తథా చిత్తజే అస్సాసపస్సాసకోట్ఠాసేపి ఓజట్ఠమకఞ్చేవ సద్దో చాతి నవ, సేసేసు చతుసముట్ఠానేసు అట్ఠసు జీవితనవకఞ్చేవ తీణి చ ఓజట్ఠమకానీతి తేత్తింస రూపాని పాకటాని హోన్తి.
తస్సేవం విత్థారతో ద్వాచత్తాలీసాకారవసేన ఇమేసు భూతుపాదాయరూపేసు పాకటేసు జాతేసు వత్థుద్వారవసేన పఞ్చ చక్ఖుదసకాదయో, హదయవత్థుదసకఞ్చాతి అపరానిపి సట్ఠిరూపాని పాకటాని హోన్తి. సో సబ్బానిపి తాని రుప్పనలక్ఖణేన ఏకతో కత్వా ‘‘ఏతం రూప’’న్తి పస్సతి.
తస్సేవం పరిగ్గహితరూపస్స ద్వారవసేన అరూపధమ్మా పాకటా హోన్తి. సేయ్యథిదం – ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, తిస్సో మనోధాతుయో, అట్ఠసట్ఠి మనోవిఞ్ఞాణధాతుయోతి ఏకాసీతి లోకియచిత్తాని, అవిసేసేన చ తేహి చిత్తేహి సహజాతో ఫస్సో, వేదనా, సఞ్ఞా, చేతనా, జీవితం, చిత్తట్ఠితి, మనసికారోతి ఇమే సత్త సత్త చేతసికాతి. లోకుత్తరచిత్తాని పన నేవ సుద్ధవిపస్సకస్స, న సమథయానికస్స పరిగ్గహం గచ్ఛన్తి అనధిగతత్తాతి. సో సబ్బేపి తే అరూపధమ్మే నమనలక్ఖణేన ఏకతో కత్వా ‘‘ఏతం నామ’’న్తి పస్సతి. ఏవమేకో చతుధాతువవత్థానముఖేన విత్థారతో నామరూపం వవత్థపేతి.
౬౬౫. అపరో అట్ఠారసధాతువసేన. కథం? ఇధ భిక్ఖు అత్థి ఇమస్మిం అత్తభావే చక్ఖుధాతు…పే… మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి ధాతుయో ఆవజ్జిత్వా యం లోకో సేతకణ్హమణ్డలవిచిత్తం ఆయతవిత్థతం అక్ఖికూపకే న్హారుసుత్తకేన ఆబద్ధం మంసపిణ్డం ‘‘చక్ఖూ’’తి సఞ్జానాతి, తం అగ్గహేత్వా ఖన్ధనిద్దేసే ఉపాదారూపేసు వుత్తప్పకారం చక్ఖుపసాదం ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తి వవత్థపేతి.
యాని పనస్స నిస్సయభూతా చతస్సో ధాతుయో, పరివారకాని చత్తారి వణ్ణ-గన్ధ-రస-ఓజా-రూపాని, అనుపాలకం జీవితిన్ద్రియన్తి నవ సహజాతరూపాని, తత్థేవ ఠితాని కాయదసకభావదసకవసేన వీసతి కమ్మజరూపాని, ఆహారసముట్ఠానాదీనం తిణ్ణం ఓజట్ఠమకానం వసేన చతువీసతి అనుపాదిన్నరూపానీతి ఏవం సేసాని తేపణ్ణాస రూపాని హోన్తి, న తాని చ ‘‘చక్ఖుధాతూ’’తి వవత్థపేతి. ఏస నయో సోతధాతుఆదీసుపి. కాయధాతుయం పన అవసేసాని తేచత్తాలీస రూపాని హోన్తి. కేచి పన ఉతుచిత్తసముట్ఠానాని సద్దేన సహ నవ నవ కత్వా పఞ్చచత్తాలీసాతి వదన్తి.
ఇతి ఇమే పఞ్చ పసాదా, తేసఞ్చ విసయా రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బా పఞ్చాతి దస రూపాని దస ధాతుయో హోన్తి. అవసేసరూపాని ధమ్మధాతుయేవ హోన్తి. చక్ఖుం పన నిస్సాయ రూపం ఆరబ్భ పవత్తం చిత్తం చక్ఖువిఞ్ఞాణధాతు నామాతి ఏవం ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణాని పఞ్చ విఞ్ఞాణధాతుయో హోన్తి. తీణి మనోధాతుచిత్తాని ఏకా మనోధాతు, అట్ఠసట్ఠి మనోవిఞ్ఞాణధాతుచిత్తాని మనోవిఞ్ఞాణధాతూతి సబ్బానిపి ఏకాసీతి లోకియచిత్తాని సత్త విఞ్ఞాణధాతుయో. తంసమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో ధమ్మధాతూతి ఏవమేత్థ అడ్ఢేకాదస ధాతుయో రూపం, అడ్ఢట్ఠమా ధాతుయో నామన్తి ఏవమేకో అట్ఠారసధాతువసేన నామరూపం వవత్థపేతి.
౬౬౬. అపరో ద్వాదసాయతనవసేన. కథం? చక్ఖుధాతుయం వుత్తనయేనేవ ఠపేత్వా తేపణ్ణాస రూపాని చక్ఖుపసాదమత్తం ‘‘చక్ఖాయతన’’న్తి వవత్థపేతి. తత్థ వుత్తనయేనేవ చ సోతఘానజివ్హాకాయధాతుయో ‘‘సోతఘానజివ్హాకాయాయతనానీ’’తి, తేసం విసయభూతే పఞ్చధమ్మే ‘‘రూపసద్దగన్ధరసఫోట్ఠబ్బాయతనానీ’’తి, లోకియసత్తవిఞ్ఞాణధాతుయో ‘‘మనాయతన’’న్తి, తంసమ్పయుత్తా ఫస్సాదయో సేసరూపఞ్చ ‘‘ధమ్మాయతన’’న్తి ఏవమేత్థ అడ్ఢేకాదస ఆయతనాని రూపం, దియడ్ఢఆయతనాని నామన్తి ఏవమేకో ద్వాదసాయతనవసేన నామరూపం వవత్థపేతి.
౬౬౭. అపరో తతో సంఖిత్తతరం ఖన్ధవసేన వవత్థపేతి. కథం? ఇధ భిక్ఖు ఇమస్మిం సరీరే చతుసముట్ఠానా చతస్సో ధాతుయో, తంనిస్సితో వణ్ణో, గన్ధో, రసో, ఓజా, చక్ఖుపసాదాదయో పఞ్చ పసాదా, వత్థురూపం, భావో, జీవితిన్ద్రియం, ద్విసముట్ఠానో సద్దోతి ఇమాని సత్తరస రూపాని సమ్మసనుపగాని నిప్ఫన్నాని రూపరూపాని. కాయవిఞ్ఞత్తి, వచీవిఞ్ఞత్తి, ఆకాసధాతు, రూపస్స లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతా, ఉపచయో, సన్తతి, జరతా, అనిచ్చతాతి ఇమాని పన దస రూపాని న సమ్మసనుపగాని, ఆకారవికారఅన్తరపరిచ్ఛేదమత్తకాని, న నిప్ఫన్నరూపాని, న రూపరూపాని. అపిచ ఖో రూపానం ఆకారవికారఅన్తరపరిచ్ఛేదమత్తతో రూపన్తి సఙ్ఖం గతాని. ఇతి సబ్బాని పేతాని సత్తవీసతి రూపాని రూపక్ఖన్ధో, ఏకాసీతియా లోకియచిత్తేహి సద్ధిం ఉప్పన్నా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సఙ్ఖారా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి. ఇతి రూపక్ఖన్ధో రూపం, చత్తారో అరూపినో ఖన్ధా నామన్తి ఏవమేకో పఞ్చక్ఖన్ధవసేన నామరూపం వవత్థపేతి.
౬౬౮. అపరో ‘‘యంకిఞ్చి రూపం సబ్బం రూపం చత్తారి మహాభూతాని చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూప’’న్తి (మ. ని. ౧.౩౪౭; అ. ని. ౧౧.౧౭) ఏవం సంఖిత్తేనేవ ఇమస్మిం అత్తభావే రూపం పరిగ్గహేత్వా, తథా మనాయతనఞ్చేవ ధమ్మాయతనేకదేసఞ్చ నామన్తి పరిగ్గహేత్వా ‘‘ఇతి ఇదఞ్చ నామం ఇదఞ్చ రూపం, ఇదం వుచ్చతి నామరూప’’న్తి సఙ్ఖేపతో నామరూపం వవత్థపేతి.
౬౬౯. సచే పనస్స తేన తేన ముఖేన రూపం పరిగ్గహేత్వా అరూపం పరిగ్గణ్హతో సుఖుమత్తా అరూపం న ఉపట్ఠాతి, తేన ధురనిక్ఖేపం అకత్వా రూపమేవ పునప్పునం సమ్మసితబ్బం మనసికాతబ్బం పరిగ్గహేతబ్బం వవత్థపేతబ్బం. యథా యథా హిస్స రూపం సువిక్ఖాలితం హోతి నిజ్జటం సుపరిసుద్ధం, తథా తథా తదారమ్మణా అరూపధమ్మా సయమేవ పాకటా హోన్తి.
యథా హి చక్ఖుమతో పురిసస్స అపరిసుద్ధే ఆదాసే ముఖనిమిత్తం ఓలోకేన్తస్స నిమిత్తం న పఞ్ఞాయతి, సో ‘‘నిమిత్తం న పఞ్ఞాయతీ’’తి న ఆదాసం ఛడ్డేతి, అథ ఖో నం పునప్పునం పరిమజ్జతి. తస్స పరిసుద్ధే ఆదాసే నిమిత్తం సయమేవ పాకటం హోతి. యథా చ తేలత్థికో తిలపిట్ఠం దోణియం ఆకిరిత్వా ఉదకేన పరిప్ఫోసేత్వా ఏకవారం ద్వేవారం పీళనమత్తేన తేలే అనిక్ఖమన్తే న తిలపిట్ఠం ఛడ్డేతి, అథ ఖో నం పునప్పునం ఉణ్హోదకేన పరిప్ఫోసేత్వా మద్దిత్వా పీళేతి. తస్సేవం కరోతో విప్పసన్నం తిలతేలం నిక్ఖమతి. యథా వా పన ఉదకం పసాదేతుకామో కతకట్ఠిం గహేత్వా అన్తోఘటే హత్థం ఓతారేత్వా ఏకద్వేవారే ఘంసనమత్తేన ఉదకే అవిప్పసీదన్తే న కతకట్ఠిం ఛడ్డేతి, అథ ఖో నం పునప్పునం ఘంసతి. తస్సేవం కరోన్తస్స కలలకద్దమం సన్నిసీదతి. ఉదకం అచ్ఛం హోతి విప్పసన్నం, ఏవమేవం తేన భిక్ఖునా ధురనిక్ఖేపం అకత్వా రూపమేవ పునప్పునం సమ్మసితబ్బం మనసికాతబ్బం పరిగ్గహేతబ్బం వవత్థపేతబ్బం.
యథా యథా హిస్స రూపం సువిక్ఖాలితం హోతి నిజ్జటం సుపరిసుద్ధం, తథా తథా తప్పచ్చనీకకిలేసా సన్నిసీదన్తి, కద్దముపరి ఉదకం వియ చిత్తం పసన్నం హోతి. తదారమ్మణా అరూపధమ్మా సయమేవ పాకటా హోన్తి. ఏవం అఞ్ఞాహిపి ఉచ్ఛుచోరగోణదధిమచ్ఛాదీహి ఉపమాహి అయమత్థో పకాసేతబ్బో.
అరూపధమ్మానం ఉపట్ఠానాకారకథా
౬౭౦. ఏవం సువిసుద్ధరూపపరిగ్గహస్స పనస్స అరూపధమ్మా తీహి ఆకారేహి ఉపట్ఠహన్తి ఫస్సవసేన వా వేదనావసేన వా విఞ్ఞాణవసేన వా. కథం? ఏకస్స తావ ‘‘పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తిఆదినా నయేన ధాతుయో పరిగ్గణ్హన్తస్స పఠమాభినిపాతో ఫస్సో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, సద్ధిం ఫస్సేన చేతనా సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఉపట్ఠాతి. తథా ‘‘కేసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా…పే… అస్సాసపస్సాసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తి (విసుద్ధి. ౧.౩౦౭) పఠమాభినిపాతో ఫస్సో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఉపట్ఠాతి. ఏవం అరూపధమ్మా ఫస్సవసేన ఉపట్ఠహన్తి.
ఏకస్స ‘‘పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తి తదారమ్మణరసానుభవనకవేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తో ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తం చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఉపట్ఠాతి. తథా ‘‘కేసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా …పే… అస్సాసపస్సాసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తి తదారమ్మణరసానుభవనకవేదనా వేదనాక్ఖన్ధో…పే… తంసమ్పయుత్తం చిత్తం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధోతి ఉపట్ఠాతి. ఏవం వేదనావసేన అరూపధమ్మా ఉపట్ఠహన్తి.
అపరస్స ‘‘పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తి ఆరమ్మణపటివిజాననం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఉపట్ఠాతి. తథా ‘‘కేసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా…పే… అస్సాసపస్సాసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తి ఆరమ్మణపటివిజాననం విఞ్ఞాణం విఞ్ఞాణక్ఖన్ధో, తంసమ్పయుత్తా వేదనా వేదనాక్ఖన్ధో, సఞ్ఞా సఞ్ఞాక్ఖన్ధో, ఫస్సో చ చేతనా చ సఙ్ఖారక్ఖన్ధోతి ఉపట్ఠాతి. ఏవం విఞ్ఞాణవసేన అరూపధమ్మా ఉపట్ఠహన్తి.
ఏతేనేవ ఉపాయేన ‘‘కమ్మసముట్ఠానే కేసే పథవీధాతు కక్ఖళలక్ఖణా’’తిఆదినా నయేన ద్వాచత్తాలీసాయ ధాతుకోట్ఠాసేసు చతున్నం చతున్నం ధాతూనం వసేన, సేసేసు చ చక్ఖుధాతుఆదీసు రూపపరిగ్గహముఖేసు సబ్బం నయభేదం అనుగన్త్వా యోజనా కాతబ్బా.
౬౭౧. యస్మా చ ఏవం సువిసుద్ధరూపపరిగ్గహస్సేవ తస్స అరూపధమ్మా తీహాకారేహి పాకటా హోన్తి. తస్మా సువిసుద్ధరూపపరిగ్గహేనేవ అరూపపరిగ్గహాయ యోగో కాతబ్బో, న ఇతరేన. సచే హి ఏకస్మిం వా రూపధమ్మే ఉపట్ఠితే ద్వీసు వా రూపం పహాయ అరూపపరిగ్గహం ఆరభతి కమ్మట్ఠానతో పరిహాయతి, పథవీకసిణభావనాయ వుత్తప్పకారా పబ్బతేయ్యా గావీ వియ. సువిసుద్ధరూపపరిగ్గహస్స పన అరూపపరిగ్గహాయ యోగం కరోతో కమ్మట్ఠానం వుద్ధిం విరూళ్హిం వేపుల్లం పాపుణాతి.
సో ఏవం ఫస్సాదీనం వసేన ఉపట్ఠితే చత్తారో అరూపినో ఖన్ధే నామన్తి, తేసం ఆరమ్మణభూతాని చత్తారి మహాభూతాని, చతున్నఞ్చ మహాభూతానం ఉపాదాయరూపం రూపన్తి వవత్థపేతి. ఇతి అట్ఠారస ధాతుయో ద్వాదసాయతనాని పఞ్చక్ఖన్ధాతి సబ్బేపి తేభూమకే ధమ్మే ఖగ్గేన సముగ్గం వివరమానో వియ యమకతాలకన్దం ఫాలయమానో వియ చ నామఞ్చ రూపఞ్చాతి ద్వేధా వవత్థపేతి. నామరూపమత్తతో ఉద్ధం అఞ్ఞో సత్తో వా పుగ్గలో వా దేవో వా బ్రహ్మా వా నత్థీతి నిట్ఠం గచ్ఛతి.
సమ్బహులసుత్తన్తసంసన్దనా
౬౭౨. సో ఏవం యాథావసరసతో నామరూపం వవత్థపేత్వా సుట్ఠుతరం ‘‘సత్తో పుగ్గలో’’తి ఇమిస్సా లోకసమఞ్ఞాయ పహానత్థాయ సత్తసమ్మోహస్స సమతిక్కమత్థాయ అసమ్మోహభూమియం చిత్తం ఠపనత్థాయ సమ్బహులసుత్తన్తవసేన ‘‘నామరూపమత్తమేవిదం, న సత్తో, న పుగ్గలో అత్థీ’’తి ఏతమత్థం సంసన్దేత్వా వవత్థపేతి. వుత్తఞ్హేతం –
‘‘యథాపి అఙ్గసమ్భారా, హోతి సద్దో రథో ఇతి;
ఏవం ఖన్ధేసు సన్తేసు, హోతి సత్తోతి సమ్ముతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౭౧);
అపరమ్పి వుత్తం, ‘‘సేయ్యథాపి, ఆవుసో, కట్ఠఞ్చ పటిచ్చ వల్లిఞ్చ పటిచ్చ మత్తికఞ్చ పటిచ్చ తిణఞ్చ పటిచ్చ ఆకాసో పరివారితో అగారన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతి, ఏవమేవ ఖో, ఆవుసో, అట్ఠిఞ్చ పటిచ్చ న్హారుఞ్చ పటిచ్చ మంసఞ్చ పటిచ్చ చమ్మఞ్చ పటిచ్చ ఆకాసో పరివారితో రూపన్త్వేవ సఙ్ఖం గచ్ఛతీ’’తి (మ. ని. ౧.౩౦౬).
అపరమ్పి వుత్తం –
‘‘దుక్ఖమేవ హి సమ్భోతి, దుక్ఖం తిట్ఠతి వేతి చ;
నాఞ్ఞత్ర దుక్ఖా సమ్భోతి, నాఞ్ఞం దుక్ఖా నిరుజ్ఝతీ’’తి. (సం. ని. ౧.౧౭౧);
ఉపమాహి నామరూపవిభావనా
౬౭౩. ఏవం అనేకసతేహి సుత్తన్తేహి నామరూపమేవ దీపితం, న సత్తో న పుగ్గలో. తస్మా యథా అక్ఖచక్కపఞ్జరఈసాదీసు అఙ్గసమ్భారేసు ఏకేనాకారేన సణ్ఠితేసు రథోతి వోహారమత్తం హోతి, పరమత్థతో ఏకేకస్మిం అఙ్గే ఉపపరిక్ఖియమానే రథో నామ నత్థి. యథా చ కట్ఠాదీసు గేహసమ్భారేసు ఏకేనాకారేన ఆకాసం పరివారేత్వా ఠితేసు గేహన్తి వోహారమత్తం హోతి, పరమత్థతో గేహం నామ నత్థి. యథా చ అఙ్గులిఅఙ్గుట్ఠాదీసు ఏకేనాకారేన ఠితేసు ముట్ఠీతి వోహారమత్తం హోతి. దోణితన్తిఆదీసు వీణాతి. హత్థిఅస్సాదీసు సేనాతి. పాకారగేహగోపురాదీసు నగరన్తి. ఖన్ధసాఖాపలాసాదీసు ఏకేనాకారేన ఠితేసు రుక్ఖోతి వోహారమత్తం హోతి, పరమత్థతో ఏకేకస్మిం అవయవే ఉపపరిక్ఖియమానే రుక్ఖో నామ నత్థి. ఏవమేవం పఞ్చసు ఉపాదానక్ఖన్ధేసు సతి ‘‘సత్తో, పుగ్గలో’’తి వోహారమత్తం హోతి, పరమత్థతో ఏకేకస్మిం ధమ్మే ఉపపరిక్ఖియమానే ‘‘అస్మీతి వా అహన్తి వా’’తి గాహస్స వత్థుభూతో సత్తో నామ నత్థి. పరమత్థతో పన నామరూపమత్తమేవ అత్థీతి. ఏవం పస్సతో హి దస్సనం యథాభూతదస్సనం నామ హోతి.
౬౭౪. యో పనేతం యథాభూతదస్సనం పహాయ ‘‘సత్తో అత్థీ’’తి గణ్హాతి. సో తస్స వినాసం అనుజానేయ్య అవినాసం వా. అవినాసం అనుజానన్తో సస్సతే పతతి. వినాసం అనుజానన్తో ఉచ్ఛేదే పతతి. కస్మా? ఖీరన్వయస్స దధినో వియ తదన్వయస్స అఞ్ఞస్స అభావతో. సో ‘‘సస్సతో సత్తో’’తి గణ్హన్తో ఓలీయతి నామ. ‘‘ఉచ్ఛిజ్జతీ’’తి గణ్హన్తో అతిధావతి నామ. తేనాహ భగవా –
‘‘ద్వీహి, భిక్ఖవే, దిట్ఠిగతేహి పరియుట్ఠితా దేవమనుస్సా ఓలీయన్తి ఏకే, అతిధావన్తి ఏకే, చక్ఖుమన్తో చ పస్సన్తి.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, ఓలీయన్తి ఏకే? భవారామా, భిక్ఖవే, దేవమనుస్సా భవరతా భవసముదితా. తేసం భవనిరోధాయ ధమ్మే దేసియమానే చిత్తం న పక్ఖన్దతి నప్పసీదతి న సన్తిట్ఠతి నాధిముచ్చతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, ఓలీయన్తి ఏకే.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, అతిధావన్తి ఏకే? భవేనేవ ఖో పనేకే అట్టీయమానా హరాయమానా జిగుచ్ఛమానా విభవం అభినన్దన్తి, యతో కిర భో అయం అత్తా కాయస్స భేదా ఉచ్ఛిజ్జతి వినస్సతి, న హోతి పరంమరణా, ఏతం సన్తం, ఏతం పణీతం, ఏతం యాథావన్తి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, అతిధావన్తి ఏకే.
‘‘కథఞ్చ, భిక్ఖవే, చక్ఖుమన్తో పస్సన్తి? ఇధ, భిక్ఖవే, భిక్ఖు భూతం భూతతో పస్సతి, భూతం భూతతో దిస్వా భూతస్స నిబ్బిదాయ విరాగాయ నిరోధాయ పటిపన్నో హోతి. ఏవం ఖో, భిక్ఖవే, చక్ఖుమన్తో పస్సన్తీ’’తి (ఇతివు. ౪౯).
౬౭౫. తస్మా యథా దారుయన్తం సుఞ్ఞం నిజ్జీవం నిరీహకం, అథ చ పన దారురజ్జుకసమాయోగవసేన గచ్ఛతిపి తిట్ఠతిపి. సఈహకం సబ్యాపారం వియ ఖాయతి, ఏవమిదం నామరూపమ్పి సుఞ్ఞం నిజ్జీవం నిరీహకం, అథ చ పన అఞ్ఞమఞ్ఞసమాయోగవసేన గచ్ఛతిపి తిట్ఠతిపి. సఈహకం సబ్యాపారం వియ ఖాయతీతి దట్ఠబ్బం. తేనాహు పోరాణా –
‘‘నామఞ్చ రూపఞ్చ ఇధత్థి సచ్చతో,
న హేత్థ సత్తో మనుజో చ విజ్జతి;
సుఞ్ఞం ఇదం యన్తమివాభిసఙ్ఖతం,
దుక్ఖస్స పుఞ్జో తిణకట్ఠసాదిసో’’తి.
న కేవలఞ్చేతం దారుయన్తుపమాయ, అఞ్ఞాహిపి నళకలాపీఆదీహి ఉపమాహి విభావేతబ్బం – యథా హి ద్వీసు నళకలాపీసు అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ ఠపితాసు ఏకా ఏకిస్సా ఉపత్థమ్భో హోతి, ఏకిస్సా పతమానాయ ఇతరాపి పతతి, ఏవమేవం పఞ్చవోకారభవే నామరూపం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ పవత్తతి, ఏకం ఏకస్స ఉపత్థమ్భో హోతి. మరణవసేన ఏకస్మిం పతమానే ఇతరమ్పి పతతి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘యమకం నామరూపఞ్చ, ఉభో అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితా;
ఏకస్మిం భిజ్జమానస్మిం, ఉభో భిజ్జన్తి పచ్చయా’’తి.
౬౭౬. యథా చ దణ్డాభిహతం భేరిం నిస్సాయ సద్దే పవత్తమానే అఞ్ఞా భేరీ, అఞ్ఞో సద్దో, భేరిసద్దా అసమ్మిస్సా, భేరీ సద్దేన సుఞ్ఞా, సద్దో భేరియా సుఞ్ఞో, ఏవమేవం వత్థుద్వారారమ్మణసఙ్ఖాతం రూపం నిస్సాయ నామే పవత్తమానే అఞ్ఞం రూపం, అఞ్ఞం నామం, నామరూపా అసమ్మిస్సా, నామం రూపేన సుఞ్ఞం, రూపం నామేన సుఞ్ఞం, అపిచ ఖో భేరిం పటిచ్చ సద్దో వియ రూపం పటిచ్చ నామం పవత్తతి. తేనాహు పోరాణా –
‘‘న చక్ఖుతో జాయరే ఫస్సపఞ్చమా,
న రూపతో నో చ ఉభిన్నమన్తరా;
హేతుం పటిచ్చప్పభవన్తి సఙ్ఖతా,
యథాపి సద్దో పహటాయ భేరియా.
‘‘న సోతతో జాయరే ఫస్సపఞ్చమా,
న సద్దతో నో చ ఉభిన్నమన్తరా…పే….
‘‘న ఘానతో జాయరే ఫస్సపఞ్చమా,
న గన్ధతో నో చ ఉభిన్నమన్తరా…పే….
‘‘న జివ్హాతో జాయరే ఫస్సపఞ్చమా,
న రసతో నో చ ఉభిన్నమన్తరా…పే….
‘‘న కాయతో జాయరే ఫస్సపఞ్చమా,
న ఫస్సతో నో చ ఉభిన్నమన్తరా…పే….
‘‘న వత్థురూపా పభవన్తి సఙ్ఖతా,
న చాపి ధమ్మాయతనేహి నిగ్గతా;
హేతుం పటిచ్చప్పభవన్తి సఙ్ఖతా,
యథాపి సద్దో పహటాయ భేరియా’’తి.
౬౭౭. అపిచేత్థ నామం నిత్తేజం న సకేన తేజేన పవత్తితుం సక్కోతి, న ఖాదతి, న పివతి, న బ్యాహరతి, న ఇరియాపథం కప్పేతి. రూపమ్పి నిత్తేజం న సకేన తేజేన పవత్తితుం సక్కోతి. న హి తస్సా ఖాదితుకామతా, నాపి పివితుకామతా, న బ్యాహరితుకామతా, న ఇరియాపథం కప్పేతుకామతా, అథ ఖో నామం నిస్సాయ రూపం పవత్తతి, రూపం నిస్సాయ నామం పవత్తతి, నామస్స ఖాదితుకామతాయ పివితుకామతాయ బ్యాహరితుకామతాయ ఇరియాపథం కప్పేతుకామతాయ సతి రూపం ఖాదతి, పివతి, బ్యాహరతి, ఇరియాపథం కప్పేతి.
ఇమస్స పనత్థస్స విభావనత్థాయ ఇమం ఉపమం ఉదాహరన్తి – యథా జచ్చన్ధో చ పీఠసప్పీ చ దిసాపక్కమితుకామా అస్సు, జచ్చన్ధో పీఠసప్పిం ఏవమాహ ‘‘అహం ఖో భణే, సక్కోమి పాదేహి పాదకరణీయం కాతుం, నత్థి చ మే చక్ఖూని యేహి సమవిసమం పస్సేయ్య’’న్తి. పీఠసప్పీపి జచ్చన్ధం ఏవమాహ ‘‘అహం ఖో భణే, సక్కోమి చక్ఖునా చక్ఖుకరణీయం కాతుం, నత్థి చ మే పాదాని యేహి అభిక్కమేయ్యం వా పటిక్కమేయ్యం వా’’తి. సో తుట్ఠహట్ఠో జచ్చన్ధో పీఠసప్పిం అంసకూటం ఆరోపేసి. పీఠసప్పీ జచ్చన్ధస్స అంసకూటే నిసీదిత్వా ఏవమాహ ‘‘వామం ముఞ్చ దక్ఖిణం గణ్హ, దక్ఖిణం ముఞ్చ వామం గణ్హా’’తి. తత్థ జచ్చన్ధోపి నిత్తేజో దుబ్బలో న సకేన తేజేన సకేన బలేన గచ్ఛతి, పీఠసప్పీపి నిత్తేజో దుబ్బలో న సకేన తేజేన సకేన బలేన గచ్ఛతి, న చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ గమనం నప్పవత్తతి, ఏవమేవం నామమ్పి నిత్తేజం న సకేన తేజేన ఉప్పజ్జతి, న తాసు తాసు కిరియాసు పవత్తతి. రూపమ్పి నిత్తేజం న సకేన తేజేన ఉప్పజ్జతి, న తాసు తాసు కిరియాసు పవత్తతి, న చ తేసం అఞ్ఞమఞ్ఞం నిస్సాయ ఉప్పత్తి వా పవత్తి వా న హోతి. తేనేతం వుచ్చతి –
‘‘న సకేన బలేన జాయరే,
నోపి సకేన బలేన తిట్ఠరే;
పరధమ్మవసానువత్తినో,
జాయరే సఙ్ఖతా అత్తదుబ్బలా.
‘‘పరపచ్చయతో చ జాయరే,
పరఆరమ్మణతో సముట్ఠితా;
ఆరమ్మణపచ్చయేహి చ,
పరధమ్మేహి చిమే పభావితా.
‘‘యథాపి నావం నిస్సాయ, మనుస్సా యన్తి అణ్ణవే;
ఏవమేవ రూపం నిస్సాయ, నామకాయో పవత్తతి.
‘‘యథా చ మనుస్సే నిస్సాయ, నావా గచ్ఛతి అణ్ణవే;
ఏవమేవ నామం నిస్సాయ, రూపకాయో పవత్తతి.
‘‘ఉభో నిస్సాయ గచ్ఛన్తి, మనుస్సా నావా చ అణ్ణవే;
ఏవం నామఞ్చ రూపఞ్చ, ఉభో అఞ్ఞోఞ్ఞనిస్సితా’’తి.
ఏవం నానానయేహి నామరూపం వవత్థాపయతో సత్తసఞ్ఞం అభిభవిత్వా అసమ్మోహభూమియం ఠితం నామరూపానం యాథావదస్సనం దిట్ఠివిసుద్ధీతి వేదితబ్బం. నామరూపవవత్థానన్తిపి సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదోతిపి ఏతస్సేవ అధివచనం.
ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే
పఞ్ఞాభావనాధికారే
దిట్ఠివిసుద్ధినిద్దేసో నామ
అట్ఠారసమో పరిచ్ఛేదో.