౨౦. మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసో

సమ్మసనఞాణకథా

౬౯౨. అయం మగ్గో, అయం న మగ్గోతి ఏవం మగ్గఞ్చ అమగ్గఞ్చ ఞత్వా ఠితం ఞాణం పన మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.

తం సమ్పాదేతుకామేన కలాపసమ్మసనసఙ్ఖాతాయ నయవిపస్సనాయ తావ యోగో కరణీయో. కస్మా? ఆరద్ధవిపస్సకస్స ఓభాసాదిసమ్భవే మగ్గామగ్గఞాణసమ్భవతో. ఆరద్ధవిపస్సకస్స హి ఓభాసాదీసు సమ్భూతేసు మగ్గామగ్గఞాణం హోతి, విపస్సనాయ చ కలాపసమ్మసనం ఆది. తస్మా ఏతం కఙ్ఖావితరణానన్తరం ఉద్దిట్ఠం. అపిచ యస్మా తీరణపరిఞ్ఞాయ వత్తమానాయ మగ్గామగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి, తీరణపరిఞ్ఞా చ ఞాతపరిఞ్ఞానన్తరా, తస్మాపి తం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిం సమ్పాదేతుకామేన కలాపసమ్మసనే తావ యోగో కాతబ్బో.

౬౯౩. తత్రాయం వినిచ్ఛయో – తిస్సో హి లోకియపరిఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞా చ. యా సన్ధాయ వుత్తం ‘‘అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా ఞాతట్ఠే ఞాణం. పరిఞ్ఞాపఞ్ఞా తీరణట్ఠే ఞాణం. పహానపఞ్ఞా పరిచ్చాగట్ఠే ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౭౫). తత్థ ‘‘రుప్పనలక్ఖణం రూపం, వేదయితలక్ఖణా వేదనా’’తి ఏవం తేసం తేసం ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణసల్లక్ఖణవసేన పవత్తా పఞ్ఞా ఞాతపరిఞ్ఞా నామ. ‘‘రూపం అనిచ్చం, వేదనా అనిచ్చా’’తిఆదినా నయేన తేసంయేవ ధమ్మానం సామఞ్ఞలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనా పఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా నామ. తేసుయేవ పన ధమ్మేసు నిచ్చసఞ్ఞాదిపజహనవసేన పవత్తా లక్ఖణారమ్మణికవిపస్సనా పఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞా నామ.

తత్థ సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ యావ పచ్చయపరిగ్గహా ఞాతపరిఞ్ఞాయ భూమి. ఏతస్మిం హి అన్తరే ధమ్మానం పచ్చత్తలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చం హోతి. కలాపసమ్మసనతో పన పట్ఠాయ యావ ఉదయబ్బయానుపస్సనా తీరణపరిఞ్ఞాయ భూమి. ఏతస్మిం హి అన్తరే సామఞ్ఞలక్ఖణపటివేధస్సేవ ఆధిపచ్చం హోతి. భఙ్గానుపస్సనం ఆదిం కత్వా ఉపరి పహానపరిఞ్ఞాయ భూమి. తతో పట్ఠాయ హి అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం, విరజ్జన్తో రాగం, నిరోధేన్తో సముదయం, పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతీతి (పటి. మ. ౧.౫౨) ఏవం నిచ్చసఞ్ఞాదిపహానసాధికానం సత్తన్నం అనుపస్సనానం ఆధిపచ్చం. ఇతి ఇమాసు తీసు పరిఞ్ఞాసు సఙ్ఖారపరిచ్ఛేదస్స చేవ పచ్చయపరిగ్గహస్స చ సాధితత్తా ఇమినా యోగినా ఞాతపరిఞ్ఞావ అధిగతా హోతి, ఇతరా చ అధిగన్తబ్బా. తేన వుత్తం ‘‘యస్మా తీరణపరిఞ్ఞాయ వత్తమానాయ మగ్గామగ్గఞాణం ఉప్పజ్జతి, తీరణపరిఞ్ఞా చ ఞాతపరిఞ్ఞానన్తరా, తస్మాపి తం మగ్గామగ్గఞాణదస్సనవిసుద్ధిం సమ్పాదేతుకామేన కలాపసమ్మసనే తావ యోగో కాతబ్బో’’తి.

౬౯౪. తత్రాయం పాళి –

‘‘కథం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం? యంకిఞ్చి రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అజ్ఝత్తం వా…పే… యం దూరే సన్తికే వా, సబ్బం రూపం అనిచ్చతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం. దుక్ఖతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం. అనత్తతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం. యా కాచి వేదనా…పే… యంకిఞ్చి విఞ్ఞాణం…పే… అనత్తతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం.

‘‘చక్ఖుం…పే… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం. దుక్ఖతో అనత్తతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం.

‘‘రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేన, దుక్ఖం భయట్ఠేన, అనత్తా అసారకట్ఠేనాతి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం. వేదనం… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం…పే… జరామరణం…పే… సమ్మసనే ఞాణం.

‘‘రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మన్తి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం. వేదనం… విఞ్ఞాణం… చక్ఖుం… జరామరణం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం…పే… నిరోధధమ్మన్తి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం.

‘‘జాతిపచ్చయా జరామరణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం, అనాగతమ్పి అద్ధానం జాతిపచ్చయా జరామరణం, అసతి జాతియా నత్థి జరామరణన్తి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం. భవపచ్చయా జాతి…పే… అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం. అతీతమ్పి అద్ధానం, అనాగతమ్పి అద్ధానం అవిజ్జాపచ్చయా సఙ్ఖారా, అసతి అవిజ్జాయ నత్థి సఙ్ఖారాతి సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణం.

‘‘తం ఞాతట్ఠేన ఞాణం. పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా. తేన వుచ్చతి అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం సఙ్ఖిపిత్వా వవత్థానే పఞ్ఞా సమ్మసనే ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౮).

ఏత్థ చ చక్ఖుం…పే… జరామరణన్తి ఇమినా పేయ్యాలేన ద్వారారమ్మణేహి సద్ధిం ద్వారప్పవత్తా ధమ్మా, పఞ్చక్ఖన్ధా, ఛ ద్వారాని, ఛ ఆరమ్మణాని, ఛ విఞ్ఞాణాని, ఛ ఫస్సా, ఛ వేదనా, ఛ సఞ్ఞా, ఛ చేతనా, ఛ తణ్హా, ఛ వితక్కా, ఛ విచారా, ఛ ధాతుయో, దస కసిణాని, ద్వత్తింసకోట్ఠాసా, ద్వాదసాయతనాని, అట్ఠారస ధాతుయో, బావీసతి ఇన్ద్రియాని, తిస్సో ధాతుయో, నవ భవా, చత్తారి ఝానాని, చతస్సో అప్పమఞ్ఞా, చతస్సో సమాపత్తియో, ద్వాదస పటిచ్చసముప్పాదఙ్గానీతి ఇమే ధమ్మరాసయో సంఖిత్తాతి వేదితబ్బా.

వుత్తం హేతం అభిఞ్ఞేయ్యనిద్దేసే –

‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్యం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిఞ్ఞేయ్యం? చక్ఖు, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్యం. రూపా… చక్ఖువిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో… యమ్పిదం చక్ఖుసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, తమ్పి అభిఞ్ఞేయ్యం. సోతం…పే… యమ్పిదం మనోసమ్ఫస్సపచ్చయా ఉప్పజ్జతి వేదయితం సుఖం వా దుక్ఖం వా అదుక్ఖమసుఖం వా, తమ్పి అభిఞ్ఞేయ్యం.

‘‘రూపం…పే… విఞ్ఞాణం… చక్ఖు…పే… మనో… రూపా…పే… ధమ్మా… చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం… చక్ఖుసమ్ఫస్సో…పే… మనోసమ్ఫస్సో….

‘‘చక్ఖుసమ్ఫస్సజా వేదనా…పే… మనోసమ్ఫస్సజా వేదనా… రూపసఞ్ఞా…పే… ధమ్మసఞ్ఞా… రూపసఞ్చేతనా…పే… ధమ్మసఞ్చేతనా… రూపతణ్హా…పే… ధమ్మతణ్హా… రూపవితక్కో…పే… ధమ్మవితక్కో… రూపవిచారో…పే… ధమ్మవిచారో….

‘‘పథవీధాతు…పే… విఞ్ఞాణధాతు… పథవీకసిణం…పే… విఞ్ఞాణకసిణం… కేసా…పే… ముత్తం… మత్థలుఙ్గం….

‘‘చక్ఖాయతనం…పే… ధమ్మాయతనం… చక్ఖుధాతు…పే… మనోధాతు… మనోవిఞ్ఞాణధాతు… చక్ఖున్ద్రియం…పే… అఞ్ఞాతావిన్ద్రియం….

‘‘కామధాతు… రూపధాతు… అరూపధాతు… కామభవో… రూపభవో… అరూపభవో… సఞ్ఞాభవో… అసఞ్ఞాభవో… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాభవో… ఏకవోకారభవో… చతువోకారభవో… పఞ్చవోకారభవో….

‘‘పఠమం ఝానం…పే… చతుత్థం ఝానం… మేత్తాచేతోవిముత్తి…పే… ఉపేక్ఖాచేతోవిముత్తి… ఆకాసానఞ్చాయతనసమాపత్తి…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి… అవిజ్జా అభిఞ్ఞేయ్యా…పే… జరామరణం అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తి (పటి. మ. ౧.౩; సం. ని. ౪.౪౬).

తం తత్థ ఏవం విత్థారేన వుత్తత్తా ఇధ సబ్బం పేయ్యాలేన సంఖిత్తం. ఏవం సంఖిత్తే పనేత్థ యే లోకుత్తరా ధమ్మా ఆగతా, తే అసమ్మసనుపగత్తా ఇమస్మిం అధికారే న గహేతబ్బా. యేపి చ సమ్మసనుపగా, తేసు యే యస్స పాకటా హోన్తి సుఖేన పరిగ్గహం గచ్ఛన్తి, తేసు తేన సమ్మసనం ఆరభితబ్బం.

౬౯౫. తత్రాయం ఖన్ధవసేన ఆరబ్భవిధానయోజనా – యంకిఞ్చి రూపం…పే… సబ్బం రూపం అనిచ్చతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనం. దుక్ఖతో అనత్తతో వవత్థపేతి, ఏకం సమ్మసనన్తి. ఏత్తావతా అయం భిక్ఖు ‘‘యంకిఞ్చి రూప’’న్తి ఏవం అనియమనిద్దిట్ఠం సబ్బమ్పి రూపం అతీతత్తికేన చేవ చతూహి చ అజ్ఝత్తాదిదుకేహీతి ఏకాదసహి ఓకాసేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా సబ్బం రూపం అనిచ్చతో వవత్థపేతి, అనిచ్చన్తి సమ్మసతి.

కథం? పరతో వుత్తనయేన. వుత్తఞ్హేతం – ‘‘రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తి (పటి. మ. ౧.౪౮).

తస్మా ఏస యం అతీతం రూపం, తం యస్మా అతీతేయేవ ఖీణం, నయిమం భవం సమ్పత్తన్తి అనిచ్చం ఖయట్ఠేన.

యం అనాగతం అనన్తరభవే నిబ్బత్తిస్సతి, తమ్పి తత్థేవ ఖీయిస్సతి, న తతో పరం భవం గమిస్సతీతి అనిచ్చం ఖయట్ఠేన.

యం పచ్చుప్పన్నం రూపం, తమ్పి ఇధేవ ఖీయతి, న ఇతో గచ్ఛతీతి అనిచ్చం ఖయట్ఠేన.

యం అజ్ఝత్తం, తమ్పి అజ్ఝత్తమేవ ఖీయతి, న బహిద్ధాభావం గచ్ఛతీతి అనిచ్చం ఖయట్ఠేన.

యం బహిద్ధా…పే… ఓళారికం…పే… సుఖుమం…పే… హీనం…పే… పణీతం…పే… దూరే…పే… సన్తికే, తమ్పి తత్థేవ ఖీయతి, న దూరభావం గచ్ఛతీతి అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి సమ్మసతి.

ఇదం సబ్బమ్పి ‘‘అనిచ్చం ఖయట్ఠేనా’’తి ఏతస్స వసేన ఏకం సమ్మసనం. భేదతో పన ఏకాదసవిధం హోతి.

సబ్బమేవ చ తం దుక్ఖం భయట్ఠేన. భయట్ఠేనాతి సప్పటిభయతాయ. యఞ్హి అనిచ్చం, తం భయావహం హోతి సీహోపమసుత్తే (సం. ని. ౩.౭౮; అ. ని. ౪.౩౩) దేవానం వియ. ఇతి ఇదమ్పి ‘‘దుక్ఖం భయట్ఠేనా’’తి ఏతస్స వసేన ఏకం సమ్మసనం. భేదతో పన ఏకాదసవిధం హోతి.

యథా చ దుక్ఖం, ఏవం సబ్బమ్పి తం అనత్తా అసారకట్ఠేన. అసారకట్ఠేనాతి ‘‘అత్తా నివాసీ కారకో వేదకో సయంవసీ’’తి ఏవం పరికప్పితస్స అత్తసారస్స అభావేన. యఞ్హి అనిచ్చం, దుక్ఖం, తం అత్తనోపి అనిచ్చతం వా ఉదయబ్బయపీళనం వా వారేతుం న సక్కోతి, కుతో తస్స కారకాదిభావో. తేనాహ – ‘‘రూపఞ్చ హిదం, భిక్ఖవే, అత్తా అభవిస్స. నయిదం రూపం ఆబాధాయ సంవత్తేయ్యా’’తిఆది (సం. ని. ౩.౫౯). ఇతి ఇదమ్పి ‘‘అనత్తా అసారకట్ఠేనా’’తి ఏతస్స వసేన ఏకం సమ్మసనం. భేదతో పన ఏకాదసవిధం హోతి. ఏస నయో వేదనాదీసు.

౬౯౬. యం పన అనిచ్చం, తం యస్మా నియమతో సఙ్ఖతాదిభేదం హోతి. తేనస్స పరియాయదస్సనత్థం, నానాకారేహి వా మనసికారప్పవత్తిదస్సనత్థం ‘‘రూపం అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నం అనిచ్చం సఙ్ఖతం పటిచ్చసముప్పన్నం ఖయధమ్మం వయధమ్మం విరాగధమ్మం నిరోధధమ్మ’’న్తి పున పాళి వుత్తా. ఏస నయో వేదనాదీసూతి.

చత్తారీసాకారఅనుపస్సనాకథా

౬౯౭. సో తస్సేవ పఞ్చసు ఖన్ధేసు అనిచ్చదుక్ఖానత్తసమ్మసనస్స థిరభావత్థాయ, యం తం భగవతా ‘‘కతమేహి చత్తారీసాయ ఆకారేహి అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి, కతమేహి చత్తారీసాయ ఆకారేహి సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతీ’’తి ఏతస్స విభఙ్గే –

‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చతో, దుక్ఖతో, రోగతో, గణ్డతో, సల్లతో, అఘతో, ఆబాధతో, పరతో, పలోకతో, ఈతితో, ఉపద్దవతో, భయతో, ఉపసగ్గతో, చలతో, పభఙ్గుతో, అద్ధువతో, అతాణతో, అలేణతో, అసరణతో, రిత్తతో, తుచ్ఛతో, సుఞ్ఞతో, అనత్తతో, ఆదీనవతో, విపరిణామధమ్మతో, అసారకతో, అఘమూలతో, వధకతో, విభవతో, సాసవతో, సఙ్ఖతతో, మారామిసతో, జాతిధమ్మతో, జరాధమ్మతో, బ్యాధిధమ్మతో, మరణధమ్మతో, సోకధమ్మతో, పరిదేవధమ్మతో, ఉపాయాసధమ్మతో, సంకిలేసికధమ్మతో’’తి (పటి. మ. ౩.౩౭) –

చత్తారీసాయ ఆకారేహి,

‘‘పఞ్చక్ఖన్ధే అనిచ్చతో పస్సన్తో అనులోమికం ఖన్తిం పటిలభతి. పఞ్చన్నం ఖన్ధానం నిరోధో నిచ్చం నిబ్బానన్తి పస్సన్తో సమ్మత్తనియామం ఓక్కమతీ’’తిఆదినా (పటి. మ. ౩.౩౮) నయేన,

అనులోమఞాణం విభజన్తేన పభేదతో అనిచ్చాదిసమ్మసనం వుత్తం. తస్సాపి వసేన ఇమే పఞ్చక్ఖన్ధే సమ్మసతి.

౬౯౮. కథం? సో హి ఏకేకం ఖన్ధం అనచ్చన్తికతాయ, ఆదిఅన్తవన్తతాయ చ అనిచ్చతో. ఉప్పాదవయపటిపీళనతాయ, దుక్ఖవత్థుతాయ చ దుక్ఖతో. పచ్చయయాపనీయతాయ, రోగమూలతాయ చ రోగతో. దుక్ఖతాసూలయోగితాయ, కిలేసాసుచిపగ్ఘరణతాయ, ఉప్పాదజరాభఙ్గేహి ఉద్ధుమాతపరిపక్కపభిన్నతాయ చ గణ్డతో. పీళాజనకతాయ, అన్తోతుదనతాయ, దున్నీహరణీయతాయ చ సల్లతో. విగరహణీయతాయ, అవడ్ఢిఆవహనతాయ, అఘవత్థుతాయ చ అఘతో. అసేరిభావజనకతాయ, ఆబాధపదట్ఠానతాయ చ ఆబాధతో. అవసతాయ, అవిధేయ్యతాయ చ పరతో. బ్యాధిజరామరణేహి పలుజ్జనతాయ పలోకతో. అనేకబ్యసనావహనతాయ ఈతితో. అవిదితానంయేవ విపులానం అనత్థానం ఆవహనతో, సబ్బుపద్దవవత్థుతాయ చ ఉపద్దవతో. సబ్బభయానం ఆకరతాయ, దుక్ఖవూపసమసఙ్ఖాతస్స పరమస్సాసస్స పటిపక్ఖభూతతాయ చ భయతో. అనేకేహి అనత్థేహి అనుబద్ధతాయ, దోసూపసట్ఠతాయ, ఉపసగ్గో వియ అనధివాసనారహతాయ చ ఉపసగ్గతో. బ్యాధిజరామరణేహి చేవ లాభాలాభాదీహి చ లోకధమ్మేహి పచలితతాయ చలతో. ఉపక్కమేన చేవ సరసేన చ పభఙ్గుపగమనసీలతాయ పభఙ్గుతో. సబ్బావత్థనిపాతితాయ, థిరభావస్స చ అభావతాయ అద్ధువతో. అతాయనతాయ చేవ, అలబ్భనేయ్యఖేమతాయ చ అతాణతో. అల్లీయితుం అనరహతాయ, అల్లీనానమ్పి చ లేణకిచ్చాకారితాయ అలేణతో. నిస్సితానం భయసారకత్తాభావేన అసరణతో. యథాపరికప్పితేహి ధువసుభసుఖత్తభావేహి రిత్తతాయ రిత్తతో. రిత్తతాయేవ తుచ్ఛతో అప్పకత్తా వా, అప్పకమ్పి హి లోకే తుచ్ఛన్తి వుచ్చతి. సామి-నివాసి-కారక-వేదకాధిట్ఠాయకవిరహితతాయ సుఞ్ఞతో. సయఞ్చ అస్సామికభావాదితాయ అనత్తతో. పవత్తిదుక్ఖతాయ, దుక్ఖస్స చ ఆదీనవతాయ ఆదీనవతో, అథ వా ఆదీనం వాతి గచ్ఛతి పవత్తతీతి ఆదీనవో, కపణమనుస్సస్సేతం అధివచనం, ఖన్ధాపి చ కపణాయేవాతి ఆదీనవసదిసతాయ ఆదీనవతో. జరాయ చేవ మరణేన చాతి ద్వేధా పరిణామపకతితాయ విపరిణామధమ్మతో. దుబ్బలతాయ, ఫేగ్గు వియ సుఖభఞ్జనీయతాయ చ అసారకతో. అఘహేతుతాయ అఘమూలతో. మిత్తముఖసపత్తో వియ విస్సాసఘాతితాయ వధకతో. విగతభవతాయ, విభవసమ్భూతతాయ చ విభవతో. ఆసవపదట్ఠానతాయ సాసవతో. హేతుపచ్చయేహి అభిసఙ్ఖతతాయ సఙ్ఖతతో. మచ్చుమారకిలేసమారానం ఆమిసభూతతాయ మారామిసతో. జాతి-జరా-బ్యాధిమరణపకతితాయ జాతి-జరా-బ్యాధి-మరణధమ్మతో. సోక-పరిదేవ-ఉపాయాసహేతుతాయ సోక-పరిదేవఉపాయాసధమ్మతో. తణ్హాదిట్ఠిదుచ్చరితసంకిలేసానం విసయధమ్మతాయ సంకిలేసికధమ్మతోతి ఏవం పభేదతో వుత్తస్స అనిచ్చాదిసమ్మసనస్స వసేన సమ్మసతి.

ఏత్థ హి అనిచ్చతో, పలోకతో, చలతో, పభఙ్గుతో, అద్ధువతో, విపరిణామధమ్మతో, అసారకతో, విభవతో, సఙ్ఖతతో, మరణధమ్మతోతి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే దస దస కత్వా పఞ్ఞాస అనిచ్చానుపస్సనాని. పరతో, రిత్తతో, తుచ్ఛతో, సుఞ్ఞతో, అనత్తతోతి ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చ పఞ్చ కత్వా పఞ్చవీసతి అనత్తానుపస్సనాని. సేసాని దుక్ఖతో, రోగతోతిఆదీని ఏకేకస్మిం ఖన్ధే పఞ్చవీసతి పఞ్చవీసతి కత్వా పఞ్చవీసతిసతం దుక్ఖానుపస్సనానీతి.

ఇచ్చస్స ఇమినా ద్విసతభేదేన అనిచ్చాదిసమ్మసనేన పఞ్చక్ఖన్ధే సమ్మసతో తం నయవిపస్సనాసఙ్ఖాతం అనిచ్చదుక్ఖానత్తసమ్మసనం థిరం హోతి. ఇదం తావేత్థ పాళినయానుసారేన సమ్మసనారమ్భవిధానం.

ఇన్ద్రియతిక్ఖకారణనవకకథా

౬౯౯. యస్స పన ఏవం నయవిపస్సనాయ యోగం కరోతోపి నయవిపస్సనా న సమ్పజ్జతి, తేన ‘‘నవహాకారేహి ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని భవన్తి – ఉప్పన్నుప్పన్నానం సఙ్ఖారానం ఖయమేవ పస్సతి, తత్థ చ సక్కచ్చకిరియాయ సమ్పాదేతి, సాతచ్చకిరియాయ సమ్పాదేతి, సప్పాయకిరియాయ సమ్పాదేతి, సమాధిస్స చ నిమిత్తగ్గాహేన, బోజ్ఝఙ్గానఞ్చ అనుపవత్తనతాయ, కాయే చ జీవితే చ అనపేక్ఖతం ఉపట్ఠాపేతి, తత్థ చ అభిభుయ్య నేక్ఖమ్మేన, అన్తరా చ అబ్యోసానేనా’’తి ఏవం వుత్తానం నవన్నం ఆకారానం వసేన ఇన్ద్రియాని తిక్ఖాని కత్వా పథవీకసిణనిద్దేసే వుత్తనయేన సత్త అసప్పాయాని వజ్జేత్వా సత్త సప్పాయాని సేవమానేన కాలేన రూపం సమ్మసితబ్బం, కాలేన అరూపం. రూపం సమ్మసన్తేన రూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా.

రూపనిబ్బత్తిపస్సనాకారకథా

౭౦౦. సేయ్యథిదం – ఇదం రూపం నామ కమ్మాదివసేన చతూహి కారణేహి నిబ్బత్తతి. తత్థ సబ్బేసం సత్తానం రూపం నిబ్బత్తమానం పఠమం కమ్మతో నిబ్బత్తతి. పటిసన్ధిక్ఖణేయేవ హి గబ్భసేయ్యకానం తావ తిసన్తతివసేన వత్థు-కాయ-భావదసకసఙ్ఖాతాని తింస రూపాని నిబ్బత్తన్తి, తాని చ ఖో పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణేయేవ. యథా చ ఉప్పాదక్ఖణే, తథా ఠితిక్ఖణేపి భఙ్గక్ఖణేపి.

తత్థ రూపం దన్ధనిరోధం గరుపరివత్తి, చిత్తం ఖిప్పనిరోధం లహుపరివత్తి. తేనాహ – ‘‘నాహం, భిక్ఖవే, అఞ్ఞం ఏకధమ్మమ్పి సమనుపస్సామి, యం ఏవం లహుపరివత్తం యథయిదం, భిక్ఖవే, చిత్త’’న్తి (అ. ని. ౧.౪౮). రూపే ధరన్తేయేవ హి సోళసవారే భవఙ్గచిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. చిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణోపి ఠితిక్ఖణోపి భఙ్గక్ఖణోపి ఏకసదిసా. రూపస్స పన ఉప్పాదభఙ్గక్ఖణాయేవ లహుకా, తేహి సదిసా. ఠితిక్ఖణో పన మహా, యావ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝన్తి, తావ వత్తతి. పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం ఠానప్పత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ దుతియం భవఙ్గం ఉప్పజ్జతి. తేన సద్ధిం ఉప్పన్నం ఠానప్పత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ తతియం భవఙ్గం ఉప్పజ్జతి. ఇమినా నయేన యావతాయుకం చిత్తప్పవత్తి వేదితబ్బా. ఆసన్నమరణస్స పన ఏకమేవ ఠానప్పత్తం పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ సోళస చిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి.

పటిసన్ధిచిత్తస్స ఉప్పాదక్ఖణే ఉప్పన్నం రూపం పటిసన్ధిచిత్తతో ఉద్ధం సోళసమేన చిత్తేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. ఠానక్ఖణే ఉప్పన్నం సత్తరసమస్స ఉప్పాదక్ఖణేన సద్ధిం నిరుజ్ఝతి. భఙ్గక్ఖణే ఉప్పన్నం సత్తరసమస్స ఠానక్ఖణం పత్వా నిరుజ్ఝతి. యావ పవత్తి నామ అత్థి, ఏవమేవ పవత్తతి. ఓపపాతికానమ్పి సత్తసన్తతివసేన సత్తతి రూపాని ఏవమేవ పవత్తన్తి.

౭౦౧. తత్థ కమ్మం, కమ్మసముట్ఠానం, కమ్మపచ్చయం, కమ్మపచ్చయచిత్తసముట్ఠానం, కమ్మపచ్చయఆహారసముట్ఠానం, కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానన్తి ఏస విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ కమ్మం నామ కుసలాకుసలచేతనా. కమ్మసముట్ఠానం నామ విపాకక్ఖన్ధా చ, చక్ఖుదసకాది సమసత్తతిరూపఞ్చ. కమ్మపచ్చయం నామ తదేవ, కమ్మం హి కమ్మసముట్ఠానస్స ఉపత్థమ్భకపచ్చయోపి హోతి. కమ్మపచ్చయచిత్తసముట్ఠానం నామ విపాకచిత్తసముట్ఠానం రూపం. కమ్మపచ్చయఆహారసముట్ఠానం నామ కమ్మసముట్ఠానరూపేసు ఠానప్పత్తా ఓజా అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, తత్రాపి ఓజా ఠానం పత్వా అఞ్ఞన్తి ఏవం చతస్సో వా పఞ్చ వా పవత్తియో ఘటేతి. కమ్మపచ్చయఉతుసముట్ఠానం నామ కమ్మజతేజోధాతు ఠానప్పత్తా ఉతుసముట్ఠానం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, తత్రాపి ఉతు అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకన్తి ఏవం చతస్సో వా పఞ్చ వా పవత్తియో ఘటేతి. ఏవం తావ కమ్మజరూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా.

౭౦౨. చిత్తజేసుపి చిత్తం, చిత్తసముట్ఠానం, చిత్తపచ్చయం, చిత్తపచ్చయఆహారసముట్ఠానం, చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానన్తి ఏస విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ చిత్తం నామ ఏకూననవుతిచిత్తాని.

తేసు ద్వత్తింస చిత్తాని, ఛబ్బీసేకూనవీసతి;

సోళస రూపిరియాపథవిఞ్ఞత్తిజనకా మతా.

కామావచరతో హి అట్ఠ కుసలాని, ద్వాదసాకుసలాని, మనోధాతువజ్జా దస కిరియా, కుసలకిరియతో ద్వే అభిఞ్ఞాచిత్తానీతి ద్వత్తింస చిత్తాని రూపం, ఇరియాపథం, విఞ్ఞత్తిఞ్చ జనేన్తి. విపాకవజ్జాని సేసదసరూపావచరాని, అట్ఠ అరూపావచరాని, అట్ఠ లోకుత్తరచిత్తానీతి ఛబ్బీసతి చిత్తాని రూపం, ఇరియాపథఞ్చ జనయన్తి, న విఞ్ఞత్తిం. కామావచరే దస భవఙ్గచిత్తాని, రూపావచరే పఞ్చ, తిస్సో మనోధాతుయో, ఏకా విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతుసోమనస్ససహగతాతి ఏకూనవీసతి చిత్తాని రూపమేవ జనయన్తి, న ఇరియాపథం, న విఞ్ఞత్తిం. ద్వేపఞ్చవిఞ్ఞాణాని, సబ్బసత్తానం పటిసన్ధిచిత్తం, ఖీణాసవానం చుతిచిత్తం, చత్తారి ఆరుప్పవిపాకానీతి సోళస చిత్తాని నేవ రూపం జనయన్తి, న ఇరియాపథం, న విఞ్ఞత్తిం. యాని చేత్థ రూపం జనేన్తి, తాని న ఠితిక్ఖణే, భఙ్గక్ఖణే వా, తదా హి చిత్తం దుబ్బలం హోతి. ఉప్పాదక్ఖణే పన బలవం, తస్మా తం తదా పురేజాతం వత్థుం నిస్సాయ రూపం సముట్ఠాపేతి.

చిత్తసముట్ఠానం నామ తయో అరూపినో ఖన్ధా, ‘‘సద్దనవకం, కాయవిఞ్ఞత్తి, వచీవిఞ్ఞత్తి, ఆకాసధాతు, లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతా, ఉపచయో, సన్తతీ’’తి సత్తరసవిధం రూపఞ్చ. చిత్తపచ్చయం నామ ‘‘పచ్ఛాజాతా చిత్తచేతసికా ధమ్మా పురేజాతస్స ఇమస్స కాయస్సా’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౧) ఏవం వుత్తం చతుసముట్ఠానరూపం. చిత్తపచ్చయఆహారసముట్ఠానం నామ చిత్తసముట్ఠానరూపేసు ఠానప్పత్తా ఓజా అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, ఏవం ద్వే తిస్సో పవత్తియో ఘటేతి. చిత్తపచ్చయఉతుసముట్ఠానం నామ చిత్తసముట్ఠానో ఉతు ఠానప్పత్తో అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, ఏవం ద్వే తిస్సో పవత్తియో ఘటేతి. ఏవం చిత్తజరూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా.

౭౦౩. ఆహారజేసుపి ఆహారో, ఆహారసముట్ఠానం, ఆహారపచ్చయం, ఆహారపచ్చయఆహారసముట్ఠానం, ఆహారపచ్చయఉతుసముట్ఠానన్తి ఏస విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ ఆహారో నామ కబళీకారో ఆహారో. ఆహారసముట్ఠానం నామ ఉపాదిణ్ణం కమ్మజరూపం పచ్చయం లభిత్వా తత్థ పతిట్ఠాయ ఠానప్పత్తాయ ఓజాయ సముట్ఠాపితం ఓజట్ఠమకం, ఆకాసధాతు, లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతా, ఉపచయో, సన్తతీతి చుద్దసవిధం రూపం. ఆహారపచ్చయం నామ ‘‘కబళీకారో ఆహారో ఇమస్స కాయస్స ఆహారపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౧౫) ఏవం వుత్తం చతుసముట్ఠానరూపం. ఆహారపచ్చయఆహారసముట్ఠానం నామ ఆహారసముట్ఠానేసు రూపేసు ఠానప్పత్తా ఓజా అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, తత్రాపి ఓజా అఞ్ఞన్తి ఏవం దసద్వాదసవారే పవత్తిం ఘటేతి. ఏకదివసం పరిభుత్తాహారో సత్తాహమ్పి ఉపత్థమ్భేతి. దిబ్బా పన ఓజా ఏకమాసం ద్వేమాసమ్పి ఉపత్థమ్భేతి. మాతరా పరిభుత్తాహారోపి దారకస్స సరీరం ఫరిత్వా రూపం సముట్ఠాపేతి. సరీరే మక్ఖితాహారోపి రూపం సముట్ఠాపేతి. కమ్మజాహారో ఉపాదిణ్ణకాహారో నామ. సోపి ఠానప్పత్తో రూపం సముట్ఠాపేతి, తత్రాపి ఓజా అఞ్ఞం సముట్ఠాపేతీతి ఏవం చతస్సో వా పఞ్చ వా పవత్తియో ఘటేతి. ఆహారపచ్చయఉతుసముట్ఠానం నామ ఆహారసముట్ఠానా తేజోధాతు ఠానప్పత్తా ఉతుసముట్ఠానం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి. తత్రాయం ఆహారో ఆహారసముట్ఠానానం జనకో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సేసానం నిస్సయాహారఅత్థిఅవిగతవసేనాతి ఏవం ఆహారజరూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా.

౭౦౪. ఉతుజేసుపి ఉతు, ఉతుసముట్ఠానం, ఉతుపచ్చయం, ఉతుపచ్చయఉతుసముట్ఠానం, ఉతుపచ్చయఆహారసముట్ఠానన్తి ఏస విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ ఉతు నామ చతుసముట్ఠానా తేజోధాతు, ఉణ్హఉతు సీతఉతూతి ఏవం పనేస దువిధో హోతి. ఉతుసముట్ఠానం నామ చతుసముట్ఠానో ఉతు ఉపాదిణ్ణకం పచ్చయం లభిత్వా ఠానప్పత్తో సరీరే రూపం సముట్ఠాపేతి. తం సద్దనవకం, ఆకాసధాతు, లహుతా, ముదుతా, కమ్మఞ్ఞతా, ఉపచయో, సన్తతీతి పన్నరసవిధం హోతి. ఉతుపచ్చయం నామ ఉతు చతుసముట్ఠానికరూపానం పవత్తియా చ వినాసస్స చ పచ్చయో హోతి. ఉతుపచ్చయఉతుసముట్ఠానం నామ ఉతుసముట్ఠానా తేజోధాతు ఠానప్పత్తా అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, తత్రాపి ఉతు అఞ్ఞన్తి ఏవం దీఘమ్పి అద్ధానం అనుపాదిణ్ణపక్ఖే ఠత్వాపి ఉతుసముట్ఠానం పవత్తతియేవ. ఉతుపచ్చయఆహారసముట్ఠానం నామ ఉతుసముట్ఠానా ఠానప్పత్తా ఓజా అఞ్ఞం ఓజట్ఠమకం సముట్ఠాపేతి, తత్రాపి ఓజా అఞ్ఞన్తి ఏవం దసద్వాదసవారే పవత్తిం ఘటేతి. తత్రాయం ఉతు ఉతుసముట్ఠానానం జనకో హుత్వా పచ్చయో హోతి, సేసానం నిస్సయఅత్థిఅవిగతవసేనాతి ఏవం ఉతుజరూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా. ఏవఞ్హి రూపస్స నిబ్బత్తిం పస్సన్తో కాలేన రూపం సమ్మసతి నామ.

అరూపనిబ్బత్తిపస్సనాకారకథా

౭౦౫. యథా చ రూపం సమ్మసన్తేన రూపస్స, ఏవం అరూపం సమ్మసన్తేనపి అరూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా. సా చ ఖో ఏకాసీతి లోకియచిత్తుప్పాదవసేనేవ.

సేయ్యథిదం – ఇదఞ్హి అరూపం నామ పురిమభవే ఆయూహితకమ్మవసేన పటిసన్ధియం తావ ఏకూనవీసతిచిత్తుప్పాదప్పభేదం నిబ్బత్తతి. నిబ్బత్తనాకారో పనస్స పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే వుత్తనయేనేవ వేదితబ్బో. తదేవ పటిసన్ధిచిత్తస్స అనన్తరచిత్తతో పట్ఠాయ భవఙ్గవసేన, ఆయుపరియోసానే చుతివసేన. యం తత్థ కామావచరం, తం ఛసు ద్వారేసు బలవారమ్మణే తదారమ్మణవసేన.

పవత్తే పన అసమ్భిన్నత్తా చక్ఖుస్స ఆపాథగతత్తా రూపానం ఆలోకసన్నిస్సితం మనసికారహేతుకం చక్ఖువిఞ్ఞాణం నిబ్బత్తతి సద్ధిం సమ్పయుత్తధమ్మేహి. చక్ఖుపసాదస్స హి ఠితిక్ఖణే ఠితిప్పత్తమేవ రూపం చక్ఖుం ఘట్టేతి. తస్మిం ఘట్టితే ద్విక్ఖత్తుం భవఙ్గం ఉప్పజ్జిత్వా నిరుజ్ఝతి. తతో తస్మింయేవ ఆరమ్మణే కిరియమనోధాతు ఆవజ్జనకిచ్చం సాధయమానా ఉప్పజ్జతి. తదనన్తరం తదేవ రూపం పస్సమానం కుసలవిపాకం అకుసలవిపాకం వా చక్ఖువిఞ్ఞాణం. తతో తదేవ రూపం సమ్పటిచ్ఛమానా విపాకమనోధాతు. తతో తదేవ రూపం సన్తీరయమానా విపాకాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు. తతో తదేవ రూపం వవత్థాపయమానా కిరియాహేతుకమనోవిఞ్ఞాణధాతు ఉపేక్ఖాసహగతా. తతో పరం కామావచరకుసలాకుసలకిరియచిత్తేసు ఏకం వా ఉపేక్ఖాసహగతాహేతుకం చిత్తం పఞ్చ సత్త వా జవనాని. తతో కామావచరసత్తానం ఏకాదససు తదారమ్మణచిత్తేసు జవనానురూపం యంకిఞ్చి తదారమ్మణన్తి. ఏస నయో సేసద్వారేసుపి. మనోద్వారే పన మహగ్గతచిత్తానిపి ఉప్పజ్జన్తీతి. ఏవం ఛసు ద్వారేసు అరూపస్స నిబ్బత్తి పస్సితబ్బా. ఏవఞ్హి అరూపస్స నిబ్బత్తిం పస్సన్తో కాలేన అరూపం సమ్మసతి నామ.

ఏవం కాలేన రూపం కాలేన అరూపం సమ్మసిత్వాపి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా అనుక్కమేన పటిపజ్జమానో ఏకో పఞ్ఞాభావనం సమ్పాదేతి.

రూపసత్తకసమ్మసనకథా

౭౦౬. అపరో రూపసత్తకఅరూపసత్తకవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసతి. తత్థ ఆదాననిక్ఖేపనతో, వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో, ఆహారమయతో, ఉతుమయతో, కమ్మజతో, చిత్తసముట్ఠానతో, ధమ్మతారూపతోతి ఇమేహి ఆకారేహి ఆరోపేత్వా సమ్మసన్తో రూపసత్తకవసేన ఆరోపేత్వా సమ్మసతి నామ. తేనాహు పోరాణా –

‘‘ఆదాననిక్ఖేపనతో, వయోవుడ్ఢత్థగామితో;

ఆహారతో చ ఉతుతో, కమ్మతో చాపి చిత్తతో;

ధమ్మతారూపతో సత్త, విత్థారేన విపస్సతీ’’తి.

తత్థ ఆదానన్తి పటిసన్ధి. నిక్ఖేపనన్తి చుతి. ఇతి యోగావచరో ఇమేహి ఆదాననిక్ఖేపేహి ఏకం వస్ససతం పరిచ్ఛిన్దిత్వా సఙ్ఖారేసు తిలక్ఖణం ఆరోపేతి. కథం? ఏత్థన్తరే సబ్బే సఙ్ఖారా అనిచ్చా. కస్మా? ఉప్పాదవయవత్తితో, విపరిణామతో, తావకాలికతో, నిచ్చపటిక్ఖేపతో చ. యస్మా పన ఉప్పన్నా సఙ్ఖారా ఠితిం పాపుణన్తి, ఠితియం జరాయ కిలమన్తి, జరం పత్వా అవస్సం భిజ్జన్తి, తస్మా అభిణ్హసమ్పటిపీళనతో, దుక్ఖమతో దుక్ఖవత్థుతో, సుఖపటిక్ఖేపతో చ దుక్ఖా. యస్మా చ ‘‘ఉప్పన్నా సఙ్ఖారా ఠితిం మా పాపుణన్తు, ఠానప్పత్తా మా జీరన్తు, జరప్పత్తా మా భిజ్జన్తూ’’తి ఇమేసు తీసు ఠానేసు కస్సచి వసవత్తిభావో నత్థి, సుఞ్ఞా తేన వసవత్తనాకారేన, తస్మా సుఞ్ఞతో, అస్సామికతో, అవసవత్తితో, అత్తపటిక్ఖేపతో చ అనత్తాతి.

౭౦౭. ఏవం ఆదాననిక్ఖేపనవసేన వస్ససతపరిచ్ఛిన్నే రూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా తతో పరం వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో ఆరోపేతి. తత్థ వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమో నామ వయవసేన వుడ్ఢస్స వడ్ఢితస్స రూపస్స అత్థఙ్గమో. తస్స వసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేతీతి అత్థో.

కథం? సో తమేవ వస్ససతం పఠమవయేన మజ్ఝిమవయేన పచ్ఛిమవయేనాతి తీహి వయేహి పరిచ్ఛిన్దతి. తత్థ ఆదితో తేత్తింస వస్సాని పఠమవయో నామ. తతో చతుత్తింస మజ్ఝిమవయో నామ. తతో తేత్తింస పచ్ఛిమవయో నామాతి. ఇతి ఇమేహి తీహి వయేహి పరిచ్ఛిన్దిత్వా, ‘‘పఠమవయే పవత్తం రూపం మజ్ఝిమవయం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం. యదనిచ్చం, తం దుక్ఖం. యం దుక్ఖం, తదనత్తా. మజ్ఝిమవయే పవత్తరూపమ్పి పచ్ఛిమవయం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా. పచ్ఛిమవయే తేత్తింస వస్సాని పవత్తరూపమ్పి మరణతో పరం గమనసమత్థం నామ నత్థి, తస్మా తమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

౭౦౮. ఏవం పఠమవయాదివసేన వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పున ‘‘మన్దదసకం, ఖిడ్డాదసకం, వణ్ణదసకం, బలదసకం, పఞ్ఞాదసకం, హానిదసకం, పబ్భారదసకం, వఙ్కదసకం, మోమూహదసకం, సయనదసక’’న్తి ఇమేసం దసన్నం దసకానం వసేన వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

తత్థ దసకేసు తావ వస్ససతజీవినో పుగ్గలస్స పఠమాని దస వస్సాని మన్దదసకం నామ, తదా హి సో మన్దో హోతి చపలో కుమారకో. తతో పరాని దస ఖిడ్డాదసకం నామ, తదా హి సో ఖిడ్డారతిబహులో హోతి. తతో పరాని దస వణ్ణదసకం నామ, తదా హిస్స వణ్ణాయతనం వేపుల్లం పాపుణాతి. తతో పరాని దస బలదసకం నామ, తదా హిస్స బలఞ్చ థామో చ వేపుల్లం పాపుణాతి. తతో పరాని దస పఞ్ఞాదసకం నామ, తదా హిస్స పఞ్ఞా సుప్పతిట్ఠితా హోతి, పకతియా కిర దుబ్బలపఞ్ఞస్సాపి తస్మిం కాలే అప్పమత్తకా పఞ్ఞా ఉప్పజ్జతియేవ. తతో పరాని దస హానిదసకం నామ, తదా హిస్స ఖిడ్డారతివణ్ణబలపఞ్ఞా పరిహాయన్తి. తతో పరాని దస పబ్భారదసకం నామ, తదా హిస్స అత్తభావో పురతో పబ్భారో హోతి. తతో పరాని దస వఙ్కదసకం నామ, తదా హిస్స అత్తభావో నఙ్గలకోటి వియ వఙ్కో హోతి. తతో పరాని దస మోమూహదసకం నామ. తదా హి సో మోమూహో హోతి, కతం కతం పముస్సతి. తతో పరాని దస సయనదసకం నామ, వస్ససతికో హి సయనబహులోవ హోతి.

తత్రాయం యోగీ ఏతేసం దసకానం వసేన వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో తిలక్ఖణం ఆరోపేతుం ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘పఠమదసకే పవత్తరూపం దుతియదసకం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా. దుతియదసకే…పే… నవమదసకే పవత్తరూపం దసమదసకం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి. దసమదసకే పవత్తరూపం పునబ్భవం అప్పత్వా ఇధేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

౭౦౯. ఏవం దసకవసేన వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పున తదేవ వస్ససతం పఞ్చపఞ్చవస్సవసేన వీసతికోట్ఠాసే కత్వా వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో తిలక్ఖణం ఆరోపేతి. కథం? సో హి ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘పఠమే వస్సపఞ్చకే పవత్తరూపం దుతియం వస్సపఞ్చకం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా. దుతియే వస్సపఞ్చకే పవత్తరూపం తతియం…పే… ఏకూనవీసతిమే వస్సపఞ్చకే పవత్తరూపం వీసతిమం వస్సపఞ్చకం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి. వీసతిమే వస్సపఞ్చకే పవత్తరూపం మరణతో పరం గమనసమత్థం నామ నత్థి, తస్మా తమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి.

ఏవం వీసతికోట్ఠాసవసేన వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమతో తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పున పఞ్చవీసతి కోట్ఠాసే కత్వా చతున్నం చతున్నం వస్సానం వసేన ఆరోపేతి. తతో తేత్తింస కోట్ఠాసే కత్వా తిణ్ణం తిణ్ణం వస్సానం వసేన, పఞ్ఞాస కోట్ఠాసే కత్వా ద్విన్నం ద్విన్నం వస్సానం వసేన, సతం కోట్ఠాసే కత్వా ఏకేకవస్సవసేన. తతో ఏకం వస్సం తయో కోట్ఠాసే కత్వా వస్సానహేమన్తగిమ్హేసు తీసు ఉతూసు ఏకేకఉతువసేన తస్మిం వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

కథం? ‘‘వస్సానే చతుమాసం పవత్తరూపం హేమన్తం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం. హేమన్తే పవత్తరూపం గిమ్హం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం. గిమ్హే పవత్తరూపం పున వస్సానం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి. ఏవం ఆరోపేత్వా పున ఏకం వస్సం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా – ‘‘వస్సానే ద్వేమాసం పవత్తరూపం సరదం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం. సరదే పవత్తరూపం హేమన్తం. హేమన్తే పవత్తరూపం సిసిరం. సిసిరే పవత్తరూపం వసన్తం. వసన్తే పవత్తరూపం గిమ్హం. గిమ్హే పవత్తరూపం పున వస్సానం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి ఏవం తస్మిం వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

ఏవం ఆరోపేత్వా తతో కాళజుణ్హవసేన – ‘‘కాళే పవత్తరూపం జుణ్హం అప్పత్వా. జుణ్హే పవత్తరూపం కాళం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి. తతో రత్తిన్దివవసేన – ‘‘రత్తిం పవత్తరూపం దివసం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం. దివసం పవత్తరూపమ్పి రత్తిం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి. తతో తదేవ రత్తిన్దివం పుబ్బణ్హాదివసేన ఛ కోట్ఠాసే కత్వా – ‘‘పుబ్బణ్హే పవత్తరూపం మజ్ఝన్హం అప్పత్వా. మజ్ఝన్హే పవత్తరూపం సాయన్హం. సాయన్హే పవత్తరూపం పఠమయామం. పఠమయామే పవత్తరూపం మజ్ఝిమయామం. మజ్ఝిమయామే పవత్తరూపం పచ్ఛిమయామం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం. పచ్ఛిమయామే పవత్తరూపం పున పుబ్బణ్హం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుద్ధం, తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

౭౧౦. ఏవం ఆరోపేత్వా పున తస్మింయేవ రూపే అభిక్కమపటిక్కమఆలోకనవిలోకనసమిఞ్జనపసారణవసేన – ‘‘అభిక్కమే పవత్తరూపం పటిక్కమం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి. పటిక్కమే పవత్తరూపం ఆలోకనం. ఆలోకనే పవత్తరూపం విలోకనం. విలోకనే పవత్తరూపం సమిఞ్జనం. సమిఞ్జనే పవత్తరూపం పసారణం అప్పత్వా తత్థేవ నిరుజ్ఝతి. తస్మా అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

తతో ఏకపదవారం ఉద్ధరణ అతిహరణవీతిహరణవోస్సజ్జనసన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనవసేన ఛ కోట్ఠాసే కరోతి.

తత్థ ఉద్ధరణం నామ పాదస్స భూమితో ఉక్ఖిపనం. అతిహరణం నామ పురతో హరణం. వీతిహరణం నామ ఖాణుకణ్టకదీఘజాతిఆదీసు కిఞ్చిదేవ దిస్వా ఇతో చితో చ పాదసఞ్చారణం. వోస్సజ్జనం నామ పాదస్స హేట్ఠా ఓరోపనం. సన్నిక్ఖేపనం నామ పథవీతలే ఠపనం. సన్నిరుమ్భనం నామ పున పాదుద్ధరణకాలే పాదస్స పథవియా సద్ధిం అభినిప్పీళనం. తత్థ ఉద్ధరణే పథవీధాతు ఆపోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో. తథా అతిహరణవీతిహరణేసు. వోస్సజ్జనే తేజోధాతు వాయోధాతూతి ద్వే ధాతుయో ఓమత్తా హోన్తి మన్దా, ఇతరా ద్వే అధిమత్తా హోన్తి బలవతియో. తథా సన్నిక్ఖేపనసన్నిరుమ్భనేసు. ఏవం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా తేసం వసేన తస్మిం వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

కథం? సో ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘యా ఉద్ధరణే పవత్తా ధాతుయో, యాని చ తదుపాదాయరూపాని, సబ్బే తే ధమ్మా అతిహరణం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝన్తి, తస్మా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా. తథా అతిహరణే పవత్తా వీతిహరణం. వీతిహరణే పవత్తా వోస్సజ్జనం. వోస్సజ్జనే పవత్తా సన్నిక్ఖేపనం. సన్నిక్ఖేపనే పవత్తా సన్నిరుమ్భనం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝన్తి. ఇతి తత్థ తత్థ ఉప్పన్నా ఇతరం ఇతరం కోట్ఠాసం అప్పత్వా తత్థ తత్థేవ పబ్బం పబ్బం సన్ధి సన్ధి ఓధి ఓధి హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలా వియ తటతటాయన్తా సఙ్ఖారా భిజ్జన్తి. తస్మా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తి. తస్సేవం పబ్బపబ్బగతే సఙ్ఖారే విపస్సతో రూపసమ్మసనం సుఖుమం హోతి.

౭౧౧. సుఖుమత్తే చ పనస్స ఇదం ఓపమ్మం. ఏకో కిర దారుతిణుక్కాదీసు కతపరిచయో అదిట్ఠపుబ్బపదీపో పచ్చన్తవాసికో నగరమాగమ్మ అన్తరాపణే జలమానం పదీపం దిస్వా ఏకం పురిసం పుచ్ఛి అమ్భో ‘‘కిం నామేతం ఏవం మనాప’’న్తి? తమేనం సో ఆహ ‘‘కిమేత్థ మనాపం, పదీపో నామేస తేలక్ఖయేన వట్టిక్ఖయేన చ గతమగ్గోపిస్స న పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి. తమఞ్ఞో ఏవమాహ ‘‘ఇదం ఓళారికం, ఇమిస్సా హి వట్టియా అనుపుబ్బేన డయ్హమానాయ తతియభాగే తతియభాగే జాలా ఇతరీతరం పదేసం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి. తమఞ్ఞో ఏవమాహ ‘‘ఇదమ్పి ఓళారికం, ఇమిస్సా హి అఙ్గులఙ్గులన్తరే అడ్ఢఙ్గులడ్ఢఙ్గులన్తరే తన్తుమ్హి తన్తుమ్హి అంసుమ్హి అంసుమ్హి జాలా ఇతరీతరం అంసుం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతి. అంసుం పన ముఞ్చిత్వా న సక్కా జాలం పఞ్ఞాపేతు’’న్తి.

తత్థ ‘‘తేలక్ఖయేన వట్టిక్ఖయేన చ పదీపస్స గతమగ్గోపి న పఞ్ఞాయిస్సతీ’’తి పురిసస్స ఞాణం వియ యోగినో ఆదాననిక్ఖేపనతో వస్ససతేన పరిచ్ఛిన్నరూపే తిలక్ఖణారోపనం. ‘‘వట్టియా తతియభాగే తతియభాగే జాలా ఇతరీతరం పదేసం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి పురిసస్స ఞాణం వియ యోగినో వస్ససతస్స తతియకోట్ఠాసపరిచ్ఛిన్నే వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపే తిలక్ఖణారోపనం. ‘‘అఙ్గులఙ్గులన్తరే జాలా ఇతరీతరం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి పురిసస్స ఞాణం వియ యోగినో దసవస్స పఞ్చవస్స చతువస్స తివస్స ద్వివస్స ఏకవస్స పరిచ్ఛిన్నే రూపే తిలక్ఖణారోపనం. ‘‘అడ్ఢఙ్గులడ్ఢఙ్గులన్తరే జాలా ఇతరీతరం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి పురిసస్స ఞాణం వియ యోగినో ఏకేకఉతువసేన ఏకం వస్సం తిధా, ఛధా చ విభజిత్వా చతుమాస-ద్విమాసపరిచ్ఛిన్నే రూపే తిలక్ఖణారోపనం. ‘‘తన్తుమ్హి తన్తుమ్హి జాలా ఇతరీతరం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి పురిసస్స ఞాణం వియ యోగినో కాళజుణ్హవసేన, రత్తిన్దివవసేన, ఏకరత్తిన్దివం ఛ కోట్ఠాసే కత్వా పుబ్బణ్హాదివసేన చ పరిచ్ఛిన్నే రూపే తిలక్ఖణారోపనం. ‘‘అంసుమ్హి అంసుమ్హి జాలా ఇతరీతరం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝిస్సతీ’’తి పురిసస్స ఞాణం వియ యోగినో అభిక్కమాదివసేన చేవ ఉద్ధరణాదీసు చ ఏకేకకోట్ఠాసవసేన పరిచ్ఛిన్నే రూపే తిలక్ఖణారోపనన్తి.

౭౧౨. సో ఏవం నానాకారేహి వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పున తదేవ రూపం విసఙ్ఖరిత్వా ఆహారమయాదివసేన చత్తారో కోట్ఠాసే కత్వా ఏకేకకోట్ఠాసే తిలక్ఖణం ఆరోపేతి. తత్రాస్స ఆహారమయం రూపం ఛాతసుహితవసేన పాకటం హోతి. ఛాతకాలే సముట్ఠితం రూపం హి ఝత్తం హోతి కిలన్తం, ఝామఖాణుకో వియ, అఙ్గారపచ్ఛియం నిలీనకాకో వియ చ దుబ్బణ్ణం దుస్సణ్ఠితం. సుహితకాలే సముట్ఠితం ధాతం పీణితం ముదు సినిద్ధం ఫస్సవన్తం హోతి. సో తం పరిగ్గహేత్వా ‘‘ఛాతకాలే పవత్తరూపం సుహితకాలం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి. సుహితకాలే సముట్ఠితమ్పి ఛాతకాలం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి ఏవం తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

౭౧౩. ఉతుమయం సీతుణ్హవసేన పాకటం హోతి. ఉణ్హకాలే సముట్ఠితం రూపం హి ఝత్తం హోతి కిలన్తం దుబ్బణ్ణం. సీతఉతునా సముట్ఠితం రూపం ధాతం పీణితం సినిద్ధం హోతి. సో తం పరిగ్గహేత్వా ‘‘ఉణ్హకాలే పవత్తరూపం సీతకాలం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి. సీతకాలే పవత్తరూపం ఉణ్హకాలం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి ఏవం తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

౭౧౪. కమ్మజం ఆయతనద్వారవసేన పాకటం హోతి. చక్ఖుద్వారస్మిం హి చక్ఖుకాయభావదసకవసేన తింస కమ్మజరూపాని, ఉపత్థమ్భకాని పన తేసం ఉతుచిత్తాహారసముట్ఠానాని చతువీసతీతి చతుపణ్ణాస హోన్తి. తథా సోతఘానజివ్హాద్వారేసు. కాయద్వారే కాయభావదసకవసేన చేవ ఉతుసముట్ఠానాదివసేన చ చతుచత్తాలీస. మనోద్వారే హదయవత్థుకాయభావదసకవసేన చేవ ఉతుసముట్ఠానాదివసేన చ చతుపణ్ణాసమేవ.

సో సబ్బమ్పి తం రూపం పరిగ్గహేత్వా ‘‘చక్ఖుద్వారే పవత్తరూపం సోతద్వారం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి. సోతద్వారే పవత్తరూపం ఘానద్వారం. ఘానద్వారే పవత్తరూపం జివ్హాద్వారం. జివ్హాద్వారే పవత్తరూపం కాయద్వారం. కాయద్వారే పవత్తరూపం మనోద్వారం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి ఏవం తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

౭౧౫. చిత్తసముట్ఠానం సోమనస్సితదోమనస్సితవసేన పాకటం హోతి, సోమనస్సితకాలే ఉప్పన్నం హి రూపం సినిద్ధం ముదు పీణితం ఫస్సవన్తం హోతి. దోమనస్సితకాలే ఉప్పన్నం ఝత్తం కిలన్తం దుబ్బణ్ణం హోతి. సో తం పరిగ్గహేత్వా ‘‘సోమనస్సితకాలే పవత్తరూపం దోమనస్సితకాలం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి. దోమనస్సితకాలే పవత్తరూపం సోమనస్సితకాలం అప్పత్వా ఏత్థేవ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి ఏవం తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపేతి.

తస్సేవం చిత్తసముట్ఠానరూపం పరిగ్గహేత్వా తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపయతో అయమత్థో పాకటో హోతి –

జీవితం అత్తభావో చ, సుఖదుక్ఖా చ కేవలా;

ఏకచిత్తసమాయుత్తా, లహుసో వత్తతే ఖణో.

చుల్లాసీతి సహస్సాని, కప్పం తిట్ఠన్తి యే మరూ;

న త్వేవ తేపి తిట్ఠన్తి, ద్వీహి చిత్తేహి సమోహితా.

యే నిరుద్ధా మరన్తస్స, తిట్ఠమానస్స వా ఇధ;

సబ్బేవ సదిసా ఖన్ధా, గతా అప్పటిసన్ధికా.

అనన్తరా చ యే భగ్గా, యే చ భగ్గా అనాగతే;

తదన్తరా నిరుద్ధానం, వేసమం నత్థి లక్ఖణే.

అనిబ్బత్తేన న జాతో, పచ్చుప్పన్నేన జీవతి;

చిత్తభఙ్గా మతో లోకో, పఞ్ఞత్తి పరమత్థియా.

అనిధానగతా భగ్గా, పుఞ్జో నత్థి అనాగతే;

నిబ్బత్తా యేపి తిట్ఠన్తి, ఆరగ్గే సాసపూపమా.

నిబ్బత్తానఞ్చ ధమ్మానం, భఙ్గో నేసం పురక్ఖతో;

పలోకధమ్మా తిట్ఠన్తి, పురాణేహి అమిస్సితా.

అదస్సనతో ఆయన్తి, భగ్గా గచ్ఛన్తుదస్సనం;

విజ్జుప్పాదోవ ఆకాసే, ఉప్పజ్జన్తి వయన్తి చాతి. (మహాని. ౧౦);

౭౧౬. ఏవం ఆహారమయాదీసు తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పున ధమ్మతారూపే తిలక్ఖణం ఆరోపేతి. ధమ్మతారూపం నామ బహిద్ధా అనిన్ద్రియబద్ధం అయలోహతిపుసీససువణ్ణరజతముత్తామణివేళురియసఙ్ఖసిలాపవాళలోహితఙ్గమసారగల్లభూమిపాసాణపబ్బతతిణరుక్ఖలతాదిభేదం వివట్టకప్పతో పట్ఠాయ ఉప్పజ్జనకరూపం. తదస్స అసోకఙ్కురాదివసేన పాకటం హోతి.

అసోకఙ్కురం హి ఆదితోవ తనురత్తం హోతి, తతో ద్వీహతీహచ్చయేన ఘనరత్తం, పున ద్వీహతీహచ్చయేన మన్దరత్తం, తతో తరుణపల్లవవణ్ణం, తతో పరిణతపల్లవవణ్ణం, తతో హరితపణ్ణవణ్ణం. తతో నీలపణ్ణవణ్ణం. తతో నీలపణ్ణవణ్ణకాలతో పట్ఠాయ సభాగరూపసన్తతిమనుప్పబన్ధాపయమానం సంవచ్ఛరమత్తేన పణ్డుపలాసం హుత్వా వణ్టతో ఛిజ్జిత్వా పతతి.

సో తం పరిగ్గహేత్వా ‘‘తనురత్తకాలే పవత్తరూపం ఘనరత్తకాలం అప్పత్వా నిరుజ్ఝతి. ఘనరత్తకాలే పవత్తరూపం మన్దరత్తకాలం. మన్దరత్తకాలే పవత్తరూపం తరుణపల్లవవణ్ణకాలం. తరుణపల్లవవణ్ణకాలే పవత్తం పరిణతపల్లవవణ్ణకాలం. పరిణతపల్లవవణ్ణకాలే పవత్తం హరితపణ్ణవణ్ణకాలం. హరితపణ్ణకాలే పవత్తం నీలపణ్ణవణ్ణకాలం. నీలపణ్ణవణ్ణకాలే పవత్తం పణ్డుపలాసకాలం. పణ్డుపలాసకాలే పవత్తం వణ్టతో ఛిజ్జిత్వా పతనకాలం అప్పత్వావ నిరుజ్ఝతి, తస్మా తం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి తిలక్ఖణం ఆరోపేతి, ఏవం తత్థ తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా ఇమినా నయేన సబ్బమ్పి ధమ్మతారూపం సమ్మసతి.

ఏవం తావ రూపసత్తకవసేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసతి.

అరూపసత్తకసమ్మసనకథా

౭౧౭. యం పన వుత్తం ‘‘అరూపసత్తకవసేనా’’తి, తత్థ అయం మాతికా – కలాపతో, యమకతో, ఖణికతో, పటిపాటితో, దిట్ఠిఉగ్ఘాటనతో, మానసముగ్ఘాటనతో, నికన్తిపరియాదానతోతి.

తత్థ కలాపతోతి ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా. కథం కలాపతో సమ్మసతీతి? ఇధ భిక్ఖు ఇతి పటిసఞ్చిక్ఖతి – ‘‘యే ఇమే ‘కేసా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’తి సమ్మసనే ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా, యే చ ‘లోమా…పే… మత్థలుఙ్గం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’తి సమ్మసనే ఉప్పన్నా ఫస్సపఞ్చమకా ధమ్మా, సబ్బే తే ఇతరీతరం అప్పత్వా పబ్బంపబ్బం ఓధిఓధి హుత్వా తత్తకపాలే పక్ఖిత్తతిలా వియ తటతటాయన్తా వినట్ఠా, తస్మా అనిచ్చా దుక్ఖా అనత్తా’’తి. అయం తావ విసుద్ధికథాయం నయో.

అరియవంసకథాయం పన ‘‘హేట్ఠా రూపసత్తకే సత్తసు ఠానేసు ‘రూపం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’తి పవత్తం చిత్తం అపరేన చిత్తేన ‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’తి సమ్మసన్తో ‘కలాపతో సమ్మసతీ’తి’’ వుత్తం, తం యుత్తతరం. తస్మా సేసానిపి తేనేవ నయేన విభజిస్సామ.

౭౧౮. యమకతోతి ఇధ భిక్ఖు ఆదాననిక్ఖేపరూపం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసిత్వా తమ్పి చిత్తం అపరేన చిత్తేన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసతి. వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపం, ఆహారమయం, ఉతుమయం, కమ్మజం, చిత్తసముట్ఠానం, ధమ్మతారూపం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసిత్వా తమ్పి చిత్తం అపరేన చిత్తేన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసతి. ఏవం యమకతో సమ్మసతి నామ.

౭౧౯. ఖణికతోతి ఇధ భిక్ఖు ఆదాననిక్ఖేపరూపం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసిత్వా తం పఠమచిత్తం దుతియచిత్తేన, దుతియం తతియేన, తతియం చతుత్థేన, చతుత్థం పఞ్చమేన ‘‘ఏతమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసతి. వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపం, ఆహారమయం, ఉతుమయం, కమ్మజం, చిత్తసముట్ఠానం, ధమ్మతారూపం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసిత్వా తం పఠమచిత్తం దుతియచిత్తేన, దుతియం తతియేన, తతియం చతుత్థేన, చతుత్థం పఞ్చమేన ‘‘ఏతమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసతి. ఏవం రూపపరిగ్గాహకచిత్తతో పట్ఠాయ చత్తారి చత్తారి చిత్తాని సమ్మసన్తో ఖణికతో సమ్మసతి నామ.

౭౨౦. పటిపాటితోతి ఆదాననిక్ఖేపరూపం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసిత్వా తం పఠమచిత్తం దుతియచిత్తేన, దుతియం తతియేన, తతియం చతుత్థేన…పే… దసమం ఏకాదసమేన ‘‘ఏతమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసతి. వయోవుడ్ఢత్థఙ్గమరూపం, ఆహారమయం, ఉతుమయం, కమ్మజం, చిత్తసముట్ఠానం, ధమ్మతారూపం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి సమ్మసిత్వా తం పఠమచిత్తం దుతియచిత్తేన, దుతియం తతియేన, తతియం చతుత్థేన…పే… దసమం ఏకాదసమేన ‘‘ఏతమ్పి అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి ఏవం విపస్సనా పటిపాటియా సకలమ్పి దివసభాగం సమ్మసితుం వట్టేయ్య. యావ దసమచిత్తసమ్మసనా పన రూపకమ్మట్ఠానమ్పి అరూపకమ్మట్ఠానమ్పి పగుణం హోతి. తస్మా దసమేయేవ ఠపేతబ్బన్తి వుత్తం. ఏవం సమ్మసన్తో పటిపాటితో సమ్మసతి నామ.

౭౨౧. దిట్ఠిఉగ్ఘాటనతో మానఉగ్ఘాటనతో నికన్తిపరియాదానతోతి ఇమేసు తీసు విసుం సమ్మసననయో నామ నత్థి. యం పనేతం హేట్ఠా రూపం, ఇధ చ అరూపం పరిగ్గహితం, తం పస్సన్తో రూపారూపతో ఉద్ధం అఞ్ఞం సత్తం నామ న పస్సతి. సత్తస్స అదస్సనతో పట్ఠాయ సత్తసఞ్ఞా ఉగ్ఘాటితా హోతి. సత్తసఞ్ఞం ఉగ్ఘాటితచిత్తేన సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హతో దిట్ఠి నుప్పజ్జతి. దిట్ఠియా అనుప్పజ్జమానాయ దిట్ఠి ఉగ్ఘాటితా నామ హోతి. దిట్ఠిఉగ్ఘాటితచిత్తేన సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హతో మానో నుప్పజ్జతి. మానే అనుప్పజ్జన్తే మానో సముగ్ఘాటితో నామ హోతి. మానసముగ్ఘాటితచిత్తేన సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హతో తణ్హా నుప్పజ్జతి. తణ్హాయ అనుప్పజ్జన్తియా నికన్తి పరియాదిణ్ణా నామ హోతీతి ఇదం తావ విసుద్ధికథాయం వుత్తం.

అరియవంసకథాయం పన ‘‘దిట్ఠిఉగ్ఘాటనతో మానసముగ్ఘాటనతో నికన్తిపరియాదానతో’’తి మాతికం ఠపేత్వా అయం నయో దస్సితో.

‘‘అహం విపస్సామి, మమ విపస్సనా’’తి గణ్హతో హి దిట్ఠిసముగ్ఘాటనం నామ న హోతి. ‘‘సఙ్ఖారావ సఙ్ఖారే విపస్సన్తి సమ్మసన్తి వవత్థపేన్తి పరిగ్గణ్హన్తి పరిచ్ఛిన్దన్తీ’’తి గణ్హతో పన దిట్ఠిఉగ్ఘాటనం నామ హోతి.

‘‘సుట్ఠు విపస్సామి, మనాపం విపస్సామీ’’తి గణ్హతో మానసముగ్ఘాటో నామ న హోతి. ‘‘సఙ్ఖారావ సఙ్ఖారే విపస్సన్తి సమ్మసన్తి వవత్థపేన్తి పరిగ్గణ్హన్తి పరిచ్ఛిన్దన్తీ’’తి గణ్హతో పన మానసముగ్ఘాటో నామ హోతి.

‘‘విపస్సితుం సక్కోమీ’’తి విపస్సనం అస్సాదేన్తస్స నికన్తిపరియాదానం నామ న హోతి. ‘‘సఙ్ఖారావ సఙ్ఖారే విపస్సన్తి సమ్మసన్తి వవత్థపేన్తి పరిగ్గణ్హన్తి పరిచ్ఛిన్దన్తీ’’తి గణ్హతో పన నికన్తిపరియాదానం నామ హోతి.

సచే సఙ్ఖారా అత్తా భవేయ్యుం, అత్తాతి గహేతుం వట్టేయ్యుం, అనత్తా చ పన అత్తాతి గహితా, తస్మా తే అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తా, హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా, ఉప్పాదవయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖాతి పస్సతో దిట్ఠిఉగ్ఘాటనం నామ హోతి.

సచే సఙ్ఖారా నిచ్చా భవేయ్యుం, నిచ్చాతి గహేతుం వట్టేయ్యుం, అనిచ్చా చ పన నిచ్చాతి గహితా, తస్మా తే హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా, ఉప్పాదవయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖా, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తాతి పస్సతో మానసముగ్ఘాటో నామ హోతి.

సచే సఙ్ఖారా సుఖా భవేయ్యుం, సుఖాతి గహేతుం వట్టేయ్యుం, దుక్ఖా చ పన సుఖాతి గహితా, తస్మా తే ఉప్పాదవయపటిపీళనట్ఠేన దుక్ఖా, హుత్వా అభావట్ఠేన అనిచ్చా, అవసవత్తనట్ఠేన అనత్తాతి పస్సతో నికన్తిపరియాదానం నామ హోతి.

ఏవం సఙ్ఖారే అనత్తతో పస్సన్తస్స దిట్ఠిసముగ్ఘాటనం నామ హోతి. అనిచ్చతో పస్సన్తస్స మానసముగ్ఘాటనం నామ హోతి. దుక్ఖతో పస్సన్తస్స నికన్తిపరియాదానం నామ హోతి. ఇతి అయం విపస్సనా అత్తనో అత్తనో ఠానేయేవ తిట్ఠతీతి.

ఏవం అరూపసత్తకవసేనాపి తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే సమ్మసతి. ఏత్తావతా పనస్స రూపకమ్మట్ఠానమ్పి అరూపకమ్మట్ఠానమ్పి పగుణం హోతి.

౭౨౨. సో ఏవం పగుణరూపారూపకమ్మట్ఠానో యా ఉపరి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ పహానపరిఞ్ఞావసేన సబ్బాకారతో పత్తబ్బా అట్ఠారస మహావిపస్సనా, తాసం ఇధేవ తావ ఏకదేసం పటివిజ్ఝన్తో తప్పటిపక్ఖే ధమ్మే పజహతి.

అట్ఠారస మహావిపస్సనా నామ అనిచ్చానుపస్సనాదికా పఞ్ఞా. యాసు అనిచ్చానుపస్సనం భావేన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి, దుక్ఖానుపస్సనం భావేన్తో సుఖసఞ్ఞం పజహతి, అనత్తానుపస్సనం భావేన్తో అత్తసఞ్ఞం పజహతి, నిబ్బిదానుపస్సనం భావేన్తో నన్దిం పజహతి, విరాగానుపస్సనం భావేన్తో రాగం పజహతి, నిరోధానుపస్సనం భావేన్తో సముదయం పజహతి, పటినిస్సగ్గానుపస్సనం భావేన్తో ఆదానం పజహతి, ఖయానుపస్సనం భావేన్తో ఘనసఞ్ఞం పజహతి, వయానుపస్సనం భావేన్తో ఆయూహనం పజహతి, విపరిణామానుపస్సనం భావేన్తో ధువసఞ్ఞం పజహతి, అనిమిత్తానుపస్సనం భావేన్తో నిమిత్తం పజహతి, అప్పణిహితానుపస్సనం భావేన్తో పణిధిం పజహతి, సుఞ్ఞతానుపస్సనం భావేన్తో అభినివేసం పజహతి, అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనం భావేన్తో సారాదానాభినివేసం పజహతి, యథాభూతఞాణదస్సనం భావేన్తో సమ్మోహాభినివేసం పజహతి, ఆదీనవానుపస్సనం భావేన్తో ఆలయాభినివేసం పజహతి, పటిసఙ్ఖానుపస్సనం భావేన్తో అప్పటిసఙ్ఖం పజహతి, వివట్టానుపస్సనం భావేన్తో సంయోగాభినివేసం పజహతి.

తాసు యస్మా ఇమినా అనిచ్చాదిలక్ఖణత్తయవసేన సఙ్ఖారా దిట్ఠా, తస్మా అనిచ్చ-దుక్ఖ-అనత్తానుపస్సనా పటివిద్ధా హోన్తి. యస్మా చ ‘‘యా చ అనిచ్చానుపస్సనా యా చ అనిమిత్తానుపస్సనా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం’’. తథా ‘‘యా చ దుక్ఖానుపస్సనా యా చ అప్పణిహితానుపస్సనా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నానం’’. ‘‘యా చ అనత్తానుపస్సనా యా చ సుఞ్ఞతానుపస్సనా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭) వుత్తం. తస్మా తాపి పటివిద్ధా హోన్తి.

అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనా పన సబ్బాపి విపస్సనా. యథాభూతఞాణదస్సనం కఙ్ఖావితరణవిసుద్ధియా ఏవ సఙ్గహితం. ఇతి ఇదమ్పి ద్వయం పటివిద్ధమేవ హోతి. సేసేసు విపస్సనాఞాణేసు కిఞ్చి పటివిద్ధం, కిఞ్చి అప్పటివిద్ధం, తేసం విభాగం పరతో ఆవికరిస్సామ.

యదేవ హి పటివిద్ధం, తం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం ‘‘ఏవం పగుణరూపారూపకమ్మట్ఠానో యా ఉపరి భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ పహానపరిఞ్ఞావసేన సబ్బాకారతో పత్తబ్బా అట్ఠారస మహావిపస్సనా. తాసం ఇధేవ తావ ఏకదేసం పటివిజ్ఝన్తో తప్పటిపక్ఖే ధమ్మే పజహతీ’’తి.

ఉదయబ్బయఞాణకథా

౭౨౩. సో ఏవం అనిచ్చానుపస్సనాదిపటిపక్ఖానం నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పహానేన విసుద్ధఞాణో సమ్మసనఞాణస్స పారం గన్త్వా, యం తం సమ్మసనఞాణానన్తరం ‘‘పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౬) ఉదయబ్బయానుపస్సనం వుత్తం, తస్స అధిగమాయ యోగం ఆరభతి. ఆరభమానో చ సఙ్ఖేపతో తావ ఆరభతి. తత్రాయం పాళి –

‘‘కథం పచ్చుప్పన్నానం ధమ్మానం విపరిణామానుపస్సనే పఞ్ఞా ఉదయబ్బయానుపస్సనే ఞాణం? జాతం రూపం పచ్చుప్పన్నం, తస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణం ఉదయో, విపరిణామలక్ఖణం వయో, అనుపస్సనా ఞాణం. జాతా వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… జాతం చక్ఖు…పే… జాతో భవో పచ్చుప్పన్నో, తస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణం ఉదయో, విపరిణామలక్ఖణం వయో, అనుపస్సనా ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౪౯).

సో ఇమినా పాళినయేన జాతస్స నామరూపస్స నిబ్బత్తిలక్ఖణం జాతిం ఉప్పాదం అభినవాకారం ‘‘ఉదయో’’తి, విపరిణామలక్ఖణం ఖయం భఙ్గం ‘‘వయో’’తి సమనుపస్సతి. సో ఏవం పజానాతి ‘‘ఇమస్స నామరూపస్స ఉప్పత్తితో పుబ్బే అనుప్పన్నస్స రాసి వా నిచయో వా నత్థి, ఉప్పజ్జమానస్సాపి రాసితో వా నిచయతో వా ఆగమనం నామ నత్థి, నిరుజ్ఝమానస్సాపి దిసావిదిసాగమనం నామ నత్థి, నిరుద్ధస్సాపి ఏకస్మిం ఠానే రాసితో నిచయతో నిధానతో అవట్ఠానం నామ నత్థి. యథా పన వీణాయ వాదియమానాయ ఉప్పన్నసద్దస్స నేవ ఉప్పత్తితో పుబ్బే సన్నిచయో అత్థి, న ఉప్పజ్జమానో సన్నిచయతో ఆగతో, న నిరుజ్ఝమానస్స దిసావిదిసాగమనం అత్థి, న నిరుద్ధో కత్థచి సన్నిచితో తిట్ఠతి, అథ ఖో వీణఞ్చ ఉపవీణఞ్చ పురిసస్స చ తజ్జం వాయామం పటిచ్చ అహుత్వా సమ్భోతి, హుత్వా పటివేతి. ఏవం సబ్బేపి రూపారూపినో ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి.

౭౨౪. ఏవం సఙ్ఖేపతో ఉదయబ్బయమనసికారం కత్వా పున యాని ఏతస్సేవ ఉదయబ్బయఞాణస్స విభఙ్గే –

‘‘అవిజ్జాసముదయా రూపసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. తణ్హాసముదయా… కమ్మసముదయా… ఆహారసముదయా రూపసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. రూపక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి.

‘‘అవిజ్జానిరోధా రూపనిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. తణ్హానిరోధా… కమ్మనిరోధా… ఆహారనిరోధా రూపనిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. రూపక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తోపి ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి’’ (పటి. మ. ౧.౫౦).

తథా ‘‘అవిజ్జాసముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. తణ్హాసముదయా… కమ్మసముదయా… ఫస్ససముదయా వేదనాసముదయోతి పచ్చయసముదయట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. నిబ్బత్తిలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సతి. వేదనాక్ఖన్ధస్స ఉదయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి. అవిజ్జానిరోధా… తణ్హానిరోధా… కమ్మనిరోధా… ఫస్సనిరోధా వేదనానిరోధోతి పచ్చయనిరోధట్ఠేన వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. విపరిణామలక్ఖణం పస్సన్తోపి వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సతి. వేదనాక్ఖన్ధస్స వయం పస్సన్తో ఇమాని పఞ్చ లక్ఖణాని పస్సతి’’ (పటి. మ. ౧.౫౦).

వేదనాక్ఖన్ధస్స వియ చ సఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణక్ఖన్ధానం. అయం పన విసేసో, విఞ్ఞాణక్ఖన్ధస్స ఫస్సట్ఠానే ‘‘నామరూపసముదయా, నామరూపనిరోధా’’తి –

ఏవం ఏకేకస్స ఖన్ధస్స ఉదయబ్బయదస్సనే దస దస కత్వా పఞ్ఞాస లక్ఖణాని వుత్తాని. తేసం వసేన ఏవమ్పి రూపస్స ఉదయో ఏవమ్పి రూపస్స వయో, ఏవమ్పి రూపం ఉదేతి, ఏవమ్పి రూపం వేతీతి పచ్చయతో చేవ ఖణతో చ విత్థారేన మనసికారం కరోతి.

౭౨౫. తస్సేవం మనసికరోతో ‘‘ఇతి కిరిమే ధమ్మా అహుత్వా సమ్భోన్తి, హుత్వా పటివేన్తీ’’తి ఞాణం విసదతరం హోతి. తస్సేవం పచ్చయతో చేవ ఖణతో చ ద్వేధా ఉదయబ్బయం పస్సతో సచ్చపటిచ్చసముప్పాదనయలక్ఖణభేదా పాకటా హోన్తి.

౭౨౬. యఞ్హి సో అవిజ్జాదిసముదయా ఖన్ధానం సముదయం, అవిజ్జాదినిరోధా చ ఖన్ధానం నిరోధం పస్సతి, ఇదమస్స పచ్చయతో ఉదయబ్బయదస్సనం. యం పన నిబ్బత్తిలక్ఖణవిపరిణామలక్ఖణాని పస్సన్తో ఖన్ధానం ఉదయబ్బయం పస్సతి, ఇదమస్స ఖణతో ఉదయబ్బయదస్సనం, ఉప్పత్తిక్ఖణేయేవ హి నిబ్బత్తిలక్ఖణం. భఙ్గక్ఖణే చ విపరిణామలక్ఖణం.

౭౨౭. ఇచ్చస్సేవం పచ్చయతో చేవ ఖణతో చ ద్వేధా ఉదయబ్బయం పస్సతో పచ్చయతో ఉదయదస్సనేన సముదయసచ్చం పాకటం హోతి జనకావబోధతో. ఖణతో ఉదయదస్సనేన దుక్ఖసచ్చం పాకటం హోతి జాతిదుక్ఖావబోధతో. పచ్చయతో వయదస్సనేన నిరోధసచ్చం పాకటం హోతి పచ్చయానుప్పాదేన పచ్చయవతం అనుప్పాదావబోధతో. ఖణతో వయదస్సనేన దుక్ఖసచ్చమేవ పాకటం హోతి మరణదుక్ఖావబోధతో. యఞ్చస్స ఉదయబ్బయదస్సనం, మగ్గోవాయం లోకికోతి మగ్గసచ్చం పాకటం హోతి తత్ర సమ్మోహవిఘాతతో.

౭౨౮. పచ్చయతో చస్స ఉదయదస్సనేన అనులోమో పటిచ్చసముప్పాదో పాకటో హోతి, ‘‘ఇమస్మిం సతి ఇదం హోతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౪; సం. ని. ౨.౨౧; ఉదా. ౧) అవబోధతో. పచ్చయతో వయదస్సనేన పటిలోమో పటిచ్చసముప్పాదో పాకటో హోతి, ‘‘ఇమస్స నిరోధా ఇదం నిరుజ్ఝతీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౦౬; సం. ని. ౨.౨౧; ఉదా. ౨) అవబోధతో. ఖణతో పన ఉదయబ్బయదస్సనేన పటిచ్చసముప్పన్నా ధమ్మా పాకటా హోన్తి సఙ్ఖతలక్ఖణావబోధతో. ఉదయబ్బయవన్తో హి సఙ్ఖతా, తే చ పటిచ్చసముప్పన్నాతి.

౭౨౯. పచ్చయతో చస్స ఉదయదస్సనేన ఏకత్తనయో పాకటో హోతి హేతుఫలసమ్బన్ధేన సన్తానస్స అనుపచ్ఛేదావబోధతో. అథ సుట్ఠుతరం ఉచ్ఛేదదిట్ఠిం పజహతి. ఖణతో ఉదయదస్సనేన నానత్తనయో పాకటో హోతి నవనవానం ఉప్పాదావబోధతో. అథ సుట్ఠుతరం సస్సతదిట్ఠిం పజహతి. పచ్చయతో చస్స ఉదయబ్బయదస్సనేన అబ్యాపారనయో పాకటో హోతి ధమ్మానం అవసవత్తిభావావబోధతో. అథ సుట్ఠుతరం అత్తదిట్ఠిం పజహతి. పచ్చయతో పన ఉదయదస్సనేన ఏవంధమ్మతానయో పాకటో హోతి పచ్చయానురూపేన ఫలస్స ఉప్పాదావబోధతో. అథ సుట్ఠుతరం అకిరియదిట్ఠిం పజహతి.

౭౩౦. పచ్చయతో చస్స ఉదయదస్సనేన అనత్తలక్ఖణం పాకటం హోతి ధమ్మానం నిరీహకత్తపచ్చయపటిబద్ధవుత్తితావబోధతో. ఖణతో ఉదయబ్బయదస్సనేన అనిచ్చలక్ఖణం పాకటం హోతి హుత్వా అభావావబోధతో, పుబ్బన్తాపరన్తవివేకావబోధతో చ. దుక్ఖలక్ఖణమ్పి పాకటం హోతి ఉదయబ్బయేహి పటిపీళనావబోధతో. సభావలక్ఖణమ్పి పాకటం హోతి ఉదయబ్బయపరిచ్ఛిన్నావబోధతో. సభావలక్ఖణే సఙ్ఖతలక్ఖణస్స తావకాలికత్తమ్పి పాకటం హోతి ఉదయక్ఖణే వయస్స, వయక్ఖణే చ ఉదయస్స అభావావబోధతోతి.

౭౩౧. తస్సేవం పాకటీభూతసచ్చపటిచ్చసముప్పాదనయలక్ఖణభేదస్స ‘‘ఏవం కిర నామిమే ధమ్మా అనుప్పన్నపుబ్బా ఉప్పజ్జన్తి, ఉప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తీ’’తి నిచ్చనవావ హుత్వా సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి. న కేవలఞ్చ నిచ్చనవా, సూరియుగ్గమనే ఉస్సావబిన్దు వియ ఉదకబుబ్బుళో వియ ఉదకే దణ్డరాజి వియ ఆరగ్గే సాసపో వియ విజ్జుప్పాదో వియ చ పరిత్తట్ఠాయినో. మాయామరీచిసుపినన్తఅలాతచక్కగన్ధబ్బనగరఫేణకదలిఆదయో వియ అస్సారా నిస్సారాతి చాపి ఉపట్ఠహన్తి.

ఏత్తావతానేన ‘‘వయధమ్మమేవ ఉప్పజ్జతి, ఉప్పన్నఞ్చ వయం ఉపేతీ’’తి ఇమినా ఆకారేన సమపఞ్ఞాస లక్ఖణాని పటివిజ్ఝిత్వా ఠితం ఉదయబ్బయానుపస్సనం నామ తరుణవిపస్సనాఞాణం అధిగతం హోతి, యస్సాధిగమా ఆరద్ధవిపస్సకోతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి.

విపస్సనుపక్కిలేసకథా