౫. ణాదికణ్డ
సమాసో పదసంఖేపో, పదపచ్చయసంహితం;
తద్ధితం నామ హోతీతి, విఞ్ఞేయ్యం తేస+మన్తరం.
౧. ణో వా+పచ్చే
ఛట్ఠీయన్తా నామస్మా వా ణపచ్చయో హోతి అపచ్చే+భిధేయ్యే. అపచ్చసద్దసమ్బన్ధిత్తేన అపచ్చవన్తతో కతసరపచ్చయో సమత్థ్యతో ఛట్ఠ్యన్తతో హోతీతి ‘‘ఛట్ఠీయన్తా నామస్మా’’తి సుత్తే అవుత్తమ్పి వుత్తం. ణాదీనం తద్ధితన్తి పుబ్బాచరియసఞ్ఞా. ణకారో వుద్ధ్యత్థో. ఏవ+మఞ్ఞత్రాపి. ణాదివుత్తిత్తా ‘‘ఏకత్థతాయం’’తి విభత్తిలోపో.
౧౨౪. సరాన+మాదిస్సా+యువణ్ణస్సా+ఏఓ ణానుబన్ధే
సరాన+మాదిభూతా యే అకారి+వణ్ణు+వణ్ణా, తేసం ఆ+ఏ+ఓ వా హోన్తి యథాక్కమం ణానుబన్ధేతి అకారస్స ఆకారో. ఆ+ఏ+ఓనం వుద్ధీతిపి పుబ్బాచరియసఞ్ఞా. వసిట్ఠస్సా+పచ్చం వాసిట్ఠో. వీమ్హి వాసిట్ఠీ. వేతి వసిట్ఠస్సా+పచ్చంతి వాక్యస్స చ వసిట్ఠాపచ్చంతి సమాసస్స చ వికప్పత్థం. సో చ వాసద్దో యావ ‘‘సకత్థే’’తి అధికరీయతి.
నపుంసకేన లిఙ్గేన, సద్దో+దాహు పుమేన వా;
నిద్దిస్సతీతి ఞాతబ్బ+మవిసేసే పని+చ్ఛితేతి –
వుత్తత్థా అపచ్చసద్దస్స నపుంసకత్థేపి పుత్తపుత్తీనం ద్విన్నమ్పి వాచకో హోతి.
ణాదయో+భిధేయ్యలిఙ్గా, అపచ్చే త్వ+నపుంసకా;
నపుంసకే సకత్థే ణ్యో, భియ్యో భావసమూహజా;
తా తు+త్థియ+మసంఖ్యానే, త్వాదిచీపచ్చయన్తకా.
భారద్వాజస్స అపచ్చం=పుత్తో భారద్వాజో, ఏవం వేస్సామిత్తో, గోతమో. ఏత్థ చ అ+యువణ్ణన్తాభావా ఆ+ఏ+ఓనం న వుద్ధి. వాసుదేవస్స అపచ్చం వాసుదేవో, బలదేవో. చిత్తకోతిఆదీసు పన సంయోగన్తత్తా ‘‘సంయోగే క్వచీ’’తి క్వచి న వుద్ధి. ఉపగునో అపచ్చం ఓపగవో ఓపగవీ. ఏత్థ ‘‘ఉవణ్ణస్సా+వఙ సరే’’తి ఉకారస్స అవఙ.
వచ్ఛస్సా+పచ్చన్తి విగ్గయ్హ పుబ్బసుత్తేన ణపచ్చయే కతే పున వచ్ఛస్సా+పచ్చంతి విగ్గహో.
౨. వచ్ఛాదితో ణాన+ణాయనా
వచ్ఛాదీహి అపచ్చపచ్చయన్తేహి గోత్తాదీహి చ సద్దేహి ణాన+ణాయనపచ్చయా వా హోన్తి అపచ్చే. వచ్ఛానో, వచ్ఛాయనో, ‘‘సంయోగే క్వచీ’’తి న వుద్ధి. కతిస్సా+పచ్చం కచ్చో, ‘‘ణ్య దిచ్చాదీహీ’’తి ణ్యో, ‘‘లోపో+వణ్ణి+వణ్ణానం’’తి అకారలోపే చవగ్గపుబ్బరూపాని. కచ్చస్సా+పచ్చం కచ్చానో, కచ్చాయనో, యాగమే కాతియానో. ముగ్గస్సా+పచ్చం=నత్తాదీతి వాక్యే వుద్ధి+ఇకారలోప+పుబ్బరూపాని. మోగ్గల్లస్సా+పచ్చంతి పునణాన+ణాయనా హోన్తి, మోగ్గల్లానో మోగ్గల్లాయనో. ఇమే చత్తారో అపచ్చపచ్చయన్తా. గోత్తాదితో యథాసకటస్సా+పచ్చం నత్తాదీహి సకటానో సకటాయనో. కణ్హస్సా+పచ్చం నత్తాది కణ్హానో కణ్హాయనో. ఏవం అగ్గివేస్సానో అగ్గివేస్సాయనో, ముఞ్జానో ముఞ్జాయనో, కుఞ్జానో కుఞ్జాయనో. సబ్బత్థ సంయోగత్తా న వుద్ధి. ఆకతిగణో+యం.
౩. కత్తికావిధవాదీహి ణేయ్యణేరా
కత్తికాదీహి విధవాదీహి చ ణేయ్యణేరప్పచ్చయా హోన్తి వా యథాక్కమం. కత్తికాయ అపచ్చం కత్తికేయ్యో, గరుళో వినతాయ=సుపణ్ణమాతుయా అపచ్చం వేనతేయ్యో. రోహిణియా అపచ్చం రోహిణేయ్యో, గఙ్గాయ అపచ్చం గఙ్గేయ్యో. ఏవం భాగినేయ్యో, నాదేయ్యో, అన్తేయ్యో, ఆహేయ్యో, కాపేయ్యో, సుచియా అపచ్చం సోచేయ్యో, బాలేయ్యో. ణేరే-విధవాయ అపచ్చం వేధవేరో. బన్ధకియా=అభిసారికాయ అపచ్చం బన్ధ-కేరో. సమణస్స ఉపజ్ఝాయస్సా+పచ్చం సామణేరో, నాళికేరో ఇచ్చాది.
౪. ణ్య దిచ్చాదీహి
దితిప్పభుతీహి ణ్యో హోతి అపచ్చే.
౧౨౫. సంయోగే క్వచి
సంయోగవిసయే క్వచి ఆ+ఏ+ఓవుద్ధియో హోన్తి ణానుబన్ధే.
౧౩౧. లోపో+వణ్ణి+వణ్ణానం
అవణ్ణి+వణ్ణానం లోపో హోతి యకారాదో పచ్చయే. దితియా=అసురమాతుయా అపచ్చం దేచ్చో ఆదిచ్చో. కుణ్డనియా అపచ్చం కోణ్డఞ్ఞో, నస్స ఞ్ఞే పుబ్బరూపం. అదితీతి దేవమాతా.
భాతునో అపచ్చం భాతబ్యో, ‘‘యమ్హి గోస్స చా’’తి యమ్హి ఉస్స అవఙ అకారలోపపుబ్బరూపాని.
౫. ఆ ణి
అకారన్తతో ణి వా హోత+పచ్చే బహులం. ఆ=తి నామవిసేసనత్తా అ-కారన్తతోతి వుత్తం. దక్ఖస్సా+పచ్చం దక్ఖి, దత్తి, దోణి, వాసవి, వారుణి. జినదత్తస్సా+పచ్చం జేనదత్తి, సుద్ధోదని, ఆనురుద్ధి ఇచ్చాది.
౬. రాజతో ఞ్ఞో జాతియం
రాజతో ఞ్ఞో వా హోత+పచ్చే ఖత్థియజాతియం గమ్యమానాయం. రఞ్ఞో అపచ్చం రాజఞ్ఞో. జాతీయన్తి కిం, రాజాపచ్చం.
౭. ఖత్తా యి+యా
తిజాతియం అపచ్చే య+ఇయా హోన్తి. ఖత్తస్సా+పచ్చం ఖత్యో ఖత్తియో. జాతియం త్వేవ, ఖత్తి.
౮. మనుతో స్స+సణ
మనుతో జాతిసముదాయే స్స+సణ హోన్తు+పచ్చే. మనునో అపచ్చం మనుస్సో మానుసో, మనుస్సీ మానుసీ. జాతియం త్వేవ, మానవో, నస్స ణో, మాణవో.
౯. జనపదనామస్మా ఖత్తియా రఞ్ఞే చ ణో
జనపదస్స యం నామం, తం నామస్మా ఖత్తియా అపచ్చే రఞ్ఞే చ ణో హోతి. పఞ్చాలానం అపచ్చం రాజా వా పఞ్చాలో, కోసలో, మాగధో, ఓక్కాకో. జనపదనామస్మాతి కిం, దాసరథి. ఖత్తియాతి కిం, పఞ్చాలస్స బ్రాహ్మణస్సా+పచ్చం పఞ్చాలి.
౧౦. ణ్య కురుసివీహి
కురుసివీహి అపచ్చే రఞ్ఞే చ ణ్యో హోతి. కురూనం అపచ్చం రాజా వా కోరబ్యో. ‘‘యమ్హి గోస్స చా’’తిమినా అవఙ, బకారపుబ్బరూపాని. సేబ్బో, ఇలోపో. (అపచ్చతద్ధితం).
౧౧. ణ రాగా తేన రత్తం
రాగవాచీతతియన్తతో రత్త+మిచ్చే+తస్మిం అత్తే ణో హోతి. కుసుమ్భాదీహి వణ్ణన్తరపత్తం రత్తం నామ. కసావేన రత్తం కాసావం. ఏవం కుసుమ్భేన రత్తం కోసుమ్భం, హాలిద్దం, పత్తఙ్గం, మఞ్జేట్ఠం, కుఙ్కుమం. ఇధ న హోతి నీలం పీతన్తి, గుణవచనత్తా ణేన వినాపి దబ్బస్సా+భిధానతో.
౧౨. నక్ఖత్తేని+న్దుయుత్తేన కాలే
తతియన్తతో నక్ఖత్తా తేన లక్ఖితే కాలే ణో హోతి, తం చే నక్ఖత్త+మిన్దుయుత్తం హోతి. ఫుస్సేన ఇన్దుయుత్తేన లక్ఖితా పుణ్ణమాసీ ఫుస్సీ రత్తి, ఫుస్సో అహో, మఘాయ ఇన్దుయుత్తాయ లక్ఖితా పుణ్ణమాసీ మాఘీ, మాఘో.
౧౩. సా+స్స దేవతా పుణ్ణమాసీ
సేతి పఠమన్తా అస్సేతి ఛట్ఠియత్థే ణో హోతి, యం పఠమన్తం, సా చే దేవతా పుణ్ణమాసీ వా. సుగతో దేవతా అస్స సోగతో, మాహిన్దో, యామో, వారుణో. బుద్ధో అస్స దేవతాతి బుద్ధో. ఫుస్సీ పుణ్ణమాసీ అస్స సమ్బన్ధినీతి ఫుస్సో మాసో. ఏవం మాఘో, ఫగ్గునో, చిత్తో, వేసాఖో, జేట్ఠమూలో, ఆసాళ్హో, సావణో, పోట్ఠపాదో, అస్సయుజో, కత్తికో, మాగసిరో. పుణ్ణమాసీ చ భతకమాససమ్బన్ధినీ న హోతి, పుణ్ణో మా అస్సన్తి నిబ్బచనా, అతో ఏవ నిపాతనా ణో, సాగమో చ.
౧౪. త+మధీతే తం జానాతి క+ణికా చ
దుతియన్తతో త+మధీతే తం జానాతీతి ఏతేస్వ+త్థేసు ణో హోతి కో ణికో చ. ఏత్థ చసద్దో కో చణికో చ హోతీతి సముచ్చినో, నో ణపచ్చయం. బ్యాకరణ+మధీతే జానాతీతి వా వేయ్యాకరణో, వి+ఆ+కరణన్తి విచ్ఛిజ్జ కతయాదేసస్సి+కారస్స ‘‘తదాదేసా తదీవ భవన్తీ’’తి ఞాయా ‘‘సరాన’’మిచ్చాదినా ఏకారే యాగమద్విత్తాని. ఏవం మోహుత్తో, నేమిత్తో, అఙ్గవిజ్జో, వత్థువిజ్జో, ఛన్దసో, ‘‘మనా, దీనం సక’’ ఇతి సకాగమో. కమకో, పదకో, వేనయికో, సుత్తన్తికో, ఆభిధమ్మికో. ద్వితగ్గహణం అజ్ఝేనజాననే చ విసుం విసుం పచ్చయవిధానత్థం, అజ్ఝేనవిసయదస్సనత్థం, పసిద్ధుపసంహరణత్థఞ్చ.
౧౫. తస్స విసయే దేసే
ఛట్ఠియన్తా విసయే దేససరూపే ణో హోతి. వసాతీనం విసయో దేసో వాసాతో. దేసేతి కిం, చక్ఖుస్స విసయో రూపం, దేవదత్తస్స విసయో+నువాకో.
౧౬. నివాసే తన్నామే
తి తన్నామే నివాసే దేసే ణో హోతి. సివీనం నివాసో దేసో సేబ్బో. ఏత్థ ‘‘యవా సరే’’తి యకారే బకారపుబ్బరూపాని. వాసాతో.
౧౭. అదూరభవేతి
ణో, విదిసాయ అదూరభవం వేదిసం.
౧౮. తేన నిబ్బత్తేతి
తతియన్తా నిబ్బత్తత్థే ణో హోతి. కుసమ్బేన నిబ్బత్తా కోసమ్బీ నగరం, ఏవం కాకన్దీ, మాకన్దీ, సహస్సేన నిబ్బత్తా సాహస్సీ పరిఖా, హేతుమ్హి కత్తరి కరణే చ యథాయోగం తతియా.
౧౯. త+మిధ+త్థి
తన్తి పఠమన్తా ఇధాతి సత్తమ్యత్థే దేసే తన్నామే ణో హోతి, యం తం పఠమన్త+మత్థి చే. ఉదుమ్బరా అస్మిం దేసే సన్తీతి ఓదుమ్బరో, బాదరో, పబ్బజో.
౨౦. తత్ర భవేతి
సత్తమ్యన్తా భవత్థే ణో. ఉదకే భవో ఓదకో, ఓరసో, జానపదో, మాగధో, కాపిలవత్థవో, కోసమ్బో, మనసి భవం మానసం సుఖం, సకాగమో. సారసో సకుణో, సారసీ సకుణీ, సారసం పుప్ఫం. మిత్తే భవా మేత్తా మేత్తీ వా. పురే భవా పోరీ వాచా. పావుసే భవో పావుసో మేఘో. పావుసా రత్తి, పావుసం అబ్భం. సారదో, సారదా, సారదం పుప్ఫం. మాధురో జనో, మాధురా గణికా, మాధురం వత్థం.
౨౧. అజ్జాదీహి తనోతి
భవత్థే తనో. అజ్జ భవో అజ్జతనో, స్వాతనో, హియ్యతనో. ‘‘ఏఓన+మ వణ్ణే’’తి ఏఓనం అ హోతి.
౨౨. పురాతో ణో చతి
భవత్థే ణో తనో చ. ఏత్థ ణకారో అవయవో, నేవా+నుబన్ధో. పురాణో, పురాతనో.
౨౩. అమాత్వ+చ్చోతి
భవత్థే అచ్చో హోతి. అమా=సహ భవో అమచ్చో.
౨౪. మజ్ఝాదిత్వి+మోతి
భవత్థే ఇమో, మజ్ఝే భవో మజ్ఝిమో. ఏవం అన్తిమో, హేట్ఠిమో, ఉపరిమో, ఓరిమో, పారిమో, పచ్ఛిమో, అబ్భన్తరిధో, పచ్చన్తిమో.
౨౫. కణ+ణేయ్య+ణేయ్యక+యి+యాతి
భవత్థే కణఆదయో హోన్తి. కణ-కుసినారాయం భవో కోసినారకో, మాగధకో, ఆరఞ్ఞకో విహారో, రాజగహకో, కోసమ్బకో, ఇన్దపత్తకో, కాపిలకో, భారుకచ్ఛకో, నాగరకో. అఙ్గేసు జాతో అఙ్గకో, కోసలకో, వేదేహకో, కమ్బోజకో, గన్ధారకో, సోవీరకో, సిన్ధవకో, అస్సకో ఇచ్చాది. ణేయ్య-గఙ్గేయ్యో, పబ్బతేయ్యో, వానేయ్యో. ణేయ్యక-కోసలేయ్యకో, బారాణసేయ్యకో, చమ్పేయ్యకో, సిలాయ జాతం సేలేయ్యకం, మిథిలేయ్యకో. బారాణసేయ్యకోత్యాదీసు ‘‘దిస్సన్త+ఞ్ఞేపి పచ్చయా’’తి ఏయ్యకో, ఏవం ఉపరి సుత్తే దస్సితపచ్చయతో విసుం పచ్చయే దస్సితే ఇమినా సుత్తేనాతి దట్ఠబ్బం. య-గమ్మో, యమ్హి అకారలోపే పుబ్బరూపం రస్సో చ. దిబ్బో. ఇయ-ఉదరియో, దివియో, పఞ్చాలియో, బోధిపక్ఖియో, లోకియో.
౨౬. ణికో
సత్తమ్యన్తా భవత్థే ణికో హోతి. సరదే భవో సారదికో దివసో, సారదికా రత్తి.
౨౭. త+మస్స సిప్పం సీలం పణ్యం పహరణం పయోజనం
పఠమన్తా సిప్పాదివాచకా అస్సేతి ఛట్ఠ్యత్థే ణికో హోతి. వీణావాదనం సిప్ప+మస్స వేణికో, వీణావాదనం అభేదోపచారేన వీణా నామ. మోదిఙ్గికో, వంసికో. పంసుకూలధారణం సీల+మస్స పంసుకూలికో, తేచీవరికో. గన్ధో పణ్య+మస్స గన్ధికో, తేలికో, గోళికో, పూవికో, పణ్ణికో, తమ్బులికో, లోణికో. చాపోపహరణ+మస్స చాపికో, తోమరికో, ముగ్గరికో, మోసలికో. ఉపధి=క్ఖన్ధాది పయోజన+మస్స ఓపధికం, సాతికం, సాహస్సికం.
౨౮. తం హన్త+రహతి గచ్ఛతు+ఞ్ఛతి+చరతి
దుతియన్తా హన్తీతి ఏవమాదీస్వ+త్థేసు ణికో హోతి. పక్ఖినో హన్తీతి పక్ఖికో, సాకుణికో, మాయూరికో, మచ్ఛే హన్తీతి మచ్ఛికో, మేనికో. మిగే హన్తీతి మాగవికో, వకారాగమో. మిగస్స ‘‘తదమినా’’దినా మగవాదేసేపి మాగవికో. ఓరబ్భికో, హారిణికో. సూకరికోతి ఇకో. సత+మరహతీతి సాతికం, సన్దిట్ఠికం, ఏహి పస్స విధిం అరహతీతి ఏహిపస్సికో. ఏత్థ త్యాద్యన్తసముదాయతో అనుకరణత్తా వా తద్ధితస్స అభిధానలక్ఖణత్తా వా బహులంవిధానేన వా పచ్చయో. సాహస్సికో, కుమ్భికో, దోణికో, అద్ధమాసికో, కహాపణికో, ఆసీతికా గాథా, నావుతికా. సహస్సియోతి ఇయో. పరదారం గచ్ఛతీతి పారదారికో, మగ్గికో, పఞ్ఞాసయోజనికో, పథికో. బదరే ఉఞ్ఛతీతి బాదరికో, సామాకికో. ధమ్మం చరతీతి ధమ్మికో, అధమ్మికో.
౨౯. తేన కతం కీతం బద్ధ+మభిసఙ్ఖతం సంసట్ఠం హతం హన్తి జితం జయతి దిబ్బతి ఖనతి తరతి చరతి వహతి జీవతితి
కతాదీస్వ+త్థేసు ణికో. కాయేన కతం కాయికం, వాచసికం, మానసికంతి సకాగమో. వాతేన కతో ఆబాధో వాతితో, సేమ్హికో, పిత్తికో. సతేన కీతం సాతికం, సాహస్సికం, వత్థేన కీతం వత్థికం, కుమ్భికం, సోవణ్ణికం, ఘాతికం. మూలతోవ పచ్చయో, అమూలవాచిత్తా దేవదత్తేన కీతోతి న హోతి, తదత్థాప్పతీతియా. వరత్థాయ బద్ధో వారత్తికో, ఆయసికో, పాసికో, సుత్తికో. ఘతేన అభిసఙ్ఖతం సంసట్ఠం వా ఘాతికం, గోళికం, దధికం, మారీచికం. జాలేన హతో హన్తీతి వా జాలికో, బాలిసికో. అక్ఖేహి జితం అక్ఖికం ధనం, సాలాకికం, తిన్దుకికో, అమ్బఫలికో. అక్ఖేహి జయతి దిబ్బతి వా అక్ఖికో. ఖణిత్తియా ఖనతీతి ఖాణిత్తికో, కుద్దాలికో. దేవదత్తేన జితం, అఙ్గుల్యా ఖనతీతి న హోతి, తదత్థానవగమా. ఉళుమ్పేన తరతీతి ఓళుమ్పికో, ఉళుమ్పికోతి ఇకో. కుల్లికో, గోపుచ్ఛికో, నావికో. సకటేన చరతీతి సాకటికో, రథికో. పరప్పికోతి ఇకో. ఖన్ధేన వహతీతి ఖన్ధికో. అంసికో, సీసికోతి ఇకో. వేతనేన జీవతీతి వేతనికో, భతికో, కయికో, విక్కయికో, కయవిక్కయికోతి ఇకో.
౩౦. తస్స సంవత్తతి
చతుత్థ్యన్తా సంవత్తతీతి అస్మిం అత్థేణికో హోతి. పునబ్భవాయ సంవత్తతీతి పోనోబ్భవికో, ఇత్థియం పోనోబ్భవికా. లోకాయ సంవత్తతీతి లోకికో. సుట్ఠు అగ్గోతి సగ్గో, సగ్గాయ సంవత్తతీతి సోవగ్గికో, సస్సో+వక తదమినాదీపాఠా. ధనాయ సంవత్తతీతి ధఞ్ఞం.
౩౧. తతో సమ్భూత+మాగతం
పఞ్చమ్యన్తా సమ్భూత+మాగతన్తి ఏతేస్వ+త్థేసు ణికో హోతి. మాతితో సమ్భూత+మాగతంవా+తి ఏత్థ ‘‘మాతితో చ భగినియంచ్ఛో’’తి ‘‘మాతితో’’తి భాగేన ఉస్స ఇమ్హి వాక్యం, రస్సద్విత్తేసు మత్తికం, పేత్తికం. ణ్య+రియణ+ర్యపచ్చయాపి దిస్సన్తి. సురభితో సమ్భూతం సోరభ్యం. యమ్హి థఞ్ఞం. ఉభయత్థ ‘‘లోపో+వణ్ణి+వణ్ణానం’’తి లోపో. రియణ-పితుతో సమ్భూతో పేత్తియో, మాతియో, ‘‘రానుబన్ధే+న్తసరాదిస్సా’’తి ఉలోపో, మత్తియో. ర్యమ్హి-ఉలోపో, చవగ్గపుబ్బరూపాని, మచ్చో వా.
౩౨. తత్థ వసతి విదితో భత్తో నియుత్తో
సత్తమ్యన్తా వసతీత్వేవమాదీస్వ+త్థేసు ణికో హోతి. రుక్ఖమూలే వసతీతి రుక్ఖమూలికో, ఆరఞ్ఞికో, రాజగహికో, మాగధికో, సోసానికో. లోకే విదితో లోకికో. చతుమహారాజేసు భత్తా చాతుమ్మహారాజికా. ద్వారే నియుత్తో దోవారికో, దస్సోక తదమినాదిపాఠా. భణ్డాగారికో. ఇకే-నవకమ్మికో, ఆదికమ్మికో. కియే-జాతికియో, అన్ధకియో.
౩౩. తస్సి+దం
ఛట్ఠియన్తా ఇద+మిచ్చ+స్మిం అత్థే ణికో హోతి. సఙ్ఘస్స ఇదం సఙ్ఘికం, పుగ్గలికం, సక్యపుత్తికో, నాటపుత్తికో, జేనదత్తికో. కియే-సస్స ఇదం సకియో, పరకియో. నియేఅత్తనియం. కే-సకో, రఞ్ఞో ఇదం రాజకం భణ్డం.
౩౪. ణో
ఛట్ఠియన్తా ఇద+మిచ్చ+స్మిం అత్థే ణో హోతి. కచ్చాయనస్స ఇదం కచ్చాయనం, బ్యాకరణం, సోగతం సాసనం, మాహిసం మంసాది.
౩౫. గవాదీహి యో
గవాదీహి ఛట్ఠియన్తేహి ఇద+మిచ్చ+స్మిం అత్థే యో హోతి. గున్నం ఇదం గబ్యం, అవఙ, మంసాది. ఇలోపే కబ్బం. దునో ఇదం దబ్బం.
౩౬. పితితో భాతరి రేయ్యణ
‘‘పితితో మాతితో’’తి తేన తేన సుత్తనిపాతేనేవ ఉస్స ఇ. పితుసద్దా తస్స భాతరి రేయ్యణ. పితు భాతా పేత్తేయ్యో.
౩౭. మాతితో చ భగినియం చ్ఛో
మాతుతో చ పితుతో చ తేసం భగినియం చ్ఛో హోతి. మాతు భగిని మాతుచ్ఛా, పితు భగిని పితుచ్ఛా. కథం ‘‘మాతు భాతా మాతులో’’తి, ‘‘మాతులాదిత్వానీ’’తి నిపాతనా లపచ్చయో.
౩౮. మాతాపితూస్వా+మహో
మాతాపితూహి తేసం మాతాపితూస్వా+మహో హోతి. మాతు మాతా మాతామహీ, మాతు పితా మాతామహో. పితు మాతా పితామహీ, పితు పితా పితామహో. న యథాసఙ్ఖ్యం పచ్చేకాభిసమ్బన్ధతో విసుం విసుం మాతాపితుసద్దేహి తేసం మాతాపితున్నం అత్థే పచ్చయో హోతి.
౩౯. హితే రేయ్యణ
మాతాపితూహి హితే రేయ్యణ హోతి. మాతు హితో మత్తేయ్యో, పేత్తేయ్యో.
౪౦. నిన్దా+ఞ్ఞాత+ప్ప పటిభాగ రస్స దయా సఞ్ఞాసు కో
నిన్దాదీస్వ+త్థేసు నామస్మా కో హోతి. నిన్దాయం-నిన్దితో ముణ్డో ముణ్డకో, ఏవం సమణకో, పణ్డితకో, బ్రాహ్మణకో, వేయ్యాకరణకో. అఞ్ఞాతే-కస్సా+యం అస్సో అస్సకో, పయోగసామత్థియా సమ్బన్ధివిసేసానావగమో+వగమ్యతే. అప్పత్థే-అప్పకం తేలం తేలకం, ఘతకం. పటిభాగత్థే-హత్థీ వియ హత్థికో, అస్సకో, బలీబద్ధకో. ‘‘ఇమే నో హత్థికా అస్సా, బలీబద్ధా చ నో ఇమే’’త్యాదిపాఠే ‘‘లోపో’’తి కపచ్చయలోపేన వా అభేదోపచారేన వా దట్ఠబ్బం, ఇమే చ దారుఆదీహి కతరూపాని. రస్సేరస్సో మానుసో మానుసకో, రుక్ఖకో, పిలక్ఖకో. దయాయం-దయితో=నుకమ్పితో పుత్తో పుత్తకో, వచ్ఛకో. సఞ్ఞాయం-మోరో వియ మోరకో, కతకో, భతకో.
౪౧. త+మస్స పరిమాణం ణికో చ
పఠమన్తా అస్సేతి అస్మిం అత్థే ణికో హోతి కో చ, తఞ్చే పఠమన్తం పరిమాణం భవతి. దోణాదీనం పరిమితవీహాదీనం కరణత్తా ‘‘పరిమీయన్త్య+నేనాతి పరిమాణ’’న్తి హోతి. దోణో పరిమాణ+మస్సాతి దోణికో వీహి, ఖారసతికో, ఖారసహస్సికో, ఆసీతికో వయో, ఉపడ్ఢకాయో పరిమాణ+మస్స ఉపడ్ఢకాయికం బిమ్బోహనం. పఞ్చకం, ఛక్కం.
౪౨. య+తే+తేహి+త్తకో
యాదీహి పఠమన్తేహి అస్సేతి ఛట్ఠ్యత్థే త్తకో హోతి, తఞ్చే పఠమన్తం పరిమాణం భవతి. యం పరిమాణ+మస్స యత్తకం, తత్తకం, ‘‘ఏతస్సేట త్తకే’’తి ఏతస్స ఏట, ఏత్తకం. ఆవతకే-యం పరిమాణ+మస్స యావతకో, తావతకో.
౪౩. సబ్బా చా+వన్తు
సబ్బతో పఠమన్తా యాదీహి చ అస్సేతి ఛట్ఠ్యత్థే ఆవన్తు హోతి, తఞ్చే పఠమన్తం పరిమాణం భవతి. సబ్బం పరిమాణ+మస్స సబ్బావన్తం, ‘‘అంఙం నపుంసకే’’తి అం. యావన్తం, తావన్తం.
౪౪. కిమ్హా రతి+రీవ+రీవతక+రిత్తకా
కిమ్హా పఠమన్తా అస్సేతి ఛట్ఠ్యత్థే రతి+రీవ+రీవతక+రిత్తకా హోన్తి. కింసఙ్ఖ్యానం పరిమాణ+మేసం కతి, రానుబన్ధత్తా ఇంభాగలోపో. కీవ, కీవతకం, కిత్తకం. రీవన్తో సభావతో అసంఖ్యో.
౪౫. సఞ్జాతం తారకాదిత్వి+తోతి
సఞ్జాతత్థే ఇతో. తారకా సఞ్జాతా అస్స తారకితం గగనం, పుప్ఫాని సఞ్జాతాని అస్స పుప్ఫితో రుక్ఖో, పల్లవితా లతా.
౪౬. మానే మత్తో
పఠమన్తా మానవుత్తితో అస్సేతి అస్మిం అత్థే మత్తో హోతి. పలం ఉమ్మాన+మస్స పలమత్తం. హత్థో పణామ+మస్స హత్థమత్తం. సతం మాన+మస్స సతమత్తం. దోణో పరిమాణ+మస్స దోణమత్తం. అభేదోపచారా దోణోతిపి హోతి. మీయతే+నేనాతి మానం, మానస్స సమ్బన్ధిత్తా ఛట్ఠ్యన్తభూతానమేవ విధి హోతి. ఏత్థ చ –
ఉద్ధమానన్తు ఉమ్మానం, పరిమాణన్తు సబ్బతో;
పమాణం హోతి ఆయామో, సంఖ్యాసేసో తు సబ్బతో.
౪౭. తగ్ఘో చు+ద్ధం
ఉద్ధమానవుత్తితో తగ్ఘో హోతి మత్తో చ. జణ్ణు పరిమాణ+మస్స జణ్ణుతగ్ఘం, జణ్ణుమత్తం.
౪౮. ణో చ పురిసాతి
పురిసా ణో హోతి మత్తాదయో చ. పురిసో పరిమాణ+మస్స పోరిసం, పురిసమత్తం+పురిసతగ్ఘం.
౪౯. అయు+భద్వితీహం+సే
ఉభద్వితీహి అవయవవుత్తీహి అయో హోతి. ఉభో అంసా అస్స ఉభయం, ద్వయం, తయం. అంససమ్బన్ధేన సముదాయే విధి హోతీతి న ఉభయాదితో బహువచనన్తి చే, ‘‘రాహునో సిరో’’ త్యాదో అభేదేపి భేదవివక్ఖాయ లబ్భమానతో బహువచనం హోతేవ.
౫౦. సఙ్ఖ్యాయ సచ్చు+తీ+సా+స+దసన్తాయా+ధికా+స్మిం సతసహస్సే డో
సత్యన్తాయ ఉత్యన్తాయ ఈసన్తాయ ఆసన్తాయ దసన్తాయ సఙ్ఖ్యాయ పఠమన్తాయ అస్మిన్తి సత్తమ్యత్థే డో హోతి, సా చే సఙ్ఖ్యా అధికా హోతి, య+దస్మిన్తి, తం చే సతం సహస్సం సతసహస్సం వా హోతి. వీసతి అధికా అస్మిం సతేతి వీసంసతం.
౧౩౯. డే సతిస్స తిస్సతి
డే పరే సత్యన్తస్స తికారస్స లోపో హోతి. ఏకవీసంసతం సహస్సం సతసహస్సం వా. తింసతి అధికా అస్మిం సతాదికేతి తింససతం ఏకతింససతం ఇచ్చాది. ఉత్యన్తాయనవుతి అధికా అస్మిం సతాదికేతి నవుతంసతం సహస్సం సతసహస్సం వా. ఈసన్తాయ-చత్తాలీసం అధికా అస్మిం సతే సహస్సే సతసహస్సేతి చత్తాలీససత+మిచ్చాది. ఆసన్తాయ ఏవం, పఞ్ఞాసంసత+మిచ్చాది. దసన్తాయ-ఏకాదసంసత+మిచ్చాది.
౫౧. తస్స పూరణే+కాదసాదితో వా
ఛట్ఠియన్తాయే+కాదసాదికాయ సంఖ్యాయ డో హోతి పూరణత్థే విభాసా. సా సంఖ్యా పూరియతే యేన తం పూరణం. ఏకాదసన్నం పూరణో ఏకాదసో. అఞ్ఞత్ర ‘‘మ పఞ్చాదికతీహీ’’తి మో, ఏకాదసమో. వీసతియా పూరణో వీసో వీసతిమో, తింసో, తింసతిమో. వాసద్దస్స వవత్థితవిభాసత్తా నిచ్చం చత్తాలీసో పఞ్ఞాసో.
౫౨. మ పఞ్చాదికతీహితి
మపచ్చయే పఞ్చమో, పఞ్చమీ. సత్తమో, సత్తమీ. అట్ఠమో, అట్ఠమీ. కతిమో, కతిమీ ఇచ్చాది.
౫౩. సథాదీన+మి చతి
సతాదీనం మో చ అన్తాదేసో ఇ చ. సతస్స పూరణో సతిమో, సహస్సిమో.
౫౪. ఛా ట్ఠ+ట్ఠమాతి
ఛసద్దా పూరణత్థే ట్ఠ+ట్ఠమా. ఛన్నం పూరణో ఛట్ఠో, ఛట్ఠమో. ఇత్థియం ఛట్ఠీ, ఛట్ఠమీ. ‘‘చతుత్థదుతియేస్వే+సం తతియపఠమా’’తి నిపాతనా పూరణత్థే ద్వితో తియో ద్విస్స దు చ, తిచతూహి తిస్స అ, తియ+త్థా చ యథాక్కమం, దుతియో తతియో, చతుత్థో.
౫౫. ఏకా కా+క్య+సహాయే
‘‘సతి బ్యభిచారే విసేసనం సాత్థకం’’తి ఞాయా సంఖ్యాతో విసేసేతుం ‘‘అసహాయే’’తి వుత్తం. ఏకస్మా అసహాయత్థే క+ఆకీ హోన్తి వా. ఏకోవ ఏకకో, ఏకాకీ, ఏకో వా.
౫౬. వచ్ఛాదీహి తనుత్తే తరో
వచ్ఛాదీనం సభావస్స తనుత్తే=కిఞ్చిమత్తావసేసే తరో హోతి. సో=సకో భావో సభావో అత్తనియపవత్తినిమిత్తం. సుసుత్తస్స తనుత్తే వచ్ఛతరో, ఇత్థియం వచ్ఛతరీ. యోబ్బనస్స తనుత్తే ఓక్ఖతరో. ఓక్ఖా=దుతియవయట్ఠగోణో. అస్సభావస్స తనుత్తే అస్సతరో. గావోతి జాతిసామత్థియస్స తనుత్తే ఉసభతరో. ఏత్థ తనుత్తం అప్పబలతా.
౫౭. కిమ్హా నిద్ధారణే రతర+రతమా
కింసద్దా నిద్ధారణే రతర+రతమా హోన్తి. కో ఏవాతి కతరో భవతం దేవదత్తో, కతరో భవతం కట్ఠో. కతమో భవతం దేవదత్తో, కతమో భవతం కట్ఠో. భారద్వాజానం కతమో+సి బ్రహ్మే.
౫౮. తేన దత్తే లి+యాతి
దత్తే+భిధేయ్యే ల+ఇయా హోన్తి బహులాధికారా మనుస్ససఞ్ఞాయం. దేవేన దత్తో దేవలో దేవియో, బ్రహ్మలో బ్రహ్మియో. సీవలో సీవియో సిస్స దీఘో. దేవ+బ్రహ్మ+సివాతి తన్నామకా మనుస్సా. (రత్తమిచ్చాదిఅనేకత్థతద్ధితం).
౫౯. తస్స భావకమ్మేసుత్త+తా+త్తన+ణ్య+ణేయ్య+ణి+య+ణియా
ఛట్ఠియన్తా భావే కమ్మే చ త్తాదయో హోన్తి బహులం. న సబ్బే పచ్చయా సబ్బతో హోన్తి అఞ్ఞత్రత్త+తాహి. భవన్తి ఏతస్మా బుద్ధిసద్దాతి భావో సద్దపవత్తినిమిత్తం. వుత్తఞ్చ –
హోన్త్య+స్మా సద్దబుద్ధీతి, భావో తం సద్దవుత్తియా;
నిమిత్తభూతం నామఞ్చ, జాతి దబ్బం క్రియా గుణోతి.
నీలస్స పటస్స భావో నీలత్తం నీలతాతి గుణో భావో. ఏత్థ నీలగుణవసేన పటే నీలసద్దస్స వుత్తియా పటబుద్ధియా నిమిత్తం భావో నామ. నీలస్స గుణస్స భావో నీలత్తం నీలతాతి నీలగుణజాతి, ఏత్థ నీలగుణజాతి నిమిత్తం హుత్వా నీలసద్దస్స గుణవుత్తియా నీలగుణజాతి నిమిత్తం. గోత్తం గోతాతి గోజాతి, ఏత్థ జాతిసద్దానం దబ్బవుత్తియా సతి జాతి నిమిత్తం. పాచకస్స భావో పాచకత్తంతి క్రియాసమ్బన్ధిత్తం భావో, ఏత్థ పచనక్రియాసమ్బన్ధిత్తం భావో. దణ్డిత్తం విసాణిత్తం రాజపురిసత్తంతి దణ్డ+విసాణ+రాజదబ్బానం సమ్బన్ధిత్తం భావో, దణ్డీత్యాదిసద్దపవత్తియా నిమిత్తత్తా.
దేవదత్తస్స భావో దేవదత్తత్తం, చన్దత్తం, సూరియత్తంతి తదవత్థా విసేససామఞ్ఞం, దేవదత్తస్స బాలతాదిఅవత్థాభేదో, చన్దస్స కలాదిఅవత్థభేదో చ, సూరియస్స మన్దపటుతాదిఅవత్థాభేదో చ సామఞ్ఞం, తదేత్థ నిమిత్తం. ఏత్థ విజ్జమానపదత్థానం విసయభూతసఞ్ఞాసద్దానం పవత్తినిమిత్తం వుత్తం. ఆకాసత్తం అభావత్తంతి, తత్థ ఘటాకాస+పీఠరాకాస, పటాభావ+ఘటాభావాదినా ఉపచరితభేదసామఞ్ఞం భావో.
త్తన-పుథుజ్జనత్తనం. వేదనాయ భావో వేదనత్తనం, రస్సో. ఏవం జాయత్తనం, జారత్తనం.
ణ్య-అలసస్స భావో కమ్మం వా ఆలస్యం, ఏత్థ ‘‘లోపో+వణ్ణి+వణ్ణానం’’తి అ-లోపే ‘‘సరాన+మాదిస్సా’’దినా ఆకారో, ఏవ+ముపరి చ. బ్రాహ్మణస్స భావో బ్రహ్మఞ్ఞం, ఞ్ఞకారపుబ్బరూపాని. చాపల్యం, నేపుఞ్ఞం, పేసుఞ్ఞం, రఞ్ఞో భావో రజ్జం, ఆధిపచ్చం, దాయజ్జం, వేసమ్మం, వేసమం, ణపచ్చయో. సఖినో భావో సఖ్యం, వాణిజ్జం, ఆరోగ్యం, ఓదగ్యం, ఆనణ్యం, దుబ్బల్యం, బల్యం, పణ్డిచ్చం, బాహుస్సచ్చం, పోరోహిచ్చం. ముట్ఠస్సతిస్స భావో ముట్ఠస్సచ్చం, ఇలోపో. కోసల్లం, వేపుల్లం. సమానస్స భావో సామఞ్ఞం, పేరిస్సం, సోమనస్సం, దోమనస్సం, సోవచస్సం, దోవచస్సం, నిపకస్స భావో నేపక్కం, ఆధిక్కం, దుభగస్స భావో దోభగ్గం, సరూపస్స భావో సారుప్పం, ఓపమ్మం, సోఖుమ్మం, తథస్స భావో తచ్ఛం. దుమ్మేధస్స భావో దుమ్మేజ్ఝం. భేసజస్స భావో భేసజ్జం, బ్యావటస్స కమ్మం వేయ్యావచ్చం యథా వేయ్యాకరణం.
ణేయ్య-సుచినో భావో సోచేయ్యం, ఆధిపతేయ్యం, కపిస్స భావో కాపేయ్యం. సఠస్స భావో కమ్మం వా సాఠేయ్యం.
ణ-గరూనం భావో గారవం, ఉ అవఙ. పాటవం, అజ్జవం, మద్దవం, ‘‘కోసజ్జా’’దినా ఉస్స అత్తం ద్విత్తఞ్చ. పరమానం భావో పారమీ, వీపచ్చయో. సమగ్గానం భావో సామగ్గీ.
ఇయ-అధిపతినో భావో అధిపతియం, పణ్డితియం, బహుస్సుతియం, నగ్గియం, సూరియం.
ణియ-అలసస్స భావో కమ్మం వా ఆలసియం, తాలుసియం, మన్దియం, దక్ఖియం, పోరోహితియం, వేయ్యత్తియం.