౨౩. పఞ్ఞాభావనానిసంసనిద్దేసో
ఆనిసంసపకాసనా
౮౫౪. యం పన వుత్తం ‘‘పఞ్ఞాభావనాయ కో ఆనిసంసో’’తి, తత్థ వదామ. అయఞ్హి పఞ్ఞాభావనా నామ అనేకసతానిసంసా. తస్సా దీఘేనాపి అద్ధునా న సుకరం విత్థారతో ఆనిసంసం పకాసేతుం. సఙ్ఖేపతో పనస్సా నానాకిలేసవిద్ధంసనం, అరియఫలరసానుభవనం, నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనసమత్థతా, ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధీతి అయమానిసంసో వేదితబ్బో.
నానాకిలేసవిద్ధంసనకథా
౮౫౫. తత్థ యం నామరూపపరిచ్ఛేదతో పట్ఠాయ సక్కాయదిట్ఠాదీనం వసేన నానాకిలేసవిద్ధంసనం వుత్తం, అయం లోకికాయ పఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసో. యం అరియమగ్గక్ఖణే సంయోజనాదీనం వసేన నానాకిలేసవిద్ధంసనం వుత్తం, అయం లోకుత్తరాయ పఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసోతి వేదితబ్బో.
భీమవేగానుపతితా, అసనీవ సిలుచ్చయే;
వాయువేగసముట్ఠితో, అరఞ్ఞమివ పావకో.
అన్ధకారం వియ రవి, సతేజుజ్జలమణ్డలో;
దీఘరత్తానుపతితం, సబ్బానత్థవిధాయకం.
కిలేసజాలం పఞ్ఞా హి, విద్ధంసయతి భావితా;
సన్దిట్ఠికమతో జఞ్ఞా, ఆనిసంసమిమం ఇధ.
ఫలసమాపత్తికథా
౮౫౬. అరియఫలరసానుభవనన్తి న కేవలఞ్చ కిలేసవిద్ధంసనఞ్ఞేవ, అరియఫలరసానుభవనమ్పి పఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసో. అరియఫలన్తి హి సోతాపత్తిఫలాది సామఞ్ఞఫలం వుచ్చతి. తస్స ద్వీహాకారేహి రసానుభవనం హోతి. మగ్గవీథియఞ్చ ఫలసమాపత్తివసేన చ పవత్తియం. తత్రాస్స మగ్గవీథియం పవత్తి దస్సితాయేవ.
౮౫౭. అపిచ యే ‘‘సంయోజనప్పహానమత్తమేవ ఫలం నామ, న కోచి అఞ్ఞో ధమ్మో అత్థీ’’తి వదన్తి, తేసం అనునయత్థం ఇదం సుత్తమ్పి దస్సేతబ్బం – ‘‘కథం పయోగపటిప్పస్సద్ధిపఞ్ఞా ఫలే ఞాణం? సోతాపత్తిమగ్గక్ఖణే దస్సనట్ఠేన సమ్మాదిట్ఠి మిచ్ఛాదిట్ఠియా వుట్ఠాతి, తదనువత్తకకిలేసేహి చ ఖన్ధేహి చ వుట్ఠాతి, బహిద్ధా చ సబ్బనిమిత్తేహి వుట్ఠాతి. తమ్పయోగపటిప్పస్సద్ధత్తా ఉప్పజ్జతి సమ్మాదిట్ఠి, మగ్గస్సేతం ఫల’’న్తి (పటి. మ. ౧.౬౩) విత్థారేతబ్బం.
‘‘చత్తారో మగ్గా అపరియాపన్నా, చత్తారి చ సామఞ్ఞఫలాని, ఇమే ధమ్మా అప్పమాణారమ్మణా’’ (ధ. స. ౧౪౨౨). ‘‘మహగ్గతో ధమ్మో అప్పమాణస్స ధమ్మస్స అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౨.౧౨.౬౨) ఏవమాదీనిపి చేత్థ సాధకాని.
౮౫౮. ఫలసమాపత్తియం పవత్తిదస్సనత్థం పనస్స ఇదం పఞ్హాకమ్మం – కా ఫలసమాపత్తి, కే తం సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తి, కస్మా సమాపజ్జన్తి, కథఞ్చస్సా సమాపజ్జనం హోతి, కథం ఠానం, కథం వుట్ఠానం, కిం ఫలస్స అనన్తరం, కస్స చ ఫలం అనన్తరన్తి?
౮౫౯. తత్థ కా ఫలసమాపత్తీతి యా అరియఫలస్స నిరోధే అప్పనా.
౮౬౦. కే తం సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తీతి సబ్బేపి పుథుజ్జనా న సమాపజ్జన్తి. కస్మా? అనధిగతత్తా. అరియా పన సబ్బేపి సమాపజ్జన్తి. కస్మా? అధిగతత్తా. ఉపరిమా పన హేట్ఠిమం న సమాపజ్జన్తి, పుగ్గలన్తరభావుపగమనేన పటిప్పస్సద్ధత్తా. హేట్ఠిమా చ ఉపరిమం, అనధిగతత్తా. అత్తనో అత్తనోయేవ పన ఫలం సమాపజ్జన్తీతి ఇదమేత్థ సన్నిట్ఠానం.
కేచి పన ‘‘సోతాపన్నసకదాగామినోపి న సమాపజ్జన్తి. ఉపరిమా ద్వేయేవ సమాపజ్జన్తీ’’తి వదన్తి. ఇదఞ్చ తేసం కారణం, ఏతే హి సమాధిస్మిం పరిపూరకారినోతి. తం పుథుజ్జనస్సాపి అత్తనా పటిలద్ధలోకియసమాధిసమాపజ్జనతో అకారణమేవ. కిఞ్చేత్థ కారణాకారణచిన్తాయ. నను పాళియంయేవ వుత్తం – ‘‘కతమే దస గోత్రభుధమ్మా విపస్సనావసేన ఉప్పజ్జన్తి? సోతాపత్తిమగ్గపటిలాభత్థాయ ఉప్పాదం పవత్తం…పే… ఉపాయాసం బహిద్ధా సఙ్ఖారనిమిత్తం అభిభుయ్యతీతి గోత్రభు. సోతాపత్తిఫలసమాపత్తత్థాయ సకదాగామిమగ్గం …పే… అరహత్తఫలసమాపత్తత్థాయ… సుఞ్ఞతవిహారసమాపత్తత్థాయ… అనిమిత్తవిహారసమాపత్తత్థాయ ఉప్పాదం…పే… బహిద్ధా సఙ్ఖారనిమిత్తం అభిభుయ్యతీతి గోత్రభూ’’తి (పటి. మ. ౧.౬౦). తస్మా సబ్బేపి అరియా అత్తనో అత్తనో ఫలం సమాపజ్జన్తీతి నిట్ఠమేత్థ గన్తబ్బం.
౮౬౧. కస్మా సమాపజ్జన్తీతి దిట్ఠధమ్మసుఖవిహారత్థం. యథా హి రాజా రజ్జసుఖం, దేవతా దిబ్బసుఖం అనుభవన్తి, ఏవం అరియా ‘‘అరియం లోకుత్తరసుఖం అనుభవిస్సామా’’తి అద్ధానప్పరిచ్ఛేదం కత్వా ఇచ్ఛితిచ్ఛితక్ఖణే ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జన్తి.
౮౬౨. కథఞ్చస్సా సమాపజ్జనం హోతి, కథం ఠానం, కథం వుట్ఠానన్తి ద్వీహి తావ ఆకారేహి అస్సా సమాపజ్జనం హోతి – నిబ్బానతో అఞ్ఞస్స ఆరమ్మణస్స అమనసికారా నిబ్బానస్స చ మనసికారా. యథాహ – ‘‘ద్వే ఖో, ఆవుసో, పచ్చయా అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా సమాపత్తియా సబ్బనిమిత్తానఞ్చ అమనసికారో, అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా మనసికారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౮).
౮౬౩. అయమ్పనేత్థ సమాపజ్జనక్కమో. ఫలసమాపత్తత్థికేన హి అరియసావకేన రహోగతేన పటిసల్లీనేన ఉదయబ్బయాదివసేన సఙ్ఖారా విపస్సితబ్బా. తస్స పవత్తానుపుబ్బవిపస్సనస్స సఙ్ఖారారమ్మణగోత్రభుఞాణానన్తరా ఫలసమాపత్తివసేన నిరోధే చిత్తం అప్పేతి. ఫలసమాపత్తినిన్నతాయ చేత్థ సేక్ఖస్సాపి ఫలమేవ ఉప్పజ్జతి, న మగ్గో.
యే పన వదన్తి ‘‘సోతాపన్నో ‘ఫలసమాపత్తిం సమాపజ్జిస్సామీ’తి విపస్సనం పట్ఠపేత్వా సకదాగామీ హోతి. సకదాగామీ చ అనాగామీ’’తి, తే వత్తబ్బా ‘‘ఏవం సతి అనాగామీ అరహా భవిస్సతి, అరహా పచ్చేకబుద్ధో, పచ్చేకబుద్ధో చ బుద్ధో. తస్మా న కిఞ్చి ఏతం, పాళివసేనేవ చ పటిక్ఖిత్త’’న్తిపి న గహేతబ్బం. ఇదమేవ పన గహేతబ్బం – సేక్ఖస్సాపి ఫలమేవ ఉప్పజ్జతి, న మగ్గో. ఫలఞ్చస్స సచే అనేన పఠమజ్ఝానికో మగ్గో అధిగతో హోతి. పఠమజ్ఝానికమేవ ఉప్పజ్జతి. సచే దుతియాదీసు అఞ్ఞతరజ్ఝానికో, దుతియాదీసు అఞ్ఞతరజ్ఝానికమేవాతి. ఏవం తావస్సా సమాపజ్జనం హోతి.
౮౬౪. ‘‘తయో ఖో, ఆవుసో, పచ్చయా అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా ఠితియా సబ్బనిమిత్తానఞ్చ అమనసికారో, అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా మనసికారో, పుబ్బే చ అభిసఙ్ఖారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౮) వచనతో పనస్సా తీహాకారేహి ఠానం హోతి. తత్థ పుబ్బే చ అభిసఙ్ఖారోతి సమాపత్తితో పుబ్బే కాలపరిచ్ఛేదో. ‘‘అసుకస్మిం నామ కాలే వుట్ఠహిస్సామీ’’తి పరిచ్ఛిన్నత్తా హిస్సా యావ సో కాలో నాగచ్ఛతి, తావ ఠానం హోతి. ఏవమస్సా ఠానం హోతీతి.
౮౬౫. ‘‘ద్వే ఖో, ఆవుసో, పచ్చయా అనిమిత్తాయ చేతోవిముత్తియా వుట్ఠానాయ సబ్బనిమిత్తానఞ్చ మనసికారో, అనిమిత్తాయ చ ధాతుయా అమనసికారో’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౮) వచనతో పనస్సా ద్వీహాకారేహి వుట్ఠానం హోతి. తత్థ సబ్బనిమిత్తానన్తి రూపనిమిత్తవేదనాసఞ్ఞాసఙ్ఖారవిఞ్ఞాణనిమిత్తానం. కామఞ్చ న సబ్బానేవేతాని ఏకతో మనసికరోతి సబ్బసఙ్గాహికవసేన పనేతం వుత్తం. తస్మా యం భవఙ్గస్స ఆరమ్మణం హోతి, తం మనసికరోతో ఫలసమాపత్తివుట్ఠానం హోతీతి ఏవమస్సా వుట్ఠానం వేదితబ్బం.
౮౬౬. కిం ఫలస్స అనన్తరం, కస్స చ ఫలం అనన్తరన్తి ఫలస్స తావ ఫలమేవ వా అనన్తరం హోతి, భవఙ్గం వా. ఫలం పన అత్థి మగ్గానన్తరం, అత్థి ఫలానన్తరం, అత్థి గోత్రభుఅనన్తరం, అత్థి నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనానన్తరం. తత్థ మగ్గవీథియం మగ్గానన్తరం, పురిమస్స పురిమస్స పచ్ఛిమం పచ్ఛిమం ఫలానన్తరం. ఫలసమాపత్తీసు పురిమం పురిమం గోత్రభుఅనన్తరం. గోత్రభూతి చేత్థ అనులోమం వేదితబ్బం. వుత్తఞ్హేతం పట్ఠానే – ‘‘అరహతో అనులోమం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో. సేక్ఖానం అనులోమం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭). యేన ఫలేన నిరోధా వుట్ఠానం హోతి, తం నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనానన్తరన్తి. తత్థ ఠపేత్వా మగ్గవీథియం ఉప్పన్నం ఫలం అవసేసం సబ్బం ఫలసమాపత్తివసేన పవత్తం నామ. ఏవమేతం మగ్గవీథియం ఫలసమాపత్తియం వా ఉప్పజ్జనవసేన,
పటిప్పస్సద్ధదరథం, అమతారమ్మణం సుభం;
వన్తలోకామిసం సన్తం, సామఞ్ఞఫలముత్తమం.
ఓజవన్తేన సుచినా, సుఖేన అభిసన్దితం;
యేన సాతాతిసాతేన, అమతేన మధుం వియ.
తం సుఖం తస్స అరియస్స, రసభూతమనుత్తరం;
ఫలస్స పఞ్ఞం భావేత్వా, యస్మా విన్దతి పణ్డితో.
తస్మా అరియఫలస్సేతం, రసానుభవనం ఇధ;
విపస్సనాభావనాయ, ఆనిసంసోతి వుచ్చతి.
నిరోధసమాపత్తికథా
౮౬౭. నిరోధసమాపత్తిసమాపజ్జనసమత్థతాతి న కేవలఞ్చ అరియఫలరసానుభవనంయేవ, అయం పన నిరోధసమాపత్తియా సమాపజ్జనసమత్థతాపి ఇమిస్సా పఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసోతి వేదితబ్బో.
తత్రిదం నిరోధసమాపత్తియా విభావనత్థం పఞ్హాకమ్మం – కా నిరోధసమాపత్తి, కే తం సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తి, కత్థ సమాపజ్జన్తి, కస్మా సమాపజ్జన్తి, కథఞ్చస్సా సమాపజ్జనం హోతి, కథం ఠానం, కథం వుట్ఠానం, వుట్ఠితస్స కింనిన్నం చిత్తం హోతి, మతస్స చ సమాపన్నస్స చ కో విసేసో, నిరోధసమాపత్తి కిం సఙ్ఖతా అసఙ్ఖతా లోకియా లోకుత్తరా నిప్ఫన్నా అనిప్ఫన్నాతి?
౮౬౮. తత్థ కా నిరోధసమాపత్తీతి యా అనుపుబ్బనిరోధవసేన చిత్తచేతసికానం ధమ్మానం అప్పవత్తి. కే తం సమాపజ్జన్తి, కే న సమాపజ్జన్తీతి సబ్బేపి పుథుజ్జనా, సోతాపన్నా, సకదాగామినో, సుక్ఖవిపస్సకా చ అనాగామినో, అరహన్తో న సమాపజ్జన్తి. అట్ఠసమాపత్తిలాభినో పన అనాగామినో, ఖీణాసవా చ సమాపజ్జన్తి. ‘‘ద్వీహి బలేహి సమన్నాగతత్తా, తయో చ సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా, సోళసహి ఞాణచరియాహి, నవహి సమాధిచరియాహి వసీభావతా పఞ్ఞా నిరోధసమాపత్తియా ఞాణ’’న్తి (పటి. మ. మాతికా ౧.౩౪) హి వుత్తం. అయఞ్చ సమ్పదా ఠపేత్వా అట్ఠసమాపత్తిలాభినో అనాగామిఖీణాసవే అఞ్ఞేసం నత్థి. తస్మా తేయేవ సమాపజ్జన్తి, న అఞ్ఞే.
౮౬౯. కతమాని పనేత్థ ద్వే బలాని…పే… కతమా వసీభావతాతి? న ఏత్థ కిఞ్చి అమ్హేహి వత్తబ్బం అత్థి. సబ్బమిదం ఏతస్స ఉద్దేసస్స నిద్దేసే వుత్తమేవ. యథాహ –
‘‘ద్వీహి బలేహీతి ద్వే బలాని సమథబలం విపస్సనాబలం. కతమం సమథబలం? నేక్ఖమ్మవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమథబలం. అబ్యాపాదవసేన… ఆలోకసఞ్ఞావసేన… అవిక్ఖేపవసేన…పే… పటినిస్సగ్గానుపస్సిఅస్సాసవసేన… పటినిస్సగ్గానుపస్సిపస్సాసవసేన చిత్తస్స ఏకగ్గతా అవిక్ఖేపో సమథబలన్తి. కేనట్ఠేన సమథబలం? పఠమజ్ఝానేన నీవరణే న కమ్పతీతి సమథబలం. దుతియజ్ఝానేన వితక్కవిచారే…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనసఞ్ఞాయ న కమ్పతీతి సమథబలం. ఉద్ధచ్చే చ ఉద్ధచ్చసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ న కమ్పతి న చలతి న వేధతీతి సమథబలం. ఇదం సమథబలం.
‘‘కతమం విపస్సనాబలం? అనిచ్చానుపస్సనా విపస్సనాబలం. దుక్ఖానుపస్సనా… అనత్తానుపస్సనా… నిబ్బిదానుపస్సనా… విరాగానుపస్సనా… నిరోధానుపస్సనా… పటినిస్సగ్గానుపస్సనా విపస్సనాబలం. రూపే అనిచ్చానుపస్సనా…పే… రూపే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా విపస్సనాబలం. వేదనాయ… సఞ్ఞాయ… సఙ్ఖారేసు… విఞ్ఞాణే… చక్ఖుస్మిం…పే… జరామరణే అనిచ్చానుపస్సనా. జరామరణే పటినిస్సగ్గానుపస్సనా విపస్సనాబలన్తి. కేనట్ఠేన విపస్సనాబలం? అనిచ్చానుపస్సనాయ నిచ్చసఞ్ఞాయ న కమ్పతీతి విపస్సనాబలం. దుక్ఖానుపస్సనాయ సుఖసఞ్ఞాయ న కమ్పతీతి… అనత్తానుపస్సనాయ అత్తసఞ్ఞాయ న కమ్పతీతి… నిబ్బిదానుపస్సనాయ నన్దియా న కమ్పతీతి… విరాగానుపస్సనాయ రాగే న కమ్పతీతి… నిరోధానుపస్సనాయ సముదయే న కమ్పతీతి… పటినిస్సగ్గానుపస్సనాయ ఆదానే న కమ్పతీతి విపస్సనాబలం. అవిజ్జాయ చ అవిజ్జాసహగతకిలేసే చ ఖన్ధే చ న కమ్పతి న చలతి న వేధతీతి విపస్సనాబలం. ఇదం విపస్సనాబలం.
‘‘తయో చ సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియాతి కతమేసం తిణ్ణన్నం సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా? దుతియజ్ఝానం సమాపన్నస్స వితక్కవిచారా వచీసఙ్ఖారా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. చతుత్థం ఝానం సమాపన్నస్స అస్సాసపస్సాసా కాయసఙ్ఖారా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నస్స సఞ్ఞా చ వేదనా చ చిత్తసఙ్ఖారా పటిప్పస్సద్ధా హోన్తి. ఇమేసం తిణ్ణన్నం సఙ్ఖారానం పటిప్పస్సద్ధియా.
‘‘సోళసహి ఞాణచరియాహీతి కతమాహి సోళసహి ఞాణచరియాహి? అనిచ్చానుపస్సనా ఞాణచరియా. దుక్ఖా… అనత్తా… నిబ్బిదా… విరాగా… నిరోధా… పటినిస్సగ్గా… వివట్టానుపస్సనా ఞాణచరియా. సోతాపత్తిమగ్గో ఞాణచరియా. సోతాపత్తిఫలసమాపత్తి ఞాణచరియా. సకదాగామిమగ్గో…పే… అరహత్తఫలసమాపత్తి ఞాణచరియా. ఇమాహి సోళసహి ఞాణచరియాహి.
‘‘నవహి సమాధిచరియాహీతి కతమాహి నవహి సమాధిచరియాహి? పఠమజ్ఝానం సమాధిచరియా. దుతియజ్ఝానం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తి సమాధిచరియా. పఠమజ్ఝానపటిలాభత్థాయ వితక్కో చ విచారో చ పీతి చ సుఖఞ్చ చిత్తేకగ్గతా చ…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పటిలాభత్థాయ వితక్కో చ విచారో చ పీతి చ సుఖఞ్చ చిత్తేకగ్గతా చ. ఇమాహి నవహి సమాధిచరియాహి.
‘‘వసీతి పఞ్చ వసియో – ఆవజ్జనవసీ, సమాపజ్జనవసీ, అధిట్ఠానవసీ, వుట్ఠానవసీ, పచ్చవేక్ఖణవసీ. పఠమజ్ఝానం యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం ఆవజ్జతి, ఆవజ్జనాయ దన్ధాయితత్తం నత్థీతి ఆవజ్జనవసీ. పఠమజ్ఝానం యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం సమాపజ్జతి, సమాపజ్జనాయ దన్ధాయితత్తం నత్థీతి సమాపజ్జనవసీ…పే… అధిట్ఠాతి అధిట్ఠానే…పే… వుట్ఠాతి వుట్ఠానే…పే… పచ్చవేక్ఖతి పచ్చవేక్ఖణాయ దన్ధాయితత్తం నత్థీతి పచ్చవేక్ఖణవసీ. దుతియం…పే… నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం యత్థిచ్ఛకం యదిచ్ఛకం యావతిచ్ఛకం ఆవజ్జతి …పే… పచ్చవేక్ఖతి. పచ్చవేక్ఖణాయ దన్ధాయితత్తం నత్థీతి పచ్చవేక్ఖణవసీ. ఇమా పఞ్చ వసియో’’తి (పటి. మ. ౧.౮౩).
౮౭౦. ఏత్థ చ ‘‘సోళసహి ఞాణచరియాహీ’’తి ఉక్కట్ఠనిద్దేసో ఏస. అనాగామినో పన చుద్దసహి ఞాణచరియాహి హోతి. యది ఏవం సకదాగామినో ద్వాదసహి సోతాపన్నస్స చ దసహి కిం న హోతీతి? న హోతి, సమాధిపారిబన్ధికస్స పఞ్చ కామగుణికరాగస్స అప్పహీనత్తా. తేసం హి సో అప్పహీనో. తస్మా సమథబలం న పరిపుణ్ణం హోతి, తస్మిం అపరిపూరే ద్వీహి బలేహి సమాపజ్జితబ్బం నిరోధసమాపత్తిం బలవేకల్లేన సమాపజ్జితుం న సక్కోన్తి. అనాగామిస్స పన సో పహీనో, తస్మా ఏస పరిపుణ్ణబలో హోతి. పరిపుణ్ణబలత్తా సక్కోతి. తేనాహ భగవా – ‘‘నిరోధా వుట్ఠహన్తస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనకుసలం ఫలసమాపత్తియా అనన్తరపచ్చయేన పచ్చయో’’తి (పట్ఠా. ౧.౧.౪౧౭). ఇదఞ్హి పట్ఠానే మహాపకరణే అనాగామినోవ నిరోధా వుట్ఠానం సన్ధాయ వుత్తన్తి.
౮౭౧. కత్థ సమాపజ్జన్తీతి పఞ్చవోకారభవే. కస్మా? అనుపుబ్బసమాపత్తిసబ్భావతో. చతువోకారభవే పన పఠమజ్ఝానాదీనం ఉప్పత్తి నత్థి. తస్మా న సక్కా తత్థ సమాపజ్జితున్తి. కేచి పన ‘‘వత్థుస్స అభావా’’తి వదన్తి.
౮౭౨. కస్మా సమాపజ్జన్తీతి సఙ్ఖారానం పవత్తిభేదే ఉక్కణ్ఠిత్వా దిట్ఠేవ ధమ్మే అచిత్తకా హుత్వా ‘‘నిరోధం నిబ్బానం పత్వా సుఖం విహరిస్సామా’’తి సమాపజ్జన్తి.
౮౭౩. కథఞ్చస్సా సమాపజ్జనం హోతీతి సమథవిపస్సనావసేన ఉస్సక్కిత్వా కతపుబ్బకిచ్చస్స నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిరోధయతో, ఏవమస్స సమాపజ్జనం హోతి. యో హి సమథవసేనేవ ఉస్సక్కతి, సో నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతి. యో పన విపస్సనావసేనేవ ఉస్సక్కతి, సో ఫలసమాపత్తిం పత్వా తిట్ఠతి. యో పన ఉభయవసేనేవ ఉస్సక్కిత్వా పుబ్బకిచ్చం కత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం నిరోధేతి, సో తం సమాపజ్జతీతి అయమేత్థ సఙ్ఖేపో.
౮౭౪. అయం పన విత్థారో – ఇధ భిక్ఖు నిరోధం సమాపజ్జితుకామో కతభత్తకిచ్చో సుధోతహత్థపాదో వివిత్తే ఓకాసే సుపఞ్ఞత్తమ్హి ఆసనే నిసీదతి పల్లఙ్కం ఆభుజిత్వా ఉజుం కాయం పణిధాయ పరిముఖం సతిం ఉపట్ఠపేత్వా, సో పఠమం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే అనిచ్చతో దుక్ఖతో అనత్తతో విపస్సతి.
విపస్సనా పనేసా తివిధా హోతి – సఙ్ఖారపరిగణ్హనకవిపస్సనా, ఫలసమాపత్తివిపస్సనా, నిరోధసమాపత్తివిపస్సనాతి. తత్థ సఙ్ఖారపరిగణ్హనకవిపస్సనా మన్దా వా హోతు తిక్ఖా వా, మగ్గస్స పదట్ఠానం హోతియేవ. ఫలసమాపత్తివిపస్సనా తిక్ఖావ వట్టతి మగ్గభావనాసదిసా. నిరోధసమాపత్తివిపస్సనా పన నాతిమన్దనాతితిక్ఖా వట్టతి. తస్మా ఏస నాతిమన్దాయ నాతితిక్ఖాయ విపస్సనాయ తే సఙ్ఖారే విపస్సతి.
తతో దుతియం ఝానం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతి. తతో తతియం ఝానం…పే… తతో విఞ్ఞాణఞ్చాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ తత్థ సఙ్ఖారే తథేవ విపస్సతి. తథా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ చతుబ్బిధం పుబ్బకిచ్చం కరోతి – నానాబద్ధఅవికోపనం, సఙ్ఘపటిమాననం, సత్థుపక్కోసనం, అద్ధానపరిచ్ఛేదన్తి.
౮౭౫. తత్థ నానాబద్ధఅవికోపనన్తి యం ఇమినా భిక్ఖునా సద్ధిం ఏకాబద్ధం న హోతి, నానాబద్ధం హుత్వా ఠితం పత్తచీవరం వా మఞ్చపీఠం వా నివాసగేహం వా అఞ్ఞం వా పన కిఞ్చి పరిక్ఖారజాతం, తం యథా న వికుప్పతి, అగ్గిఉదకవాతచోరఉన్దూరాదీనం వసేన న వినస్సతి, ఏవం అధిట్ఠాతబ్బం.
తత్రిదం అధిట్ఠానవిధానం ‘‘ఇదఞ్చ ఇదఞ్చ ఇమస్మిం సత్తాహబ్భన్తరే మా అగ్గినా ఝాయతు, మా ఉదకేన వుయ్హతు, మా వాతేన విద్ధంసతు, మా చోరేహి హరియతు, మా ఉన్దూరాదీహి ఖజ్జతూ’’తి. ఏవం అధిట్ఠితే తం సత్తాహం తస్స న కోచి పరిస్సయో హోతి.
అనధిట్ఠహతో పన అగ్గిఆదీహి వినస్సతి మహానాగత్థేరస్స వియ. థేరో కిర మాతుఉపాసికాయ గామం పిణ్డాయ పావిసి. ఉపాసికా యాగుం దత్వా ఆసనసాలాయ నిసీదాపేసి. థేరో నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసీది. తస్మిం నిసిన్నే ఆసనసాలాయ అగ్గినా గహితాయ సేసభిక్ఖూ అత్తనో అత్తనో నిసిన్నాసనం గహేత్వా పలాయింసు. గామవాసికా సన్నిపతిత్వా థేరం దిస్వా ‘‘అలససమణో’’తి ఆహంసు. అగ్గి తిణవేణుకట్ఠాని ఝాపేత్వా థేరం పరిక్ఖిపిత్వా అట్ఠాసి. మనుస్సా ఘటేహి ఉదకం ఆహరిత్వా నిబ్బాపేత్వా ఛారికం అపనేత్వా పరిభణ్డం కత్వా పుప్ఫాని వికిరిత్వా నమస్సమానా అట్ఠంసు. థేరో పరిచ్ఛిన్నకాలవసేన వుట్ఠాయ తే దిస్వా ‘‘పాకటోమ్హి జాతో’’తి వేహాసం ఉప్పతిత్వా పియఙ్గుదీపం అగమాసి. ఇదం నానాబద్ధఅవికోపనం నామ.
యం ఏకాబద్ధం హోతి నివాసనపావురణం వా నిసిన్నాసనం వా, తత్థ విసుం అధిట్ఠానకిచ్చం నత్థి. సమాపత్తివసేనేవ నం రక్ఖతి ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స వియ. వుత్తమ్పి చేతం ‘‘ఆయస్మతో సఞ్జీవస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధి, ఆయస్మతో సారిపుత్తస్స సమాధివిప్ఫారా ఇద్ధీ’’తి.
౮౭౬. సఙ్ఘపటిమాననన్తి సఙ్ఘస్స పటిమాననం ఉదిక్ఖనం. యావ ఏసో భిక్ఖు ఆగచ్ఛతి, తావ సఙ్ఘకమ్మస్స అకరణన్తి అత్థో. ఏత్థ చ న పటిమాననం ఏతస్స పుబ్బకిచ్చం, పటిమాననావజ్జనం పన పుబ్బకిచ్చం. తస్మా ఏవం ఆవజ్జితబ్బం ‘‘సచే మయి సత్తాహం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే సఙ్ఘో ఉత్తికమ్మాదీసు కిఞ్చిదేవ కమ్మం కత్తుకామో హోతి, యావ మం కోచి భిక్ఖు ఆగన్త్వా న పక్కోసతి, తావదేవ వుట్ఠహిస్సామీ’’తి. ఏవం కత్వా సమాపన్నో హి తస్మిం సమయే వుట్ఠాతియేవ.
యో పన ఏవం న కరోతి, సఙ్ఘో చ సన్నిపతిత్వా తం అపస్సన్తో ‘‘అసుకో భిక్ఖు కుహి’’న్తి ‘‘నిరోధసమాపన్నో’’తి వుత్తే సఙ్ఘో కఞ్చి భిక్ఖుం పేసేతి ‘‘గచ్ఛ నం సఙ్ఘస్స వచనేన పక్కోసాహీ’’తి. అథస్స తేన భిక్ఖునా సవనూపచారే ఠత్వా ‘‘సఙ్ఘో తం ఆవుసో పటిమానేతీ’’తి వుత్తమత్తేవ వుట్ఠానం హోతి. ఏవం గరుకా హి సఙ్ఘస్స ఆణా నామ. తస్మా తం ఆవజ్జిత్వా యథా సయమేవ వుట్ఠాతి, ఏవం సమాపజ్జితబ్బం.
౮౭౭. సత్థుపక్కోసనన్తి ఇధాపి సత్థుపక్కోసనావజ్జనమేవ ఇమస్స కిచ్చం. తస్మా తమ్పి ఏవం ఆవజ్జితబ్బం ‘‘సచే మయి సత్తాహం నిరోధం సమాపజ్జిత్వా నిసిన్నే సత్థా ఓతిణ్ణవత్థుస్మిం సిక్ఖాపదం వా పఞ్ఞపేతి, తథారూపాయ వా అత్థుప్పత్తియా ధమ్మం దేసేతి, యావ మం కోచి ఆగన్త్వా న పక్కోసతి, తావదేవ వుట్ఠహిస్సామీ’’తి. ఏవం కత్వా నిసిన్నో హి తస్మిం సమయే వుట్ఠాతియేవ.
యో పన ఏవం న కరోతి, సత్థా చ సఙ్ఘే సన్నిపతితే తం అపస్సన్తో ‘‘అసుకో భిక్ఖు కుహి’’న్తి ‘‘నిరోధసమాపన్నో’’తి వుత్తే కఞ్చి భిక్ఖుం పేసేతి ‘‘గచ్ఛ నం మమ వచనేన పక్కోసా’’తి. అథస్స తేన భిక్ఖునా సవనూపచారే ఠత్వా ‘‘సత్థా ఆయస్మన్తం ఆమన్తేతీ’’తి వుత్తమత్తేవ వుట్ఠానం హోతి. ఏవం గరుకం హి సత్థుపక్కోసనం, తస్మా తం ఆవజ్జిత్వా యథా సయమేవ వుట్ఠాతి, ఏవం సమాపజ్జితబ్బం.
౮౭౮. అద్ధానపరిచ్ఛేదోతి జీవితద్ధానస్స పరిచ్ఛేదో. ఇమినా భిక్ఖునా అద్ధానపరిచ్ఛేదే సుకుసలేన భవితబ్బం. అత్తనో ‘‘ఆయుసఙ్ఖారా సత్తాహం పవత్తిస్సన్తి న పవత్తిస్సన్తీ’’తి ఆవజ్జిత్వావ సమాపజ్జితబ్బం. సచే హి సత్తాహబ్భన్తరే నిరుజ్ఝనకే ఆయుసఙ్ఖారే అనావజ్జిత్వావ సమాపజ్జతి, నాస్స నిరోధసమాపత్తి మరణం పటిబాహితుం సక్కోతి. అన్తోనిరోధే మరణస్స నత్థితాయ అన్తరావ సమాపత్తితో వుట్ఠాతి. తస్మా ఏతం ఆవజ్జిత్వావ సమాపజ్జితబ్బం. అవసేసం హి అనావజ్జితుమ్పి వట్టతి. ఇదం పన ఆవజ్జితబ్బమేవాతి వుత్తం.
౮౭౯. సో ఏవం ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వా వుట్ఠాయ ఇమం పుబ్బకిచ్చం కత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి. అథేకం వా ద్వే వా చిత్తవారే అతిక్కమిత్వా అచిత్తకో హోతి, నిరోధం ఫుసతి. కస్మా పనస్స ద్విన్నం చిత్తానం ఉపరిచిత్తాని న పవత్తన్తీతి? నిరోధస్స పయోగత్తా. ఇదఞ్హి ఇమస్స భిక్ఖునో ద్వే సమథవిపస్సనాధమ్మే యుగనద్ధే కత్వా అట్ఠ సమాపత్తిఆరోహనం అనుపుబ్బనిరోధస్స పయోగో, న నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనసమాపత్తియాతి నిరోధస్స పయోగత్తా ద్విన్నం చిత్తానం ఉపరి న పవత్తన్తి.
యో పన భిక్ఖు ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనతో వుట్ఠాయ ఇదం పుబ్బకిచ్చం అకత్వా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జతి, సో పరతో అచిత్తకో భవితుం న సక్కోతి, పటినివత్తిత్వా పున ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనేయేవ పతిట్ఠాతి. మగ్గం అగతపుబ్బపురిసూపమా చేత్థ వత్తబ్బా –
ఏకో కిర పురిసో ఏకం మగ్గం అగతపుబ్బో అన్తరా ఉదకకన్దరం వా గమ్భీరం ఉదకచిక్ఖల్లం అతిక్కమిత్వా ఠపితం చణ్డాతపసన్తత్తపాసాణం వా ఆగమ్మ తం నివాసనపావురణం అసణ్ఠపేత్వావ కన్దరం ఓరూళ్హో పరిక్ఖారతేమనభయేన పునదేవ తీరే పతిట్ఠాతి. పాసాణం అక్కమిత్వాపి సన్తత్తపాదో పునదేవ ఓరభాగే పతిట్ఠాతి. తత్థ యథా సో పురిసో అసణ్ఠపితనివాసనపావురణత్తా కన్దరం ఓతిణ్ణమత్తోవ, తత్తపాసాణం అక్కన్తమత్తో ఏవ చ పటినివత్తిత్వా ఓరతోవ పతిట్ఠాతి, ఏవం యోగావచరోపి పుబ్బకిచ్చస్స అకతత్తా నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపన్నమత్తోవ పటినివత్తిత్వా ఆకిఞ్చఞ్ఞాయతనే పతిట్ఠాతి.
యథా పన పుబ్బేపి తం మగ్గం గతపుబ్బపురిసో తం ఠానం ఆగమ్మ ఏకం సాటకం దళ్హం నివాసేత్వా అపరం హత్థేన గహేత్వా కన్దరం ఉత్తరిత్వా తత్తపాసాణం వా అక్కన్తమత్తకమేవ కరిత్వా పరతో గచ్ఛతి, ఏవమేవం కతపుబ్బకిచ్చో భిక్ఖు నేవసఞ్ఞానాసఞ్ఞాయతనం సమాపజ్జిత్వావ పరతో అచిత్తకో హుత్వా నిరోధం ఫుసిత్వా విహరతి.
౮౮౦. కథం ఠానన్తి ఏవం సమాపన్నాయ పనస్సా కాలపరిచ్ఛేదవసేన చేవ అన్తరాఆయుక్ఖయసఙ్ఘపటిమాననసత్థుపక్కోసనాభావేన చ ఠానం హోతి.
౮౮౧. కథం వుట్ఠానన్తి అనాగామిస్స అనాగామిఫలుప్పత్తియా, అరహతో అరహత్తఫలుప్పత్తియాతి ఏవం ద్వేధా వుట్ఠానం హోతి.
౮౮౨. వుట్ఠితస్స కింనిన్నం చిత్తం హోతీతి నిబ్బాననిన్నం. వుత్తం హేతం ‘‘సఞ్ఞావేదయితనిరోధసమాపత్తియా వుట్ఠితస్స ఖో, ఆవుసో విసాఖ, భిక్ఖునో వివేకనిన్నం చిత్తం హోతి వివేకపోణం వివేకపబ్భార’’న్తి (మ. ని. ౧.౪౬౪).
౮౮౩. మతస్స చ సమాపన్నస్స చ కో విసేసోతి అయమ్పి అత్థో సుత్తే వుత్తోయేవ. యథాహ – ‘‘య్వాయం, ఆవుసో, మతో కాలఙ్కతో, తస్స కాయసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, వచీసఙ్ఖారా… చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, ఆయు పరిక్ఖీణో, ఉస్మా వూపసన్తా, ఇన్ద్రియాని పరిభిన్నాని. యో చాయం భిక్ఖు సఞ్ఞావేదయితనిరోధం సమాపన్నో, తస్సపి కాయసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, వచీసఙ్ఖారా… చిత్తసఙ్ఖారా నిరుద్ధా పటిప్పస్సద్ధా, ఆయు అపరిక్ఖీణో, ఉస్మా అవూపసన్తా, ఇన్ద్రియాని అపరిభిన్నానీ’’తి (మ. ని. ౧.౪౫౭).
౮౮౪. నిరోధసమాపత్తి సఙ్ఖతాతిఆదిపుచ్ఛాయం పన సఙ్ఖతాతిపి అసఙ్ఖతాతిపి లోకియాతిపి లోకుత్తరాతిపి న వత్తబ్బా. కస్మా? సభావతో నత్థితాయ. యస్మా పనస్సా సమాపజ్జన్తస్స వసేన సమాపన్నా నామ హోతి, తస్మా నిప్ఫన్నాతి వత్తుం వట్టతి, నో అనిప్ఫన్నా.
ఇతి సన్తం సమాపత్తిం, ఇమం అరియనిసేవితం;
దిట్ఠేవ ధమ్మే నిబ్బానమితిసఙ్ఖం ఉపాగతం;
భావేత్వా అరియం పఞ్ఞం, సమాపజ్జన్తి పణ్డితా.
యస్మా తస్మా ఇమిస్సాపి, సమాపత్తిసమత్థతా;
అరియమగ్గేసు పఞ్ఞాయ, ఆనిసంసోతి వుచ్చతీతి.
ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధికథా
౮౮౫. ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధీతి న కేవలఞ్చ నిరోధసమాపత్తియా సమాపజ్జనసమత్థతావ, అయం పన ఆహునేయ్యభావాదిసిద్ధిపి ఇమిస్సా లోకుత్తరపఞ్ఞాభావనాయ ఆనిసంసోతి వేదితబ్బో. అవిసేసేన హి చతుబ్బిధాయపి ఏతిస్సా భావితత్తా భావితపఞ్ఞో పుగ్గలో సదేవకస్స లోకస్స ఆహునేయ్యో హోతి పాహునేయ్యో దక్ఖిణేయ్యో అఞ్జలీకరణీయో అనుత్తరం పుఞ్ఞక్ఖేత్తం లోకస్స.
౮౮౬. విసేసతో పనేత్థ పఠమమగ్గపఞ్ఞం తావ భావేత్వా మన్దాయ విపస్సనాయ ఆగతో ముదిన్ద్రియోపి సత్తక్ఖత్తుపరమో నామ హోతి, సత్తసుగతిభవే సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. మజ్ఝిమాయ విపస్సనాయ ఆగతో మజ్ఝిమిన్ద్రియో కోలంకోలో నామ హోతి, ద్వే వా తీణి వా కులాని సన్ధావిత్వా సంసరిత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి. తిక్ఖాయ విపస్సనాయ ఆగతో తిక్ఖిన్ద్రియో ఏకబీజీ నామ హోతి, ఏకఞ్ఞేవ మానుసకం భవం నిబ్బత్తేత్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి.
౮౮౭. దుతియమగ్గపఞ్ఞం భావేత్వా సకదాగామీ నామ హోతి, సకిదేవ ఇమం లోకం ఆగన్త్వా దుక్ఖస్సన్తం కరోతి.
౮౮౮. తతియమగ్గపఞ్ఞం భావేత్వా అనాగామీ నామ హోతి. సో ఇన్ద్రియవేమత్తతావసేన అన్తరాపరినిబ్బాయీ, ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీ, అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీ, ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి పఞ్చధా. ఇధ విహాయనిట్ఠో హోతి. తత్థ అన్తరాపరినిబ్బాయీతి యత్థ కత్థచి సుద్ధావాసభవే ఉపపజ్జిత్వా ఆయువేమజ్ఝం అప్పత్వావ పరినిబ్బాయతి. ఉపహచ్చపరినిబ్బాయీతి ఆయువేమజ్ఝం అతిక్కమిత్వా పరినిబ్బాయతి. అసఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి అసఙ్ఖారేన అప్పయోగేన ఉపరిమగ్గం నిబ్బత్తేతి. ససఙ్ఖారపరినిబ్బాయీతి ససఙ్ఖారేన సప్పయోగేన ఉపరిమగ్గం నిబ్బత్తేతి. ఉద్ధంసోతో అకనిట్ఠగామీతి యత్థుపపన్నో, తతో ఉద్ధం యావ అకనిట్ఠభవా ఆరుయ్హ తత్థ పరినిబ్బాయతి.
౮౮౯. చతుత్థమగ్గపఞ్ఞం భావేత్వా కోచి సద్ధావిముత్తో హోతి, కోచి పఞ్ఞావిముత్తో హోతి, కోచి ఉభతోభాగవిముత్తో హోతి, కోచి తేవిజ్జో, కోచి ఛళభిఞ్ఞో, కోచి పటిసమ్భిదప్పభేదప్పత్తో మహాఖీణాసవో. యం సన్ధాయ వుత్తం ‘‘మగ్గక్ఖణే పనేస తం జటం విజటేతి నామ. ఫలక్ఖణే విజటితజటో సదేవకస్స లోకస్స అగ్గదక్ఖిణేయ్యో హోతీ’’తి.
ఏవం అనేకానిసంసా, అరియపఞ్ఞాయ భావనా;
యస్మా తస్మా కరేయ్యాథ, రతిం తత్థ విచక్ఖణో.
౮౯౦. ఏత్తావతా చ –
సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;
ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జటన్తి. –
ఇమిస్సా గాథాయ సీలసమాధిపఞ్ఞాముఖేన దేసితే విసుద్ధిమగ్గే సానిసంసా పఞ్ఞాభావనా పరిదీపితా హోతీతి.
ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతే విసుద్ధిమగ్గే
పఞ్ఞాభావనాధికారే
పఞ్ఞాభావనానిసంసనిద్దేసో నామ
తేవీసతిమో పరిచ్ఛేదో.
నిగమనకథా
౮౯౧. ఏత్తావతా చ –
‘‘సీలే పతిట్ఠాయ నరో సపఞ్ఞో, చిత్తం పఞ్ఞఞ్చ భావయం;
ఆతాపీ నిపకో భిక్ఖు, సో ఇమం విజటయే జట’’న్తి. –
ఇమం గాథం నిక్ఖిపిత్వా యదవోచుమ్హ –
‘‘ఇమిస్సా దాని గాథాయ, కథితాయ మహేసినా;
వణ్ణయన్తో యథాభూతం, అత్థం సీలాదిభేదనం.
‘‘సుదుల్లభం లభిత్వాన, పబ్బజ్జం జినసాసనే;
సీలాదిసఙ్గహం ఖేమం, ఉజుం మగ్గం విసుద్ధియా.
‘‘యథాభూతం అజానన్తా, సుద్ధికామాపి యే ఇధ;
విసుద్ధిం నాధిగచ్ఛన్తి, వాయమన్తాపి యోగినో.
‘‘తేసం పామోజ్జకరణం, సువిసుద్ధవినిచ్ఛయం;
మహావిహారవాసీనం, దేసనానయనిస్సితం.
‘‘విసుద్ధిమగ్గం భాసిస్సం, తం మే సక్కచ్చ భాసతో;
విసుద్ధికామా సబ్బేపి, నిసామయథ సాధవో’’తి.
స్వాయం భాసితో హోతి.
౮౯౨. తత్థ చ –
తేసం సీలాదిభేదానం, అత్థానం యో వినిచ్ఛయో;
పఞ్చన్నమ్పి నికాయానం, వుత్తో అట్ఠకథానయే.
సమాహరిత్వా తం సబ్బం, యేభుయ్యేన సనిచ్ఛయో;
సబ్బసఙ్కరదోసేహి, ముత్తో యస్మా పకాసితో.
తస్మా విసుద్ధికామేహి, సుద్ధపఞ్ఞేహి యోగిహి;
విసుద్ధిమగ్గే ఏతస్మిం, కరణీయోవ ఆదరోతి.
౮౯౩. విభజ్జవాదిసేట్ఠానం, థేరియానం యసస్సినం;
మహావిహారవాసీనం, వంసజస్స విభావినో.
భదన్తసఙ్ఘపాలస్స, సుచిసల్లేఖవుత్తినో;
వినయాచారయుత్తస్స, యుత్తస్స పటిపత్తియం.
ఖన్తిసోరచ్చమేత్తాది-గుణభూసితచేతసో;
అజ్ఝేసనం గహేత్వాన, కరోన్తేన ఇమం మయా.
సద్ధమ్మట్ఠితికామేన, యో పత్తో పుఞ్ఞసఞ్చయో;
తస్స తేజేన సబ్బేపి, సుఖమేధన్తు పాణినో.
౮౯౪. విసుద్ధిమగ్గో ఏసో చ, అన్తరాయం వినా ఇధ;
నిట్ఠితో అట్ఠపఞ్ఞాస-భాణవారాయ పాళియా.
యథా తథేవ లోకస్స, సబ్బే కల్యాణనిస్సితా;
అనన్తరాయా ఇజ్ఝన్తు, సీఘం సీఘం మనోరథాతి.
౮౯౫. పరమ విసుద్ధ సద్ధా బుద్ధి వీరియ పటిమణ్డితేన సీలాచారజ్జవ మద్దవాదిగుణసముదయసముదితేన సకసమయ సమయన్తరగహనజ్ఝోగాహణసమత్థేన పఞ్ఞావేయ్యత్తియసమన్నాగతేన తిపిటకపరియత్తిభేదే సాట్ఠకథే సత్థుసాసనే అప్పటిహతఞాణప్పభావేన మహావేయ్యాకరణేన కరణసమ్పత్తిజనితసుఖవినిగ్గతమధురోదారవచనలావణ్ణయుత్తేన యుత్తముత్తవాదినా వాదీవరేన మహాకవినా ఛళభిఞ్ఞాపటిసమ్భిదాది భేదగుణపటిమణ్డితే ఉత్తరిమనుస్సధమ్మే అప్పటిహతబుద్ధీనం థేరవంసప్పదీపానం థేరానం మహావిహారవాసీనం వంసాలఙ్కారభూతేన విపులవిసుద్ధబుద్ధినా బుద్ధఘోసోతి గరూహి గహితనామధేయ్యేన థేరేన ముదన్తఖేదకవత్తబ్బేన కతో విసుద్ధిమగ్గో నామ.
౮౯౬. తావ తిట్ఠతు లోకస్మిం, లోకనిత్థరణేసినం;
దస్సేన్తో కులపుత్తానం, నయం సీలాదిసుద్ధియా.
యావ బుద్ధోతి నామమ్పి, సుద్ధచిత్తస్స తాదినో;
లోకమ్హి లోకజేట్ఠస్స, పవత్తతి మహేసినోతి.
ఇతి సాధుజనపామోజ్జత్థాయ కతా విసుద్ధిమగ్గకథా,
పాళిగణనాయ పన సా అట్ఠపఞ్ఞాసభాణవారా హోతీతి.
విసుద్ధిమగ్గపకరణం నిట్ఠితం.