౨౨. ఞాణదస్సనవిసుద్ధినిద్దేసో
పఠమమగ్గఞాణకథా
౮౦౬. ఇతో పరం గోత్రభుఞాణం హోతి, తం మగ్గస్స ఆవజ్జనట్ఠానియత్తా నేవ పటిపదాఞాణదస్సనవిసుద్ధిం న ఞాణదస్సనవిసుద్ధిం భజతి, అన్తరా అబ్బోహారికమేవ హోతి. విపస్సనాసోతే పతితత్తా పన విపస్సనాతి సఙ్ఖం గచ్ఛతి. సోతాపత్తిమగ్గో సకదాగామిమగ్గో అనాగామిమగ్గో అరహత్తమగ్గోతి ఇమేసు పన చతూసు మగ్గేసు ఞాణం ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామ.
తత్థ పఠమమగ్గఞాణం తావ సమ్పాదేతుకామేన అఞ్ఞం కిఞ్చి కాతబ్బం నామ నత్థి. యఞ్హి అనేన కాతబ్బం సియా, తం అనులోమావసానం విపస్సనం ఉప్పాదేన్తేన కతమేవ. ఏవం ఉప్పన్నఅనులోమఞాణస్స పనస్స తేహి తీహిపి అనులోమఞాణేహి అత్తనో బలానురూపేన థూలథూలే సచ్చపటిచ్ఛాదకే తమమ్హి అన్తరధాపితే సబ్బసఙ్ఖారగతేసు చిత్తం న పక్ఖన్దతి, న సన్తిట్ఠతి, నాధిముచ్చతి, న సజ్జతి, న లగ్గతి, న బజ్ఝతి. పదుమపలాసతో ఉదకం వియ పతిలీయతి పతికుటతి పతివత్తతి. సబ్బం నిమిత్తారమ్మణమ్పి సబ్బం పవత్తారమ్మణమ్పి పలిబోధతో ఉపట్ఠాతి. అథస్స సబ్బస్మిం నిమిత్తపవత్తారమ్మణే పలిబోధతో ఉపట్ఠితే అనులోమఞాణస్స ఆసేవనన్తే అనిమిత్తం అప్పవత్తం విసఙ్ఖారం నిరోధం నిబ్బానం ఆరమ్మణం కురుమానం పుథుజ్జనగోత్తం పుథుజ్జనసఙ్ఖం పుథుజ్జనభూమిం అతిక్కమమానం అరియగోత్తం అరియసఙ్ఖం అరియభూమిం ఓక్కమమానం నిబ్బానారమ్మణే పఠమావట్టనపఠమాభోగపఠమసమన్నాహారభూతం మగ్గస్స అనన్తరసమనన్తరాసేవనఉపనిస్సయనత్థివిగతవసేన ఛహి ఆకారేహి పచ్చయభావం సాధయమానం సిఖాప్పత్తం విపస్సనాయ ముద్ధభూతం అపునరావట్టకం ఉప్పజ్జతి గోత్రభుఞాణం.
యం సన్ధాయ వుత్తం –
‘‘కథం బహిద్ధా వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా గోత్రభుఞాణం? ఉప్పాదం అభిభుయ్యతీతి గోత్రభు. పవత్తం…పే… ఉపాయాసం అభిభుయ్యతీతి గోత్రభు. బహిద్ధా సఙ్ఖారనిమిత్తం అభిభుయ్యతీతి గోత్రభు. అనుప్పాదం పక్ఖన్దతీతి గోత్రభు. అప్పవత్తం…పే… అనుపాయాసం నిరోధం నిబ్బానం పక్ఖన్దతీతి గోత్రభు. ఉప్పాదం అభిభుయ్యిత్వా అనుప్పాదం పక్ఖన్దతీతి గోత్రభూ’’తి (పటి. మ. ౧.౫౯) సబ్బం విత్థారేతబ్బం.
౮౦౭. తత్రాయం ఏకావజ్జనేన ఏకవీథియం పవత్తమానానమ్పి అనులోమగోత్రభూనం నానారమ్మణే పవత్తనాకారదీపికా ఉపమా – యథా హి మహామాతికం లఙ్ఘిత్వా పరతీరే పతిట్ఠాతుకామో పురిసో వేగేన ధావిత్వా మాతికాయ ఓరిమతీరే రుక్ఖసాఖాయ బన్ధిత్వా ఓలమ్బితం రజ్జుం వా యట్ఠిం వా గహేత్వా ఉల్లఙ్ఘిత్వా పరతీరనిన్నపోణపబ్భారకాయో హుత్వా పరతీరస్స ఉపరిభాగం పత్తో తం ముఞ్చిత్వా వేధమానో పరతీరే పతిత్వా సణికం పతిట్ఠాతి, ఏవమేవాయం యోగావచరోపి భవయోనిగతిట్ఠితినివాసానం పరతీరభూతే నిబ్బానే పతిట్ఠాతుకామో ఉదయబ్బయానుపస్సనాదినా వేగేన ధావిత్వా అత్తభావరుక్ఖసాఖాయ బన్ధిత్వా ఓలమ్బితం రూపరజ్జుం వా వేదనాదీసు అఞ్ఞతరదణ్డం వా అనిచ్చన్తి వా దుక్ఖన్తి వా అనత్తాతి వాతి అనులోమావజ్జనేన గహేత్వా తం అముఞ్చమానోవ పఠమేన అనులోమచిత్తేన ఉల్లఙ్ఘిత్వా దుతియేన పరతీరనిన్నపోణపబ్భారకాయో వియ నిబ్బాననిన్నపోణపబ్భారమానసో హుత్వా తతియేన పరతీరస్స ఉపరిభాగం పత్తో వియ ఇదాని పత్తబ్బస్స నిబ్బానస్స ఆసన్నో హుత్వా తస్స చిత్తస్స నిరోధేన తం సఙ్ఖారారమ్మణం ముఞ్చిత్వా గోత్రభుచిత్తేన విసఙ్ఖారే పరతీరభూతే నిబ్బానే పతతి. ఏకారమ్మణే పన అలద్ధాసేవనతాయ వేధమానో సో పురిసో వియ న తావ సుప్పతిట్ఠితో హోతి, తతో మగ్గఞాణేన పతిట్ఠాతీతి.
౮౦౮. తత్థ అనులోమం సచ్చపటిచ్ఛాదకం కిలేసతమం వినోదేతుం సక్కోతి, న నిబ్బానమారమ్మణం కాతుం. గోత్రభు నిబ్బానమేవ ఆరమ్మణం కాతుం సక్కోతి, న సచ్చపటిచ్ఛాదకం తమం వినోదేతుం. తత్రాయం ఉపమా – ఏకో కిర చక్ఖుమా పురిసో ‘‘నక్ఖత్తయోగం జానిస్సామీ’’తి రత్తిభాగే నిక్ఖమిత్వా చన్దం పస్సితుం ఉద్ధం ఉల్లోకేసి, తస్స వలాహకేహి పటిచ్ఛన్నత్తా చన్దో న పఞ్ఞాయిత్థ. అథేకో వాతో ఉట్ఠహిత్వా థూలథూలే వలాహకే విద్ధంసేతి. అపరో మజ్ఝిమే, అపరో సుఖుమేతి. తతో సో పురిసో విగతవలాహకే నభే చన్దం దిస్వా నక్ఖత్తయోగం అఞ్ఞాసి.
తత్థ తయో వలాహకా వియ సచ్చపటిచ్ఛాదకథూలమజ్ఝిమసుఖుమం కిలేసన్ధకారం, తయో వాతా వియ తీణి అనులోమచిత్తాని, చక్ఖుమా పురిసో వియ గోత్రభుఞాణం, చన్దో వియ నిబ్బానం, ఏకేకస్స వాతస్స యథాక్కమేన వలాహకవిద్ధంసనం వియ ఏకేకస్స అనులోమచిత్తస్స సచ్చపటిచ్ఛాదకతమవినోదనం, విగతవలాహకే నభే తస్స పురిసస్స విసుద్ధచన్దదస్సనం వియ విగతే సచ్చపటిచ్ఛాదకే తమే గోత్రభుఞాణస్స విసుద్ధనిబ్బానదస్సనం.
యథేవ హి తయో వాతా చన్దపటిచ్ఛాదకే వలాహకేయేవ విద్ధంసేతుం సక్కోన్తి, న చన్దం దట్ఠుం, ఏవం అనులోమాని సచ్చపటిచ్ఛాదకం తమఞ్ఞేవ వినోదేతుం సక్కోన్తి, న నిబ్బానం దట్ఠుం. యథా సో పురిసో చన్దమేవ దట్ఠుం సక్కోతి, న వలాహకే విద్ధంసేతుం, ఏవం గోత్రభుఞాణం నిబ్బానమేవ దట్ఠుం సక్కోతి, న కిలేసతమం వినోదేతుం. తేనేవ చేతం మగ్గస్స ఆవజ్జనన్తి వుచ్చతి. తఞ్హి అనావజ్జనమ్పి సమానం ఆవజ్జనట్ఠానే ఠత్వా ‘‘ఏవం నిబ్బత్తాహీ’’తి మగ్గస్స సఞ్ఞం దత్వా వియ నిరుజ్ఝతి. మగ్గోపి తేన దిన్నసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ అవీచిసన్తతివసేన తం ఞాణం అనుప్పబన్ధమానో అనిబ్బిద్ధపుబ్బం అపదాలితపుబ్బం లోభక్ఖన్ధం దోసక్ఖన్ధం మోహక్ఖన్ధం నిబ్బిజ్ఝమానోవ పదాలయమానోవ నిబ్బత్తతి.
౮౦౯. తత్రాయం ఉపమా – ఏకో కిర ఇస్సాసో అట్ఠఉసభమత్తే పదేసే ఫలకసతం ఠపాపేత్వా వత్థేన ముఖం వేఠేత్వా సరం సన్నహిత్వా చక్కయన్తే అట్ఠాసి. అఞ్ఞో పురిసో చక్కయన్తం ఆవిజ్ఝిత్వా యదా ఇస్సాసస్స ఫలకం అభిముఖం హోతి, తదా తత్థ దణ్డకేన సఞ్ఞం దేతి. ఇస్సాసో దణ్డకసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ సరం ఖిపిత్వా ఫలకసతం నిబ్బిజ్ఝతి. తత్థ దణ్డకసఞ్ఞం వియ గోత్రభుఞాణం, ఇస్సాసో వియ మగ్గఞాణం. ఇస్సాసస్స దణ్డకసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ ఫలకసతనిబ్బిజ్ఝనం వియ మగ్గఞాణస్స గోత్రభుఞాణేన దిన్నసఞ్ఞం అముఞ్చిత్వావ నిబ్బానం ఆరమ్మణం కత్వా అనిబ్బిద్ధపుబ్బానం అపదాలితపుబ్బానం లోభదోసమోహక్ఖన్ధానం నిబ్బిజ్ఝనపదాలనం.
౮౧౦. న కేవలఞ్చేస మగ్గో లోభక్ఖన్ధాదీనం నిబ్బిజ్ఝనమేవ కరోతి, అపిచ ఖో అనమతగ్గసంసారవట్టదుక్ఖసముద్దం సోసేతి, సబ్బఅపాయద్వారాని పిదహతి, సత్తన్నం అరియధనానం సమ్ముఖీభావం కరోతి, అట్ఠఙ్గికం మిచ్ఛామగ్గం పజహతి, సబ్బవేరభయాని వూపసమేతి, సమ్మాసమ్బుద్ధస్స ఓరసపుత్తభావం ఉపనేతి, అఞ్ఞేసఞ్చ అనేకసతానం ఆనిసంసానం పటిలాభాయ సంవత్తతీతి ఏవం అనేకానిసంసదాయకేన సోతాపత్తిమగ్గేన సమ్పయుత్తం ఞాణం సోతాపత్తిమగ్గే ఞాణన్తి.
పఠమమగ్గఞాణం నిట్ఠితం.
సోతాపన్నపుగ్గలకథా
౮౧౧. ఇమస్స పన ఞాణస్స అనన్తరం తస్సేవ విపాకభూతాని ద్వే తీణి వా ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తి. అనన్తరవిపాకత్తాయేవ హి లోకుత్తరకుసలానం ‘‘సమాధిమానన్తరికఞ్ఞమాహూ’’తి (ఖు. పా. ౬.౫) చ ‘‘దన్ధం ఆనన్తరికం పాపుణాతి ఆసవానం ఖయాయా’’తి (అ. ని. ౪.౧౬౨) చ ఆది వుత్తం. కేచి పన ఏకం ద్వే తీణి చత్తారి వా ఫలచిత్తానీతి వదన్తి, తం న గహేతబ్బం.
అనులోమస్స హి ఆసేవనన్తే గోత్రభుఞాణం ఉప్పజ్జతి. తస్మా సబ్బన్తిమేన పరిచ్ఛేదేన ద్వీహి అనులోమచిత్తేహి భవితబ్బం. న హి ఏకం ఆసేవనపచ్చయం లభతి, సత్తచిత్తపరమా చ ఏకావజ్జనవీథి. తస్మా యస్స ద్వే అనులోమాని, తస్స తతియం గోత్రభు చతుత్థం మగ్గచిత్తం తీణి ఫలచిత్తాని హోన్తి. యస్స తీణి అనులోమాని, తస్స చతుత్థం గోత్రభు పఞ్చమం మగ్గచిత్తం ద్వే ఫలచిత్తాని హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘ద్వే తీణి వా ఫలచిత్తాని ఉప్పజ్జన్తీ’’తి.
కేచి పన యస్స చత్తారి అనులోమాని, తస్స పఞ్చమం గోత్రభు ఛట్ఠం మగ్గచిత్తం ఏకం ఫలచిత్తన్తి వదన్తి, తం పన యస్మా చతుత్థం పఞ్చమం వా అప్పేతి, న తతో పరం ఆసన్నభవఙ్గత్తాతి పటిక్ఖిత్తం. తస్మా న సారతో పచ్చేతబ్బం.
౮౧౨. ఏత్తావతా చ పనేస సోతాపన్నో నామ దుతియో అరియపుగ్గలో హోతి. భుసం పమత్తోపి హుత్వా సత్తక్ఖత్తుం దేవేసు చ మనుస్సేసు చ సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తస్స కరణసమత్థో హోతి. ఫలపరియోసానే పనస్స చిత్తం భవఙ్గం ఓతరతి, తతో భవఙ్గం ఉపచ్ఛిన్దిత్వా మగ్గపచ్చవేక్ఖణత్థాయ ఉప్పజ్జతి మనోద్వారావజ్జనం, తస్మిం నిరుద్ధే పటిపాటియా సత్త మగ్గపచ్చవేక్ఖణజవనానీతి. పున భవఙ్గం ఓతరిత్వా తేనేవ నయేన ఫలాదీనం పచ్చవేక్ఖణత్థాయ ఆవజ్జనాదీని ఉప్పజ్జన్తి. యేసం ఉప్పత్తియా ఏస మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, ఫలం పచ్చవేక్ఖతి, పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, అవసిట్ఠకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి, నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి.
సో హి ‘‘ఇమినా వతాహం మగ్గేన ఆగతో’’తి మగ్గం పచ్చవేక్ఖతి, తతో ‘‘అయం మే ఆనిసంసో లద్ధో’’తి ఫలం పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా పహీనా’’తి పహీనకిలేసే పచ్చవేక్ఖతి. తతో ‘‘ఇమే నామ మే కిలేసా అవసిట్ఠా’’తి ఉపరిమగ్గత్తయవజ్ఝే కిలేసే పచ్చవేక్ఖతి. అవసానే చ ‘‘అయం మే ధమ్మో ఆరమ్మణతో పటివిద్ధో’’తి అమతం నిబ్బానం పచ్చవేక్ఖతి. ఇతి సోతాపన్నస్స అరియసావకస్స పఞ్చ పచ్చవేక్ఖణాని హోన్తి. యథా చ సోతాపన్నస్స, ఏవం సకదాగామిఅనాగామీనమ్పి. అరహతో పన అవసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణం నామ నత్థీతి. ఏవం సబ్బానిపి ఏకూనవీసతి పచ్చవేక్ఖణాని నామ.
ఉక్కట్ఠపరిచ్ఛేదోయేవ చేసో. పహీనావసిట్ఠకిలేసపచ్చవేక్ఖణఞ్హి సేక్ఖానమ్పి హోతి వా న వా. తస్స హి పచ్చవేక్ఖణస్స అభావేనేవ మహానామో భగవన్తం పుచ్ఛి ‘‘కోసు నామ మే ధమ్మో అజ్ఝత్తం అప్పహీనో, యేన మే ఏకదా లోభధమ్మాపి చిత్తం పరియాదాయ తిట్ఠన్తీ’’తి (మ. ని. ౧.౧౭౫) సబ్బం విత్థారతో వేదితబ్బం.
దుతియమగ్గఞాణకథా
౮౧౩. ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా పన సో సోతాపన్నో అరియసావకో తస్మిఞ్ఞేవ వా ఆసనే నిసిన్నో, అపరేన వా సమయేన కామరాగబ్యాపాదానం తనుభావాయ దుతియాయ భూమియా పత్తియా యోగం కరోతి. సో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా తదేవ రూపవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణభేదం సఙ్ఖారగతం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఞాణేన పరిమద్దతి, పరివత్తేతి, విపస్సనావీథిం ఓగాహతి. తస్సేవం పటిపన్నస్స వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖారుపేక్ఖావసానే ఏకావజ్జనేన అనులోమగోత్రభుఞాణేసు ఉప్పన్నేసు గోత్రభుఅనన్తరం సకదాగామిమగ్గో ఉప్పజ్జతి. తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం సకదాగామిమగ్గే ఞాణన్తి.
దుతియఞాణం నిట్ఠితం.
తతియమగ్గఞాణకథా
౮౧౪. ఇమస్సాపి ఞాణస్స అనన్తరం వుత్తనయేనేవ ఫలచిత్తాని వేదితబ్బాని. ఏత్తావతా చేస సకదాగామీ నామ చతుత్థో అరియపుగ్గలో హోతి సకిందేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తకరణసమత్థో. తతో పరం పచ్చవేక్ఖణం వుత్తనయమేవ.
ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా చ సో సకదాగామీ అరియసావకో తస్మిఞ్ఞేవ వా ఆసనే నిసిన్నో అపరేన వా సమయేన కామరాగబ్యాపాదానం అనవసేసప్పహానాయ తతియాయ భూమియా పత్తియా యోగం కరోతి, సో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా తదేవ సఙ్ఖారగతం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఞాణేన పరిమద్దతి, పరివత్తేతి, విపస్సనావీథిం ఓగాహతి. తస్సేవం పటిపన్నస్స వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖారుపేక్ఖావసానే ఏకావజ్జనేన అనులోమగోత్రభుఞాణేసు ఉప్పన్నేసు గోత్రభుఅనన్తరం అనాగామిమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం అనాగామిమగ్గే ఞాణన్తి.
తతియఞాణం నిట్ఠితం.
చతుత్థమగ్గఞాణకథా
౮౧౫. ఇమస్సపి ఞాణస్స అనన్తరం వుత్తనయేనేవ ఫలచిత్తాని వేదితబ్బాని. ఏత్తావతా చేస అనాగామీ నామ ఛట్ఠో అరియపుగ్గలో హోతి ఓపపాతికో తత్థపరినిబ్బాయీ అనావత్తిధమ్మో పటిసన్ధివసేన ఇమం లోకం పున అనాగన్తా. తతో పరం పచ్చవేక్ఖణం వుత్తనయమేవ.
ఏవం పచ్చవేక్ఖిత్వా చ సో అనాగామీ అరియసావకో తస్మిఞ్ఞేవ వా ఆసనే నిసిన్నో, అపరేన వా సమయేన రూపారూపరాగమానఉద్ధచ్చఅవిజ్జానం అనవసేసప్పహానాయ చతుత్థాయ భూమియా పత్తియా యోగం కరోతి, సో ఇన్ద్రియబలబోజ్ఝఙ్గాని సమోధానేత్వా తదేవ సఙ్ఖారగతం అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి ఞాణేన పరిమద్దతి, పరివత్తేతి, విపస్సనావీథిం ఓగాహతి. తస్సేవం పటిపన్నస్స వుత్తనయేనేవ సఙ్ఖారుపేక్ఖావసానే ఏకావజ్జనేన అనులోమగోత్రభుఞాణేసు ఉప్పన్నేసు గోత్రభుఅనన్తరం అరహత్తమగ్గో ఉప్పజ్జతి, తేన సమ్పయుత్తం ఞాణం అరహత్తమగ్గే ఞాణన్తి.
చతుత్థఞాణం నిట్ఠితం.
అరహన్తపుగ్గలకథా
౮౧౬. ఇమస్సపి ఞాణస్స అనన్తరం వుత్తనయేనేవ ఫలచిత్తాని వేదితబ్బాని. ఏత్తావతా చేస అరహా నామ అట్ఠమో అరియపుగ్గలో హోతి మహాఖీణాసవో అన్తిమదేహధారీ ఓహితభారో అనుప్పత్తసదత్థో పరిక్ఖీణభవసంయోజనో సమ్మాదఞ్ఞా విముత్తో సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యోతి.
ఇతి యం తం వుత్తం ‘‘సోతాపత్తిమగ్గో సకదాగామిమగ్గో అనాగామిమగ్గో అరహత్తమగ్గోతి ఇమేసు పన చతూసు మగ్గేసు ఞాణం ఞాణదస్సనవిసుద్ధి నామా’’తి, తం ఇమాని ఇమినా అనుక్కమేన పత్తబ్బాని చత్తారి ఞాణాని సన్ధాయ వుత్తం.
బోధిపక్ఖియకథా
౮౧౭. ఇదాని ఇమిస్సాయేవ చతుఞాణాయ ఞాణదస్సనవిసుద్ధియా ఆనుభావవిజాననత్థం –
పరిపుణ్ణబోధిపక్ఖియ, భావో వుట్ఠానబలసమాయోగో;
యే యేన పహాతబ్బా, ధమ్మా తేసం పహానఞ్చ.
కిచ్చాని పరిఞ్ఞాదీని, యాని వుత్తాని అభిసమయకాలే;
తాని చ యథాసభావేన, జానితబ్బాని సబ్బానీతి.
౮౧౮. తత్థ పరిపుణ్ణబోధిపక్ఖియ, భావోతి బోధిపక్ఖియానం పరిపుణ్ణభావో. చత్తారో సతిపట్ఠానా, చత్తారో సమ్మప్పధానా, చత్తారో ఇద్ధిపాదా, పఞ్చిన్ద్రియాని, పఞ్చ బలాని, సత్త బోజ్ఝఙ్గా, అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గోతి హి ఇమే సత్తతింస ధమ్మా బుజ్ఝనట్ఠేన బోధోతి లద్ధనామస్స అరియమగ్గస్స పక్ఖే భవత్తా బోధిపక్ఖియా నామ. పక్ఖే భవత్తాతి ఉపకారభావే ఠితత్తా.
౮౧౯. తేసు తేసు ఆరమ్మణేసు ఓక్ఖన్దిత్వా పక్ఖన్దిత్వా ఉపట్ఠానతో పట్ఠానం. సతియేవ పట్ఠానం సతిపట్ఠానం. కాయవేదనాచిత్తధమ్మేసు పనస్సా అసుభ-దుక్ఖ-అనిచ్చ-అనత్తాకారగహణవసేన సుభ-సుఖ-నిచ్చ-అత్త-సఞ్ఞాపహానకిచ్చసాధనవసేన చ పవత్తితో చతుధా భేదో హోతి. తస్మా చత్తారో సతిపట్ఠానాతి వుచ్చన్తి.
౮౨౦. పదహన్తి ఏతేనాతి పధానం. సోభనం పధానం సమ్మప్పధానం. సమ్మా వా పదహన్తి ఏతేనాతి సమ్మప్పధానం. సోభనం వా తం కిలేసవిరూపత్తవిరహతో పధానఞ్చ హితసుఖనిప్ఫాదకత్తేన సేట్ఠభావావహనతో పధానభావకారణతో చాతి సమ్మప్పధానం. వీరియస్సేతం అధివచనం. తయిదం ఉప్పన్నానుప్పన్నానం అకుసలానం పహానానుప్పత్తికిచ్చం అనుప్పన్నుప్పన్నానఞ్చ కుసలానం ఉప్పత్తిట్ఠితికిచ్చం సాధయతీతి చతుబ్బిధం హోతి, తస్మా చత్తారో సమ్మప్పధానాతి వుచ్చన్తి.
౮౨౧. పుబ్బే వుత్తేన ఇజ్ఝనట్ఠేన ఇద్ధి. తస్సా సమ్పయుత్తాయ పుబ్బఙ్గమట్ఠేన ఫలభూతాయ పుబ్బభాగకారణట్ఠేన చ ఇద్ధియా పాదోతి ఇద్ధిపాదో. సో ఛన్దాదివసేన చతుబ్బిధో హోతి, తస్మా చత్తారో ఇద్ధిపాదాతి వుచ్చన్తి. యథాహ – ‘‘చత్తారో ఇద్ధిపాదా ఛన్దిద్ధిపాదో చిత్తిద్ధిపాదో వీరియిద్ధిపాదో వీమంసిద్ధిపాదో’’తి (విభ. ౪౫౭). ఇమే లోకుత్తరావ. లోకియా పన ‘‘ఛన్దఞ్చే భిక్ఖు అధిపతిం కరిత్వా లభతి సమాధిం, లభతి చిత్తస్స ఏకగ్గతం. అయం వుచ్చతి ఛన్దసమాధీ’’తిఆదివచనతో (విభ. ౪౩౨) ఛన్దాదిఅధిపతివసేన పటిలద్ధధమ్మాపి హోన్తి.
౮౨౨. అస్సద్ధియకోసజ్జపమాదవిక్ఖేపసమ్మోహానం అభిభవనతో అభిభవనసఙ్ఖాతేన అధిపతియట్ఠేన ఇన్ద్రియం. అస్సద్ధియాదీహి చ అనభిభవనీయతో అకమ్పియట్ఠేన బలం. తదుభయమ్పి సద్ధాదివసేన పఞ్చవిధం హోతి, తస్మా పఞ్చిన్ద్రియాని పఞ్చ బలానీతి వుచ్చన్తి.
౮౨౩. బుజ్ఝనకసత్తస్స పన అఙ్గభావేన సతిఆదయో సత్త బోజ్ఝఙ్గా. నియ్యానికట్ఠేన చ సమ్మాదిట్ఠిఆదయో అట్ఠ మగ్గఙ్గా హోన్తి. తేన వుత్తం ‘‘సత్త బోజ్ఝఙ్గా అరియో అట్ఠఙ్గికో మగ్గో’’తి.
౮౨౪. ఇతి ఇమే సత్తతింస బోధిపక్ఖియధమ్మా పుబ్బభాగే లోకియవిపస్సనాయ వత్తమానాయ చుద్దసవిధేన కాయం పరిగ్గణ్హతో చ కాయానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, నవవిధేన వేదనం పరిగ్గణ్హతో చ వేదనానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, సోళసవిధేన చిత్తం పరిగ్గణ్హతో చ చిత్తానుపస్సనాసతిపట్ఠానం, పఞ్చవిధేన ధమ్మే పరిగ్గణ్హతో చ ధమ్మానుపస్సనాసతిపట్ఠానం. ఇమస్మిం అత్తభావే అనుప్పన్నపుబ్బం పరస్స ఉప్పన్నం అకుసలం దిస్వా ‘‘యథా పటిపన్నస్సేతం ఉప్పన్నం, న తథా పటిపజ్జిస్సామి ఏవం మే ఏతం నుప్పజ్జిస్సతీ’’తి, తస్స అనుప్పాదాయ వాయమనకాలే పఠమం సమ్మప్పధానం. అత్తనో సముదాచారప్పత్తం అకుసలం దిస్వా తస్స పహానాయ వాయమనకాలే దుతియం. ఇమస్మిం అత్తభావే అనుప్పన్నపుబ్బం ఝానం వా విపస్సనం వా ఉప్పాదేతుం వాయమన్తస్స తతియం. ఉప్పన్నం యథా న పరిహాయతి, ఏవం పునప్పునం ఉప్పాదేన్తస్స చతుత్థం సమ్మప్పధానం. ఛన్దం ధురం కత్వా కుసలుప్పాదనకాలే ఛన్దిద్ధిపాదో. మిచ్ఛావాచాయ విరమణకాలే సమ్మావాచాతి ఏవం నానాచిత్తేసు లబ్భన్తి. ఇమేసం పన చతున్నం ఞాణానం ఉప్పత్తికాలే ఏకచిత్తే లబ్భన్తి. ఫలక్ఖణే ఠపేత్వా చత్తారో సమ్మప్పధానే అవసేసా తేత్తింస లబ్భన్తి.
౮౨౫. ఏవం ఏకచిత్తే లబ్భమానేసు చేతేసు ఏకావ నిబ్బానారమ్మణా సతి కాయాదీసు సుభసఞ్ఞాదిప్పహానకిచ్చసాధనవసేన చత్తారో సతిపట్ఠానాతి వుచ్చతి. ఏకమేవ చ వీరియం అనుప్పన్నానం అనుప్పాదాదికిచ్చసాధనవసేన చత్తారో సమ్మప్పధానాతి వుచ్చతి. సేసేసు పన హాపనవడ్ఢనం నత్థి.
౮౨౬. అపిచ తేసు –
నవ ఏకవిధా ఏకో, ద్వేధాథ చతు పఞ్చధా;
అట్ఠధా నవధా చేవ, ఇతి ఛద్ధా భవన్తి తే.
నవ ఏకవిధాతి ఛన్దో, చిత్తం, పీతి, పస్సద్ధి, ఉపేక్ఖా, సఙ్కప్పో, వాచా, కమ్మన్తో, ఆజీవోతి ఇమే నవ ఛన్దిద్ధిపాదాదివసేన ఏకవిధావ హోన్తి, న అఞ్ఞం కోట్ఠాసం భజన్తి. ఏకో ద్వేధాతి సద్ధా ఇన్ద్రియ, బలవసేన ద్వేధా ఠితా. అథ చతు పఞ్చధాతి అథఞ్ఞో ఏకో చతుధా, అఞ్ఞో పఞ్చధా ఠితోతి అత్థో. తత్థ సమాధి ఏకో ఇన్ద్రియ, బల, బోజ్ఝఙ్గ, మగ్గఙ్గవసేన చతుధా ఠితో. పఞ్ఞా తేసఞ్చ చతున్నం ఇద్ధిపాదకోట్ఠాసస్స చ వసేన పఞ్చధా. అట్ఠధా నవధా చేవాతి అపరో ఏకో అట్ఠధా, ఏకో నవధా ఠితోతి అత్థో. చతుసతిపట్ఠాన, ఇన్ద్రియ, బల, బోజ్ఝఙ్గ, మగ్గఙ్గవసేన సతి అట్ఠధా ఠితా. చతుసమ్మప్పధాన, ఇద్ధిపాద, ఇన్ద్రియ, బల, బోజ్ఝఙ్గ, మగ్గఙ్గవసేన వీరియం నవధాతి. ఏవం –
చుద్దసేవ అసమ్భిన్నా, హోన్తేతే బోధిపక్ఖియా;
కోట్ఠాసతో సత్తవిధా, సత్తతింసప్పభేదతో.
సకిచ్చనిప్ఫాదనతో, సరూపేన చ వుత్తితో;
సబ్బేవ అరియమగ్గస్స, సమ్భవే సమ్భవన్తి తేతి.
ఏవం తావేత్థ పరిపుణ్ణబోధిపక్ఖియభావో జానితబ్బో.
వుట్ఠానబలసమాయోగకథా
౮౨౭. వుట్ఠానబలసమాయోగోతి వుట్ఠానఞ్చేవ బలసమాయోగో చ. లోకియవిపస్సనా హి నిమిత్తారమ్మణత్తా చేవ పవత్తికారణస్స చ సముదయస్స అసముచ్ఛిన్దనతో నేవ నిమిత్తా న పవత్తా వుట్ఠాతి. గోత్రభుఞాణం సముదయస్స అసముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా న వుట్ఠాతి. నిబ్బానారమ్మణతో పన నిమిత్తా వుట్ఠాతీతి ఏకతో వుట్ఠానం హోతి. తేనాహ ‘‘బహిద్ధావుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా గోత్రభుఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౧౦). తథా ‘‘ఉప్పాదా వివట్టిత్వా అనుప్పాదం పక్ఖన్దతీతి గోత్రభు, పవత్తా వివట్టిత్వా’’తి (పటి. మ. ౧.౫౯) సబ్బం వేదితబ్బం. ఇమాని పన చత్తారిపి ఞాణాని అనిమిత్తారమ్మణత్తా నిమిత్తతో వుట్ఠహన్తి, సముదయస్స సముచ్ఛిన్దనతో పవత్తా వుట్ఠహన్తీతి దుభతో వుట్ఠానాని హోన్తి.
తేన వుత్తం –
‘‘కథం దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా మగ్గే ఞాణం?
‘‘సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠియా వుట్ఠాతి, తదనువత్తకకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠాతి, బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి వుట్ఠాతి. తేన వుచ్చతి దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా మగ్గే ఞాణం. అభినిరోపనట్ఠేన సమ్మాసఙ్కప్పో మిచ్ఛాసఙ్కప్పా…పే… పరిగ్గహట్ఠేన సమ్మావాచా మిచ్ఛావాచాయ. సముట్ఠానట్ఠేన సమ్మాకమ్మన్తో. వోదానట్ఠేన సమ్మాఆజీవో. పగ్గహట్ఠేన సమ్మావాయామో. ఉపట్ఠానట్ఠేన సమ్మాసతి. అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధి మిచ్ఛాసమాధితో వుట్ఠాతి, తదనువత్తకకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠాతి, బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి వుట్ఠాతి. తేన వుచ్చతి ‘దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా మగ్గే ఞాణ’న్తి.
‘‘సకదాగామిమగ్గక్ఖణే దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి…పే… అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధి ఓళారికా కామరాగసంయోజనా పటిఘసంయోజనా ఓళారికా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయా వుట్ఠాతి…పే….
‘‘అనాగామిమగ్గక్ఖణే దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి…పే… అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధి అనుసహగతా కామరాగసంయోజనా పటిఘసంయోజనా అనుసహగతా కామరాగానుసయా పటిఘానుసయా వుట్ఠాతి…పే….
‘‘అరహత్తమగ్గక్ఖణే దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి…పే… అవిక్ఖేపట్ఠేన సమ్మాసమాధి రూపరాగా అరూపరాగా మానా ఉద్ధచ్చా అవిజ్జాయ మానానుసయా భవరాగానుసయా అవిజ్జానుసయా వుట్ఠాతి, తదనువత్తకకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠాతి, బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి వుట్ఠాతి. తేన వుచ్చతి ‘దుభతో వుట్ఠానవివట్టనే పఞ్ఞా మగ్గే ఞాణ’’’న్తి (పటి. మ. ౧.౬౧).
౮౨౮. లోకియానఞ్చ అట్ఠన్నం సమాపత్తీనం భావనాకాలే సమథబలం అధికం హోతి. అనిచ్చానుపస్సనాదీనం భావనాకాలే విపస్సనాబలం. అరియమగ్గక్ఖణే పన యుగనద్ధా తే ధమ్మా పవత్తన్తి అఞ్ఞమఞ్ఞం అనతివత్తనట్ఠేన. తస్మా ఇమేసు చతూసుపి ఞాణేసు ఉభయబలసమాయోగో హోతి. యథాహ –
‘‘ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠహతో చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమాధి నిరోధగోచరో, అవిజ్జాసహగతకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠహతో అనుపస్సనట్ఠేన విపస్సనా నిరోధగోచరా. ఇతి వుట్ఠానట్ఠేన సమథవిపస్సనా ఏకరసా హోన్తి, యుగనద్ధా హోన్తి, అఞ్ఞమఞ్ఞం నాతివత్తన్తీతి. తేన వుచ్చతి వుట్ఠానట్ఠేన సమథవిపస్సనం యుగనద్ధం భావేతీ’’తి (పటి. మ. ౨.౫).
ఏవమేత్థ వుట్ఠానబలసమాయోగో వేదితబ్బో.
పహాతబ్బధమ్మపహానకథా
౮౨౯. యే యేన పహాతబ్బా ధమ్మా, తేసం పహానఞ్చాతి ఇమేసు పన చతూసు ఞాణేసు యే ధమ్మా యేన ఞాణేన పహాతబ్బా, తేసం పహానఞ్చ జానితబ్బం. ఏతాని హి యథాయోగం సంయోజనకిలేసమిచ్ఛత్తలోకధమ్మమచ్ఛరియవిపల్లాసగన్థఅగతిఆసవఓఘయోగనీవరణపరామాసఉపాదానఅనుసయమలఅకుసలకమ్మపథచిత్తుప్పాదసఙ్ఖాతానం ధమ్మానం పహానకరాని.
తత్థ సంయోజనానీతి ఖన్ధేహి ఖన్ధానం ఫలేన కమ్మస్స దుక్ఖేన వా సత్తానం సంయోజకత్తా రూపరాగాదయో దస ధమ్మా వుచ్చన్తి. యావఞ్హి తే, తావ ఏతేసం అనుపరమోతి. తత్రాపి రూపరాగో అరూపరాగో మానో ఉద్ధచ్చం అవిజ్జాతి ఇమే పఞ్చ ఉద్ధంనిబ్బత్తనకఖన్ధాదిసంయోజకత్తా ఉద్ధంభాగియసంయోజనాని నామ. సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో కామరాగో పటిఘోతి ఇమే పఞ్చ అధోనిబ్బత్తనకఖన్ధాదిసంయోజకత్తా అధోభాగియసంయోజనాని నామ.
కిలేసాతి సయం సంకిలిట్ఠత్తా సమ్పయుత్తధమ్మానఞ్చ సంకిలేసికత్తా లోభో దోసో మోహో మానో దిట్ఠి విచికిచ్ఛా థినం ఉద్ధచ్చం అహిరికం అనోత్తప్పన్తి ఇమే దస ధమ్మా.
మిచ్ఛత్తాతి మిచ్ఛాపవత్తనతో మిచ్ఛాదిట్ఠి మిచ్ఛాసఙ్కప్పో మిచ్ఛావాచా మిచ్ఛాకమ్మన్తో మిచ్ఛాఆజీవో మిచ్ఛావాయామో మిచ్ఛాసతి మిచ్ఛాసమాధీతి ఇమే అట్ఠ ధమ్మా. మిచ్ఛావిముత్తిమిచ్ఛాఞాణేహి వా సద్ధిం దస.
లోకధమ్మాతి లోకప్పవత్తియా సతి అనుపరమధమ్మకత్తా లాభో అలాభో యసో అయసో సుఖం దుక్ఖం నిన్దా పసంసాతి ఇమే అట్ఠ. ఇధ పన కారణోపచారేన లాభాదివత్థుకస్స అనునయస్స అలాభాదివత్థుకస్స పటిఘస్స చేతం లోకధమ్మగ్గహణేన గహణం కతన్తి వేదితబ్బం.
మచ్ఛరియానీతి ఆవాసమచ్ఛరియం కులమచ్ఛరియం లాభమచ్ఛరియం ధమ్మమచ్ఛరియం వణ్ణమచ్ఛరియన్తి ఇమాసు ఆవాసాదీసు అఞ్ఞేసం సాధారణభావం అసహనాకారేన పవత్తాని పఞ్చ మచ్ఛరియాని.
విపల్లాసాతి అనిచ్చదుక్ఖఅనత్తఅసుభేసుయేవ వత్థూసు ‘‘నిచ్చం సుఖం అత్తా సుభ’’న్తి ఏవం పవత్తో సఞ్ఞావిపల్లాసో చిత్తవిపల్లాసో దిట్ఠివిపల్లాసోతి ఇమే తయో.
గన్థాతి నామకాయస్స చేవ రూపకాయస్స చ గన్థనతో అభిజ్ఝాదయో చత్తారో. తథా హి తే అభిజ్ఝా కాయగన్థో, బ్యాపాదో కాయగన్థో, సీలబ్బతపరామాసో కాయగన్థో, ఇదంసచ్చాభినివేసో కాయగన్థో ఇచ్చేవ వుత్తా.
అగతీతి ఛన్దదోసమోహభయేహి అకత్తబ్బకరణస్స, కత్తబ్బాకరణస్స చ అధివచనం. తఞ్హి అరియేహి అగన్తబ్బత్తా అగతీతి వుచ్చతి.
ఆసవాతి ఆరమ్మణవసేన ఆగోత్రభుతో, ఆభవగ్గతో చ సవనా, అసంవుతేహి వా ద్వారేహి ఘటఛిద్దేహి ఉదకం వియ సవనతో నిచ్చపగ్ఘరణట్ఠేన సంసారదుక్ఖస్స వా సవనతో కామరాగభవరాగమిచ్ఛాదిట్ఠిఅవిజ్జానమేతం అధివచనం.
భవసాగరే ఆకడ్ఢనట్ఠేన దురుత్తరణట్ఠేన చ ఓఘాతిపి, ఆరమ్మణవియోగస్స చేవ దుక్ఖవియోగస్స చ అప్పదానతో యోగాతిపి తేసఞ్ఞేవ అధివచనం.
నీవరణానీతి చిత్తస్స ఆవరణనీవరణపటిచ్ఛాదనట్ఠేన కామచ్ఛన్దాదయో పఞ్చ.
పరామాసోతి తస్స తస్స ధమ్మస్స సభావం అతిక్కమ్మ పరతో అభూతం సభావం ఆమసనాకారేన పవత్తనతో మిచ్ఛాదిట్ఠియా ఏతం అధివచనం.
ఉపాదానానీతి సబ్బాకారేన పటిచ్చసముప్పాదనిద్దేసే వుత్తాని కాముపాదానాదీని చత్తారి.
అనుసయాతి థామగతట్ఠేన కామరాగానుసయో, పటిఘ, మాన, దిట్ఠి, విచికిచ్ఛా, భవరాగ, అవిజ్జానుసయోతి ఏవం వుత్తా కామరాగాదయో సత్త. తే హి థామగతత్తా పునప్పునం కామరాగాదీనం ఉప్పత్తిహేతుభావేన అనుసేన్తియేవాతి అనుసయా.
మలాతి తేలఞ్జనకలలం వియ సయఞ్చ అసుద్ధత్తా, అఞ్ఞేసఞ్చ అసుద్ధభావకరణతో లోభదోసమోహా తయో.
అకుసలకమ్మపథాతి అకుసలకమ్మభావేన చేవ దుగ్గతీనఞ్చ పథభావేన పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం కామేసుమిచ్ఛాచారో ముసావాదో పిసుణవాచా ఫరుసవాచా సమ్ఫప్పలాపో అభిజ్ఝా బ్యాపాదో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమే దస.
అకుసలచిత్తుప్పాదాతి లోభమూలా అట్ఠ దోసమూలా ద్వే మోహమూలా ద్వేతి ఇమే ద్వాదస.
౮౩౦. ఇతి ఏతేసం సంయోజనాదీనం ధమ్మానం ఏతాని యథాయోగం పహానకరాని. కథం? సంయోజనేసు తావ సక్కాయదిట్ఠి విచికిచ్ఛా సీలబ్బతపరామాసో అపాయగమనీయా చ కామరాగపటిఘాతి ఏతే పఞ్చ ధమ్మా పఠమఞాణవజ్ఝా, సేసా కామరాగపటిఘా ఓళారికా దుతియఞాణవజ్ఝా, సుఖుమా తతియఞాణవజ్ఝా, రూపరాగాదయో పఞ్చపి చతుత్థఞాణవజ్ఝా ఏవ. పరతోపి చ యత్థ యత్థ ఏవసద్దేన నియమం న కరిస్సామ. తత్థ తత్థ యం యం ‘‘ఉపరిఞాణవజ్ఝో’’తి వక్ఖామ, సో సో పురిమఞాణేహి హతాపాయగమనీయాదిభావోవ హుత్వా ఉపరిఞాణవజ్ఝో హోతీతి వేదితబ్బో.
కిలేసేసు దిట్ఠివిచికిచ్ఛా పఠమఞాణవజ్ఝా, దోసో తతియఞాణవజ్ఝో, లోభమోహమానథినఉద్ధచ్చఅహిరికఅనోత్తప్పాని చతుత్థఞాణవజ్ఝాని.
మిచ్ఛత్తేసు మిచ్ఛాదిట్ఠి ముసావాదో మిచ్ఛాకమ్మన్తో మిచ్ఛాఆజీవోతి ఇమే పఠమఞాణవజ్ఝా, మిచ్ఛాసఙ్కప్పో పిసుణవాచా ఫరుసవాచాతి ఇమే తతియఞాణవజ్ఝా, చేతనాయేవ చేత్థ వాచాతి వేదితబ్బా. సమ్ఫప్పలాపమిచ్ఛావాయామసతిసమాధివిముత్తిఞాణాని చతుత్థఞాణవజ్ఝాని.
లోకధమ్మేసు పటిఘో తతియఞాణవజ్ఝో, అనునయో చతుత్థఞాణవజ్ఝో, యసే చ పసంసాయ చ అనునయో చతుత్థఞాణవజ్ఝోతి ఏకే. మచ్ఛరియాని పఠమఞాణవజ్ఝానేవ.
విపల్లాసేసు అనిచ్చే నిచ్చం, అనత్తని అత్తాతి చ సఞ్ఞాచిత్తదిట్ఠివిపల్లాసా, దుక్ఖే సుఖం, అసుభే సుభన్తి దిట్ఠివిపల్లాసో చాతి ఇమే పఠమఞాణవజ్ఝా, అసుభే సుభన్తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా తతియఞాణవజ్ఝా, దుక్ఖే సుఖన్తి సఞ్ఞాచిత్తవిపల్లాసా చతుత్థఞాణవజ్ఝా.
గన్థేసు సీలబ్బతపరామసఇదంసచ్చాభినివేసకాయగన్థా పఠమఞాణవజ్ఝా, బ్యాపాదకాయగన్థో తతియఞాణవజ్ఝో, ఇతరో చతుత్థఞాణవజ్ఝో.
అగతి పఠమఞాణవజ్ఝావ.
ఆసవేసు దిట్ఠాసవో పఠమఞాణవజ్ఝో, కామాసవో తతియఞాణవజ్ఝో, ఇతరే ద్వే చతుత్థఞాణవజ్ఝా. ఓఘయోగేసుపి ఏసేవ నయో.
నీవరణేసు విచికిచ్ఛానీవరణం పఠమఞాణవజ్ఝం, కామచ్ఛన్దో బ్యాపాదో కుక్కుచ్చన్తి తీణి తతియఞాణవజ్ఝాని, థినమిద్ధఉద్ధచ్చాని చతుత్థఞాణవజ్ఝాని.
పరామాసో పఠమఞాణవజ్ఝోవ.
ఉపాదానేసు సబ్బేసమ్పి లోకియధమ్మానం వత్థుకామవసేన కామాతి ఆగతత్తా రూపారూపరాగోపి కాముపాదానే పతతి, తస్మా తం చతుత్థఞాణవజ్ఝం, సేసాని పఠమఞాణవజ్ఝాని.
అనుసయేసు దిట్ఠివిచికిచ్ఛానుసయా పఠమఞాణవజ్ఝావ, కామరాగపటిఘానుసయా తతియఞాణవజ్ఝా, మానభవరాగావిజ్జానుసయా చతుత్థఞాణవజ్ఝా.
మలేసు దోసమలం తతియఞాణవజ్ఝం, ఇతరాని చతుత్థఞాణవజ్ఝాని.
అకుసలకమ్మపథేసు పాణాతిపాతో అదిన్నాదానం మిచ్ఛాచారో ముసావాదో మిచ్ఛాదిట్ఠీతి ఇమే పఠమఞాణవజ్ఝా, పిసుణవాచా ఫరుసవాచా బ్యాపాదోతి తయో తతియఞాణవజ్ఝా, సమ్ఫప్పలాపాభిజ్ఝా చతుత్థఞాణవజ్ఝా.
అకుసలచిత్తుప్పాదేసు చత్తారో దిట్ఠిగతసమ్పయుత్తా విచికిచ్ఛాసమ్పయుత్తో చాతి పఞ్చ పఠమఞాణవజ్ఝావ, ద్వే పటిఘసమ్పయుత్తా తతియఞాణవజ్ఝా, సేసా చతుత్థఞాణవజ్ఝాతి.
యఞ్చ యేన వజ్ఝం, తం తేన పహాతబ్బం నామ. తేన వుత్తం ‘‘ఇతి ఏతేసం సంయోజనాదీనం ధమ్మానం ఏతాని యథాయోగం పహానకరానీ’’తి.
౮౩౧. కిం పనేతాని ఏతే ధమ్మే అతీతానాగతే పజహన్తి ఉదాహు పచ్చుప్పన్నేతి. కిం పనేత్థ యది తావ అతీతానాగతే, అఫలో వాయామో ఆపజ్జతి. కస్మా? పహాతబ్బానం నత్థితాయ. అథ పచ్చుప్పన్నే, తథాపి అఫలో, వాయామేన సద్ధిం పహాతబ్బానం అత్థితాయ, సంకిలేసికా చ మగ్గభావనా ఆపజ్జతి, విప్పయుత్తతా వా కిలేసానం, న చ పచ్చుప్పన్నకిలేసో చిత్తవిప్పయుత్తో నామ అత్థీతి. నాయం ఆవేణికా చోదనా. పాళియంయేవ హి ‘‘స్వాయం కిలేసే పజహతి, అతీతే కిలేసే పజహతి, అనాగతే కిలేసే పజహతి, పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీ’’తి వత్వా, పున ‘‘హఞ్చి అతీతే కిలేసే పజహతి, తేనహి ఖీణం ఖేపేతి, నిరుద్ధం నిరోధేతి, విగతం విగమేతి, అత్థఙ్గతం అత్థఙ్గమేతి. అతీతం యం నత్థి, తం పజహతీ’’తి (పటి. మ. ౩.౨౧) చ వత్వా, ‘‘న అతీతే కిలేసే పజహతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం.
తథా ‘‘హఞ్చి అనాగతే కిలేసే పజహతి, తేనహి అజాతం పజహతి, అనిబ్బత్తం పజహతి, అనుప్పన్నం పజహతి, అపాతుభూతం పజహతి. అనాగతం యం నత్థి, తం పజహతీ’’తి చ వత్వా, ‘‘న అనాగతే కిలేసే పజహతీ’’తి పటిక్ఖిత్తం.
తథా ‘‘హఞ్చి పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతి, తేనహి రత్తో రాగం పజహతి. దుట్ఠో దోసం, మూళ్హో మోహం, వినిబద్ధో మానం, పరామట్ఠో దిట్ఠిం, విక్ఖేపగతో ఉద్ధచ్చం, అనిట్ఠఙ్గతో విచికిచ్ఛం, థామగతో అనుసయం పజహతి. కణ్హసుక్కా ధమ్మా యుగనద్ధావ వత్తన్తి. సంకిలేసికా మగ్గభావనా హోతీ’’తి చ వత్వా, ‘‘న అతీతే కిలేసే పజహతి, న అనాగతే, న పచ్చుప్పన్నే కిలేసే పజహతీ’’తి సబ్బం పటిక్ఖిపిత్వా, ‘‘తేనహి నత్థి మగ్గభావనా, నత్థి ఫలసచ్ఛికిరియా, నత్థి కిలేసప్పహానం, నత్థి ధమ్మాభిసమయో’’తి పఞ్హాపరియోసానే ‘‘న హి నత్థి మగ్గభావనా…పే… నత్థి ధమ్మాభిసమయో’’తి పటిజానిత్వా ‘‘యథా కథం వియా’’తి వుత్తే ఇదం వుత్తం –
‘‘సేయ్యథాపి తరుణో రుక్ఖో అజాతఫలో, తమేనం పురిసో మూలే ఛిన్దేయ్య, యే తస్స రుక్ఖస్స అజాతఫలా, తే అజాతాయేవ న జాయన్తి, అనిబ్బత్తాయేవ న నిబ్బత్తన్తి, అనుప్పన్నాయేవ న ఉప్పజ్జన్తి, అపాతుభూతాయేవ న పాతుభవన్తి, ఏవమేవ ఉప్పాదో హేతు ఉప్పాదో పచ్చయో కిలేసానం నిబ్బత్తియాతి ఉప్పాదే ఆదీనవం దిస్వా అనుప్పాదే చిత్తం పక్ఖన్దతి, అనుప్పాదే చిత్తస్స పక్ఖన్దత్తా యే ఆయూహనపచ్చయా కిలేసా నిబ్బత్తేయ్యుం, తే అజాతాయేవ న జాయన్తి…పే… అపాతుభూతాయేవ న పాతుభవన్తి, ఏవం హేతునిరోధా దుక్ఖనిరోధో. పవత్తం హేతు…పే… నిమిత్తం హేతు…పే… ఆయూహనా హేతు…పే… అనాయూహనే చిత్తస్స పక్ఖన్దత్తా యే ఆయూహనపచ్చయా కిలేసా నిబ్బత్తేయ్యుం, తే అజాతాయేవ…పే… అపాతుభూతాయేవ న పాతుభవన్తి, ఏవం హేతునిరోధా దుక్ఖనిరోధో. ఏవం అత్థి మగ్గభావనా, అత్థి ఫలసచ్ఛికిరియా, అత్థి కిలేసప్పహానం, అత్థి ధమ్మాభిసమయో’’తి (పటి. మ. ౩.౨౧).
౮౩౨. ఏతేన కిం దీపితం హోతి? భూమిలద్ధానం కిలేసానం పహానం దీపితం హోతి. భూమిలద్ధా పన కిం అతీతానాగతా ఉదాహు పచ్చుప్పన్నాతి. భూమిలద్ధుప్పన్నా ఏవ నామ తే.
౮౩౩. ఉప్పన్నం హి వత్తమానభూతాపగతోకాసకతభూమిలద్ధవసేన అనేకప్పభేదం. తత్థ సబ్బమ్పి ఉప్పాదజరాభఙ్గసమఙ్గిసఙ్ఖాతం వత్తమానుప్పన్నం నామ. ఆరమ్మణరసం అనుభవిత్వా నిరుద్ధం అనుభూతాపగతసఙ్ఖాతం కుసలాకుసలం ఉప్పాదాదిత్తయం అనుప్పత్వా నిరుద్ధం భూతాపగతసఙ్ఖాతం సేససఙ్ఖతఞ్చ భూతాపగతుప్పన్నం నామ. ‘‘యానిస్స తాని పుబ్బేకతాని కమ్మానీ’’తి (మ. ని. ౩.౨౪౮) ఏవమాదినా నయేన వుత్తం కమ్మం అతీతమ్పి సమానం అఞ్ఞం విపాకం పటిబాహిత్వా అత్తనో విపాకస్సోకాసం కత్వా ఠితత్తా తథా కతోకాసఞ్చ విపాకం అనుప్పన్నమ్పి సమానం ఏవం కతే ఓకాసే ఏకన్తేన ఉప్పజ్జనతో ఓకాసకతుప్పన్నం నామ. తాసు తాసు భూమీసు అసమూహతం అకుసలం భూమిలద్ధుప్పన్నం నామ.
౮౩౪. ఏత్థ చ భూమియా భూమిలద్ధస్స చ నానత్తం వేదితబ్బం. భూమీతి హి విపస్సనాయ ఆరమ్మణభూతా తేభూమకా పఞ్చక్ఖన్ధా. భూమిలద్ధం నామ తేసు ఖన్ధేసు ఉప్పత్తిరహం కిలేసజాతం. తేనహి సా భూమి లద్ధా నామ హోతీతి తస్మా భూమిలద్ధన్తి వుచ్చతి, సా చ ఖో న ఆరమ్మణవసేన. ఆరమ్మణవసేన హి సబ్బేపి అతీతానాగతే పరిఞ్ఞాతేపి చ ఖీణాసవానం ఖన్ధే ఆరబ్భ కిలేసా ఉప్పజ్జన్తి మహాకచ్చానఉప్పలవణ్ణాదీనం ఖన్ధే ఆరబ్భ సోరేయ్యసేట్ఠి నన్దమాణవకాదీనం వియ. యది చ తం భూమిలద్ధం నామ సియా, తస్స అప్పహేయ్యతో న కోచి భవమూలం పజహేయ్య. వత్థువసేన పన భూమిలద్ధం వేదితబ్బం. యత్థ యత్థ హి విపస్సనాయ అపరిఞ్ఞాతా ఖన్ధా ఉప్పజ్జన్తి, తత్థ తత్థ ఉప్పాదతో పభుతి తేసు వట్టమూలం కిలేసజాతం అనుసేతి. తం అప్పహీనట్ఠేన భూమిలద్ధన్తి వేదితబ్బం.
౮౩౫. తత్థ చ యస్స యేసు ఖన్ధేసు అప్పహీనట్ఠేన అనుసయితా కిలేసా, తస్స తే ఏవ ఖన్ధా తేసం కిలేసానం వత్థు, న అఞ్ఞేసం సన్తకా ఖన్ధా. అతీతక్ఖన్ధేసు చ అప్పహీనానుసయితానం కిలేసానం అతీతక్ఖన్ధావ వత్థు, న ఇతరే. ఏస నయో అనాగతాదీసు. తథా కామావచరక్ఖన్ధేసు అప్పహీనానుసయితానం కిలేసానం కామావచరక్ఖన్ధావ వత్థు, న ఇతరే. ఏస నయో రూపారూపావచరేసు. సోతాపన్నాదీసు పన యస్స యస్స అరియపుగ్గలస్స ఖన్ధేసు తం తం వట్టమూలం కిలేసజాతం తేన తేన మగ్గేన పహీనం, తస్స తస్స తే తే ఖన్ధా పహీనానం తేసం తేసం వట్టమూలకిలేసానం అవత్థుతో భూమీతి సఙ్ఖం న లభన్తి. పుథుజ్జనస్స సబ్బసోవ వట్టమూలకిలేసానం అప్పహీనత్తా యంకిఞ్చి కరియమానం కమ్మం కుసలం అకుసలం వా హోతి. ఇచ్చస్స కమ్మకిలేసపచ్చయా వట్టం వట్టతి. తస్సేతం వట్టమూలం రూపక్ఖన్ధేయేవ, న వేదనాక్ఖన్ధాదీసు. విఞ్ఞాణక్ఖన్ధేయేవ వా, న రూపక్ఖన్ధాదీసూతి న వత్తబ్బం. కస్మా? అవిసేసేన పఞ్చసుపి ఖన్ధేసు అనుసయితత్తా.
౮౩౬. కథం? పథవీరసాది వియ రుక్ఖే. యథా హి మహారుక్ఖే పథవీతలం అధిట్ఠాయ పథవీరసఞ్చ ఆపోరసఞ్చ నిస్సాయ తప్పచ్చయా మూలఖన్ధసాఖపసాఖపల్లవపలాసపుప్ఫఫలేహి వడ్ఢిత్వా నభం పూరేత్వా యావ కప్పావసానా బీజపరమ్పరాయ రుక్ఖపవేణిం సన్తానయమానే ఠితే తం పథవీరసాది మూలేయేవ, న ఖన్ధాదీసు…పే… ఫలేయేవ వా, న మూలాదీసూతి న వత్తబ్బం. కస్మా? అవిసేసేన సబ్బేసు మూలాదీసు అనుగతత్తాతి.
యథా పన తస్సేవ రుక్ఖస్స పుప్ఫఫలాదీసు నిబ్బిన్నో కోచి పురిసో చతూసు దిసాసు మణ్డూకకణ్టకం నామ విసకణ్టకం ఆకోటేయ్య, అథ సో రుక్ఖో తేన విససమ్ఫస్సేన ఫుట్ఠో పథవీరసఆపోరసానం పరియాదిణ్ణత్తా అప్పసవనధమ్మతం ఆగమ్మ పున సన్తానం నిబ్బత్తేతుం న సక్కుణేయ్య, ఏవమేవ ఖన్ధపవత్తియం నిబ్బిన్నో కులపుత్తో తస్స పురిసస్స చతూసు దిసాసు రుక్ఖే విసయోజనం వియ అత్తనో సన్తానే చతుమగ్గభావనం ఆరభతి. అథస్స సో ఖన్ధసన్తానో తేన చతుమగ్గవిససమ్ఫస్సేన సబ్బసో వట్టమూలకకిలేసానం పరియాదిణ్ణత్తా కిరియభావమత్తఉపగతకాయకమ్మాదిసబ్బకమ్మప్పభేదో హుత్వా ఆయతిం పునబ్భవానభినిబ్బత్తనధమ్మతం ఆగమ్మ భవన్తరసన్తానం నిబ్బత్తేతుం న సక్కోతి. కేవలం చరిమవిఞ్ఞాణనిరోధేన నిరిన్ధనో వియ జాతవేదో అనుపాదానో పరినిబ్బాయతి, ఏవం భూమియా భూమిలద్ధస్స చ నానత్తం వేదితబ్బం.
౮౩౭. అపిచ అపరమ్పి సముదాచారఆరమ్మణాధిగ్గహితఅవిక్ఖమ్భితఅసమూహతవసేన చతుబ్బిధం ఉప్పన్నం. తత్థ వత్తమానుప్పన్నమేవ సముదాచారుప్పన్నం. చక్ఖాదీనం పన ఆపాథగతే ఆరమ్మణే పుబ్బభాగే అనుప్పజ్జమానమ్పి కిలేసజాతం ఆరమ్మణస్స అధిగ్గహితత్తా ఏవ అపరభాగే ఏకన్తేన ఉప్పత్తితో ఆరమ్మణాధిగ్గహితుప్పన్నన్తి వుచ్చతి, కల్యాణిగామే పిణ్డాయ చరతో మహాతిస్సత్థేరస్స విసభాగరూపదస్సనేన ఉప్పన్నకిలేసజాతం వియ. సమథవిపస్సనానం అఞ్ఞతరవసేన అవిక్ఖమ్భితం కిలేసజాతం చిత్తసన్తతిమనారూళ్హమ్పి ఉప్పత్తినివారకస్స హేతునో అభావా అవిక్ఖమ్భితుప్పన్నం నామ. సమథవిపస్సనావసేన పన విక్ఖమ్భితమ్పి అరియమగ్గేన అసమూహతత్తా ఉప్పత్తిధమ్మతం అనతీతతాయ అసమూహతుప్పన్నన్తి వుచ్చతి, ఆకాసేన గచ్ఛన్తస్స అట్ఠసమాపత్తిలాభినో థేరస్స కుసుమితరుక్ఖే ఉపవనే పుప్ఫాని ఉచ్చినన్తస్స మధురేన సరేన గాయతో మాతుగామస్స గీతసవనేన ఉప్పన్నకిలేసజాతం వియ. తివిధమ్పి చేతం ఆరమ్మణాధిగ్గహితావిక్ఖమ్భితఅసమూహతుప్పన్నం భూమిలద్ధేనేవ సఙ్గహం గచ్ఛతీతి వేదితబ్బం.
౮౩౮. ఇచ్చేతస్మిం వుత్తప్పభేదే ఉప్పన్నే యదేతం వత్తమానభూతాపగతోకాసకతసముదాచారసఙ్ఖాతం చతుబ్బిధం ఉప్పన్నం, తం అమగ్గవజ్ఝత్తా కేనచిపి ఞాణేన పహాతబ్బం న హోతి. యం పనేతం భూమిలద్ధారమ్మణాధిగ్గహితఅవిక్ఖమ్భితఅసమూహతసఙ్ఖాతం ఉప్పన్నం, తస్స తం ఉప్పన్నభావం వినాసయమానం యస్మా తం తం లోకియలోకుత్తరఞాణం ఉప్పజ్జతి, తస్మా తం సబ్బమ్పి పహాతబ్బం హోతీతి. ఏవమేత్థ యే యేన పహాతబ్బా ధమ్మా, తేసం పహానఞ్చ జానితబ్బం.
పరిఞ్ఞాదికిచ్చకథా
౮౩౯. కిచ్చాని పరిఞ్ఞాదీని, యాని వుత్తాని అభిసమయకాలే;
తాని చ యథాసభావేన, జానితబ్బాని సబ్బానీతి.
సచ్చాభిసమయకాలం హి ఏతేసు చతూసు ఞాణేసు ఏకేకస్స ఏకక్ఖణే పరిఞ్ఞా పహానం సచ్ఛికిరియా భావనాతి ఏతాని పరిఞ్ఞాదీని చత్తారి కిచ్చాని వుత్తాని, తాని యథాసభావేన జానితబ్బాని. వుత్తం హేతం పోరాణేహి –
‘‘యథా పదీపో అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణే చత్తారి కిచ్చాని కరోతి, వట్టిం ఝాపేతి, అన్ధకారం విధమతి, ఆలోకం పరివిదంసేతి, సినేహం పరియాదియతి, ఏవమేవ మగ్గఞాణం అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణే చత్తారి సచ్చాని అభిసమేతి, దుక్ఖం పరిఞ్ఞాభిసమయేన అభిసమేతి, సముదయం పహానాభిసమయేన అభిసమేతి, మగ్గం భావనాభిసమయేన అభిసమేతి, నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన అభిసమేతి. కిం వుత్తం హోతి? నిరోధం ఆరమ్మణం కరిత్వా చత్తారిపి సచ్చాని పాపుణాతి పస్సతి పటివిజ్ఝతీ’’తి.
వుత్తమ్పి చేతం ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, దుక్ఖసముదయమ్పి సో పస్సతి, దుక్ఖనిరోధమ్పి పస్సతి, దుక్ఖనిరోధగామినిం పటిపదమ్పి పస్సతీ’’తి (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) సబ్బం వేదితబ్బం.
అపరమ్పి వుత్తం ‘‘మగ్గసమఙ్గిస్స ఞాణం, దుక్ఖేపేతం ఞాణం, దుక్ఖసముదయేపేతం ఞాణం, దుక్ఖనిరోధేపేతం ఞాణం, దుక్ఖనిరోధగామినియా పటిపదాయపేతం ఞాణ’’న్తి (విభ. ౭౯౪; పటి. మ. ౧.౧౦౯).
తత్థ యథా పదీపో వట్టిం ఝాపేతి, ఏవం మగ్గఞాణం దుక్ఖం పరిజానాతి. యథా అన్ధకారం విధమతి, ఏవం సముదయం పజహతి. యథా ఆలోకం పరివిదంసేతి, ఏవం సహజాతాదిపచ్చయతాయ సమ్మాసఙ్కప్పాదిధమ్మసఙ్ఖాతం మగ్గం భావేతి. యథా సినేహం పరియాదియతి, ఏవం కిలేసపరియాదానం నిరోధం సచ్ఛికరోతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.
౮౪౦. అపరో నయో – యథా సూరియో ఉదయన్తో అపుబ్బం అచరిమం సహ పాతుభావా చత్తారి కిచ్చాని కరోతి, రూపగతాని ఓభాసేతి, అన్ధకారం విధమతి, ఆలోకం దస్సేతి, సీతం పటిప్పస్సమ్భేతి, ఏవమేవ మగ్గఞాణం…పే… నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన అభిసమేతి. ఇధాపి యథా సూరియో రూపగతాని ఓభాసేతి, ఏవం మగ్గఞాణం దుక్ఖం పరిజానాతి. యథా అన్ధకారం విధమతి, ఏవం సముదయం పజహతి. యథా ఆలోకం దస్సేతి, ఏవం సహజాతాదిపచ్చయతాయ మగ్గం భావేతి. యథా సీతం పటిప్పస్సమ్భేతి, ఏవం కిలేసపటిప్పస్సద్ధిం నిరోధం సచ్ఛికరోతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.
౮౪౧. అపరో నయో – యథా నావా అపుబ్బం అచరిమం ఏకక్ఖణే చత్తారి కిచ్చాని కరోతి, ఓరిమతీరం పజహతి, సోతం ఛిన్దతి, భణ్డం వహతి, పారిమతీరం అప్పేతి, ఏవమేవ మగ్గఞాణం…పే… నిరోధం సచ్ఛికిరియాభిసమయేన అభిసమేతి. ఏత్థాపి యథా నావా ఓరిమతీరం పజహతి, ఏవం మగ్గఞాణం దుక్ఖం పరిజానాతి. యథా సోతం ఛిన్దతి, ఏవం సముదయం పజహతి. యథా భణ్డం వహతి, ఏవం సహజాతాదిపచ్చయతాయ మగ్గం భావేతి. యథా పారిమతీరం అప్పేతి, ఏవం పారిమతీరభూతం నిరోధం సచ్ఛికరోతీతి ఏవం ఉపమాసంసన్దనం వేదితబ్బం.
౮౪౨. ఏవం సచ్చాభిసమయకాలస్మిం ఏకక్ఖణే చతున్నం కిచ్చానం వసేన పవత్తఞాణస్స పనస్స సోళసహాకారేహి తథట్ఠేన చత్తారి కిచ్చాని ఏకపటివేధాని హోన్తి. యథాహ –
‘‘కథం తథట్ఠేన చత్తారి కిచ్చాని ఏకపటివేధాని? సోళసహి ఆకారేహి తథట్ఠేన చత్తారి కిచ్చాని ఏకపటివేధాని. దుక్ఖస్స పీళనట్ఠో, సఙ్ఖతట్ఠో, సన్తాపట్ఠో, విపరిణామట్ఠో, తథట్ఠో. సముదయస్స ఆయూహనట్ఠో, నిదానట్ఠో, సంయోగట్ఠో, పలిబోధట్ఠో, తథట్ఠో. నిరోధస్స నిస్సరణట్ఠో, వివేకట్ఠో, అసఙ్ఖతట్ఠో, అమతట్ఠో, తథట్ఠో. మగ్గస్స నియ్యానట్ఠో, హేతుట్ఠో, దస్సనట్ఠో, అధిపతేయ్యట్ఠో, తథట్ఠో. ఇమేహి సోళసహి ఆకారేహి తథట్ఠేన చత్తారి సచ్చాని ఏకసఙ్గహితాని. యం ఏకసఙ్గహితం, తం ఏకత్తం. యం ఏకత్తం, తం ఏకేన ఞాణేన పటివిజ్ఝతీతి చత్తారి సచ్చాని ఏకపటివేధానీ’’తి (పటి. మ. ౨.౧౧).
౮౪౩. తత్థ సియా యదా దుక్ఖాదీనం అఞ్ఞేపి రోగగణ్డాదయో అత్థా అత్థి, అథ కస్మా చత్తారోయేవ వుత్తాతి. ఏత్థ వదామ, అఞ్ఞసచ్చదస్సనవసేన ఆవిభావతో. ‘‘తత్థ కతమం దుక్ఖే ఞాణం? దుక్ఖం ఆరబ్భ యా ఉప్పజ్జతి పఞ్ఞా పజాననా’’తిఆదినా (విభ. ౭౯౪; పటి. మ. ౧.౧౦౯) హి నయేన ఏకేకసచ్చారమ్మణవసేనాపి సచ్చఞాణం వుత్తం. ‘‘యో, భిక్ఖవే, దుక్ఖం పస్సతి, సముదయమ్పి సో పస్సతీ’’తిఆదినా (సం. ని. ౫.౧౧౦౦) నయేన ఏకం సచ్చం ఆరమ్మణం కత్వా సేసేసుపి కిచ్చనిప్ఫత్తివసేనాపి వుత్తం.
తత్థ యదా ఏకేకం సచ్చం ఆరమ్మణం కరోతి, తదా సముదయదస్సనేన తావ సభావతో పీళనలక్ఖణస్సాపి దుక్ఖస్స, యస్మా తం ఆయూహనలక్ఖణేన సముదయేన ఆయూహితం సఙ్ఖతం రాసికతం, తస్మాస్స సో సఙ్ఖతట్ఠో ఆవిభవతి. యస్మా పన మగ్గో కిలేససన్తాపహరో సుసీతలో, తస్మాస్స మగ్గస్స దస్సనేన సన్తాపట్ఠో ఆవిభవతి ఆయస్మతో నన్దస్స అచ్ఛరాదస్సనేన సున్దరియా అనభిరూపభావో వియ. అవిపరిణామధమ్మస్స పన నిరోధస్స దస్సనేనస్స విపరిణామట్ఠో ఆవిభవతీతి వత్తబ్బమేవేత్థ నత్థి.
తథా సభావతో ఆయూహనలక్ఖణస్సాపి సముదయస్స, దుక్ఖదస్సనేన నిదానట్ఠో ఆవిభవతి అసప్పాయభోజనతో ఉప్పన్నబ్యాధిదస్సనేన భోజనస్స బ్యాధినిదానభావో వియ. విసంయోగభూతస్స నిరోధస్స దస్సనేన సంయోగట్ఠో. నియ్యానభూతస్స చ మగ్గస్స దస్సనేన పలిబోధట్ఠోతి.
తథా నిస్సరణలక్ఖణస్సాపి నిరోధస్స, అవివేకభూతస్స సముదయస్స దస్సనేన వివేకట్ఠో ఆవిభవతి. మగ్గదస్సనేన అసఙ్ఖతట్ఠో, ఇమినా హి అనమతగ్గసంసారే మగ్గో నదిట్ఠపుబ్బో, సోపి చ సప్పచ్చయత్తా సఙ్ఖతోయేవాతి అప్పచ్చయధమ్మస్స అసఙ్ఖతభావో అతివియ పాకటో హోతి. దుక్ఖదస్సనేన పనస్స అమతట్ఠో ఆవిభవతి, దుక్ఖం హి విసం, అమతం నిబ్బానన్తి.
తథా నియ్యానలక్ఖణస్సాపి మగ్గస్స, సముదయదస్సనేన ‘‘నాయం హేతు నిబ్బానస్స పత్తియా, అయం హేతూ’’తి హేతుట్ఠో ఆవిభవతి. నిరోధదస్సనేన దస్సనట్ఠో, పరమసుఖుమాని రూపాని పస్సతో ‘‘విప్పసన్నం వత మే చక్ఖూ’’న్తి చక్ఖుస్స విప్పసన్నభావో వియ. దుక్ఖదస్సనేన అధిపతేయ్యట్ఠో, అనేకరోగాతురకపణజనదస్సనేన ఇస్సరజనస్స ఉళారభావో వియాతి ఏవమేత్థ సలక్ఖణవసేన ఏకేకస్స, అఞ్ఞసచ్చదస్సనవసేన చ ఇతరేసం తిణ్ణం తిణ్ణం ఆవిభావతో ఏకేకస్స చత్తారో చత్తారో అత్థా వుత్తా. మగ్గక్ఖణే పన సబ్బే చేతే అత్థా ఏకేనేవ దుక్ఖాదీసు చతుకిచ్చేన ఞాణేన పటివేధం గచ్ఛన్తీతి. యే పన నానాభిసమయం ఇచ్ఛన్తి, తేసం ఉత్తరం అభిధమ్మే కథావత్థుస్మిం వుత్తమేవ.
పరిఞ్ఞాదిప్పభేదకథా
౮౪౪. ఇదాని యాని తాని పరిఞ్ఞాదీని చత్తారి కిచ్చాని వుత్తాని, తేసు –
తివిధా హోతి పరిఞ్ఞా, తథా పహానమ్పి సచ్ఛికిరియాపి;
ద్వే భావనా అభిమతా, వినిచ్ఛయో తత్థ ఞాతబ్బో.
౮౪౫. తివిధా హోతి పరిఞ్ఞాతి ఞాతపరిఞ్ఞా తీరణపరిఞ్ఞా పహానపరిఞ్ఞాతి ఏవం పరిఞ్ఞా తివిధా హోతి. తత్థ ‘‘అభిఞ్ఞాపఞ్ఞా ఞాతట్ఠేన ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౨౦) ఏవం ఉద్దిసిత్వా ‘‘యే యే ధమ్మా అభిఞ్ఞాతా హోన్తి, తే తే ధమ్మా ఞాతా హోన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౭౫) ఏవం సఙ్ఖేపతో, ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్యం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం అభిఞ్ఞేయ్యం? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, అభిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౨) నయేన విత్థారతో వుత్తా ఞాతపరిఞ్ఞా నామ. తస్సా సప్పచ్చయనామరూపాభిజాననా ఆవేణికా భూమి.
౮౪౬. ‘‘పరిఞ్ఞాపఞ్ఞా తీరణట్ఠేన ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౨౧) ఏవం ఉద్దిసిత్వా పన ‘‘యే యే ధమ్మా పరిఞ్ఞాతా హోన్తి, తే తే ధమ్మా తీరితా హోన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౭౫) ఏవం సఙ్ఖేపతో, ‘‘సబ్బం, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్యం. కిఞ్చ, భిక్ఖవే, సబ్బం పరిఞ్ఞేయ్యం? చక్ఖుం, భిక్ఖవే, పరిఞ్ఞేయ్య’’న్తిఆదినా (పటి. మ. ౧.౨౧) నయేన విత్థారతో వుత్తా తీరణపరిఞ్ఞా నామ. తస్సా కలాపసమ్మసనతో పట్ఠాయ అనిచ్చం దుక్ఖమనత్తాతి తీరణవసేన పవత్తమానాయ యావ అనులోమా ఆవేణికా భూమి.
౮౪౭. ‘‘పహానపఞ్ఞా పరిచ్చాగట్ఠేన ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౨౨) ఏవం పన ఉద్దిసిత్వా ‘‘యే యే ధమ్మా పహీనా హోన్తి, తే తే ధమ్మా పరిచ్చత్తా హోన్తీ’’తి (పటి. మ. ౧.౭౫) ఏవం విత్థారతో వుత్తా ‘‘అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞం పజహతీ’’తిఆదినయప్పవత్తా పహానపరిఞ్ఞా. తస్సా భఙ్గానుపస్సనతో పట్ఠాయ యావ మగ్గఞాణా భూమి, అయం ఇధ అధిప్పేతా.
యస్మా వా ఞాతతీరణపరిఞ్ఞాయోపి తదత్థాయేవ, యస్మా చ యే ధమ్మే పజహతి, తే నియమతో ఞాతా చేవ తీరితా చ హోన్తి, తస్మా పరిఞ్ఞాత్తయమ్పి ఇమినా పరియాయేన మగ్గఞాణస్స కిచ్చన్తి వేదితబ్బం.
౮౪౮. తథా పహానమ్పీతి పహానమ్పి హి విక్ఖమ్భనప్పహానం తదఙ్గప్పహానం సముచ్ఛేదప్పహానన్తి పరిఞ్ఞా వియ తివిధమేవ హోతి. తత్థ యం ససేవాలే ఉదకే పక్ఖిత్తేన ఘటేన సేవాలస్స వియ తేన తేన లోకియసమాధినా నీవరణాదీనం పచ్చనీకధమ్మానం విక్ఖమ్భనం, ఇదం విక్ఖమ్భనప్పహానం నామ. పాళియం పన ‘‘విక్ఖమ్భనప్పహానఞ్చ నీవరణానం పఠమం ఝానం భావయతో’’తి (పటి. మ. ౧.౨౪) నీవరణానఞ్ఞేవ విక్ఖమ్భనం వుత్తం, తం పాకటత్తా వుత్తన్తి వేదితబ్బం. నీవరణాని హి ఝానస్స పుబ్బభాగేపి పచ్ఛాభాగేపి న సహసా చిత్తం అజ్ఝోత్థరన్తి, వితక్కాదయో అప్పితక్ఖణేయేవ. తస్మా నీవరణానం విక్ఖమ్భనం పాకటం.
౮౪౯. యం పన రత్తిభాగే సముజ్జలితేన పదీపేన అన్ధకారస్స వియ తేన తేన విపస్సనాయ అవయవభూతేన ఞాణఙ్గేన పటిపక్ఖవసేనేవ తస్స తస్స పహాతబ్బధమ్మస్స పహానం, ఇదం తదఙ్గప్పహానం నామ. సేయ్యథిదం – నామరూపపరిచ్ఛేదేన తావ సక్కాయదిట్ఠియా. పచ్చయపరిగ్గహేన అహేతువిసమహేతుదిట్ఠియా చేవ కఙ్ఖామలస్స చ. కలాపసమ్మసనేన ‘‘అహం మమా’’తి సమూహగాహస్స. మగ్గామగ్గవవత్థానేన అమగ్గే మగ్గసఞ్ఞాయ. ఉదయదస్సనేన ఉచ్ఛేదదిట్ఠియా. వయదస్సనేన సస్సతదిట్ఠియా. భయతుపట్ఠానేన సభయే అభయసఞ్ఞాయ. ఆదీనవదస్సనేన అస్సాదసఞ్ఞాయ. నిబ్బిదానుపస్సనేన అభిరతిసఞ్ఞాయ. ముఞ్చితుకమ్యతాయ అముఞ్చితుకామభావస్స. పటిసఙ్ఖానేన అప్పటిసఙ్ఖానస్స. ఉపేక్ఖాయ అనుపేక్ఖనస్స. అనులోమేన సచ్చపటిలోమగాహస్స పహానం.
యం వా పన అట్ఠారససు మహావిపస్సనాసు అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞాయ. దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞాయ. అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞాయ. నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దియా. విరాగానుపస్సనాయ రాగస్స. నిరోధానుపస్సనాయ సముదయస్స. పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానస్స. ఖయానుపస్సనాయ ఘనసఞ్ఞాయ. వయానుపస్సనాయ ఆయూహనస్స. విపరిణామానుపస్సనాయ ధువసఞ్ఞాయ. అనిమిత్తానుపస్సనాయ నిమిత్తస్స. అప్పణిహితానుపస్సనాయ పణిధియా. సుఞ్ఞతానుపస్సనాయ అభినివేసస్స. అధిపఞ్ఞాధమ్మవిపస్సనాయ సారాదానాభినివేసస్స. యథాభూతఞాణదస్సనేన సమ్మోహాభినివేసస్స. ఆదీనవానుపస్సనాయ ఆలయాభినివేసస్స. పటిసఙ్ఖానుపస్సనాయ అప్పటిసఙ్ఖాయ. వివట్టానుపస్సనాయ సంయోగాభినివేసస్స పహానం. ఇదమ్పి తదఙ్గప్పహానమేవ.
౮౫౦. తత్థ యథా అనిచ్చానుపస్సనాదీహి సత్తహి నిచ్చసఞ్ఞాదీనం పహానం హోతి, తం భఙ్గానుపస్సనే వుత్తమేవ.
ఖయానుపస్సనాతి పన ఘనవినిబ్భోగం కత్వా అనిచ్చం ఖయట్ఠేనాతి ఏవం ఖయం పస్సతో ఞాణం. తేన ఘనసఞ్ఞాయ పహానం హోతి.
వయానుపస్సనాతి –
ఆరమ్మణాన్వయేన, ఉభో ఏకవవత్థానా;
నిరోధే అధిముత్తతా, వయలక్ఖణవిపస్సనాతి. –
ఏవం వుత్తా పచ్చక్ఖతో చేవ అన్వయతో చ సఙ్ఖారానం భఙ్గం దిస్వా తస్మిఞ్ఞేవ భఙ్గసఙ్ఖాతే నిరోధే అధిముత్తతా, తాయ ఆయూహనస్స పహానం హోతి. యేసం హి అత్థాయ ఆయూహేయ్య, ‘‘తే ఏవం వయధమ్మా’’తి విపస్సతో ఆయూహనే చిత్తం న నమతి.
విపరిణామానుపస్సనాతి రూపసత్తకాదివసేన తం తం పరిచ్ఛేదం అతిక్కమ్మ అఞ్ఞథాపవత్తిదస్సనం. ఉప్పన్నస్స వా జరాయ చేవ మరణేన చ ద్వీహాకారేహి విపరిణామదస్సనం, తాయ ధువసఞ్ఞాయ పహానం హోతి.