౪. సమాసకణ్డ

అథ నామానమేవ అఞ్ఞమఞ్ఞసమ్బన్ధీనం సమాసోతి నామనిస్సితత్తా, సయఞ్చ నామికత్తా నామానన్తరం సమాసో వుచ్చతే.

౧. స్యాది స్యాదినే+కత్థన్తి

ఇద+మధికతం వేదితబ్బం. పుబ్బే వుత్తవిధిగ్గహణఞాయేన స్యాదీతి తదన్తస్స గహణం. సో చ భిన్నత్థానం నామాన+మేకత్థీభావో సమాసోతి వుచ్చతే.

౨. అసఙ్ఖ్యం విభత్తి+సమ్పత్తి+సమీప+సాకల్యా+భావ+యథా+ పచ్ఛా+యుగపదత్థే

పుబ్బస్స+త్థపరం యస్స, అఞ్ఞత్థపరమఞ్చ యం;

నపుంసకం భవే యఞ్చ, త+దాసంఖ్య+మిహే+స్సతే.

సత్థన్తరే పసిద్ధం యం, అబ్యయీభావనామతో;

ఉపకుమ్భం తిట్ఠగు చ, పాతమేఘంతి తం యథా.

అసఙ్ఖ్యం స్యాద్యన్తం విభత్యాదీన+మత్థే వత్తమానం స్యాద్యన్తేన సహే+కత్థం భవతి. ‘‘అవిగ్గహో నిచ్చసమాసో, పదన్తరవిగ్గహో చే’’తి పదన్తరవిగ్గహో. ఇత్థీసు తథా పవత్తాతి విగ్గయ్హ విభత్యత్థే సమాసే కతే –

౨,౧౧౯. ఏకత్థతాయం

ఏకో అత్థో యస్స పకతిపచ్చయాదిసముదాయస్స సో ఏకత్థో. తస్స భావో పవత్తినిమిత్తం ఏకత్థతా, ఈయాది+ణాది+సమాసవిధానం, తస్మిం సతి స్యాదిలోపో హోతి.

౯. తం నపుంసకన్తి

నపుంసకలిఙ్గే చ ‘‘పుబ్బస్మా+మాదితో’’తి సబ్బవిభత్తీనం లోపే చ కతే అధిత్థి తిట్ఠతి, భో అధిత్థి, అధిత్థి పస్స, అధిత్థి కతం, అధిత్తి చరతి, అధిత్థి దేహి, అధిత్థి అపేహి, అధిత్థి ఆయత్తం, అధిత్థి పతిట్ఠితం. ఏవం అధికుమారి, అన్తభూతస్స అప్పధానస్స ఘపస్స ‘‘ఘపస్స+న్తస్సా+ప్పధానస్సా’’తి పస్స రస్సో.

సహ=సమ్పన్నం బ్రహ్మం సబ్రహ్మం. వుత్తనయేన ఏత్థ చ ఉపరి చ సమాసాదయో హోన్తి, ఏత్థ ‘‘అకాలే సతత్థే’’తి సహస్స సాదేసో. స్యాదిమ్హి కతే ‘‘పుబ్బస్మా+మాదితో’’తి స్యాదీనం లోపే చ సమ్పత్తే ‘‘నా+తో+మపఞ్చమియా’’తి అపఞ్చమియా పటిసేధో చ అకారన్తఅసంఖ్యసమాసతో పరాసం సబ్బవిభత్తీనం అంఆదేసో చ హోతి. ఏవ+ముపరిపి.

భిక్ఖానం సమిద్ధి సుభిక్ఖం, ఏత్థ ఘస్స రస్సో. సుభిక్ఖం తిట్ఠతి భో సుభిక్ఖం, సుభిక్ఖం పస్స. నా+స్మింసు ‘‘వా తతియా సత్తమీనం’’తి వికప్పేన అం, సుభిక్ఖం సుభిక్ఖేన వా కతం, సుభిక్ఖం సుభిక్ఖేన వా చరతి, సుభిక్ఖం దేహి. పఞ్చమియం అ+మబ్భావా సుభిక్ఖా అపగచ్ఛ, సుభిక్ఖ+మాయత్తం, సుభిక్ఖం సుభిక్ఖే వా పతిట్ఠితం.

సమీపత్థే-కుమ్భస్స సమీపం ఉపకుమ్భం, ఏవం ఉపనగరం, భో ఉపకుమ్భం ఇచ్చాది.

సాకల్యే-తిణమ్పి అసేసేత్వాతి సతిణం, తిణమ్పి అసేసేత్వా అజ్ఝోహరణీయ+మజ్ఝోహరతీత్యత్థో. సేసం సబ్రహ్మసమం. అగ్గిమ్పి అసేసేత్వాతి సాగ్గి, అగ్గిగన్థంపి అసేసేత్వా అధీతేత్యత్థో. వారగ్గహణం అధిత్థిసమం.

అభావో సమ్బన్ధీభేదా బహువిధో, తత్ర ఇద్ధాభావేవిగతా ఇద్ధి=విభూతి సద్దికానన్తి దుస్సద్దికం. అత్థాభావేమక్ఖికానం అభావో నిమ్మక్ఖికం, నిద్దరథం, నిమ్మసకం. అతిక్కమాభావే-అతిగతాని తిణాని నిత్తిణం. ఉపభోగసమ్బన్ధీవత్తమానకాలస్స అభావే-అతిగతం లహుపావురణం అతిలహుపావురణం, లహుపావురణస్స నా+యం ఉపభోగతా లోతి అత్థో.

యథాత్థో+నేకవిధో, తత్ర యోగ్గతాయం-యోగ్గం రూప+మనురూపం. విచ్ఛాయం-అద్ధమాసం అద్ధమాసం అను అన్వద్ధమాసం, ఏవం పచ్చత్తం. అత్థానతివత్తియం-సత్తిం అనతిక్కమ్మ యథాసత్తి. ఏవం యథాక్కమం, యథాబలం. బహులాధికారా యా యా పరిసా యథాపరిసా. సదిసత్థే-కిఖియా కణ్హవిచ్ఛితధేనుయా సదిసో సకిఖి, సహస్స సాదేసో. ఆనుపుబ్బియం-జేట్ఠానుక్కమేన అనుజేట్ఠం.

పచ్ఛాఅత్థే-రథస్స పచ్ఛా అనురథం.

యుగపదత్థే-చక్కేన సహ=ఏకకాలం సచక్కం, చక్కేన ఏకక్ఖణే నిధేతీతి అత్థో.

౩. యథా న తుల్యే

యథాసద్దో తుల్యత్థే వత్తమానో స్యాద్యన్తేన సహే+కత్థో న భవతి. యథా దేవదత్తో, తథా యఞ్ఞదత్తో. ఏత్థ ఉపమానభూతో యథాసద్దో ‘తథా యఞ్ఞదత్తో’తి ఉపమేయ్య+మపేక్ఖతి, తస్మా ‘‘సాపేక్ఖ+మసమత్థం భవతీ’’తి ఞాయా అసమాసే ‘‘న తుల్యే’’తి పటిసేధో కిమత్థ+మితి చే. యస్మా ‘‘యథా దేవదత్తో’’తి సముదాయమేవ ఉపమానం భవతి, న విసుం యథాసద్దో, తస్మా సముదాయస్సేవ ఉపమేయ్యసాపేక్ఖత్తే న అసామత్థియతా న విసుం యథాసద్దస్స, తస్మా సాదిస్సే పత్తసమాసస్స పటిసేధత్థ+మిదం. తుల్యత్థేతి వత్తబ్బే తుల్యం వినా తుల్యతా నత్థీతి తుల్యత్థేతి అవత్వా తుల్యేతి వుత్తం.

యథాకథఞ్చి సాదిస్సం, ఞాయతే యత్థ సమ్భవం;

ఉపమా నామ సా తస్సా, పపఞ్చో బహుధా భవే.

౪. యావా+వధారణే

యావసద్దో అవధారణే వత్తమానో స్యాద్యన్తేన సహే+కత్థో భవతి. అవధారణం=ఏత్తకతాపరిచ్ఛేదో. యావన్తాని అమత్తాని=భాజనాని యావామత్తం, ఇమినా సమాసే కతే సేసం పుబ్బసమం. జీవస్స యత్తకో పరిచ్ఛేదో యావజీవం. యావతాయుకం, ‘‘సకత్థే’’తి కపచ్చయో. యత్తకేన అత్థో యావదత్థం.

౫. పయ్యపా బహి తిరో పురే పచ్ఛా వా పఞ్చమ్యా

పరిఆదయో పఞ్చమ్యన్తేన సహే+కత్థా హోన్తి వా. పరి పబ్బతా పరిపబ్బతం. వాస్స వాక్యవికప్పత్థత్తా పరి పబ్బతా ఇచ్చాదయోపి హోన్తి. అప పబ్బతా అపపబ్బతం, ఆ పాటలిపుత్తా ఆపాటలిపుత్తం, బహి గామా బహిగామం, తిరో పబ్బతా తిరోపబ్బతం, పురే భత్తా పురేభత్తం, పచ్ఛా భత్తా పచ్ఛాభత్తం, సబ్బం ఉపకుమ్భసమం, ఇమినా సమాసో విసేసో. ఏవ+ముపరిసుత్తేపి.

వాత్య+ధికారో –

౬. సమీపా+యామేస్వ+ను

‘‘అసంఖ్య’’మిచ్చాదినా నిచ్చసమాసస్స వికప్పత్థం సమీపగ్గహణం. అనుసద్దో సామీప్యే ఆయామే చ వత్తమానో స్యాద్యన్తేన సహే+కత్థో వా హోతి. ఏత్థ సమీపగ్గహణస్స భావప్పధానత్తా సామీప్యమేవ గమ్యతేతి సామీప్యేతి వుత్తం. వనస్స అను=సమీపం అనువనం, గఙ్గాయ అను=ఆయామో అనుగఙ్గం, గఙ్గాయ అను వా బారాణసీ.

౭. తిట్ఠగ్వాదీని

తిట్ఠగుఆదీని అఞ్ఞత్థేన సిద్ధాపి అస్మిం అసంఖ్యసమాసే నిపాతియన్తి. తిట్ఠన్తి గావో యస్మిం కాలేతి తిట్ఠన్తసద్ద+గోసద్దేహి పఠమాయోమ్హి కతే ‘‘వా+నేకఞ్ఞత్థే’’తి సమాసో, ఇమినా నిపాతనా లోపే నపుంసకత్థే చ కతే సిమ్హి గోస్స ‘‘గోస్సు’’తి ఉకారే ‘‘పుబ్బస్మా+మాదితో’’తి విభత్తిలోపో. ఏవం వహన్తీ గావో యస్మిం కాలేతి వహగ్గు ఇచ్చాది. వేలాప్పకాసకపాతోఆదీనమ్పి ఏత్థేవ సఙ్గహో, పాతో నహానన్తి సత్తమీఅమాదిసమాసే పాతనహానం, ఏవం సాయనహానం, పాతకాలం, సాయకాలం, పాతమేఘం, సాయమేఘం, పాతమగ్గం, సాయమగ్గం, ఏత్థ ‘‘ఏఓన+మ వణ్ణే’’తి అకారో, నిగ్గహీతస్స లోపో చ హోతి.

౮. ఓరే+పరి+పటి+పారే+మజ్ఝే+హేట్ఠు+ద్ధా+ధో+న్తో వా ఛట్ఠియా.

ఓరాదయో సద్దా ఛట్ఠియన్తేన సహే+కత్థా వా హోన్తి. ఓరం గఙ్గాయ ఓరేగఙ్గా, ఉపరి సిఖరస్స ఉపరిసిఖరం, పటి=ముఖం సోతస్స పటిసోతం, పారం యమునాయ పారేయమునం, మజ్ఝం గఙ్గాయ మజ్ఝేగఙ్గం, హేట్ఠా పాసాదస్స హేట్ఠాపాసాదం, ఉద్ధం గఙ్గాయ ఉద్ధగఙ్గం, అధో గఙ్గాయ అధోగఙ్గం, అన్తో పాసాదస్స అన్తోపాసాదం. ఇమినా నిపాతనావ నిగ్గహీతలోపే చ ఏకారే చ కతే ఓరేచ్చాది హోతి.

౧౦. అ+మాది

అ+మాదిస్యాద్యన్తం స్యాద్యన్తేన సహ బహుల+మేకత్తం హోతి.

ఉత్తరస్స పదస్స+త్థో, పధానం లిఙ్గ+మస్స చ;

దుతియన్తాదిపదేకత్థో, బహుధా తం విభజ్జతే.

పరేస+మిస్సతే తఞ్చ, భియ్యో తప్పురిసా+ఖ్యయా;

తం యథా+త్ర రాజాపచ్చం, కత్థచీతి+మితీదిసం.

అ+మాద్యన్తానం కారకానం అకారకానఞ్చ సమాసో కత్థచిమేవ వా హోతి. తఞ్చ బహులంవిధానేనాతి దట్ఠబ్బం.

తత్థ దుతియాతప్పురిసో అమాది గత+నిస్సితా+తీతా+తిక్కన్త+పత్తా+పన్నాదీహి భవతి. సరణం గతోతి సమాసే కతే ‘‘ఏకత్థతాయం’’తి విభత్తిలోపాది ఉపరి సబ్బత్థ పుబ్బసమం. సరణగతో, సరణగతా. సరణగతా, సరణగతాయో. సరణగతం కులం, సరణగతాని కులాని ఇచ్చాది. అరఞ్ఞగతో, భూమిగతో. ధమ్మం నిస్సితో ధమ్మనిస్సితో, అత్థనిస్సితో. భవం అతీతో భవాతీతో, కాలాతీతో. పమాణం అతిక్కన్తం పమాణాతిక్కన్తం, లోకాతిక్కన్తం. సుఖం పత్తో సుఖప్పత్తో, దుక్ఖప్పత్తో. సోతం ఆపన్నో సోతాపన్నో, నిరోధసమాపన్నో, మగ్గప్పటిపన్నో. రథం ఆరుళ్హో రథారుళ్హో. సబ్బరత్తిం సోభణో సబ్బరత్తిసోభణో, ముహుత్తసుఖం. అకారకానం సమాసో అచ్చన్తసంయోగే. వుత్తియేవో+పపదసమాసే, తస్స నిచ్చత్తా. యథా కమ్మం కరోతీతి కమ్మకారో, కుమ్భకారో, అత్థం కామేతీతి అత్థకామో, ధమ్మకామో, ధమ్మం ధారేతీతి ధమ్మధరో, వినయధరో. సానం పచతీతి సపాకో, తన్తం వాయతీతి తన్తవాయో, వరం ఆహరతీతి వరాహరో. న్త+మాన+క్తవన్తేహి వాక్యమేవ. ధమ్మం సుణన్తో, ధమ్మం సుణమానో, ఓదనం భుత్తవా.

తతియాతప్పురిసో కితక+పుబ్బ+సదిస+సమో+నత్థ+కలహ+నిపుణ+మిస్స+సఖిలాదీహి. బుద్ధేన భాసితో బుద్ధభాసితో ధమ్మో, ఏవం జినదేసితో. సత్థారా వణ్ణితో సత్థువణ్ణితో. విఞ్ఞూహి గరహితో విఞ్ఞుగరహితో, విఞ్ఞుప్పసత్థో, ఇస్సరకతం, సయం కతం, సుకేహి ఆహటం సుకాహటం, రఞ్ఞా హతో రాజహతో, రాజపీళితో. అగ్గినా దడ్ఢో అగ్గిదడ్ఢో, సప్పేన దట్ఠో సప్పదట్ఠో, సల్లేహి విద్ధో సల్లవిద్ధో, ఇచ్ఛాయ పకతో ఇచ్ఛాపకతో, సీలసమ్పన్నో. ఏవం సుఖసహగతం, ఞాణసమ్పయుత్తం, మిత్తసంసగ్గో, పియవిప్పయోగో, జాతిథద్ధో, గుణహీనో, గుణవుద్ధో, చతువగ్గకరణీయం, చతువగ్గాదికత్తబ్బం. కాకేహి పేయ్యా కాకపేయ్యా, నదీ. క్వచి వుత్తియేవ, ఉరసా గచ్ఛతీతి ఉరగో, పాదేన పివతీతి పాదపో. క్వచి వాక్యమేవ, ఫరసునా ఛిన్నవా, కాకేహి పాతబ్బా, దస్సనేన పహాతబ్బా. పుబ్బాదియోగే-మాసేన పుబ్బో మాసపుబ్బో. ఏవం మాతుసదిసో, మాతుసమో. ఏకూనవీసతి, సీలవికలో, అసికలహో, వాచానిపుణో, యావకాలికసమ్మిస్సం, వాచాసఖిలో. సత్థారా సదిసో సత్థుసదిసో, సత్థుకప్పో, పుఞ్ఞేన అత్థికో పుఞ్ఞత్థికో, గుణాధికో. దధినా ఉపసిత్తం భోజనం దధిభోజనం, గుళేన సంసట్ఠో ఓదనో గుళోదనో. కారకసమ్బన్ధో క్రియాయ కతో, ఉపసిత్తాదిక్రియానం అపఞ్ఞాయనేపి వుత్తియేవో+పసిత్తాదిక్రియాన+మాఖ్యాపనతో నత్థా+యుత్తత్థతా. ఏవం ఖీరోదనో. అస్సేన యుత్తో రథో అస్సరథో, మగ్గచిత్తం, జమ్బుయా పఞ్ఞాతో లక్ఖితో దీపో జమ్బుదీపో, ఏకేన అధికా దస ఏకాదస, జాతియా అన్ధో జచ్చన్ధో, పకతియా మేధావీ పకతిమేధావీ ఇచ్చాది.

చతుత్థీతప్పురిసో తదత్థ+అత్థ+హిత+దేయ్యాదీహి. తదత్థే-కథినస్స దుస్సం కథినదుస్సం, కథినచీవరస్సాతి అత్థో. ఏవం చీవరదుస్సం, చీవరమూలం, యాగుయా అత్థాయ తణ్డులా యాగుతణ్డులా, భత్తతణ్డులా, సఙ్ఘస్స అత్థాయ భత్తం సఙ్ఘభత్తం, ఆగన్తుకభత్తం, ఏవం గమికభత్తం, పాసాదాయ దబ్బం పాసాదదబ్బం. ఏత్థ చా+యం నిచ్చసమాసో, తస్స తిలిఙ్గతా చ-భిక్ఖుసఙ్ఘస్స అత్థో విహారో భిక్ఖుసఙ్ఘత్థో విహారో, భిక్ఖుసఙ్ఘత్థా యాగు, భిక్ఖుసఙ్ఘత్థం చీవరం. యస్స అత్థో యదత్థో, యదత్థా, యదత్థం. ఏవం తదత్థో, తదత్థా, తదత్థం. తథా లోకహితో. బుద్ధస్స దేయ్యం బుద్ధదేయ్యం పుప్ఫం. సఙ్ఘదేయ్యం చీవరం. ఇధ న హోతి ‘‘సఙ్ఘస్స దాతబ్బం’’.

పఞ్చమీతప్పురిసో అపగమన+భయ+విరతి+మోచనత్థాదీహి. మేథునస్మా అపేతో మేథునాపేతో, ఏవం పలాపగతో, నగరనిగ్గతో, పిణ్డపాతపటిక్కన్తో, కామతో నిక్ఖన్తం కామనిక్ఖన్తం, రుక్ఖగ్గా పతితో రుక్ఖగ్గపతితో, సాసనచ్చుతో, ఆపత్తి- వుట్ఠానం, ధరణీతలగ్గతో, సబ్బభవేహి నిస్సటో సబ్బభవనిస్సటో. భయతాదియోగే-రాజతో భయం రాజభయం, చోరభయం, అమనుస్సభయం, అగ్గిభయం, పాపభీతో, పాపభీరుకో. అకత్తబ్బతో విరతి అకత్తబ్బవిరతి, ఏవం కాయదుచ్చరితవిరతి, వచీదుచ్చరితవిరతి. బన్ధనా ముత్తో బన్ధనముత్తో, వనముత్తో, బన్ధనమోక్ఖో. కమ్మసముట్ఠితం, ఉక్కట్ఠుక్కట్ఠం, ఓమకోమకం. క్వచి వుత్తియేవ, కమ్మతో జాతం కమ్మజం, ఏవం చిత్తజం, ఉతుజం, ఆహారజం. ఇధ న హోతి ‘పాసాదా పతితో’.

ఛట్ఠీతప్పురిసో రఞ్ఞో పుత్తో రాజపుత్తో, ఏవం రాజపురిసో, ఆచరియపూజకో, బుద్ధసావకో, బుద్ధరూపం, జినవచనం, సముద్దఘోసో, ధఞ్ఞానం రాసి ధఞ్ఞరాసి, పుప్ఫగన్ధో, ఫలరసో, కాయస్స లహుతా కాయలహుతా. మరణస్సతి, రుక్ఖమూలం, అయస్స పత్తో అయోపత్తో, ఏత్థ ‘‘మనాద్యాపాదీన+మో మయే చే’’తి ఓ. ఏవం సువణ్ణకటాహం, పానీయథాలకం, సప్పికుమ్భో, దేవానం రాజా దేవరాజా. పుమస్స లిఙ్గం పుల్లిఙ్గం, ‘‘పుం పుమస్సవా’’తి పుమస్స పుం, నిగ్గహీతలోపో, లస్స ద్విభావో చ. హత్థిపదం, ఇత్థిరూపం, భిక్ఖునిసఙ్ఘో, జమ్బుసాఖా, ఏత్థ ఈకారూకారానం రస్సో. బహులాధికారా న్త+మాన+నిద్ధారియ+పూరణ+భావ+తిత్తత్థేహి న హోతి. మమా+నుకుబ్బం, మమా+నుకురుమానో, గున్నం కణ్హా సమ్పన్నఖీరతమా, సిస్సానం పఞ్చమో, పటస్స సుత్తతా. క్వచి హోతేవ ‘వత్తమానసామీప్యం’. బ్రాహ్మణస్స సుక్కా దన్తాతి సాపేక్ఖతాయ న హోతి. ఫలానం తిత్తో, ఫలాన+మాసితో, ఫలానం సుహితో. ‘‘బ్రాహ్మణస్స ఉచ్చం గేహం’’తి సాపేక్ఖతాయ న హోతి. ‘‘రఞ్ఞో పాటలిపుత్తకస్స ధనం’’తి ధనసమ్బన్ధే ఛట్ఠీతి పాటలిపుత్తకేన సమ్బన్ధాభావా న హోతి. ‘‘రఞ్ఞో గో చ అస్సో చ పురిసో చా’’తి భిన్నత్థతాయ వాక్యమేవ. రఞ్ఞో గవస్సపురిసా రాజగవస్సపురిసాతి వుత్తి హోతేవ, ఏకత్థీభావా. సమ్బన్ధీసద్దానం పన నిచ్చసాపేక్ఖత్తేపి గమకత్తా సమాసో, గమకత్తమ్పి హి సమాసస్స నిబన్ధనం, యథా దేవదత్తస్స గురుకులం, భగవతో సావకసఙ్ఘోతిఆది.

సత్తమీతప్పురిసో రూపే సఞ్ఞా రూపసఞ్ఞా, ఏవం రూపసఞ్చేతనా, సంసారదుక్ఖం. చక్ఖుమ్హి సన్నిస్సితం విఞ్ఞాణం చక్ఖువిఞ్ఞాణం. ధమ్మే రతో ధమ్మరతో, ధమ్మాభిరతి, ధమ్మరుచి, ధమ్మగారవో, ధమ్మేసు నిరుత్తి ధమ్మనిరుత్తి, దానాధిముత్తి, భవన్తరకతం. దస్సనే అస్సాదో దస్సనస్సాదో. అరఞ్ఞే వాసో అరఞ్ఞవాసో, వికాలభోజనం, కాలవస్సం, వనపుప్ఫం, వనమహిసో, గామసూకరో, సముద్దమచ్ఛా, ఆవాటకచ్ఛపో, ఆవాటమణ్డూకో, కూపమణ్డూకో, తిత్థనావా. ఇత్థీసు ధుత్తో ఇత్థిధుత్తో, అక్ఖధుత్తో. ఛాయాయం సుక్ఖో ఛాయాసుక్ఖో, అఙ్గారపక్కం, చారకవనో. క్వచి వుత్తియేవ, వనే చరతీతి వనచరకో, కుచ్ఛిమ్హి సయన్తీతి కుచ్ఛిసయా, థలే తిట్ఠతీతి థలట్ఠో, జలట్ఠో, పబ్బతట్ఠో, మగ్గట్ఠో. పఙ్కే జాతం పఙ్కజం, సరోరుహ+మిచ్చాది. ఇధ న హోతి, భోజనే మత్తఞ్ఞుతా, ఇన్ద్రియేసు గుత్తద్వారతా, ఆసనే నిసిన్నో, ఆసనే నిసీదితబ్బం.

౧౧. విసేసన+మేకత్థేన

విసేసనం స్యాద్యన్తం విసేస్సేన స్యాద్యన్తేన సమానాధికరణేనసహే+కత్థం హోతి.

సమానత్థే పదే యత్థ, భేద్యభేదకవాచకే;

విసేసనసమాసో+యం, విసేస్సత్థపధానతో.

విసేస్సగత+మేవ+త్ర, లిఙ్గ+మేతం పరం తతో;

కమ్మధారయ+మిచ్చే+స, సమాసో+ఞ్ఞేహి సఞ్ఞితో.

సుత్తే విసేస్సేనాతి అవుత్తేపి విసేసనస్స సమ్బన్ధీసద్దత్తా సామత్థియతో లబ్భమానఆకడ్ఢితసద్దం పతి ‘‘విసేస్సేనా’’తి వుత్తం. వుత్తఞ్చ –

సామఞ్ఞవత్థు యా వత్థ+న్తరతో తు విసేసియ;

ఏకప్పకారే ఠపనా, విసేసన+మితీ+రితం.

ఏకప్పకారగం వత్థు, విసేస్సన్తి పవుచ్చతి;

పదాని యాని యానేవ, సమ్బన్ధ+ముపయన్తి+హ;

గమ్యతే కామచారేన, విసేసన+విసేస్సతాతి.

ఏత్థ చ ఉప్పలదబ్బం రత్తుప్పలాదితో విసేసయతీతి నీలసద్దో విసేసనం. తేన విసేసియతీతి ఉప్పలసద్దో విసేస్సం. అపి చ భమర+ఙ్గారాదిసామఞ్ఞ నీలత్థతో విసేసియతీతి నీలం విసేస్సం. న వత్థాదీనం, ఉప్పలస్సేవాతి విసేసనతో ఉప్పలం విసేసనంతి కామచారేనేతి వుత్తం. అపి చ –

పరితో అయన్త్య+నేన+త్థా, పరియాయోతి వుచ్చతి;

గోవాచాతి పవుత్తే తు, వాచత్థో తు విసేసనం.

విసేస్సే దిస్సమానా యా, లిఙ్గ+సంఖ్యా+విభత్తియో;

తుల్యాధికరణే భియ్యో, కత్తబ్బా తా విసేసనేతి –

వుత్తత్తా మహన్తో+చ్చాదీసు సమానలిఙ్గాదయో దట్ఠబ్బా. భియ్యోతి కిం, దేవా పమాణం ఇచ్చాది.

సో చ ఛబ్బిధో విసేసనపుబ్బపదో, విసేసనుత్తరపదో, విసేసనోభయపదో, ఉపమానుత్తరపదో, సమ్భావనాపుబ్బపదో, అవధారణపుబ్బపదోతి.

తత్థ విసేసనపుబ్బపదే తావ-మహన్తో చ సో పురిసో చాతి వాక్యే ఇమినా సుత్తేన సమాసో. ‘‘ట న్త+న్తూనం’’తి న్తస్స టాదేసే దీఘో హోతి, మహాపురిసో, మహాపురిసా ఇచ్చాది.

వాక్యే తుల్యాధికరణభావ పకాసనత్థం చ+త-సద్దపయోగో. వుత్తియన్తు సమాసేనేవ తప్పకాసనతో న తప్పయోగో. ఏవ+మఞ్ఞత్రాపి వుత్తత్థాన+మప్పయోగో. ఏవం మహావీరో, మహాముని. మహన్తఞ్చ తం బలఞ్చాతి మహాబలం, మహబ్భయం. సన్తో చ సో పురిసో చాతి సప్పురిసో. తథా పుబ్బపురిసో, అపరపురిసో, పఠమపురిసో, మజ్ఝిమపురిసో, ఉత్తమపురిసో, పరపురిసో, సేతహత్థీ, కణ్హసప్పో, నీలుప్పలం, రత్తుప్పలం, లోహితచన్దనం. క్వచి న హోతి, పుణ్ణో మన్తానీపుత్తో, చిత్తో గహపతి. పుమా చ సో కోకిలో చాతి పుఙ్కోకిలో, ఉత్తరపదే పుమస్స పుం హోతి. ఏవం పున్నాగో.

ఖత్తియా చ సా కఞ్ఞా చాతి ఖత్తియకఞ్ఞా.

౬౭. ఇత్థియం భాసితపుమి+త్థీ పుమేవే+కత్థేతి

భాసితపుమా ఇత్థీ పుమేవ హోతీతి పుమ్భావా ఇత్థిపచ్చయానం నివత్తి హోతి. ఏవం రత్తలతా, దుతియభిక్ఖా. బ్రాహ్మణీ చ సా దారికా చాతి బ్రాహ్మణదారికా, నాగమాణవికా. ఇత్థియన్తి కిం, కుమారిరతనం, సమణిపదుమం. భాసితపుమాతి కిం, గఙ్గానదీ, తణ్హానదీ, పథవీధాతు. పురత్థిమో చ సో కాయో చాతి పురత్థిమకాయో. ఏత్థ చ కాయేకదేసే కాయసద్దో. ఏవం పచ్ఛిమకాయో, ఉపరిమకాయో, హేట్ఠిమకాయో, సబ్బకాయో, నవావాసో, కతరనికాయో, హేతుపచ్చయో. జీవితప్పధానం నవకం జీవితనవక+మిచ్చాది.

విసేసనుత్తరపదే థేరా+చరియ+పణ్డితా విసేసనం పరఞ్చ భవతి. యథా సారిపుత్తో చ సో థేరో చాతి సారిపుత్తత్థేరో, ఏవం మహామోగ్గల్లానత్థేరో, మహాకస్సపత్థేరో, బుద్ధఘోసాచరియో, ధమ్మపాలాచరియో, ఆచరియగుత్తిలో వా. మహోసధో చ సో పణ్డితో చాతి మహోసధపణ్డితో, ఏవం విధురపణ్డితో.

విసేసనోభయపదే యథా-సీతఞ్చ తం ఉణ్హఞ్చాతి సీతుణ్హం, సినిద్ధో చ సో ఉణ్హో చాతి సినిద్ధుణ్హో మాసో. ఖఞ్జో చ సో ఖుజ్జో చాతి ఖఞ్జఖుజ్జో, ఏవం అన్ధబధిరో, కతాకతం, ఛిద్దావఛిద్దం, ఉచ్చావచం, ఛిన్నభిన్నం, గతపచ్చాగతం. క్వచి పుబ్బకాలస్సాపి పరనిపాతో, వాసితో చ సో లిత్తో చాతి లిత్తవాసితో, ఏవం నగ్గమూసితో, సిత్తసమ్మట్ఠో, భట్ఠలుఞ్జితో.

ఉపమనుత్తరపదే ఉపమానభూతం విసేసనం పరం భవతి, యథా సీహోతి వుత్తే ఉపచరితా+నుపచరితసీహానం సామఞ్ఞప్పతీతియం మునిసద్దో విసేసేతి. ఏత్థ చ –

ఉపమానో+పమేయ్యానం, సధమ్మత్తం సియో+పమా.

సా చ వత్థు+వణ్ణ+ఆకారానం సామ్యేన హోతి. సీహోవ సీహో, ముని చ సో సీహో చాతి మునిసీహో, మునివసభో, మునిపుఙ్గవో, బుద్ధనాగో, బుద్ధాదిచ్చో. రంసీ వియ రంసీ, సద్ధమ్మో చ సో రంసీ చాతి సద్ధమ్మరంసీ, ఏవం వినయసాగరో. పుణ్డరికమివ పుణ్డరికో, సమణో చ సో పుణ్డరికో చాతి సమణపుణ్డరికో, సమణపదుమో. చన్దో వియ చన్దో, ముఖఞ్చ తం చన్దో చాతి ముఖచన్దో, ముఖపదుమం ఇచ్చాది.

సమ్భావనాపుబ్బపదే యథా-ధమ్మోతి బుద్ధి ధమ్మబుద్ధి, ఏవం ధమ్మసఞ్ఞా, ధమ్మసఙ్ఖాతో, ధమ్మసమ్మతో, పాణసఞ్ఞితా, అసుభసఞ్ఞా, అనిచ్చసఞ్ఞా, ధాతుసఞ్ఞా, అత్తసఞ్ఞా, అత్తదిట్ఠి ఇచ్చాది.

అవధారణపుబ్బపదే యథా-గుణో ఏవ ధనం గుణధనం, ఏవం సద్ధాధనం, సీలధనం, పఞ్ఞారతనం, చక్ఖు ఏవ ఇన్ద్రియం చక్ఖున్ద్రియం, ఏవం చక్ఖాయతనం, చక్ఖుధాతు, చక్ఖుద్వారం, రూపారమ్మణ+మిచ్చాది.

విసేసన+విసేస్సేహి, క్రియాయ చ సహే+రితో;

తేసం భావం వివేచేతా, నిపాతో బ్యవచ్ఛిన్దతి.

అయోగ+మఞ్ఞయోగఞ్చ, అచ్చన్తాయోగ+మేవి+తి;

వివక్ఖాతో పయుత్తోపి, ఏవత్థో ఞాయతే యతో.

బ్యవచ్ఛేదఫలం వాక్యం, తతో చిత్తో ధనుద్ధరో;

పాత్థో ధనుద్ధరో నీలు+ప్పల+మత్థీతి తం యథా.

ఏత్థ నిపాతోతి ఏవ-ఇతినిపాతో, అప్పయుత్తోపి ఏవసద్దో ఏవం యోజేతబ్బో – ‘‘చిత్తో ధనుద్ధరో ఏవా’’తి విసేసనేన యుత్తో అయోగవివచ్ఛేదకో, ధనునా యోగే పతిట్ఠాపనతో ‘‘పాత్థో ఏవ ధనుద్ధరో’’తి విసేస్సేన యుత్తో అఞ్ఞయోగవివచ్ఛేదకో, ధనుద్ధరత్తస్స పాత్థసంఖాతఅజ్జునే ఏవ పతిట్ఠాపనతో. ‘‘నీలుప్పల+మత్థేవా’’తి క్రియాయ యుత్తో అచ్చన్తాయోగవివచ్ఛేదకో, నీలుప్పలస్స సబ్భావేయేవ పతిట్ఠాపనతో.

౨౧. సంఖ్యాది

ఏకత్థే సమాహారే సంఖ్యాది నపుంసకలిఙ్గం భవతి. తయో లోకా సమాహటా=చిత్తేన సమ్పిణ్డితా, తిణ్ణం లోకానం సమాహారోతి వా వాక్యే విసేసనసమాసే కతే ఇమినా నపుంసకత్తం భవతి. సమాహారస్సే+కత్తా ఏకవచనమేవ, తిలోకం, భో తిలోక, తిలోకం, తిలోకేన ఇచ్చాది. ఏవం తయో దణ్డా తిదణ్డం, తీణి మలాని సమాహటాని, తిణ్ణం మలానం సమాహారోతి వా తిమలం, తిలక్ఖణం, చతుసచ్చం, పఞ్చసిక్ఖాపదం, ఛట్ఠాయతనం, సత్తాహం, అట్ఠసీలం, నవలోకుత్తరం, దససీలం, సతయోజనం. ద్వే రత్తియో సమాహటా ద్విరత్తం.

౧౨. నఞ

నఊచ్చేతం స్యాద్యన్తం స్యాద్యన్తేన సహే+కత్థం హోతి. ఞ్ఞకారో ‘‘ట నఞస్సా’’తి విసేసనత్థో ‘పామనపుత్తాదీసు నస్స టో మా హోతూ’తి. న బ్రాహ్మణో అబ్రాహ్మణో, ‘‘ట నఞస్సా’’తి నస్స టాదేసో. ఞ్ఞ-కారో ఏత్థేవ విసేసనత్థో.

న-నిసేధో సతో యుత్తో, దేసాదినియమం వినా;

అసతో వా+ఫలో తస్మా, కథ+మబ్రాహ్మణోతిచే.

నిసేధత్థానువాదేన, పటిసేధవిధి క్వచి;

పరస్స మిచ్ఛాఞాణత్తా+ఖ్యాపనాయో+పపజ్జతే.

దువిధో చ+స్స నస్స అత్థో పసజ్జపటిసేధ+పరియుదాసవసేన. తత్థ యో ‘‘అసూరికపస్సారాజదారా’’తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదత్థస్స సబ్బదా అభావం దీపేతి, సో పసజ్జపటిసేధవాచీ నామ. యో పన ‘‘అబ్రాహ్మణ+మానయా’’తిఆదీసు వియ ఉత్తరపదత్థం పరియుదాసిత్వా పటిక్ఖిపిత్వా తంసదిసే వత్థుమ్హి కారియం పటిపాదయతి, సో పరియుదాసవాచీ నామ. వుత్తఞ్చ –

పసజ్జపటిసేధస్స, లక్ఖణం వత్థునత్థితా;

వత్థుతో+ఞ్ఞత్ర యా వుత్తి, పరియుదాసలక్ఖణం.

యత్ర అబ్రాహ్మణాదీసు, వత్థుం పరియుదస్సతి;

తక్రియాయుత్తరాజాదిం, వదే సో పరియుదాసకో.

పసజ్జపటిసేధో తు, వత్థన్తర+మనాదియ;

కిఞ్చివత్థునిసేధస్స, పసఙ్గో న భవేయ్య సో.

తదఞ్ఞో చ తంవిరుద్ధో,

తదభావో చ నఞ్ఞత్థో.

తదఞ్ఞత్థే – అబ్రాహ్మణో, బ్రాహ్మణతో అఞ్ఞో తంసదిసోతి వుత్తం హోతి. ఏవం అమనుస్సో, అస్సమణో, న బ్యాకతా అబ్యాకతా ధమ్మా. తబ్బిరుద్ధత్థే-న కుసలా అకుసలా, కుసలపటిపక్ఖాతి అత్థో. ఏవం అలోభో, అమిత్తో, అయం పరియుదాసనయో. తదభావే-న కత్వా అకత్వా, అకాతున పుఞ్ఞం, అకరోన్తో, అభావో భవతి. అయం పసజ్జపటిసేధనయో.

ఏత్థ చ ఉభోసు పరియుదాసే బ్రాహ్మణా అఞ్ఞో బ్రాహ్మణధమ్మే అప్పతిట్ఠితో ఖత్తియాది బ్రాహ్మణసదిసోవ అబ్రాహ్మణోతి వుత్తే పతీయతే. ఇతరస్మిం పన పక్ఖే కేనచి సంసయనిమిత్తేన ఖత్తియాదో బ్రాహ్మణోతి వుత్తస్స మిచ్ఛాఞాణనివుత్తి కరీయతి ‘‘బ్రాహ్మణో+యం న భవతి అబ్రాహ్మణో’’తి, బ్రాహ్మణత్తజ్ఝాసితో న భవతీత్యత్థో. తత్థ సదిసత్తం వినా మిచ్ఛాఞాణాసమ్భవా పయోగసామత్థియా చ సదిసపటిపత్తి, తగ్గతా చ లిఙ్గ+సఙ్ఖ్యా భవన్తి. అతోయేవ ఉచ్చతే ‘‘నఞ్ఞివయుత్త+మఞ్ఞసదిసాధికరణే, కథా హి అత్థసమ్పచ్చయో’’తి.

౭౫. అన సరేతి

నఞసద్దస్స సరే అన, న అస్సో అనస్సో, న అరియో అనరియో. ఏవం అనిస్సరో, అనిట్ఠో, అనాసవో. న ఆదాయ అనాదాయ, అనోలోకేత్వా ఇచ్ఛాది. బహులాధికారా అయుత్తత్థేహి కేహిచి హోతి. పున న గీయన్తీతి అపునగేయ్యా గాథా, అనోకాసం కారేత్వా, అమూలామూలం గన్త్వా, అచన్దముల్లోకికాని ముఖాని, అసద్ధభోజీ, అలవణభోజీ.

౧౩. కుపాదయో నిచ్చ+మస్యాదివిధిమ్హి

కుసద్దో పాదయో చ స్యాద్యన్తేన సహే+కత్థా హోన్తి నిచ్చం స్యాదివిధివిసయతో+ఞ్ఞత్థ. ఏత్థ అబ్యభిచారిపాదిసహచరణత్థేన కుఇతి నిపాతోవ, న పథవీవాచకో కుసద్దో. స్యాదివిధివిసయో నామ ‘‘లక్ఖణిత్థమ్భూతా’’ దినా పతిఆదీనం విసయే కతదుతియా, తఞ్చ అన్వద్ధమాసన్తి అసంఖ్యసమాస+మివ మా హోతూతి ‘‘అస్యాదివిధిమ్హీ’’తి నిసేధో. కుచ్ఛితో బ్రాహ్మణో కుబ్రాహ్మణో, నిచ్చసమాసత్తా అసపదేన విగ్గహో.

౧౦౭. సరే కద కుస్సు+త్తరత్థే

కుస్సు+త్తరత్థే వత్తమానస్స సరాదో ఉత్తరపదే కదాదేసో హోతి. ఈసకం ఉణ్హం కదుణ్హం, కుచ్ఛితం అన్నం కదన్నం, కదసనం. సరేతి కిం, కుపుత్తా, కుదారా, కుదాసా, కుదిట్ఠి.

౧౦౮. కా+ప్పత్థే

అప్పత్థే వత్తమానస్స కుస్స కా హోతు+త్తరపదే. అప్పకం లవణం కాలవణం. ఏవం కాపుప్ఫం.

౧౦౯. పురిసే వాతి

కుస్స కా వా. కుచ్ఛితో పురిసో కాపురిసో, కుపురిసో వా. పకట్ఠో నాయకో పనాయకో, పధానం వచనం పావచనం భుసం వద్ధం పవద్ధం సరీరం, సమం సమ్మా వా ఆధానం సమాధానం, వివిధా మతి విమతి, వివిధో విసిట్ఠో వా కప్పో వికప్పో, అధికో దేవో అతిదేవో, ఏవం అధిదేవో, అధిసీలం. సున్దరో గన్ధో సుగన్ధో, కచ్ఛితో గన్ధో దుగ్గన్ధో, సుట్ఠు కతం సుకతం, దుట్ఠు కతం దుక్కతం అభి సిఞ్చనం అభిసేకోతి సనన్తో, అతిసయేన కత్వా, కతం పకరిత్వా, పకతం, అతిసయేన థుతం అతిత్థుతం, అతిక్కమ్మ థుతం అతిత్థుతం, ఈసం కళారో ఆకళారో, సుట్ఠు బద్ధో ఆబద్ధో.

పాదయో గతాద్యత్థే పఠమాయ

పగతో ఆచరియో పాచరియో, ఏవం పన్తేవాసీ.

అచ్చాదయో కన్తాద్యత్థే దుతియాయ

అతిక్కన్తో మఞ్చం అతిమఞ్చో. అతిమాలో, ‘‘ఘపస్స+న్తస్సా+ప్పధానస్సా’’తి మాలాసద్దే ఘస్స రస్సో. ఏవ+ముపరిపి ఘపానం రస్సో.

అవాదయో కుట్ఠాద్యత్థే తతియాయ

అవకుట్ఠం కోకిలాయ వనం అవకోకిలం, అవమయూరం. అవకుట్ఠన్తి పరిచ్చత్తం.

పరియాదయో గిలానాద్యత్థే చతుత్థియా

పరిగిలానో+జ్ఝేనాయ పరియజ్ఝేనో.

న్యాదయో కన్తాద్యత్థే పఞ్చమియా

నిక్ఖన్తో కోసమ్బియా నిక్కోసమ్బి. అస్యాదివిధిమ్హీతి కిం, రుక్ఖం పతి విజ్జోతతే.

౧౪. చీ క్రియత్థేహి

చీపచ్చయన్తో క్రియత్థేహి స్యాద్యన్తేహి సహే+కత్థో హోతి. అమలీనం మలీనం కరిత్వాతి విగ్గయ్హ ‘‘అభూతతబ్భావే కరా+స+భూయోగే వికారాచీ’’తి చీపచ్చయేకతే ఇమినా సమాసో. ఏత్థ చ-కారో ‘‘చీ క్రియత్థేహీ’’తి విసేసనత్థో. ‘‘ప్యో వా త్వాస్స సమాసే’’తి ప్య హోతి, ప-కారో ‘‘ప్యే సిస్సా’’తి విసేసనత్థో. మలినీకరియ.

౧౫. భూసనా+దరా+నాదరేస్వ+లం+సా+సాతి

భూసనాదీస్వ+త్థేస్వ+ల+మాదయో సద్దా ఏకత్థా హోన్తి. అలం కరిత్వా సక్కరిత్వా అసక్కరిత్వాతి విగ్గయ్హ సమాసే కతే ప్యే చ ‘‘సా సాధికరా చ చరిచ్చా’’తి చాదేసో పరరూపఞ్చ. అలంకరియ, సక్కచ్చ, అసక్కచ్చ.

౧౬. అఞ్ఞేచా+తి సుత్తేన సమాసే కతే… ఏత్థ యథా ద్వారం వివరాతి వుత్తే పకరణతో అగ్గల+మితి విఞ్ఞాయతి, ఏవ+మిధాపి నిపాతపభావే అఞ్ఞే చాతి సామఞ్ఞం చే+తి ఆగమానుసారేన లబ్భమానవిభత్యన్తపటిరూపనిపాతావ విఞ్ఞాయన్తి. అగ్గతో భవిత్వా పురోభుయ్య, అన్తరహితో హుత్వా తిరోభూయ, అన్తరధానం కత్వా తిరోకరియ, ఉరసి కత్వా ఉరసికరియ, మనసి కత్వా మనసికరియ, మజ్ఝే కత్వా మజ్ఝేకరియ, తుణ్హీ భవిత్వా తుణ్హీ భూయ.

౧౭. వా+నేక+ఞ్ఞత్థే

అనేకం స్యాద్యన్తం అఞ్ఞస్స పదస్స అత్థే ఏకత్థం వా హోతి.

పదన్తరస్స యస్స+త్థో, పధానం లిఙ్గ+మస్స చ;

సమాసో సో+య+మఞ్ఞత్థో, బహుబ్బీహిపరవ్హయో.

సో చ నవవిధో ద్విపదో, భిన్నాధికరణో, తిపదో, న-నిపాతపుబ్బపదో, సహపుబ్బపదో, ఉపమానపుబ్బపదో, సఙ్ఖ్యోభయపదో, దిసన్తరాలత్థో, బ్యతిహారలక్ఖణో చాతి.

౧. తత్థ ద్విపదో తుల్యాధికరణో కమ్మాదీసు ఛసు విభత్యత్థేసు భవతి.

(క) తత్థ దుతియత్థే తావ-ఆగతా సమణా ఇమం సఙ్ఘారామన్తి ఆగతసమణో సఙ్ఘారామో. సో చ దువిధో తగ్గుణా+తగ్గుణవసేన. వుత్తఞ్హి –

తగ్గుణో+తగ్గుణో చే+తి,

సో సమాసో ద్విధా మతో.

తం యథా ‘నీయతం లమ్బ-

కణ్ణో+’ ‘యం దిట్ఠసాగరో’.

తేసు యత్థ విసేసనభూతో అత్థో అఞ్ఞపదత్థగ్గహణేన గయ్హతి, సో తగ్గుణసంవిఞ్ఞాణో, యథా ‘లమ్బకణ్ణ+మానయా’తి. యత్థ పన న గయ్హతి, సో అతగ్గుణసంవిఞ్ఞాణో, యథా ‘బహుధన+మానయా’తి.

ఇధ విసేసనస్స పుబ్బనిపాతో. ఏత్థ చ ఆగతసద్దో చ సమణసద్దో చ అత్తనో అత్థే అట్ఠత్వా దుతియావిభత్యత్థభూతే సఙ్ఘారామసఙ్ఖాతే అఞ్ఞపదత్థే వత్తన్తి, తతో సమాసేనేవ కమ్మత్థస్స అభిహితత్తా పున దుతియా న హోతి. తథా ఆగతసమణా సావత్థి, ఆగతసమణం జేతవనం. పటిపన్నా అద్ధికా యం పటిపన్నద్ధికో పథో, అభిరూళ్హావ, ణిజాయం నావం సా అభిరూళ్హవాణిజా నావా.

(ఖ) తతియత్థే-జితాని ఇన్ద్రియాని యేన సో జితిన్ద్రియో సమణో, ఏవం దిట్ఠధమ్మో, పత్తధమ్మో, కతకిచ్చో. విజితా మారా అనేనాతి విజితమారో భగవా, పటివిద్ధసబ్బధమ్మో. కరణత్థే-ఛిన్నో రుక్ఖో యేన సో ఛిన్నరుక్ఖో ఫరసు.

(గ) చతుత్థియత్థే-దిన్నో సుఙ్కో యస్స సో దిన్నసుఙ్కో రాజా, దిన్నం భోజనం అస్సాతి దిన్నభోజనో.

(ఘ) పఞ్చమియత్థే-నిగ్గతా జనా యస్మా సో నిగ్గతజనో గామో, నిగ్గతో అయో=సుఖం యస్మాతి నిరయో, నిక్కిలే- సో. అపేతం విఞ్ఞాణం అస్మాతి అపేతవిఞ్ఞాణో మతకాయో, అపగతభయభేరవో అరహా.

(ఙ) ఛట్ఠియత్థే-ఛిన్నా హత్థా యస్స సో ఛిన్నహత్థో. ఏవం పరిపుణ్ణసఙ్కప్పో ఖీణాసవో, వీతో రాగో అస్సాతి వీతరాగో. ద్వే పదాని అస్సాతి ద్విపదో, ద్విహత్థో పటో. తేవిజ్జోతి ఏత్థ తివిజ్జో ఏవాతి సకత్థే ణో వుద్ధి చ. చతుప్పదో, పఞ్చ చక్ఖూని అస్సాతి పఞ్చచక్ఖు భగవా, ఛళభిఞ్ఞో, ‘‘ఘపస్సా’’దినా రస్సత్తం. నవఙ్గం సత్థుసాసనం. దసబలో, అనన్తఞాణో. తీణి దస పరిమాణ+మేసంతి తిదసా దేవా, ఇధ పరిమాణసద్దసన్నిమానతో దససద్దో సఙ్ఖ్యానే వత్తతే. అయం పచ్చయో ఏతేసన్తి ఇదప్పచ్చయా, ఉత్తరపదే ‘‘ఇమస్సి+దం వా’’తి ఇమస్స ఇదం. కో పభవో అస్సాతి కిం పభవో కాయో. విగతం మలం అస్సాతి విమలో, సున్దరో గన్ధో అస్సాతి సుగన్ధం చన్దనం, ఏవం సుసీలో, సుముఖో, కుచ్ఛితో గన్ధో అస్సాతి దుగ్గన్ధం కుణపం, దుమ్ముఖో, దుట్ఠు మనో అస్సాతి దుమ్మనో, ఏవం దుస్సీలో. తపో ఏవ ధనం అస్సాతి తపోధనో. ఖన్తిసఙ్ఖాతం బలం అస్సాతి ఖన్తిబలో. ఇన్దోతి నామం ఏతస్సాతి ఇన్దనామో.

ఛన్దజాతాదీసు విసేసనవిసేసితబ్బానం యథిచ్ఛితత్తా ఉభయం పుబ్బం నిపతతి, కమాతిక్కమే పయోజనాభావా. జాతో ఛన్దో అస్సాతి జాతఛన్దో, ఏవం ఛన్దజాతో. సఞ్జాతపీతిసోమనస్సో, పీతిసోమనస్ససఞ్జాతో. మాసజాతో, జాతమాసో. ఛిన్నహత్థో, హత్థఛిన్నో.