౧౦. అ+మాది

అ+మాదిస్యాద్యన్తం స్యాద్యన్తేన సహ బహుల+మేకత్తం హోతి.

ఉత్తరస్స పదస్స+త్థో, పధానం లిఙ్గ+మస్స చ;

దుతియన్తాదిపదేకత్థో, బహుధా తం విభజ్జతే.

పరేస+మిస్సతే తఞ్చ, భియ్యో తప్పురిసా+ఖ్యయా;

తం యథా+త్ర రాజాపచ్చం, కత్థచీతి+మితీదిసం.

అ+మాద్యన్తానం కారకానం అకారకానఞ్చ సమాసో కత్థచిమేవ వా హోతి. తఞ్చ బహులంవిధానేనాతి దట్ఠబ్బం.

తత్థ దుతియాతప్పురిసో అమాది గత+నిస్సితా+తీతా+తిక్కన్త+పత్తా+పన్నాదీహి భవతి. సరణం గతోతి సమాసే కతే ‘‘ఏకత్థతాయం’’తి విభత్తిలోపాది ఉపరి సబ్బత్థ పుబ్బసమం. సరణగతో, సరణగతా. సరణగతా, సరణగతాయో. సరణగతం కులం, సరణగతాని కులాని ఇచ్చాది. అరఞ్ఞగతో, భూమిగతో. ధమ్మం నిస్సితో ధమ్మనిస్సితో, అత్థనిస్సితో. భవం అతీతో భవాతీతో, కాలాతీతో. పమాణం అతిక్కన్తం పమాణాతిక్కన్తం, లోకాతిక్కన్తం. సుఖం పత్తో సుఖప్పత్తో, దుక్ఖప్పత్తో. సోతం ఆపన్నో సోతాపన్నో, నిరోధసమాపన్నో, మగ్గప్పటిపన్నో. రథం ఆరుళ్హో రథారుళ్హో. సబ్బరత్తిం సోభణో సబ్బరత్తిసోభణో, ముహుత్తసుఖం. అకారకానం సమాసో అచ్చన్తసంయోగే. వుత్తియేవో+పపదసమాసే, తస్స నిచ్చత్తా. యథా కమ్మం కరోతీతి కమ్మకారో, కుమ్భకారో, అత్థం కామేతీతి అత్థకామో, ధమ్మకామో, ధమ్మం ధారేతీతి ధమ్మధరో, వినయధరో. సానం పచతీతి సపాకో, తన్తం వాయతీతి తన్తవాయో, వరం ఆహరతీతి వరాహరో. న్త+మాన+క్తవన్తేహి వాక్యమేవ. ధమ్మం సుణన్తో, ధమ్మం సుణమానో, ఓదనం భుత్తవా.

తతియాతప్పురిసో కితక+పుబ్బ+సదిస+సమో+నత్థ+కలహ+నిపుణ+మిస్స+సఖిలాదీహి. బుద్ధేన భాసితో బుద్ధభాసితో ధమ్మో, ఏవం జినదేసితో. సత్థారా వణ్ణితో సత్థువణ్ణితో. విఞ్ఞూహి గరహితో విఞ్ఞుగరహితో, విఞ్ఞుప్పసత్థో, ఇస్సరకతం, సయం కతం, సుకేహి ఆహటం సుకాహటం, రఞ్ఞా హతో రాజహతో, రాజపీళితో. అగ్గినా దడ్ఢో అగ్గిదడ్ఢో, సప్పేన దట్ఠో సప్పదట్ఠో, సల్లేహి విద్ధో సల్లవిద్ధో, ఇచ్ఛాయ పకతో ఇచ్ఛాపకతో, సీలసమ్పన్నో. ఏవం సుఖసహగతం, ఞాణసమ్పయుత్తం, మిత్తసంసగ్గో, పియవిప్పయోగో, జాతిథద్ధో, గుణహీనో, గుణవుద్ధో, చతువగ్గకరణీయం, చతువగ్గాదికత్తబ్బం. కాకేహి పేయ్యా కాకపేయ్యా, నదీ. క్వచి వుత్తియేవ, ఉరసా గచ్ఛతీతి ఉరగో, పాదేన పివతీతి పాదపో. క్వచి వాక్యమేవ, ఫరసునా ఛిన్నవా, కాకేహి పాతబ్బా, దస్సనేన పహాతబ్బా. పుబ్బాదియోగే-మాసేన పుబ్బో మాసపుబ్బో. ఏవం మాతుసదిసో, మాతుసమో. ఏకూనవీసతి, సీలవికలో, అసికలహో, వాచానిపుణో, యావకాలికసమ్మిస్సం, వాచాసఖిలో. సత్థారా సదిసో సత్థుసదిసో, సత్థుకప్పో, పుఞ్ఞేన అత్థికో పుఞ్ఞత్థికో, గుణాధికో. దధినా ఉపసిత్తం భోజనం దధిభోజనం, గుళేన సంసట్ఠో ఓదనో గుళోదనో. కారకసమ్బన్ధో క్రియాయ కతో, ఉపసిత్తాదిక్రియానం అపఞ్ఞాయనేపి వుత్తియేవో+పసిత్తాదిక్రియాన+మాఖ్యాపనతో నత్థా+యుత్తత్థతా. ఏవం ఖీరోదనో. అస్సేన యుత్తో రథో అస్సరథో, మగ్గచిత్తం, జమ్బుయా పఞ్ఞాతో లక్ఖితో దీపో జమ్బుదీపో, ఏకేన అధికా దస ఏకాదస, జాతియా అన్ధో జచ్చన్ధో, పకతియా మేధావీ పకతిమేధావీ ఇచ్చాది.

చతుత్థీతప్పురిసో తదత్థ+అత్థ+హిత+దేయ్యాదీహి. తదత్థే-కథినస్స దుస్సం కథినదుస్సం, కథినచీవరస్సాతి అత్థో. ఏవం చీవరదుస్సం, చీవరమూలం, యాగుయా అత్థాయ తణ్డులా యాగుతణ్డులా, భత్తతణ్డులా, సఙ్ఘస్స అత్థాయ భత్తం సఙ్ఘభత్తం, ఆగన్తుకభత్తం, ఏవం గమికభత్తం, పాసాదాయ దబ్బం పాసాదదబ్బం. ఏత్థ చా+యం నిచ్చసమాసో, తస్స తిలిఙ్గతా చ-భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అత్థో విహారో భిక్ఖుసఙ్ఘత్థో విహారో, భిక్ఖుసఙ్ఘత్థా యాగు, భిక్ఖుసఙ్ఘత్థం చీవరం. యస్స అత్థో యదత్థో, యదత్థా, యదత్థం. ఏవం తదత్థో, తదత్థా, తదత్థం. తథా లోకహితో. బుద్ధస్స దేయ్యం బుద్ధదేయ్యం పుప్ఫం. సఙ్ఘదేయ్యం చీవరం. ఇధ న హోతి ‘‘సఙ్ఘస్స దాతబ్బం’’.

పఞ్చమీతప్పురిసో అపగమన+భయ+విరతి+మోచనత్థాదీహి. మేథునస్మా అపేతో మేథునాపేతో, ఏవం పలాపగతో, నగరనిగ్గతో, పిణ్డపాతపటిక్కన్తో, కామతో నిక్ఖన్తం కామనిక్ఖన్తం, రుక్ఖగ్గా పతితో రుక్ఖగ్గపతితో, సాసనచ్చుతో, ఆపత్తి- వుట్ఠానం, ధరణీతలగ్గతో, సబ్బభవేహి నిస్సటో సబ్బభవనిస్సటో. భయతాదియోగే-రాజతో భయం రాజభయం, చోరభయం, అమనుస్సభయం, అగ్గిభయం, పాపభీతో, పాపభీరుకో. అకత్తబ్బతో విరతి అకత్తబ్బవిరతి, ఏవం కాయదుచ్చరితవిరతి, వచీదుచ్చరితవిరతి. బన్ధనా ముత్తో బన్ధనముత్తో, వనముత్తో, బన్ధనమోక్ఖో. కమ్మసముట్ఠితం, ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠం, ఓమకోమకం. క్వచి వుత్తియేవ, కమ్మతో జాతం కమ్మజం, ఏవం చిత్తజం, ఉతుజం, ఆహారజం. ఇధ న హోతి ‘పాసాదా పతితో’.

ఛట్ఠీతప్పురిసో రఞ్ఞో పుత్తో రాజపుత్తో, ఏవం రాజపురిసో, ఆచరియపూజకో, బుద్ధసావకో, బుద్ధరూపం, జినవచనం, సముద్దఘోసో, ధఞ్ఞానం రాసి ధఞ్ఞరాసి, పుప్ఫగన్ధో, ఫలరసో, కాయస్స లహుతా కాయలహుతా. మరణస్సతి, రుక్ఖమూలం, అయస్స పత్తో అయోపత్తో, ఏత్థ ‘‘మనాద్యాపాదీన+మో మయే చే’’తి ఓ. ఏవం సువణ్ణకటాహం, పానీయథాలకం, సప్పికుమ్భో, దేవానం రాజా దేవరాజా. పుమస్స లిఙ్గం పుల్లిఙ్గం, ‘‘పుం పుమస్సవా’’తి పుమస్స పుం, నిగ్గహీతలోపో, లస్స ద్విభావో చ. హత్థిపదం, ఇత్థిరూపం, భిక్ఖునిసఙ్ఘో, జమ్బుసాఖా, ఏత్థ ఈకారూకారానం రస్సో. బహులాధికారా న్త+మాన+నిద్ధారియ+పూరణ+భావ+తిత్తత్థేహి న హోతి. మమా+నుకుబ్బం, మమా+నుకురుమానో, గున్నం కణ్హా సమ్పన్నఖీరతమా, సిస్సానం పఞ్చమో, పటస్స సుత్తతా. క్వచి హోతేవ ‘వత్తమానసామీప్యం’. బ్రాహ్మణస్స సుక్కా దన్తాతి సాపేక్ఖతాయ న హోతి. ఫలానం తిత్తో, ఫలాన+మాసితో, ఫలానం సుహితో. ‘‘బ్రాహ్మణస్స ఉచ్చం గేహం’’తి సాపేక్ఖతాయ న హోతి. ‘‘రఞ్ఞో పాటలిపుత్తకస్స ధనం’’తి ధనసమ్బన్ధే ఛట్ఠీతి పాటలిపుత్తకేన సమ్బన్ధాభావా న హోతి. ‘‘రఞ్ఞో గో చ అస్సో చ పురిసో చా’’తి భిన్నత్థతాయ వాక్యమేవ. రఞ్ఞో గవస్సపురిసా రాజగవస్సపురిసాతి వుత్తి హోతేవ, ఏకత్థీభావా. సమ్బన్ధీసద్దానం పన నిచ్చసాపేక్ఖత్తేపి గమకత్తా సమాసో, గమకత్తమ్పి హి సమాసస్స నిబన్ధనం, యథా దేవదత్తస్స గురుకులం, భగవతో సావకసఙ్ఘోతిఆది.

సత్తమీతప్పురిసో రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, ఏవం రూపసఞ్చేతనా, సంసారదుక్ఖం. చక్ఖుమ్హి సన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ధమ్మే రతో ధమ్మరతో, ధమ్మాభిరతి, ధమ్మరుచి, ధమ్మగారవో, ధమ్మేసు నిరుత్తి ధమ్మనిరుత్తి, దానాధిముత్తి, భవన్తరకతం. దస్సనే అస్సాదో దస్సనస్సాదో. అరఞ్ఞే వాసో అరఞ్ఞవాసో, వికాలభోజనం, కాలవస్సం, వనపుప్ఫం, వనమహిసో, గామసూకరో, సముద్దమచ్ఛా, ఆవాటకచ్ఛపో, ఆవాటమణ్డూకో, కూపమణ్డూకో, తిత్థనావా. ఇత్థీసు ధుత్తో ఇత్థిధుత్తో, అక్ఖధుత్తో. ఛాయాయం సుక్ఖో ఛాయాసుక్ఖో, అఙ్గారపక్కం, చారకవనో. క్వచి వుత్తియేవ, వనే చరతీతి వనచరకో, కుచ్ఛిమ్హి సయన్తీతి కుచ్ఛిసయా, థలే తిట్ఠతీతి థలట్ఠో, జలట్ఠో, పబ్బతట్ఠో, మగ్గట్ఠో. పఙ్కే జాతం పఙ్కజం, సరోరుహ+మిచ్చాది. ఇధ న హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, ఆసనే నిసిన్నో, ఆసనే నిసీదితబ్బం.