౨౧. పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసో
ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణకథా
౭౩౭. అట్ఠన్నం పన ఞాణానం వసేన సిఖాప్పత్తా విపస్సనా, నవమఞ్చ సచ్చానులోమికఞాణన్తి అయం పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ. అట్ఠన్నన్తి చేత్థ ఉపక్కిలేసవిముత్తం వీథిపటిపన్నవిపస్సనాసఙ్ఖాతం ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణం, భఙ్గానుపస్సనాఞాణం, భయతుపట్ఠానఞాణం, ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం, నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం, ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం, పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం, సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణన్తి ఇమాని అట్ఠ ఞాణాని వేదితబ్బాని. నవమం సచ్చానులోమికఞాణన్తి అనులోమస్సేతం అధివచనం. తస్మా తం సమ్పాదేతుకామేన ఉపక్కిలేసవిముత్తం ఉదయబ్బయఞాణం ఆదిం కత్వా ఏతేసు ఞాణేసు యోగో కరణీయో.
౭౩౮. పున ఉదయబ్బయఞాణే యోగో కిమత్థియోతి చే? లక్ఖణసల్లక్ఖణత్థో. ఉదయబ్బయఞాణం హి హేట్ఠా దసహి ఉపక్కిలేసేహి ఉపక్కిలిట్ఠం హుత్వా యాథావసరసతో తిలక్ఖణం సల్లక్ఖేతుం నాసక్ఖి. ఉపక్కిలేసవిముత్తం పన సక్కోతి. తస్మా లక్ఖణసల్లక్ఖణత్థమేత్థ పున యోగో కరణీయో.
౭౩౯. లక్ఖణాని పన కిస్స అమనసికారా కేన పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠహన్తి? అనిచ్చలక్ఖణం తావ ఉదయబ్బయానం అమనసికారా సన్తతియా పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠాతి. దుక్ఖలక్ఖణం అభిణ్హసమ్పటిపీళనస్స అమనసికారా ఇరియాపథేహి పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠాతి. అనత్తలక్ఖణం నానాధాతువినిబ్భోగస్స అమనసికారా ఘనేన పటిచ్ఛన్నత్తా న ఉపట్ఠాతి. ఉదయబ్బయమ్పన పరిగ్గహేత్వా సన్తతియా వికోపితాయ అనిచ్చలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. అభిణ్హసమ్పటిపీళనం మనసికత్వా ఇరియాపథే ఉగ్ఘాటితే దుక్ఖలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి. నానాధాతుయో వినిబ్భుజిత్వా ఘనవినిబ్భోగే కతే అనత్తలక్ఖణం యాథావసరసతో ఉపట్ఠాతి.
౭౪౦. ఏత్థ చ అనిచ్చం, అనిచ్చలక్ఖణం, దుక్ఖం, దుక్ఖలక్ఖణం, అనత్తా, అనత్తలక్ఖణన్తి అయం విభాగో వేదితబ్బో. తత్థ అనిచ్చన్తి ఖన్ధపఞ్చకం. కస్మా? ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తభావా, హుత్వా అభావతో వా. ఉప్పాదవయఞ్ఞథత్తం అనిచ్చలక్ఖణం హుత్వా అభావసఙ్ఖాతో వా ఆకారవికారో.
‘‘యదనిచ్చం తం దుక్ఖ’’న్తి (సం. ని. ౩.౧౫) వచనతో పన తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం దుక్ఖం. కస్మా? అభిణ్హపటిపీళనా, అభిణ్హపటిపీళనాకారో దుక్ఖలక్ఖణం.
‘‘యం దుక్ఖం తదనత్తా’’తి (సం. ని. ౩.౧౫) పన వచనతో తదేవ ఖన్ధపఞ్చకం అనత్తా. కస్మా? అవసవత్తనతో, అవసవత్తనాకారో అనత్తలక్ఖణం.
తయిదం సబ్బమ్పి అయం యోగావచరో ఉపక్కిలేసవిముత్తేన వీథిపటిపన్నవిపస్సనాసఙ్ఖాతేన ఉదయబ్బయానుపస్సనాఞాణేన యాథావసరసతో సల్లక్ఖేతి.
ఉపక్కిలేసవిముత్తఉదయబ్బయఞాణం నిట్ఠితం.
భఙ్గానుపస్సనాఞాణకథా
౭౪౧. తస్సేవం సల్లక్ఖేత్వా పునప్పునం ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి రూపారూపధమ్మే తులయతో తీరయతో తం ఞాణం తిక్ఖం హుత్వా వహతి, సఙ్ఖారా లహుం ఉపట్ఠహన్తి, ఞాణే తిక్ఖే వహన్తే సఙ్ఖారేసు లహుం ఉపట్ఠహన్తేసు ఉప్పాదం వా ఠితిం వా పవత్తం వా నిమిత్తం వా న సమ్పాపుణాతి. ఖయవయభేదనిరోధేయేవ సతి సన్తిట్ఠతి. తస్స ‘‘ఏవం ఉప్పజ్జిత్వా ఏవం నామ సఙ్ఖారగతం నిరుజ్ఝతీ’’తి పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే భఙ్గానుపస్సనం నామ విపస్సనాఞాణం ఉప్పజ్జతి. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘కథం ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణం? రూపారమ్మణతా చిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జతి, తం ఆరమ్మణం పటిసఙ్ఖా తస్స చిత్తస్స భఙ్గం అనుపస్సతి. అనుపస్సతీతి కథం అనుపస్సతి? అనిచ్చతో అనుపస్సతి నో నిచ్చతో, దుక్ఖతో అనుపస్సతి నో సుఖతో, అనత్తతో అనుపస్సతి నో అత్తతో, నిబ్బిన్దతి నో నన్దతి, విరజ్జతి నో రజ్జతి, నిరోధేతి నో సముదేతి, పటినిస్సజ్జతి నో ఆదియతి.
‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతి. దుక్ఖతో అనుపస్సన్తో సుఖసఞ్ఞం, అనత్తతో అనుపస్సన్తో అత్తసఞ్ఞం, నిబ్బిన్దన్తో నన్దిం, విరజ్జన్తో రాగం, నిరోధేన్తో సముదయం పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతి.
‘‘వేదనారమ్మణతా…పే… సఞ్ఞారమ్మణతా… సఙ్ఖారారమ్మణతా… విఞ్ఞాణారమ్మణతా… చక్ఖారమ్మణతా…పే… జరామరణారమ్మణతా చిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జతి…పే… పటినిస్సజ్జన్తో ఆదానం పజహతి.
‘‘వత్థుసఙ్కమనా చేవ, పఞ్ఞాయ చ వివట్టనా;
ఆవజ్జనాబలఞ్చేవ, పటిసఙ్ఖావిపస్సనా.
‘‘ఆరమ్మణఅన్వయేన, ఉభో ఏకవవత్థనా;
నిరోధే అధిముత్తతా, వయలక్ఖణవిపస్సనా.
‘‘ఆరమ్మణఞ్చ పటిసఙ్ఖా, భఙ్గఞ్చ అనుపస్సతి;
సుఞ్ఞతో చ ఉపట్ఠానం, అధిపఞ్ఞావిపస్సనా.
‘‘కుసలో తీసు అనుపస్సనాసు, చతస్సో చ విపస్సనాసు;
తయో ఉపట్ఠానే కుసలతా, నానాదిట్ఠీసు న కమ్పతీ’’తి.
‘‘తం ఞాతట్ఠేన ఞాణం, పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా, తేన వుచ్చతి ‘ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞా విపస్సనే ఞాణ’’’న్తి (పటి. మ. ౧.౫౧-౫౨).
౭౪౨. తత్థ ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాతి యంకిఞ్చి ఆరమ్మణం పటిసఙ్ఖాయ జానిత్వా, ఖయతో వయతో దిస్వాతి అత్థో. భఙ్గానుపస్సనే పఞ్ఞాతి తస్స, ఆరమ్మణం ఖయతో వయతో పటిసఙ్ఖాయ ఉప్పన్నస్స ఞాణస్స భఙ్గం అనుపస్సనే యా పఞ్ఞా, ఇదం విపస్సనే ఞాణన్తి వుత్తం. తం కథం హోతీతి అయం తావ కథేతుకమ్యతాపుచ్ఛాయ అత్థో. తతో యథా తం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘రూపారమ్మణతా’’తిఆది వుత్తం.
తత్థ రూపారమ్మణతా చిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జతీతి రూపారమ్మణం చిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జతి. అథ వా రూపారమ్మణభావే చిత్తం ఉప్పజ్జిత్వా భిజ్జతీతి అత్థో. తం ఆరమ్మణం పటిసఙ్ఖాతి తం రూపారమ్మణం పటిసఙ్ఖాయ జానిత్వా, ఖయతో వయతో దిస్వాతి అత్థో. తస్స చిత్తస్స భఙ్గం అనుపస్సతీతి యేన చిత్తేన తం రూపారమ్మణం ఖయతో వయతో దిట్ఠం, తస్స చిత్తస్స అపరేన చిత్తేన భఙ్గం అనుపస్సతీతి అత్థో. తేనాహు పోరాణా ‘‘ఞాతఞ్చ ఞాణఞ్చ ఉభోపి విపస్సతీ’’తి.
ఏత్థ చ అనుపస్సతీతి అను అను పస్సతి, అనేకేహి ఆకారేహి పునప్పునం పస్సతీతి అత్థో. తేనాహ – ‘‘అనుపస్సతీతి కథం అనుపస్సతి. అనిచ్చతో అనుపస్సతీ’’తిఆది.
తత్థ యస్మా భఙ్గో నామ అనిచ్చతాయ పరమా కోటి, తస్మా సో భఙ్గానుపస్సకో యోగావచరో సబ్బం సఙ్ఖారగతం అనిచ్చతో అనుపస్సతి, నో నిచ్చతో. తతో అనిచ్చస్స దుక్ఖత్తా, దుక్ఖస్స చ అనత్తత్తా తదేవ దుక్ఖతో అనుపస్సతి, నో సుఖతో. అనత్తతో అనుపస్సతి నో అత్తతో.
యస్మా పన యం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా, న తం అభినన్దితబ్బం. యఞ్చ అనభినన్దితబ్బం, న తత్థ రజ్జితబ్బం. తస్మా ఏతస్మిం భఙ్గానుపస్సనానుసారేన ‘‘అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తా’’తి దిట్ఠే సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి, నో నన్దతి. విరజ్జతి, నో రజ్జతి. సో ఏవం అరజ్జన్తో లోకికేనేవ తావ ఞాణేన రాగం నిరోధేతి, నో సముదేతి. సముదయం న కరోతీతి అత్థో.
అథ వా సో ఏవం విరత్తో యథా దిట్ఠం సఙ్ఖారగతం, తథా అదిట్ఠమ్పి అన్వయఞాణవసేన నిరోధేతి, నో సముదేతి. నిరోధతోవ మనసికరోతి. నిరోధమేవస్స పస్సతి, నో సముదయన్తి అత్థో.
సో ఏవం పటిపన్నో పటినిస్సజ్జతి, నో ఆదియతి. కిం వుత్తం హోతి? అయమ్పి అనిచ్చాదిఅనుపస్సనా తదఙ్గవసేన సద్ధిం ఖన్ధాభిసఙ్ఖారేహి కిలేసానం పరిచ్చజనతో, సఙ్ఖతదోసదస్సనేన చ తబ్బిపరీతే నిబ్బానే తన్నిన్నతాయ పక్ఖన్దనతో పరిచ్చాగపటినిస్సగ్గో చేవ పక్ఖన్దనపటినిస్సగ్గో చాతి వుచ్చతి. తస్మా తాయ సమన్నాగతో భిక్ఖు యథావుత్తేన నయేన కిలేసే పరిచ్చజతి, నిబ్బానే చ పక్ఖన్దతి. నాపి నిబ్బత్తనవసేన కిలేసే ఆదియతి, న అదోసదస్సితావసేన సఙ్ఖతారమ్మణం. తేన వుచ్చతి ‘‘పటినిస్సజ్జతి నో ఆదియతీ’’తి.
౭౪౩. ఇదానిస్స తేహి ఞాణేహి యేసం ధమ్మానం పహానం హోతి, తం దస్సేతుం ‘‘అనిచ్చతో అనుపస్సన్తో నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆది వుత్తం. తత్థ నన్దిన్తి సప్పీతికం తణ్హం. సేసం వుత్తనయమేవ.
౭౪౪. గాథాసు పన వత్థుసఙ్కమనాతి రూపస్స భఙ్గం దిస్వా పున యేన చిత్తేన భఙ్గో దిట్ఠో, తస్సాపి భఙ్గదస్సనవసేన పురిమవత్థుతో అఞ్ఞవత్థుసఙ్కమనా. పఞ్ఞాయ చ వివట్టనాతి ఉదయం పహాయ వయే సన్తిట్ఠనా. ఆవజ్జనాబలఞ్చేవాతి రూపస్స భఙ్గం దిస్వా పున భఙ్గారమ్మణస్స చిత్తస్స భఙ్గదస్సనత్థం అనన్తరమేవ ఆవజ్జనసమత్థతా. పటిసఙ్ఖావిపస్సనాతి ఏసా ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖాభఙ్గానుపస్సనా నామ.
౭౪౫. ఆరమ్మణఅన్వయేన ఉభో ఏకవవత్థనాతి పచ్చక్ఖతో దిట్ఠస్స ఆరమ్మణస్స అన్వయేన అనుగమనేన యథా ఇదం, తథా అతీతేపి సఙ్ఖారగతం భిజ్జిత్థ, అనాగతేపి భిజ్జిస్సతీతి ఏవం ఉభిన్నం ఏకసభావేనేవ వవత్థాపనన్తి అత్థో.
వుత్తమ్పి చేతం పోరాణేహి –
‘‘సంవిజ్జమానమ్హి విసుద్ధదస్సనో,
తదన్వయం నేతి అతీతనాగతే;
సబ్బేపి సఙ్ఖారగతా పలోకినో,
ఉస్సావబిన్దూ సూరియేవ ఉగ్గతే’’తి.
నిరోధే అధిముత్తతాతి ఏవం ఉభిన్నం భఙ్గవసేన ఏకవవత్థానం కత్వా తస్మిఞ్ఞేవ భఙ్గసఙ్ఖాతే నిరోధే అధిముత్తతా తగ్గరుతా తన్నిన్నతా తప్పోణతా తప్పబ్భారతాతి అత్థో. వయలక్ఖణవిపస్సనాతి ఏసా వయలక్ఖణవిపస్సనా నామాతి వుత్తం హోతి.
౭౪౬. ఆరమ్మణఞ్చ పటిసఙ్ఖాతి పురిమఞ్చ రూపాదిఆరమ్మణం జానిత్వా. భఙ్గఞ్చ అనుపస్సతీతి తస్సారమ్మణస్స భఙ్గం దిస్వా తదారమ్మణస్స చిత్తస్స భఙ్గం అనుపస్సతి. సుఞ్ఞతో చ ఉపట్ఠానన్తి తస్సేవం భఙ్గం అనుపస్సతో ‘‘సఙ్ఖారావ భిజ్జన్తి, తేసం భేదో మరణం, న అఞ్ఞో కోచి అత్థీ’’తి సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠానం ఇజ్ఝతి.
తేనాహు పోరాణా –
‘‘ఖన్ధా నిరుజ్ఝన్తి న చత్థి అఞ్ఞో,
ఖన్ధాన భేదో మరణన్తి వుచ్చతి;
తేసం ఖయం పస్సతి అప్పమత్తో,
మణింవ విజ్ఝం వజిరేన యోనిసో’’తి.
అధిపఞ్ఞావిపస్సనాతి యా చ ఆరమ్మణపటిసఙ్ఖా యా చ భఙ్గానుపస్సనా యఞ్చ సుఞ్ఞతో ఉపట్ఠానం, అయం అధిపఞ్ఞావిపస్సనా నామాతి వుత్తం హోతి.
౭౪౭. కుసలో తీసు అనుపస్సనాసూతి అనిచ్చానుపస్సనాదీసు తీసు ఛేకో భిక్ఖు. చతస్సో చ విపస్సనాసూతి నిబ్బిదాదీసు చ చతూసు విపస్సనాసు. తయో ఉపట్ఠానే కుసలతాతి ఖయతో వయతో సుఞ్ఞతోతి ఇమస్మిఞ్చ తివిధే ఉపట్ఠానే కుసలతాయ. నానాదిట్ఠీసు న కమ్పతీతి సస్సతదిట్ఠిఆదీసు నానప్పకారాసు దిట్ఠీసు న వేధతి.
౭౪౮. సో ఏవం అవేధమానో ‘‘అనిరుద్ధమేవ నిరుజ్ఝతి, అభిన్నమేవ భిజ్జతీ’’తి పవత్తమనసికారో దుబ్బలభాజనస్స వియ భిజ్జమానస్స, సుఖుమరజస్సేవ విప్పకిరియమానస్స, తిలానం వియ భజ్జియమానానం సబ్బసఙ్ఖారానం ఉప్పాదట్ఠితిపవత్తనిమిత్తం విస్సజ్జేత్వా భేదమేవ పస్సతి. సో యథా నామ చక్ఖుమా పురిసో పోక్ఖరణీతీరే వా నదీతీరే వా ఠితో థూలఫుసితకే దేవే వస్సన్తే ఉదకపిట్ఠే మహన్తమహన్తాని ఉదకబుబ్బుళకాని ఉప్పజ్జిత్వా ఉప్పజ్జిత్వా సీఘం సీఘం భిజ్జమానాని పస్సేయ్య, ఏవమేవ సబ్బే సఙ్ఖారా భిజ్జన్తి భిజ్జన్తీతి పస్సతి. ఏవరూపం హి యోగావచరం సన్ధాయ వుత్తం భగవతా –
‘‘యథా బుబ్బుళకం పస్సే, యథా పస్సే మరీచికం;
ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి. (ధ. ప. ౧౭౦);
౭౪౯. తస్సేవం ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా భిజ్జన్తి భిజ్జన్తీ’’తి అభిణ్హం పస్సతో అట్ఠానిసంసపరివారం భఙ్గానుపస్సనాఞాణం బలప్పత్తం హోతి. తత్రిమే అట్ఠానిసంసా – భవదిట్ఠిప్పహానం, జీవితనికన్తిపరిచ్చాగో, సదాయుత్తపయుత్తతా, విసుద్ధాజీవితా, ఉస్సుక్కప్పహానం, విగతభయతా, ఖన్తిసోరచ్చపటిలాభో, అరతిరతిసహనతాతి.
తేనాహు పోరాణా –
‘‘ఇమాని అట్ఠగ్గుణముత్తమాని,
దిస్వా తహిం సమ్మసతే పునప్పునం;
ఆదిత్తచేలస్సిరసూపమో ముని,
భఙ్గానుపస్సీ అమతస్స పత్తియా’’తి.
భఙ్గానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.
భయతుపట్ఠానఞాణకథా
౭౫౦. తస్సేవం సబ్బసఙ్ఖారానం ఖయవయభేదనిరోధారమ్మణం భఙ్గానుపస్సనం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స సబ్బభవయోనిగతిఠితిసత్తావాసేసు పభేదకా సఙ్ఖారా సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్స సీహబ్యగ్ఘదీపిఅచ్ఛతరచ్ఛయక్ఖరక్ఖసచణ్డగోణచణ్డకుక్కురపభిన్నమదచణ్డహత్థిఘోరఆసీవిసఅసనివిచక్కసుసానరణభూమిజలితఅఙ్గారకాసుఆదయో వియ మహాభయం హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి. తస్స ‘‘అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతే నిబ్బత్తనకసఙ్ఖారాపి ఏవమేవ నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే భయతుపట్ఠానఞాణం నామ ఉప్పజ్జతి.
తత్రాయం ఉపమా – ఏకిస్సా కిర ఇత్థియా తయో పుత్తా రాజపరాధికా, తేసం రాజా సీసచ్ఛేదం ఆణాపేసి. సా పుత్తేహి సద్ధిం ఆఘాతనం అగమాసి. అథస్సా జేట్ఠపుత్తస్స సీసం ఛిన్దిత్వా మజ్ఝిమస్స ఛిన్దితుం ఆరభింసు. సా జేట్ఠస్స సీసం ఛిన్నం మజ్ఝిమస్స చ ఛిజ్జమానం దిస్వా కనిట్ఠమ్హి ఆలయం విస్సజ్జి ‘‘అయమ్పి ఏతేసఞ్ఞేవ సదిసో భవిస్సతీ’’తి. తత్థ తస్సా ఇత్థియా జేట్ఠపుత్తస్స ఛిన్నసీసదస్సనం వియ యోగినో అతీతసఙ్ఖారానం నిరోధదస్సనం, మజ్ఝిమస్స ఛిజ్జమానసీసదస్సనం వియ పచ్చుప్పన్నానం నిరోధదస్సనం, ‘‘అయమ్పి ఏతేసఞ్ఞేవ సదిసో భవిస్సతీ’’తి కనిట్ఠపుత్తమ్హి ఆలయవిస్సజ్జనం వియ ‘‘అనాగతేపి నిబ్బత్తనకసఙ్ఖారా భిజ్జిస్సన్తీ’’తి అనాగతానం నిరోధదస్సనం. తస్సేవం పస్సతో ఏతస్మిం ఠానే ఉప్పజ్జతి భయతుపట్ఠానఞాణం.
అపరాపి ఉపమా – ఏకా కిర పూతిపజా ఇత్థీ దస దారకే విజాయి. తేసు నవ మతా, ఏకో హత్థగతో మరతి, అపరో కుచ్ఛియం. సా నవ దారకే మతే దసమఞ్చ మీయమానం దిస్వా కుచ్ఛిగతే ఆలయం విస్సజ్జి ‘‘అయమ్పి ఏతేసఞ్ఞేవ సదిసో భవిస్సతీ’’తి. తత్థ తస్సా ఇత్థియా నవన్నం దారకానం మరణానుస్సరణం వియ యోగినో అతీతసఙ్ఖారానం నిరోధదస్సనం, హత్థగతస్స మీయమానభావదస్సనం వియ యోగినో పచ్చుప్పన్నానం నిరోధదస్సనం, కుచ్ఛిగతే ఆలయవిస్సజ్జనం వియ అనాగతానం నిరోధదస్సనం. తస్సేవం పస్సతో ఏతస్మిం ఖణే ఉప్పజ్జతి భయతుపట్ఠానఞాణం.
౭౫౧. భయతుపట్ఠానఞాణం పన భాయతి న భాయతీతి? న భాయతి. తఞ్హి అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతా నిరుజ్ఝిస్సన్తీతి తీరణమత్తమేవ హోతి. తస్మా యథా నామ చక్ఖుమా పురిసో నగరద్వారే తిస్సో అఙ్గారకాసుయో ఓలోకయమానో సయం న భాయతి, కేవలం హిస్స ‘‘యే యే ఏత్థ నిపతిస్సన్తి, సబ్బే అనప్పకం దుక్ఖమనుభవిస్సన్తీ’’తి తీరణమత్తమేవ హోతి. యథా వా పన చక్ఖుమా పురిసో ఖదిరసూలం అయోసూలం సువణ్ణసూలన్తి పటిపాటియా ఠపితం సూలత్తయం ఓలోకయమానో సయం న భాయతి, కేవలం హిస్స ‘‘యే యే ఇమేసు సూలేసు నిపతిస్సన్తి, సబ్బే అనప్పకం దుక్ఖమనుభవిస్సన్తీ’’తి తీరణమత్తమేవ హోతి, ఏవమేవ భయతుపట్ఠానఞాణం సయం న భాయతి, కేవలం హిస్స అఙ్గారకాసుత్తయసదిసేసు, సూలత్తయసదిసేసు చ తీసు భవేసు ‘‘అతీతా సఙ్ఖారా నిరుద్ధా, పచ్చుప్పన్నా నిరుజ్ఝన్తి, అనాగతా నిరుజ్ఝిస్సన్తీ’’తి తీరణమత్తమేవ హోతి. యస్మా పనస్స కేవలం సబ్బభవయోనిగతిఠితినివాసగతా సఙ్ఖారా బ్యసనాపన్నా సప్పటిభయా హుత్వా భయతో ఉపట్ఠహన్తి, తస్మా భయతుపట్ఠానన్తి వుచ్చతి.
ఏవం భయతో ఉపట్ఠానే పనస్స అయం పాళి –
‘‘అనిచ్చతో మనసికరోతో కిం భయతో ఉపట్ఠాతి? దుక్ఖతో. అనత్తతో మనసికరోతో కిం భయతో ఉపట్ఠాతీతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో నిమిత్తం భయతో ఉపట్ఠాతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో పవత్తం భయతో ఉపట్ఠాతి. అనత్తతో మనసికరోతో నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ భయతో ఉపట్ఠాతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭).
తత్థ నిమిత్తన్తి సఙ్ఖారనిమిత్తం. అతీతానాగతపచ్చుప్పన్నానం సఙ్ఖారానమేవేతం అధివచనం. అనిచ్చతో మనసికరోన్తో హి సఙ్ఖారానం మరణమేవ పస్సతి, తేనస్స నిమిత్తం భయతో ఉపట్ఠాతి. పవత్తన్తి రూపారూపభవపవత్తి. దుక్ఖతో మనసికరోన్తో హి సుఖసమ్మతాయపి పవత్తియా అభిణ్హపటిపీళనభావమేవ పస్సతి, తేనస్స పవత్తం భయతో ఉపట్ఠాతి. అనత్తతో మనసికరోన్తో పన ఉభయమ్పేతం సుఞ్ఞగామం వియ మరీచిగన్ధబ్బనగరాదీని వియ చ రిత్తం తుచ్ఛం సుఞ్ఞం అస్సామికం అపరిణాయకం పస్సతి. తేనస్స నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ ఉభయం భయతో ఉపట్ఠాతీతి.
భయతుపట్ఠానఞాణం నిట్ఠితం.
ఆదీనవానుపస్సనాఞాణకథా
౭౫౨. తస్స తం భయతుపట్ఠానఞాణం ఆసేవన్తస్స భావేన్తస్స బహులీకరోన్తస్స సబ్బభవయోనిగతిఠితిసత్తావాసేసు నేవ తాణం, న లేణం, న గతి, నప్పటిసరణం పఞ్ఞాయతి. సబ్బభవయోనిగతిఠితినివాసగతేసు సఙ్ఖారేసు ఏకసఙ్ఖారేపి పత్థనా వా పరామాసో వా న హోతి. తయో భవా వీతచ్చికఙ్గారపుణ్ణఅఙ్గారకాసుయో వియ, చత్తారో మహాభూతా ఘోరవిసఆసీవిసా వియ, పఞ్చక్ఖన్ధా ఉక్ఖిత్తాసికవధకా వియ, ఛ అజ్ఝత్తికాయతనాని సుఞ్ఞగామో వియ, ఛ బాహిరాయతనాని గామఘాతకచోరా వియ, సత్త విఞ్ఞాణట్ఠితియో, నవ చ సత్తావాసా ఏకాదసహి అగ్గీహి ఆదిత్తా సమ్పజ్జలితా సజోతిభూతా వియ చ, సబ్బే సఙ్ఖారా గణ్డభూతా రోగభూతా సల్లభూతా అఘభూతా ఆబాధభూతా వియ చ నిరస్సాదా నిరసా మహాఆదీనవరాసిభూతా హుత్వా ఉపట్ఠహన్తి.
కథం? సుఖేన జీవితుకామస్స భీరుకపురిసస్స రమణీయాకారసణ్ఠితమ్పి సవాళకమివ వనగహనం, ససద్దూలా వియ గుహా, సగాహరక్ఖసం వియ ఉదకం, సముస్సితఖగ్గా వియ పచ్చత్థికా, సవిసం వియ భోజనం, సచోరో వియ మగ్గో, ఆదిత్తమివ అగారం, ఉయ్యుత్తసేనా వియ రణభూమి. యథా హి సో పురిసో ఏతాని సవాళకవనగహనాదీని ఆగమ్మ భీతో సంవిగ్గో లోమహట్ఠజాతో సమన్తతో ఆదీనవమేవ పస్సతి, ఏవమేవాయం యోగావచరో భఙ్గానుపస్సనావసేన సబ్బసఙ్ఖారేసు భయతో ఉపట్ఠితేసు సమన్తతో నిరసం నిరస్సాదం ఆదీనవమేవ పస్సతి. తస్సేవం పస్సతో ఆదీనవఞాణం నామ ఉప్పన్నం హోతి. యం సన్ధాయ ఇదం వుత్తం –
‘‘కథం భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం? ఉప్పాదో భయన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. పవత్తం భయన్తి… నిమిత్తం భయన్తి… ఆయూహనా భయన్తి… పటిసన్ధి భయన్తి… గతి భయన్తి… నిబ్బత్తి భయన్తి… ఉపపత్తి భయన్తి… జాతి భయన్తి… జరా భయన్తి… బ్యాధి భయన్తి… మరణం భయన్తి… సోకో భయన్తి… పరిదేవో భయన్తి… ఉపాయాసో భయన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. అనుప్పాదో ఖేమన్తి సన్తిపదే ఞాణం. అప్పవత్తం…పే… అనుపాయాసో ఖేమన్తి సన్తిపదే ఞాణం. ఉప్పాదో భయం, అనుప్పాదో ఖేమన్తి సన్తిపదే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో భయం, అనుపాయాసో ఖేమన్తి సన్తిపదే ఞాణం.
‘‘ఉప్పాదో దుక్ఖన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో దుక్ఖన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. అనుప్పాదో సుఖన్తి సన్తిపదే ఞాణం. అప్పవత్తం…పే… అనుపాయాసో సుఖన్తి సన్తిపదే ఞాణం. ఉప్పాదో దుక్ఖం, అనుప్పాదో సుఖన్తి సన్తిపదే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో దుక్ఖం, అనుపాయాసో సుఖన్తి సన్తిపదే ఞాణం.
‘‘ఉప్పాదో సామిసన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో సామిసన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. అనుప్పాదో నిరామిసన్తి సన్తిపదే ఞాణం. అప్పవత్తం…పే… అనుపాయాసో నిరామిసన్తి సన్తిపదే ఞాణం. ఉప్పాదో సామిసం, అనుప్పాదో నిరామిసన్తి సన్తిపదే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో సామిసం, అనుపాయాసో నిరామిసన్తి సన్తిపదే ఞాణం.
ఉప్పాదో ‘‘సఙ్ఖారాతి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో సఙ్ఖారాతి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణం. అనుప్పాదో నిబ్బానన్తి సన్తిపదే ఞాణం. అప్పవత్తం…పే… అనుపాయాసో నిబ్బానన్తి సన్తిపదే ఞాణం. ఉప్పాదో సఙ్ఖారా, అనుప్పాదో నిబ్బానన్తి సన్తిపదే ఞాణం. పవత్తం…పే… ఉపాయాసో సఙ్ఖారా, అనుపాయాసో నిబ్బానన్తి సన్తిపదే ఞాణం.
‘‘ఉప్పాదఞ్చ పవత్తఞ్చ, నిమిత్తం దుక్ఖన్తి పస్సతి;
ఆయూహనం పటిసన్ధిం, ఞాణం ఆదీనవే ఇదం.
‘‘అనుప్పాదం అప్పవత్తం, అనిమిత్తం సుఖన్తి చ;
అనాయూహనా అప్పటిసన్ధి, ఞాణం సన్తిపదే ఇదం.
‘‘ఇదం ఆదీనవే ఞాణం, పఞ్చఠానేసు జాయతి;
పఞ్చఠానే సన్తిపదే, దస ఞాణే పజానాతి;
ద్విన్నం ఞాణానం కుసలతా, నానాదిట్ఠీసు న కమ్పతీ’’తి.
‘‘తం ఞాతట్ఠేన ఞాణం. పజాననట్ఠేన పఞ్ఞా. తేన వుచ్చతి ‘‘భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. ౧.౫౩).
౭౫౩. తత్థ ఉప్పాదోతి పురిమకమ్మపచ్చయా ఇధ ఉప్పత్తి. పవత్తన్తి తథా ఉప్పన్నస్స పవత్తి. నిమిత్తన్తి సబ్బమ్పి సఙ్ఖారనిమిత్తం. ఆయూహనాతి ఆయతిం పటిసన్ధిహేతుభూతం కమ్మం. పటిసన్ధీతి ఆయతిం ఉప్పత్తి. గతీతి యాయ గతియా సా పటిసన్ధి హోతి. నిబ్బత్తీతి ఖన్ధానం నిబ్బత్తనం. ఉపపత్తీతి ‘‘సమాపన్నస్స వా ఉపపన్నస్స వా’’తి (ధ. స. ౧౨౮౯, ౧౨౯౧) ఏవం వుత్తా విపాకప్పవత్తి. జాతీతి జరాదీనం పచ్చయభూతా భవపచ్చయా జాతి. జరామరణాదయో పాకటా ఏవ. ఏత్థ చ ఉప్పాదాదయో పఞ్చేవ ఆదీనవఞాణస్స వత్థువసేన వుత్తా. సేసా తేసం వేవచనవసేన. నిబ్బత్తి జాతీతి ఇదఞ్హి ద్వయం ఉప్పాదస్స చేవ పటిసన్ధియా చ వేవచనం. గతి ఉపపత్తీతి ఇదం ద్వయం పవత్తస్స. జరాదయో నిమిత్తస్సాతి. తేనాహ –
‘‘ఉప్పాదఞ్చ పవత్తఞ్చ, నిమిత్తం దుక్ఖన్తి పస్సతి;
ఆయూహనం పటిసన్ధిం, ఞాణం ఆదీనవే ఇద’’న్తి చ.
‘‘ఇదం ఆదీనవే ఞాణం, పఞ్చఠానేసు జాయతీ’’తి చ.
అనుప్పాదో ఖేమన్తి సన్తిపదే ఞాణన్తిఆది పన ఆదీనవఞాణస్స పటిపక్ఖఞాణదస్సనత్థం వుత్తం. భయతుపట్ఠానేన వా ఆదీనవం దిస్వా ఉబ్బిగ్గహదయానం అభయమ్పి అత్థి ఖేమం నిరాదీనవన్తి అస్సాసజననత్థమ్పి ఏతం వుత్తం. యస్మా వా పనస్స ఉప్పాదాదయో భయతో సూపట్ఠితా హోన్తి, తస్స తప్పటిపక్ఖనిన్నం చిత్తం హోతి, తస్మా భయతుపట్ఠానవసేన సిద్ధస్స ఆదీనవఞాణస్స ఆనిసంసదస్సనత్థమ్పేతం వుత్తన్తి వేదితబ్బం.
ఏత్థ చ యం భయం, తం యస్మా నియమతో దుక్ఖం. తం వట్టామిసలోకామిసకిలేసామిసేహి అవిప్పముత్తత్తా సామిసమేవ. యఞ్చ సామిసం, తం సఙ్ఖారమత్తమేవ. తస్మా ‘‘ఉప్పాదో దుక్ఖన్తి భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా ఆదీనవే ఞాణ’’న్తిఆది వుత్తం. ఏవం సన్తేపి భయాకారేన దుక్ఖాకారేన సామిసాకారేనాతి ఏవం ఆకారనానత్తతో పవత్తివసేనేవేత్థ నానత్తం వేదితబ్బం.
దసఞాణే పజానాతీతి ఆదీనవఞాణం పజానన్తో ఉప్పాదాదివత్థుకాని పఞ్చ, అనుప్పాదాదివత్థుకాని పఞ్చాతి దస ఞాణాని పజానాతి పటివిజ్ఝతి సచ్ఛికరోతి. ద్విన్నం ఞాణానం కుసలతాతి ఆదీనవఞాణస్స చేవ సన్తిపదఞాణస్స చాతి ఇమేసం ద్విన్నం కుసలతాయ. నానాదిట్ఠీసు న కమ్పతీతి పరమదిట్ఠధమ్మనిబ్బానాదివసేన పవత్తాసు దిట్ఠీసు న వేధతి. సేసమేత్థ ఉత్తానమేవాతి.
ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.
నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణకథా
౭౫౪. సో ఏవం సబ్బసఙ్ఖారే ఆదీనవతో పస్సన్తో సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతే సభేదకే సఙ్ఖారగతే నిబ్బిన్దతి ఉక్కణ్ఠతి నాభిరమతి.
సేయ్యథాపి నామ, చిత్తకూటపబ్బతపాదాభిరతో సువణ్ణరాజహంసో అసుచిమ్హి చణ్డాలగామద్వారఆవాటే నాభిరమతి, సత్తసు మహాసరేసుయేవ అభిరమతి, ఏవమేవ అయమ్పి యోగీరాజహంసో సుపరిదిట్ఠాదీనవే సభేదకే సఙ్ఖారగతే నాభిరమతి. భావనారామతాయ పన భావనారతియా సమన్నాగతత్తా సత్తసు అనుపస్సనాసుయేవ రమతి.
యథా చ సువణ్ణపఞ్జరే పక్ఖిత్తో సీహో మిగరాజా నాభిరమతి, తియోజనసహస్సవిత్థతే పన హిమవన్తేయేవ రమతి, ఏవమయం యోగీసీహో తివిధే సుగతిభవేపి నాభిరమతి, తీసు పన అనుపస్సనాసుయేవ రమతి.
యథా చ సబ్బసేతో సత్తపతిట్ఠో ఇద్ధిమా వేహాసఙ్గమో ఛద్దన్తో నాగరాజా నగరమజ్ఝే నాభిరమతి, హిమవతి ఛద్దన్తదహగహనేయేవ అభిరమతి, ఏవమయం యోగీవరవారణో సబ్బస్మిమ్పి సఙ్ఖారగతే నాభిరమతి, అనుప్పాదో ఖేమన్తిఆదినా నయేన దిట్ఠే సన్తిపదేయేవ అభిరమతి, తన్నిన్నతప్పోణతప్పబ్భారమానసో హోతీతి.
నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.
౭౫౫. తం పనేతం పురిమేన ఞాణద్వయేన అత్థతో ఏకం. తేనాహు పోరాణా –
‘‘భయతుపట్ఠానం ఏకమేవ తీణి నామాని లభతి, సబ్బసఙ్ఖారే భయతో అద్దసాతి భయతుపట్ఠానం నామ జాతం. తేసుయేవ సఙ్ఖారేసు ఆదీనవం ఉప్పాదేతీతి ఆదీనవానుపస్సనా నామ జాతం. తేసుయేవ సఙ్ఖారేసు నిబ్బిన్దమానం ఉప్పన్నన్తి నిబ్బిదానుపస్సనా నామ జాత’’న్తి.
పాళియమ్పి వుత్తం – ‘‘యా చ భయతుపట్ఠానే పఞ్ఞా, యఞ్చ ఆదీనవే ఞాణం, యా చ నిబ్బిదా, ఇమే ధమ్మా ఏకత్థా, బ్యఞ్జనమేవ నాన’’న్తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭).
ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణకథా
౭౫౬. ఇమినా పన నిబ్బిదాఞాణేన ఇమస్స కులపుత్తస్స నిబ్బిన్దన్తస్స ఉక్కణ్ఠన్తస్స అనభిరమన్తస్స సబ్బభవయోనిగతివిఞ్ఞాణట్ఠితిసత్తావాసగతేసు సభేదకేసు సఙ్ఖారేసు ఏకసఙ్ఖారేపి చిత్తం న సజ్జతి, న లగ్గతి, న బజ్ఝతి, సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముచ్చితుకామం నిస్సరితుకామం హోతి. యథా కిం? యథా నామ జాలబ్భన్తరగతో మచ్ఛో, సప్పముఖగతో మణ్డూకో, పఞ్జరపక్ఖిత్తో వనకుక్కుటో, దళ్హపాసవసగతో మిగో, అహితుణ్డికహత్థగతో సప్పో, మహాపఙ్కపక్ఖన్దో కుఞ్జరో, సుపణ్ణముఖగతో నాగరాజా, రాహుముఖప్పవిట్ఠో చన్దో, సపత్తపరివారితో పురిసోతి ఏవమాదయో తతో తతో ముచ్చితుకామా నిస్సరితుకామావ హోన్తి, ఏవం తస్స యోగినో చిత్తం సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముచ్చితుకామం నిస్సరితుకామం హోతి. అథస్స ఏవం సబ్బసఙ్ఖారేసు విగతాలయస్స సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముచ్చితుకామస్స ఉప్పజ్జతి ముఞ్చితుకమ్యతా ఞాణన్తి.
ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం నిట్ఠితం.
పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణకథా
౭౫౭. సో ఏవం సబ్బభవయోనిగతిట్ఠితినివాసగతేహి సభేదకేహి సఙ్ఖారేహి ముచ్చితుకామో సబ్బస్మా సఙ్ఖారగతా ముచ్చితుం పున తే ఏవం సఙ్ఖారే పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా పరిగ్గణ్హాతి.
సో సబ్బసఙ్ఖారే అనచ్చన్తికతో, తావకాలికతో, ఉప్పాదవయపరిచ్ఛిన్నతో, పలోకతో, చలతో, పభఙ్గుతో, అద్ధువతో, విపరిణామధమ్మతో, అస్సారకతో, విభవతో, సఙ్ఖతతో, మరణధమ్మతోతిఆదీహి కారణేహి అనిచ్చాతి పస్సతి.
అభిణ్హపటిపీళనతో, దుక్ఖమతో, దుక్ఖవత్థుతో, రోగతో, గణ్డతో, సల్లతో, అఘతో, ఆబాధతో, ఈతితో, ఉపద్దవతో, భయతో, ఉపసగ్గతో, అతాణతో, అలేణతో, అసరణతో, ఆదీనవతో, అఘమూలతో, వధకతో, సాసవతో, మారామిసతో, జాతిధమ్మతో, జరాధమ్మతో, బ్యాధిధమ్మతో, సోకధమ్మతో, పరిదేవధమ్మతో, ఉపాయాసధమ్మతో, సంకిలేసికధమ్మతోతిఆదీహి కారణేహి దుక్ఖాతి పస్సతి.
అజఞ్ఞతో, దుగ్గన్ధతో, జేగుచ్ఛతో, పటిక్కూలతో, అమణ్డనారహతో, విరూపతో, బీభచ్ఛతోతిఆదీహి కారణేహి దుక్ఖలక్ఖణస్స పరివారభూతతో అసుభతో పస్సతి.
పరతో, రిత్తతో, తుచ్ఛతో, సుఞ్ఞతో, అస్సామికతో, అనిస్సరతో, అవసవత్తితోతిఆదీహి కారణేహి అనత్తతో పస్సతి.
౭౫౮. ఏవఞ్హి పస్సతానేన తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారా పరిగ్గహితా నామ హోన్తి. కస్మా పనాయమేతే ఏవం పరిగ్గణ్హాతీతి? ముఞ్చనస్స ఉపాయసమ్పాదనత్థం.
తత్రాయం ఉపమా – ఏకో కిర పురిసో ‘‘మచ్ఛే గహేస్సామీ’’తి మచ్ఛఖిప్పం గహేత్వా ఉదకే ఓడ్డాపేసి సో ఖిప్పముఖేన హత్థం ఓతారేత్వా అన్తోఉదకే సప్పం గీవాయ గహేత్వా ‘‘మచ్ఛో మే గహితో’’తి అత్తమనో అహోసి. సో ‘‘మహా వత మయా మచ్ఛో లద్ధో’’తి ఉక్ఖిపిత్వా పస్సన్తో సోవత్థికత్తయదస్సనేన సప్పోతి సఞ్జానిత్వా భీతో ఆదీనవం దిస్వా గహణే నిబ్బిన్నో ముఞ్చితుకామో హుత్వా ముఞ్చనస్స ఉపాయం కరోన్తో అగ్గనఙ్గుట్ఠతో పట్ఠాయ హత్థం నిబ్బేఠేత్వా బాహుం ఉక్ఖిపిత్వా ఉపరిసీసే ద్వే తయో వారే ఆవిజ్ఝిత్వా సప్పం దుబ్బలం కత్వా ‘‘గచ్ఛ దుట్ఠ సప్పా’’తి నిస్సజ్జిత్వా వేగేన తళాకపాళిం ఆరుయ్హ ‘‘మహన్తస్స వత భో సప్పస్స ముఖతో ముత్తోమ్హీ’’తి ఆగతమగ్గం ఓలోకయమానో అట్ఠాసి.
తత్థ తస్స పురిసస్స ‘‘మచ్ఛో’’తి సప్పం గీవాయ గహేత్వా తుట్ఠకాలో వియ ఇమస్సాపి యోగినో ఆదితోవ అత్తభావం పటిలభిత్వా తుట్ఠకాలో, తస్స ఖిప్పముఖతో సీసం నీహరిత్వా సోవత్థికత్తయదస్సనం వియ ఇమస్స ఘనవినిబ్భోగం కత్వా సఙ్ఖారేసు తిలక్ఖణదస్సనం, తస్స భీతకాలో వియ ఇమస్స భయతుపట్ఠానఞాణం. తతో ఆదీనవదస్సనం వియ ఆదీనవానుపస్సనాఞాణం, గహణే నిబ్బిన్దనం వియ నిబ్బిదానుపస్సనాఞాణం. సప్పం ముఞ్చితుకామతా వియ ముఞ్చితుకమ్యతాఞాణం, ముఞ్చనస్స ఉపాయకరణం వియ పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన సఙ్ఖారేసు తిలక్ఖణారోపనం. యథా హి సో పురిసో సప్పం ఆవిజ్ఝిత్వా దుబ్బలం కత్వా నివత్తేత్వా డంసితుం అసమత్థభావం పాపేత్వా సుముత్తం ముఞ్చతి, ఏవమయం యోగావచరో తిలక్ఖణారోపనేన సఙ్ఖారే ఆవిజ్ఝిత్వా దుబ్బలే కత్వా పున నిచ్చసుఖసుభఅత్తాకారేన ఉపట్ఠాతుం అసమత్థతం పాపేత్వా సుముత్తం ముఞ్చతి. తేన వుత్తం ‘‘ముఞ్చనస్స ఉపాయసమ్పాదనత్థం ఏవం పరిగ్గణ్హాతీ’’తి.
౭౫౯. ఏత్తావతా తస్స ఉప్పన్నం హోతి పటిసఙ్ఖాఞాణం. యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘అనిచ్చతో మనసికరోతో కిం పటిసఙ్ఖా ఞాణం ఉప్పజ్జతి? దుక్ఖతో. అనత్తతో మనసికరోతో కిం పటిసఙ్ఖా ఞాణం ఉప్పజ్జతి? అనిచ్చతో మనసికరోతో నిమిత్తం పటిసఙ్ఖా ఞాణం ఉప్పజ్జతి. దుక్ఖతో మనసికరోతో పవత్తం పటిసఙ్ఖా ఞాణం ఉప్పజ్జతి. అనత్తతో మనసికరోతో నిమిత్తఞ్చ పవత్తఞ్చ పటిసఙ్ఖా ఞాణం ఉప్పజ్జతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౨౭).
ఏత్థ చ నిమిత్తం పటిసఙ్ఖాతి సఙ్ఖారనిమిత్తం ‘‘అద్ధువం తావకాలిక’’న్తి అనిచ్చలక్ఖణవసేన జానిత్వా. కామఞ్చ న పఠమం జానిత్వా పచ్ఛా ఞాణం ఉప్పజ్జతి, వోహారవసేన పన ‘‘మనఞ్చ పటిచ్చ ధమ్మే చ ఉప్పజ్జతి మనోవిఞ్ఞాణ’’న్తిఆదీని (మ. ని. ౩.౪౨౧) వియ ఏవం వుచ్చతి. ఏకత్తనయేన వా పురిమఞ్చ పచ్ఛిమఞ్చ ఏకం కత్వా ఏవం వుత్తన్తి వేదితబ్బం. ఇమినా నయేన ఇతరస్మిమ్పి పదద్వయే అత్థో వేదితబ్బోతి.
పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణం నిట్ఠితం.
సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణకథా
౭౬౦. సో ఏవం పటిసఙ్ఖానుపస్సనాఞాణేన ‘‘సబ్బే సఙ్ఖారా సుఞ్ఞా’’తి పరిగ్గహేత్వా పున ‘‘సుఞ్ఞమిదం అత్తేన వా అత్తనియేన వా’’తి (మ. ని. ౩.౬౯) ద్వికోటికం సుఞ్ఞతం పరిగ్గణ్హాతి. సో ఏవం నేవ అత్తానం, న పరం కిఞ్చి అత్తనో పరిక్ఖారభావే ఠితం దిస్వా పున ‘‘నాహం క్వచని, కస్సచి కిఞ్చనతస్మిం, న చ మమ క్వచని, కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనతత్థీ’’తి యా ఏత్థ చతుకోటికా సుఞ్ఞతా కథితా, తం పరిగ్గణ్హాతి.
కథం? అయఞ్హి నాహం క్వచనీతి క్వచి అత్తానం న పస్సతి. కస్సచి కిఞ్చనతస్మిన్తి అత్తనో అత్తానం కస్సచి పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం న పస్సతి. భాతిట్ఠానేవా భాతరం, సహాయట్ఠానే వా సహాయం, పరిక్ఖారట్ఠానే వా పరిక్ఖారం మఞ్ఞిత్వా ఉపనేతబ్బం న పస్సతీతి అత్థో. న చ మమ క్వచనీతి ఏత్థ మమ-సద్దం తావ ఠపేత్వా న చ క్వచనీతి పరస్స చ అత్తానం క్వచి నపస్సతీతి అయమత్థో. ఇదాని మమ-సద్దం ఆహరిత్వా మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనతత్థీతి సో పరస్స అత్తా మమ కిస్మిఞ్చి కిఞ్చనభావే అత్థీతి న పస్సతీతి. అత్తనో భాతిట్ఠానే వా భాతరం, సహాయట్ఠానే వా సహాయం పరిక్ఖారట్ఠానే వా పరిక్ఖారన్తి కిస్మిఞ్చి ఠానే పరస్స అత్తానం ఇమినా కిఞ్చనభావేన ఉపనేతబ్బం న పస్సతీతి అత్థో. ఏవమయం యస్మా నేవ కత్థచి అత్తానం పస్సతి, న తం పరస్స కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి, న పరస్స అత్తానం పస్సతి, న పరస్స అత్తానం అత్తనో కిఞ్చనభావే ఉపనేతబ్బం పస్సతి. తస్మానేన చతుకోటికా సుఞ్ఞతా పరిగ్గహితా హోతీతి.
౭౬౧. ఏవం చతుకోటికం సుఞ్ఞతం పరిగ్గహేత్వా పున ఛహాకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గణ్హాతి. కథం? చక్ఖు సుఞ్ఞం అత్తేన వా అత్తనియేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా…పే… మనో సుఞ్ఞో. రూపా సుఞ్ఞా…పే… ధమ్మా సుఞ్ఞా. చక్ఖువిఞ్ఞాణం…పే… మనోవిఞ్ఞాణం. చక్ఖుసమ్ఫస్సోతి ఏవం యావ జరామరణా నయో నేతబ్బో.
౭౬౨. ఏవం ఛహాకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గహేత్వా పున అట్ఠహాకారేహి పరిగ్గణ్హాతి. సేయ్యథిదం – రూపం అసారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా ధువసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. వేదనా… సఞ్ఞా… సఙ్ఖారా… విఞ్ఞాణం… చక్ఖు…పే… జరామరణం అసారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా ధువసారసారేన వా సుఖసారసారేన వా అత్తసారసారేన వా నిచ్చేన వా ధువేన వా సస్సతేన వా అవిపరిణామధమ్మేన వా. యథా నళో అసారో నిస్సారో సారాపగతో. యథా ఏరణ్డో… యథా ఉదుమ్బరో… యథా సేతవచ్ఛో… యథా పాళిభద్దకో… యథా ఫేణపిణ్డో… యథా ఉదకబుబ్బుళం… యథా మరీచి… యథా కదలిక్ఖన్ధో… యథా మాయా అసారా నిస్సారా సారాపగతా, ఏవమేవ రూపం…పే… జరామరణం అసారం నిస్సారం సారాపగతం నిచ్చసారసారేన వా…పే… అవిపరిణామధమ్మేన వాతి (చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮).
౭౬౩. సో ఏవం అట్ఠహాకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గహేత్వా పున దసహాకారేహి పరిగ్గణ్హాతి, రూపం రిత్తతో పస్సతి. తుచ్ఛతో… సుఞ్ఞతో… అనత్తతో… అనిస్సరియతో… అకామకారియతో… అలబ్భనీయతో… అవసవత్తకతో… పరతో… వివిత్తతో పస్సతి. వేదనం…పే… విఞ్ఞాణం రిత్తతో…పే… వివిత్తతో పస్సతీతి.
౭౬౪. ఏవం దసహాకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గహేత్వా పున ద్వాదసహాకారేహి పరిగ్గణ్హాతి. సేయ్యథిదం – రూపం న సత్తో, న జీవో, న నరో, న మాణవో, న ఇత్థీ, న పురిసో, న అత్తా, న అత్తనియం. నాహం, న మమ, న అఞ్ఞస్స, న కస్సచి. వేదనా…పే… విఞ్ఞాణం న కస్సచీతి (చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮).
౭౬౫. ఏవం ద్వాదసహాకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గణ్హిత్వా పున తీరణపరిఞ్ఞావసేన ద్వాచత్తాలీసాయ ఆకారేహి సుఞ్ఞతం పరిగ్గణ్హాతి, రూపం అనిచ్చతో… దుక్ఖతో… రోగతో… గణ్డతో… సల్లతో… అఘతో… ఆబాధతో… పరతో… పలోకతో… ఈతితో… ఉపద్దవతో… భయతో… ఉపసగ్గతో… చలతో… పభఙ్గుతో… అద్ధువతో… అతాణతో… అలేణతో… అసరణతో… అసరణీభూతతో… రిత్తతో… తుచ్ఛతో… సుఞ్ఞతో… అనత్తతో… అనస్సాదతో… ఆదీనవతో… విపరిణామధమ్మతో… అస్సారకతో… అఘమూలతో… వధకతో… విభవతో… సాసవతో… సఙ్ఖతతో… మారామిసతో… జాతిధమ్మతో… జరాధమ్మతో… బ్యాధిధమ్మతో… మరణధమ్మతో… సోకపరిదేవదుక్ఖదోమనస్సఉపాయాసధమ్మతో… సముదయతో… అత్థఙ్గమతో… అనస్సాదతో … ఆదీనవతో… నిస్సరణతో పస్సతి. వేదనం…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో…పే… నిస్సరణతో పస్సతి.
వుత్తమ్పి చేతం – ‘‘రూపం అనిచ్చతో…పే… నిస్సరణతో పస్సన్తో సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి. వేదనం…పే… విఞ్ఞాణం అనిచ్చతో…పే… నిస్సరణతో పస్సన్తో సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖతి’’.
‘‘సుఞ్ఞతో లోకం అవేక్ఖస్సు, మోఘరాజ సదా సతో;
అత్తానుదిట్ఠిం ఊహచ్చ, ఏవం మచ్చుతరో సియా;
ఏవం లోకం అవేక్ఖన్తం, మచ్చురాజా న పస్సతీ’’తి. (సు. ని. ౧౧౨౫; చూళని. మోఘరాజమాణవపుచ్ఛానిద్దేస ౮౮);
౭౬౬. ఏవం సుఞ్ఞతో దిస్వా తిలక్ఖణం ఆరోపేత్వా సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో భయఞ్చ నన్దిఞ్చ విప్పహాయ సఙ్ఖారేసు ఉదాసీనో అహోసి మజ్ఝత్తో, అహన్తి వా మమన్తి వా న గణ్హాతి విస్సట్ఠభరియో వియ పురిసో.
యథా నామ పురిసస్స భరియా భవేయ్య ఇట్ఠా కన్తా మనాపా, సో తాయ వినా ముహుత్తమ్పి అధివాసేతుం న సక్కుణేయ్య, అతివియ నం మమాయేయ్య, సో తం ఇత్థిం అఞ్ఞేన పురిసేన సద్ధిం ఠితం వా నిసిన్నం వా కథేన్తిం వా హసన్తిం వా దిస్వా కుపితో అస్స అనత్తమనో, అధిమత్తం దోమనస్సం పటిసంవేదేయ్య. సో అపరేన సమయేన తస్సా ఇత్థియా దోసం దిస్వా ముఞ్చితుకామో హుత్వా తం విస్సజ్జేయ్య, న నం మమాతి గణ్హేయ్య. తతో పట్ఠాయ తం యేనకేనచి సద్ధిం యంకిఞ్చి కురుమానం దిస్వాపి నేవ కుప్పేయ్య, న దోమనస్సం ఆపజ్జేయ్య, అఞ్ఞదత్థు ఉదాసీనోవ భవేయ్య మజ్ఝత్తో. ఏవమేవాయం సబ్బసఙ్ఖారేహి ముఞ్చితుకామో హుత్వా పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ సఙ్ఖారే పరిగ్గణ్హన్తో అహం మమాతి గహేతబ్బం అదిస్వా భయఞ్చ నన్దిఞ్చ విప్పహాయ సబ్బసఙ్ఖారేసు ఉదాసీనో హోతి మజ్ఝత్తో.
తస్స ఏవం జానతో ఏవం పస్సతో తీసు భవేసు చతూసు యోనీసు పఞ్చసు గతీసు సత్తసు విఞ్ఞాణట్ఠితీసు నవసు సత్తావాసేసు చిత్తం పతిలీయతి పతికుటతి పతివత్తతి న సమ్పసారియతి, ఉపేక్ఖా వా పాటికుల్యతా వా సణ్ఠాతి.
సేయ్యథాపి నామ పదుమపలాసే ఈసకపోణే ఉదకఫుసితాని పతిలీయన్తి పతికుటన్తి పతివత్తన్తి న సమ్పసారియన్తి, ఏవమేవ…పే… సేయ్యథాపి నామ కుక్కుటపత్తం వా నహారుదద్దులం వా అగ్గిమ్హి పక్ఖిత్తం పతిలీయతి పతికుటతి పతివత్తతి న సమ్పసారియతి (అ. ని. ౭.౪౯), ఏవమేవ తస్స తీసు భవేసు చిత్తం…పే… ఉపేక్ఖా వా పాటికుల్యతా వా సణ్ఠాతి. ఇచ్చస్స సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం నామ ఉప్పన్నం హోతి.
౭౬౭. తం పనేతం సచే సన్తిపదం నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి, సబ్బం సఙ్ఖారప్పవత్తం విస్సజ్జేత్వా నిబ్బానమేవ పక్ఖన్దతి. నో చే నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి, పునప్పునం సఙ్ఖారారమ్మణమేవ హుత్వా పవత్తతి సాముద్దికానం దిసాకాకో వియ. సాముద్దికా కిర వాణిజకా నావం ఆరోహన్తా దిసాకాకం నామ గణ్హన్తి, తే యదా నావా వాతక్ఖిత్తా విదేసం పక్ఖన్దతి, తీరం న పఞ్ఞాయతి, తదా దిసాకాకం విస్సజ్జేన్తి. సో కూపకయట్ఠితో ఆకాసం లఙ్ఘిత్వా సబ్బా దిసా చ విదిసా చ అనుగన్త్వా సచే తీరం పస్సతి, తదభిముఖోవ గచ్ఛతి. నో చే పస్సతి, పునప్పునం ఆగన్త్వా కూపకయట్ఠింయేవ అల్లీయతి. ఏవమేవ సచే సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం సన్తిపదం నిబ్బానం సన్తతో పస్సతి, సబ్బం సఙ్ఖారప్పవత్తం విస్సజ్జేత్వా నిబ్బానమేవ పక్ఖన్దతి. నో చే పస్సతి, పునప్పునం సఙ్ఖారారమ్మణమేవ హుత్వా పవత్తతి.
తదిదం సుప్పగ్గే పిట్ఠం వట్టయమానం వియ. నిబ్బట్టితకప్పాసం విహనమానం వియ నానప్పకారతో సఙ్ఖారే పరిగ్గహేత్వా భయఞ్చ నన్దిఞ్చ పహాయ సఙ్ఖారవిచిననే మజ్ఝత్తం హుత్వా తివిధానుపస్సనావసేన తిట్ఠతి. ఏవం తిట్ఠమానం తివిధవిమోక్ఖముఖభావం ఆపజ్జిత్వా సత్తఅరియపుగ్గలవిభాగాయ పచ్చయో హోతి.
౭౬౮. తత్రిదం తివిధానుపస్సనావసేన పవత్తనతో తిణ్ణం ఇన్ద్రియానం ఆధిపతేయ్యవసేన తివిధవిమోక్ఖముఖభావం ఆపజ్జతి నామ. తిస్సో హి అనుపస్సనా తీణి విమోక్ఖముఖానీతి వుచ్చన్తి. యథాహ –
‘‘తీణి ఖో పనిమాని విమోక్ఖముఖాని లోకనియ్యానాయ సంవత్తన్తి, సబ్బసఙ్ఖారే పరిచ్ఛేదపరివటుమతో సమనుపస్సనతాయ, అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా చిత్తసమ్పక్ఖన్దనతాయ, సబ్బసఙ్ఖారేసు మనోసముత్తేజనతాయ, అప్పణిహితాయ చ ధాతుయా చిత్తసమ్పక్ఖన్దనతాయ, సబ్బధమ్మే పరతో సమనుపస్సనతాయ, సుఞ్ఞతాయ చ ధాతుయా చిత్తసమ్పక్ఖన్దనతాయ, ఇమాని తీణి విమోక్ఖముఖాని లోకనియ్యానాయ సంవత్తన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౧౯).
తత్థ పరిచ్ఛేదపరివటుమతోతి ఉదయబ్బయవసేన పరిచ్ఛేదతో చేవ పరివటుమతో చ. అనిచ్చానుపస్సనం హి ‘‘ఉదయతో పుబ్బే సఙ్ఖారా నత్థీ’’తి పరిచ్ఛిన్దిత్వా తేసం గతిం సమన్నేసమానం ‘‘వయతో పరం న గచ్ఛన్తి, ఏత్థేవ అన్తరధాయన్తీ’’తి పరివటుమతో సమనుపస్సతి. మనోసముత్తేజనతాయాతి చిత్తసంవేజనతాయ. దుక్ఖానుపస్సనేన హి సఙ్ఖారేసు చిత్తం సంవేజేతి. పరతో సమనుపస్సనతాయాతి ‘‘నాహం, న మమా’’తి ఏవం అనత్తతో సమనుపస్సనతాయ. ఇతి ఇమాని తీణి పదాని అనిచ్చానుపస్సనాదీనం వసేన వుత్తానీతి వేదితబ్బాని. తేనేవ తదనన్తరే పఞ్హవిస్సజ్జనే వుత్తం – ‘‘అనిచ్చతో మనసికరోతో ఖయతో సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి. దుక్ఖతో మనసికరోతో భయతో సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తి. అనత్తతో మనసికరోతో సుఞ్ఞతో సఙ్ఖారా ఉపట్ఠహన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౧౯).
౭౬౯. కతమే పన తే విమోక్ఖా, యేసం ఇమాని అనుపస్సనాని ముఖానీతి? అనిమిత్తో, అప్పణిహితో, సుఞ్ఞతోతి ఏతే తయో. వుత్తం హేతం ‘‘అనిచ్చతో మనసికరోన్తో అధిమోక్ఖబహులో అనిమిత్తం విమోక్ఖం పటిలభతి. దుక్ఖతో మనసికరోన్తో పస్సద్ధిబహులో అప్పణిహితం విమోక్ఖం పటిలభతి. అనత్తతో మనసికరోన్తో వేదబహులో సుఞ్ఞతవిమోక్ఖం పటిలభతీ’’తి (పటి. మ. ౧.౨౨౩).
ఏత్థ చ అనిమిత్తో విమోక్ఖోతి అనిమిత్తాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అరియమగ్గో. సో హి అనిమిత్తాయ ధాతుయా ఉప్పన్నత్తా అనిమిత్తో. కిలేసేహి చ విముత్తత్తా విమోక్ఖో. ఏతేనేవ నయేన అప్పణిహితాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో అప్పణిహితో. సుఞ్ఞతాకారేన నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా పవత్తో సుఞ్ఞతోతి వేదితబ్బో.
౭౭౦. యం పన అభిధమ్మే ‘‘యస్మిం సమయే లోకుత్తరం ఝానం భావేతి నియ్యానికం అపచయగామిం దిట్ఠిగతానం పహానాయ పఠమాయ భూమియా పత్తియా వివిచ్చేవ కామేహి పఠమం ఝానం ఉపసమ్పజ్జ విహరతి అప్పణిహితం సుఞ్ఞత’’న్తి (ధ. స. ౩౪౩ ఆదయో) ఏవం విమోక్ఖద్వయమేవ వుత్తం, తం నిప్పరియాయతో విపస్సనాగమనం సన్ధాయ. విపస్సనాఞాణం హి కిఞ్చాపి పటిసమ్భిదామగ్గే –
‘‘అనిచ్చానుపస్సనాఞాణం నిచ్చతో అభినివేసం ముఞ్చతీతి సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో. దుక్ఖానుపస్సనాఞాణం సుఖతో అభినివేసం. అనత్తానుపస్సనాఞాణం అత్తతో అభినివేసం ముఞ్చతీతి సుఞ్ఞతో విమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౨౯) ఏవం అభినివేసం ముఞ్చనవసేన సుఞ్ఞతో విమోక్ఖోతి చ,
‘‘అనిచ్చానుపస్సనాఞాణం నిచ్చతో నిమిత్తం ముఞ్చతీతి అనిమిత్తో విమోక్ఖో. దుక్ఖానుపస్సనాఞాణం సుఖతో నిమిత్తం, అనత్తానుపస్సనాఞాణం అత్తతో నిమిత్తం ముఞ్చతీతి అనిమిత్తో విమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౨౯) ఏవం నిమిత్తం ముఞ్చనవసేన అనిమిత్తో విమోక్ఖోతి చ,
‘‘అనిచ్చానుపస్సనాఞాణం నిచ్చతో పణిధిం ముఞ్చతీతి అప్పణిహితో విమోక్ఖో. దుక్ఖానుపస్సనాఞాణం సుఖతో పణిధిం. అనత్తానుపస్సనాఞాణం అత్తతో పణిధిం ముఞ్చతీతి అప్పణిహితో విమోక్ఖో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౨౯) ఏవం పణిధిం ముఞ్చనవసేన అప్పణిహితో విమోక్ఖోతి చ –
వుత్తం. తథాపి తం సఙ్ఖారనిమిత్తస్స అవిజహనతో న నిప్పరియాయేన అనిమిత్తం. నిప్పరియాయేన పన సుఞ్ఞతఞ్చేవ అప్పణిహితఞ్చ. తస్స చ ఆగమనవసేన అరియమగ్గక్ఖణే విమోక్ఖో ఉద్ధటో. తస్మా అప్పణిహితం సుఞ్ఞతన్తి విమోక్ఖద్వయమేవ వుత్తన్తి వేదితబ్బం. అయం తావేత్థ విమోక్ఖకథా.
౭౭౧. యం పన వుత్తం ‘‘సత్తఅరియపుగ్గలవిభాగాయ పచ్చయో హోతీ’’తి, తత్థ సద్ధానుసారీ, సద్ధావిముత్తో, కాయసక్ఖి, ఉభతోభాగవిముత్తో, ధమ్మానుసారీ, దిట్ఠిప్పత్తో, పఞ్ఞావిముత్తోతి ఇమే తావ సత్త అరియపుగ్గలా, తేసం విభాగాయ ఇదం సఙ్ఖారుపేక్ఖాఞాణం పచ్చయో హోతి.
౭౭౨. యో హి అనిచ్చతో మనసికరోన్తో అధిమోక్ఖబహులో సద్ధిన్ద్రియం పటిలభతి, సో సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే సద్ధానుసారీ హోతి. సేసేసు సత్తసు ఠానేసు సద్ధావిముత్తో.
౭౭౩. యో పన దుక్ఖతో మనసికరోన్తో పస్సద్ధిబహులో సమాధిన్ద్రియం పటిలభతి, సో సబ్బత్థ కాయసక్ఖి నామ హోతి. అరూపజ్ఝానం పన పత్వా అగ్గఫలప్పత్తో ఉభతోభాగవిముత్తో నామ హోతి.
౭౭౪. యో పన అనత్తతో మనసికరోన్తో వేదబహులో పఞ్ఞిన్ద్రియం పటిలభతి, సో సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే ధమ్మానుసారీ హోతి. ఛసు ఠానేసు దిట్ఠిప్పత్తో అగ్గఫలే పఞ్ఞావిముత్తోతి.
౭౭౫. వుత్తం హేతం –
‘‘అనిచ్చతో మనసికరోతో సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి. సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా సోతాపత్తిమగ్గం పటిలభతి, తేన వుచ్చతి సద్ధానుసారీ’’తి.
తథా ‘‘అనిచ్చతో మనసికరోతో సద్ధిన్ద్రియం అధిమత్తం హోతి, సద్ధిన్ద్రియస్స అధిమత్తత్తా సోతాపత్తిఫలం సచ్ఛికతం హోతి, తేన వుచ్చతి సద్ధావిముత్తో’’తిఆది (పటి. మ. ౧.౨౨౧).