౧౯. కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసో

పచ్చయపరిగ్గహకథా

౬౭౮. ఏతస్సేవ పన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహణేన తీసు అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరిత్వా ఠితం ఞాణం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధి నామ.

తం సమ్పాదేతుకామో భిక్ఖు యథా నామ కుసలో భిసక్కో రోగం దిస్వా తస్స సముట్ఠానం పరియేసతి. యథా వా పన అనుకమ్పకో పురిసో దహరం కుమారం మన్దం ఉత్తానసేయ్యకం రథికాయ నిపన్నం దిస్వా ‘‘కస్స ను ఖో అయం పుత్తకో’’తి తస్స మాతాపితరో ఆవజ్జతి, ఏవమేవ తస్స నామరూపస్స హేతుపచ్చయపరియేసనం ఆపజ్జతి.

సో ఆదితోవ ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి ‘‘న తావిధం నామరూపం అహేతుకం, సబ్బత్థ సబ్బదా సబ్బేసఞ్చ ఏకసదిసభావాపత్తితో, న ఇస్సరాదిహేతుకం, నామరూపతో ఉద్ధం ఇస్సరాదీనం అభావతో. యేపి నామరూపమత్తమేవ ఇస్సరాదయోతి వదన్తి, తేసం ఇస్సరాదిసఙ్ఖాతనామరూపస్స అహేతుకభావప్పత్తితో. తస్మా భవితబ్బమస్స హేతుపచ్చయేహి, కే ను ఖో తే’’తి.

౬౭౯. సో ఏవం నామరూపస్స హేతుపచ్చయే ఆవజ్జేత్వా ఇమస్స తావ రూపకాయస్స ఏవం హేతుపచ్చయే పరిగ్గణ్హాతి – ‘‘అయం కాయో నిబ్బత్తమానో నేవ ఉప్పలపదుమపుణ్డరీకసోగన్ధికాదీనం అబ్భన్తరే నిబ్బత్తతి, న మణిముత్తాహారాదీనం, అథ ఖో ఆమాసయపక్కాసయానం అన్తరే ఉదరపటలం పచ్ఛతో పిట్ఠికణ్టకం పురతో కత్వా అన్తఅన్తగుణపరివారితో సయమ్పి దుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలో దుగ్గన్ధజేగుచ్ఛపటిక్కూలే పరమసమ్బాధే ఓకాసే పూతిమచ్ఛపూతికుమ్మాసఓళిగల్లచన్దనికాదీసు కిమివ నిబ్బత్తతి. తస్సేవం నిబ్బత్తమానస్స ‘అవిజ్జా తణ్హా ఉపాదానం కమ్మ’న్తి ఇమే చత్తారో ధమ్మా నిబ్బత్తకత్తా హేతు, ఆహారో ఉపత్థమ్భకత్తా పచ్చయోతి పఞ్చ ధమ్మా హేతుపచ్చయా హోన్తి. తేసుపి అవిజ్జాదయో తయో ఇమస్స కాయస్స మాతా వియ దారకస్స ఉపనిస్సయా హోన్తి. కమ్మం పితా వియ పుత్తస్స జనకం. ఆహారో ధాతి వియ దారకస్స సన్ధారకో’’తి. ఏవం రూపకాయస్స పచ్చయపరిగ్గహం కత్వా, పున ‘‘చక్ఖుఞ్చ పటిచ్చ రూపే చ ఉప్పజ్జతి చక్ఖువిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదినా (సం. ని. ౨.౪౩) నయేన నామకాయస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి.

సో ఏవం పచ్చయతో నామరూపస్స పవత్తిం దిస్వా యథా ఇదం ఏతరహి, ఏవం అతీతేపి అద్ధానే పచ్చయతో పవత్తిత్థ, అనాగతేపి పచ్చయతో పవత్తిస్సతీతి సమనుపస్సతి.

౬౮౦. తస్సేవం సమనుపస్సతో యా సా పుబ్బన్తం ఆరబ్భ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధానం, న ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కిం ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కథం ను ఖో అహోసిం అతీతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం అహోసిం ను ఖో అహం అతీతమద్ధాన’’న్తి (మ. ని. ౧.౧౮; సం. ని. ౨.౨౦) పఞ్చవిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా, యాపి అపరన్తం ఆరబ్భ ‘‘భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధానం, న ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కిం ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కథం ను ఖో భవిస్సామి అనాగతమద్ధానం, కిం హుత్వా కిం భవిస్సామి ను ఖో అహం అనాగతమద్ధాన’’న్తి పఞ్చవిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా, యాపి పచ్చుప్పన్నం ఆరబ్భ ‘‘ఏతరహి వా పన పచ్చుప్పన్నం అద్ధానం అజ్ఝత్తం కథంకథీ హోతి – అహం ను ఖోస్మి, నో ను ఖోస్మి, కిం ను ఖోస్మి, కథం ను ఖోస్మి, అయం ను ఖో సత్తో కుతో ఆగతో, సో కుహిం గామీ భవిస్సతీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౮) ఛబ్బిధా విచికిచ్ఛా వుత్తా, సా సబ్బాపి పహీయతి.

౬౮౧. అపరో సాధారణాసాధారణవసేన దువిధం నామస్స పచ్చయం పస్సతి, కమ్మాదివసేన చతుబ్బిధం రూపస్స. దువిధో హి నామస్స పచ్చయో సాధారణో అసాధారణో చ. తత్థ చక్ఖాదీని ఛ ద్వారాని, రూపాదీని ఛ ఆరమ్మణాని నామస్స సాధారణో పచ్చయో, కుసలాదిభేదతో సబ్బప్పకారస్సాపి తతో పవత్తితో. మనసికారాదికో అసాధారణో. యోనిసో మనసికారసద్ధమ్మస్సవనాదికో హి కుసలస్సేవ హోతి, విపరీతో అకుసలస్స, కమ్మాదికో విపాకస్స, భవఙ్గాదికో కిరియస్సాతి.

రూపస్స పన కమ్మం చిత్తం ఉతు ఆహారోతి అయం కమ్మాదికో చతుబ్బిధో పచ్చయో. తత్థ కమ్మం అతీతమేవ కమ్మసముట్ఠానస్స రూపస్స పచ్చయో హోతి. చిత్తం చిత్తసముట్ఠానస్స ఉప్పజ్జమానం. ఉతుఆహారా ఉతుఆహారసముట్ఠానస్స ఠితిక్ఖణే పచ్చయా హోన్తీతి. ఏవమేవేకో నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి.

సో ఏవం పచ్చయతో నామరూపస్స పవత్తిం దిస్వా యథా ఇదం ఏతరహి, ఏవం అతీతేపి అద్ధానే పచ్చయతో పవత్తిత్థ, అనాగతేపి పచ్చయతో పవత్తిస్సతీతి సమనుపస్సతి. తస్సేవం సమనుపస్సతో వుత్తనయేనేవ తీసుపి అద్ధాసు విచికిచ్ఛా పహీయతి.

౬౮౨. అపరో తేసంయేవ నామరూపసఙ్ఖాతానం సఙ్ఖారానం జరాపత్తిం జిణ్ణానఞ్చ భఙ్గం దిస్వా ఇదం సఙ్ఖారానం జరామరణం నామ జాతియా సతి హోతి, జాతి భవే సతి, భవో ఉపాదానే సతి, ఉపాదానం తణ్హాయ సతి, తణ్హా వేదనాయ సతి, వేదనా ఫస్సే సతి, ఫస్సో సళాయతనే సతి, సళాయతనం నామరూపే సతి, నామరూపం విఞ్ఞాణే సతి, విఞ్ఞాణం సఙ్ఖారేసు సతి, సఙ్ఖారా అవిజ్జాయ సతీతి ఏవం పటిలోమపటిచ్చసముప్పాదవసేన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి. అథస్స వుత్తనయేనేవ విచికిచ్ఛా పహీయతి.

౬౮౩. అపరో ‘‘ఇతి ఖో అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా’’తి (సం. ని. ౨.౨) పుబ్బే విత్థారేత్వా దస్సితఅనులోమపటిచ్చసముప్పాదవసేనేవ నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి. అథస్స వుత్తనయేనేవ కఙ్ఖా పహీయతి.

౬౮౪. అపరో ‘‘పురిమకమ్మభవస్మిం మోహో అవిజ్జా, ఆయూహనా సఙ్ఖారా, నికన్తి తణ్హా, ఉపగమనం ఉపాదానం, చేతనా భవోతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా పురిమకమ్మభవస్మిం ఇధ పటిసన్ధియా పచ్చయా, ఇధ పటిసన్ధి విఞ్ఞాణం, ఓక్కన్తి నామరూపం, పసాదో ఆయతనం, ఫుట్ఠో ఫస్సో, వేదయితం వేదనాతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఇధూపపత్తిభవస్మిం పురేకతస్స కమ్మస్స పచ్చయా. ఇధ పరిపక్కత్తా ఆయతనానం మోహో అవిజ్జా…పే… చేతనా భవోతి ఇమే పఞ్చ ధమ్మా ఇధ కమ్మభవస్మిం ఆయతిం పటిసన్ధియా పచ్చయా’’తి (పటి. మ. ౧.౪౭) ఏవం కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి.

౬౮౫. తత్థ చతుబ్బిధం కమ్మం – దిట్ఠధమ్మవేదనీయం, ఉపపజ్జవేదనీయం, అపరాపరియవేదనీయం, అహోసికమ్మన్తి. తేసు ఏకజవనవీథియం సత్తసు చిత్తేసు కుసలా వా అకుసలా వా పఠమజవనచేతనా దిట్ఠిధమ్మవేదనీయకమ్మం నామ. తం ఇమస్మిఞ్ఞేవ అత్తభావే విపాకం దేతి. తథా అసక్కోన్తం పన ‘‘అహోసికమ్మం నాహోసి కమ్మవిపాకో, న భవిస్సతి కమ్మవిపాకో, నత్థి కమ్మవిపాకో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౩౪) ఇమస్స తికస్స వసేన అహోసికమ్మం నామ హోతి. అత్థసాధికా పన సత్తమజవనచేతనా ఉపపజ్జవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనన్తరే అత్తభావే విపాకం దేతి. తథా అసక్కోన్తం వుత్తనయేనేవ అహోసికమ్మం నామ హోతి. ఉభిన్నం అన్తరే పఞ్చ జవనచేతనా అపరాపరియవేదనీయకమ్మం నామ. తం అనాగతే యదా ఓకాసం లభతి, తదా విపాకం దేతి. సతి సంసారప్పవత్తియా అహోసికమ్మం నామ న హోతి.

౬౮౬. అపరమ్పి చతుబ్బిధం కమ్మం – యం గరుకం, యం బహులం, యదాసన్నం, కటత్తా వా పన కమ్మన్తి. తత్థ కుసలం వా హోతు అకుసలం వా, గరుకాగరుకేసు యం గరుకం మాతుఘాతాదికమ్మం వా మహగ్గతకమ్మం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. తథా బహులాబహులేసుపి యం బహులం హోతి సుసీల్యం వా దుస్సీల్యం వా, తదేవ పఠమం విపచ్చతి. యదాసన్నం నామ మరణకాలే అనుస్సరితకమ్మం. యఞ్హి ఆసన్నమరణో అనుస్సరితుం సక్కోతి, తేనేవ ఉపపజ్జతి. ఏతేహి పన తీహి ముత్తం పునప్పునం లద్ధాసేవనం కటత్తా వా పన కమ్మం నామ హోతి, తేసం అభావే తం పటిసన్ధిం ఆకడ్ఢతి.

౬౮౭. అపరమ్పి చతుబ్బిధం కమ్మం – జనకం, ఉపత్థమ్భకం, ఉపపీళకం, ఉపఘాతకన్తి. తత్థ జనకం నామ కుసలమ్పి హోతి అకుసలమ్పి. తం పటిసన్ధియమ్పి పవత్తేపి రూపారూపవిపాకక్ఖన్ధే జనేతి. ఉపత్థమ్భకం పన విపాకం జనేతుం న సక్కోతి, అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జమానకసుఖదుక్ఖం ఉపత్థమ్భేతి, అద్ధానం పవత్తేతి. ఉపపీళకం అఞ్ఞేన కమ్మేన దిన్నాయ పటిసన్ధియా జనితే విపాకే ఉప్పజ్జమానకసుఖదుక్ఖం పీళేతి బాధతి, అద్ధానం పవత్తితుం న దేతి. ఉపఘాతకం పన సయం కుసలమ్పి అకుసలమ్పి సమానం అఞ్ఞం దుబ్బలకమ్మం ఘాతేత్వా తస్స విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్స ఓకాసం కరోతి. ఏవం పన కమ్మేన కతే ఓకాసే తం విపాకం ఉప్పన్నం నామ వుచ్చతి.

ఇతి ఇమేసం ద్వాదసన్నం కమ్మానం కమ్మన్తరఞ్చేవ విపాకన్తరఞ్చ బుద్ధానం కమ్మవిపాకఞాణస్సేవ యాథావసరసతో పాకటం హోతి, అసాధారణం సావకేహి. విపస్సకేన పన కమ్మన్తరఞ్చ విపాకన్తరఞ్చ ఏకదేసతో జానితబ్బం. తస్మా అయం ముఖమత్తదస్సనేన కమ్మవిసేసో పకాసితోతి.

౬౮౮. ఇతి ఇమం ద్వాదసవిధం కమ్మం కమ్మవట్టే పక్ఖిపిత్వా ఏవం ఏకో కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహం కరోతి. సో ఏవం కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేన పచ్చయతో నామరూపస్స పవత్తిం దిస్వా ‘‘యథా ఇదం ఏతరహి, ఏవం అతీతేపి అద్ధానే కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేన పచ్చయతో పవత్తిత్థ, అనాగతేపి కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేనేవ పచ్చయతో పవత్తిస్సతీ’’తి. ఇతి కమ్మఞ్చేవ కమ్మవిపాకో చ, కమ్మవట్టఞ్చ విపాకవట్టఞ్చ, కమ్మపవత్తఞ్చ విపాకపవత్తఞ్చ, కమ్మసన్తతి చ విపాకసన్తతి చ, కిరియా చ కిరియాఫలఞ్చ.

కమ్మా విపాకా వత్తన్తి, విపాకో కమ్మసమ్భవో;

కమ్మా పునబ్భవో హోతి, ఏవం లోకో పవత్తతీతి. –

సమనుపస్సతి. తస్సేవం సమనుపస్సతో యా సా పుబ్బన్తాదయో ఆరబ్భ ‘‘అహోసిం ను ఖో అహ’’న్తిఆదినా నయేన వుత్తా సోళసవిధా విచికిచ్ఛా, సా సబ్బా పహీయతి. సబ్బభవయోనిగతిట్ఠితినివాసేసు హేతుఫలసమ్బన్ధవసేన పవత్తమానం నామరూపమత్తమేవ ఖాయతి. సో నేవ కారణతో ఉద్ధం కారకం పస్సతి, న విపాకప్పవత్తితో ఉద్ధం విపాకపటిసంవేదకం. కారణే పన సతి ‘‘కారకో’’తి, విపాకప్పవత్తియా సతి ‘‘పటిసంవేదకో’’తి సమఞ్ఞామత్తేన పణ్డితా వోహరన్తిచ్చేవస్స సమ్మప్పఞ్ఞాయ సుదిట్ఠం హోతి.

౬౮౯. తేనాహు పోరాణా –

‘‘కమ్మస్స కారకో నత్థి, విపాకస్స చ వేదకో;

సుద్ధధమ్మా పవత్తన్తి, ఏవేతం సమ్మదస్సనం.

‘‘ఏవం కమ్మే విపాకే చ, వత్తమానే సహేతుకే;

బీజరుక్ఖాదికానంవ, పుబ్బా కోటి న నాయతి;

అనాగతేపి సంసారే, అప్పవత్తం న దిస్సతి.

‘‘ఏతమత్థం అనఞ్ఞాయ, తిత్థియా అసయంవసీ;

సత్తసఞ్ఞం గహేత్వాన, సస్సతుచ్ఛేదదస్సినో;

ద్వాసట్ఠిదిట్ఠిం గణ్హన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞవిరోధితా.

‘‘దిట్ఠిబన్ధనబద్ధా తే, తణ్హాసోతేన వుయ్హరే;

తణ్హాసోతేన వుయ్హన్తా, న తే దుక్ఖా పముచ్చరే.

‘‘ఏవమేతం అభిఞ్ఞాయ, భిక్ఖు బుద్ధస్స సావకో;

గమ్భీరం నిపుణం సుఞ్ఞం, పచ్చయం పటివిజ్ఝతి.

‘‘కమ్మం నత్థి విపాకమ్హి, పాకో కమ్మే న విజ్జతి;

అఞ్ఞమఞ్ఞం ఉభో సుఞ్ఞా, న చ కమ్మం వినా ఫలం.

‘‘యథా న సూరియే అగ్గి, న మణిమ్హి న గోమయే;

న తేసం బహి సో అత్థి, సమ్భారేహి చ జాయతి.

‘‘తథా న అన్తో కమ్మస్స, విపాకో ఉపలబ్భతి;

బహిద్ధాపి న కమ్మస్స, న కమ్మం తత్థ విజ్జతి.

‘‘ఫలేన సుఞ్ఞం తం కమ్మం, ఫలం కమ్మే న విజ్జతి;

కమ్మఞ్చ ఖో ఉపాదాయ, తతో నిబ్బత్తతే ఫలం.

‘‘న హేత్థ దేవో బ్రహ్మా వా, సంసారస్సత్థికారకో;

సుద్ధధమ్మా పవత్తన్తి, హేతుసమ్భారపచ్చయా’’తి.

౬౯౦. తస్సేవం కమ్మవట్టవిపాకవట్టవసేన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహం కత్వా తీసు అద్ధాసు పహీనవిచికిచ్ఛస్స సబ్బే అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నధమ్మా చుతిపటిసన్ధివసేన విదితా హోన్తి, సాస్స హోతి ఞాతపరిఞ్ఞా.

సో ఏవం పజానాతి – యే అతీతే కమ్మపచ్చయా నిబ్బత్తా ఖన్ధా, తే తత్థేవ నిరుద్ధా, అతీతకమ్మపచ్చయా పన ఇమస్మిం భవే అఞ్ఞే నిబ్బత్తా, అతీతభవతో ఇమం భవం ఆగతో ఏకధమ్మోపి నత్థి, ఇమస్మిమ్పి భవే కమ్మపచ్చయేన నిబ్బత్తా ఖన్ధా నిరుజ్ఝిస్సన్తి, పునబ్భవే అఞ్ఞే నిబ్బత్తిస్సన్తి, ఇమమ్హా భవా పునబ్భవం ఏకధమ్మోపి న గమిస్సతి. అపిచ ఖో యథా న ఆచరియముఖతో సజ్ఝాయో అన్తేవాసికస్స ముఖం పవిసతి, న చ తప్పచ్చయా తస్స ముఖే సజ్ఝాయో న వత్తతి, న దూతేన మన్తోదకం పీతం రోగినో ఉదరం పవిసతి, న చ తస్స తప్పచ్చయా రోగో న వూపసమ్మతి, న ముఖే మణ్డనవిధానం ఆదాసతలాదీసు ముఖనిమిత్తం గచ్ఛతి, న చ తత్థ తప్పచ్చయా మణ్డనవిధానం న పఞ్ఞాయతి, న ఏకిస్సా వట్టియా దీపసిఖా అఞ్ఞం వట్టిం సఙ్కమతి, న చ తత్థ తప్పచ్చయా దీపసిఖా న నిబ్బత్తతి, ఏవమేవ న అతీతభవతో ఇమం భవం, ఇతో వా పునబ్భవం కోచి ధమ్మో సఙ్కమతి, న చ అతీతభవే ఖన్ధాయతనధాతుపచ్చయా ఇధ, ఇధ వా ఖన్ధాయతనధాతుపచ్చయా పునబ్భవే ఖన్ధాయతనధాతుయో న నిబ్బత్తన్తీతి.

యథేవ చక్ఖువిఞ్ఞాణం, మనోధాతుఅనన్తరం;

న చేవ ఆగతం నాపి, న నిబ్బత్తం అనన్తరం.

తథేవ పటిసన్ధిమ్హి, వత్తతే చిత్తసన్తతి;

పురిమం భిజ్జతే చిత్తం, పచ్ఛిమం జాయతే తతో.

తేసం అన్తరికా నత్థి, వీచి తేసం న విజ్జతి;

న చితో గచ్ఛతి కిఞ్చి, పటిసన్ధి చ జాయతీతి.

౬౯౧. ఏవం చుతిపటిసన్ధివసేన విదితసబ్బధమ్మస్స సబ్బాకారేన నామరూపస్స పచ్చయపరిగ్గహఞాణం థామగతం హోతి, సోళసవిధా కఙ్ఖా సుట్ఠుతరం పహీయతి. న కేవలఞ్చ సా ఏవ, ‘‘సత్థరి కఙ్ఖతీ’’తి (ధ. స. ౧౦౦౮) ఆదినయప్పవత్తా అట్ఠవిధాపి కఙ్ఖా పహీయతియేవ, ద్వాసట్ఠి దిట్ఠిగతాని విక్ఖమ్భన్తి. ఏవం నానానయేహి నామరూపపచ్చయపరిగ్గహణేన తీసు అద్ధాసు కఙ్ఖం వితరిత్వా ఠితం ఞాణం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధీతి వేదితబ్బం. ధమ్మట్ఠితిఞాణన్తిపి యథాభూతఞాణన్తిపి సమ్మాదస్సనన్తిపి ఏతస్సేవాధివచనం. వుత్తఞ్హేతం –

‘‘అవిజ్జా పచ్చయో, సఙ్ఖారా పచ్చయసముప్పన్నా. ఉభోపేతే ధమ్మా పచ్చయసముప్పన్నాతి పచ్చయపరిగ్గహే పఞ్ఞా ధమ్మట్ఠితిఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౬).

‘‘అనిచ్చతో మనసికరోన్తో కతమే ధమ్మే యథాభూతం జానాతి పస్సతి, కథం సమ్మాదస్సనం హోతి, కథం తదన్వయేన సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చతో సుదిట్ఠా హోన్తి, కత్థ కఙ్ఖా పహీయతి? దుక్ఖతో…పే… అనత్తతో మనసికరోన్తో కతమే ధమ్మే యథాభూతం జానాతి పస్సతి…పే… కత్థ కఙ్ఖా పహీయతీతి?

‘‘అనిచ్చతో మనసికరోన్తో నిమిత్తం యథాభూతం జానాతి పస్సతి, తేన వుచ్చతి సమ్మాదస్సనం. ఏవం తదన్వయేన సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చతో సుదిట్ఠా హోన్తి. ఏత్థ కఙ్ఖా పహీయతి. దుక్ఖతో మనసికరోన్తో పవత్తం యథాభూతం జానాతి పస్సతి…పే… అనత్తతో మనసికరోన్తో నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ యథాభూతం జానాతి పస్సతి, తేన వుచ్చతి సమ్మాదస్సనం. ఏవం తదన్వయేన సబ్బే ధమ్మా అనత్తతో సుదిట్ఠా హోన్తి. ఏత్థ కఙ్ఖా పహీయతి.

‘‘యఞ్చ యథాభూతఞాణం యఞ్చ సమ్మాదస్సనం యా చ కఙ్ఖావితరణా, ఇమే ధమ్మా నానత్థా చేవ నానాబ్యఞ్జనా చ, ఉదాహు ఏకత్థా బ్యఞ్జనమేవ నానన్తి? యఞ్చ యథాభూతఞాణం యఞ్చ సమ్మాదస్సనం యా చ కఙ్ఖావితరణా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭).

ఇమినా పన ఞాణేన సమన్నాగతో విపస్సకో బుద్ధసాసనే లద్ధస్సాసో లద్ధపతిట్ఠో నియతగతికో చూళసోతాపన్నో నామ హోతి.

తస్మా భిక్ఖు సదా సతో, నామరూపస్స సబ్బసో;

పచ్చయే పరిగ్గణ్హేయ్య, కఙ్ఖావితరణత్థికోతి.

ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే

పఞ్ఞాభావనాధికారే

కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధినిద్దేసో నామ

ఏకూనవీసతిమో పరిచ్ఛేదో.