౬. త్యాదికణ్డ

అథ త్యాదయో క్రియావాచీహి ధాతూహి వుచ్చన్తే.

క్రియం ఆచిక్ఖతీతి ఆఖ్యాతన్తి క్రియాపదస్స పుబ్బాచరియసఞ్ఞా. కాల+కారక+పురిసపరిదీపకం క్రియాలక్ఖణం త్యాద్యన్తం అలిఙ్గఞ్చ, వుత్తమ్పి చే+తం –

యం తికాలం తిపురిసం, క్రియావాచీ తికారకం;

అతిలిఙ్గం ద్వివచనం, త+దాఖ్యాతన్తి వుచ్చతి.

౧౪. క్రియత్థా బహులం –తి

చ సబ్బత్థ వత్తతే. క్రియా అత్థో ఏతస్సాతి క్రియత్థో ధాతు, సో చ దువిధో సకమ్మకా+కమ్మకవసేన. తత్థ యస్మిం క్రియత్థే కత్తువాచిమ్హా కమ్మం గవేసీయతే, సో సకమ్మకో. ఇతరో అకమ్మకో.

తత్ర సకమ్మకా కమ్మాపేక్ఖం క్రియం వదన్తి, యథా కటం కరోతి, గామం గచ్ఛతి, ఓదనం పచతి. అకమ్మకా కమ్మనిరపేక్ఖం క్రియం వదన్తి, యథా అచ్ఛతి సేతి తిట్ఠతి. క్రియాతి చ గమనపచనాదికో అసత్తసమ్మతో కత్తరి కమ్మే వా పతిట్ఠితో కారకసమూహసాధియో పదత్థో వుచ్చతి. అపి చ –

కరణం భవనం చాపి, కర+భూహి కథీయతే;

తతో క్రియాదివాచత్తం, పాకాదీనం కథం భవే.

కర+భూధాతూహి కరణఞ్చ భవనఞ్చ వుచ్చతి, పాక+గమనాదీహి తేసం క్రియాభవనానం వాచ్చత్తం కథం భవతీతి వుత్తం హోతి. పునపి –

పాకాదీనఞ్హి వాచ్చత్తం, కరభూసు న యుజ్జతి;

తం బహుతరవాచ్చత్తం, పాకాదీసు న యుజ్జతి.

తం నామ –

కారియరూపా హి ధాత్వత్థా, సత్తాయుత్తా చ తే+ఖిలా;

తతో క్రియా చ భావో చ, సామఞ్ఞం తేసు గమ్యతే.

౧. వత్తమానేతి అన్తి సి థ మి మ తే అన్తే సే వ్హే ఏ మ్హే.

వత్తమానే ఆరద్ధాపరిసమత్తే అత్థే వత్తమానతో క్రియత్థా త్యాదయో హోన్తి. క్రియాధికారత్తా ‘‘క్రియత్థా’’తి వుత్తం. తేస+మనియమే –

౧౪. పుబ్బపరచ్ఛక్కాన+మేకానేకేసు తుమ్హా+మ్హ+సేసేసు ద్వే ద్వే మజ్ఝిము+త్తమ+పఠమా

ఏకానేకేసు తుమ్హఅమ్హసద్దవచనీయేసు తదఞ్ఞసద్దవచనీయేసు చ కారకేసు పుబ్బచ్ఛక్కానం పరచ్ఛక్కానఞ్చ మజ్ఝిము+త్తమ+పఠమా ద్వే ద్వే హోన్తి యథాక్కమం. తత్థతి అన్తీతి పఠమపురిసో, ఆదో నిద్దిట్ఠత్తా. సి థ ఇతి మజ్ఝిమపురిసో, మజ్ఝే నిద్దిట్ఠత్తా. మి మ ఇతి ఉత్తమపురిసో. ఉత్తమసద్దో+యం సభావతో తిపభుతీన+మన్త+మాహ. పరచ్ఛక్కేపి తే అన్తేతిఆదినా ఏవం యోజేతబ్బం. ఏవం సేసేసు భవిస్సతిఆదీసు సత్తసు పచ్చయవిధానసుత్తేసుపి యోజేతబ్బం.

ఇదాని భూవాదీన+మట్ఠగణానం భూవాదిగణేసు భూ=సత్తాయ+మితి పఠమధాతుతో పరా త్యాదయో యోజీయన్తే. తత్థ ‘‘ఏకమ్హి వత్తబ్బే ఏకవచనం’’తి త్యాదీసు పరభూతేసు కత్తు+కమ్మ+భావేసుయేవ క్యవికరణలవికరణా హోన్తీతి ‘‘క్యో భావకమ్మేస్వ+పరోక్ఖేసు మాన+న్త+త్యాదీసు’’ ‘‘కత్తరి లో’’ ఇచ్చాదినా తేసం వికరణానం విధానా త్యాదయో కత్తు+కమ్మ+భావేస్వేవ విఞ్ఞాయన్తీతి కత్తరి తిమ్హిలో. కే తే వికరణా –

పుబ్బాపరభాగట్ఠానా, భిన్నధాతువిభత్తియో;

నిస్సాయ పచ్చయా హోన్తి, ఏతే వికరణా సియుం.

౫,౮౨. యువణ్ణాన+మే, ఓ పచ్చయే

ఇవణ్ణు+వణ్ణన్తానం క్రియత్తానం ఏ+ఓ హోన్తి యథాక్కమం పచ్చయేతి ఊస్సో+కారో.

౫,౮౯. ఏఓన+మయ+వా సరే

సరే పరే ఏఓన+మయవా హోన్తి యథాక్కమంతి ఓస్స అవాదేసో. సో పురిసో సాధు భవతి, సా ఇత్థీ సాధు భవతి, చిత్తం సాధు భవతి.

ఉత్తత్తా కత్తు ఆఖ్యాతే, తతియా న చ కత్తరి;

పఠమావిభత్తి హోతేవ, అత్థమత్తం అపేక్ఖియ.

సతిపి క్రియాయేకత్తే కత్తూనం బహుత్తా ‘‘బహుమ్హి వత్తబ్బే బహువచనం’’తి అన్తి.

౧౬౧. క్వచి వికరణానన్తి

వికరణానం క్వచి లోపో హోతీతి లవికరణస్స లోపో, సేసం పురిమసదిసం. తే పురిసా భవన్తి. మజ్ఝిమపురి- సేకవచనం సి, త్వం భవసి. బహువచనం థపచ్చయో, తుమ్హే భవథ. ఉత్తమపురిసేకవచనం మిపచ్చయో.

౫౭. హిమిమేస్వ+స్స

అకారస్స దీఘో హోతి హిమిమేసు. అహం భవామి. బహువచనం మపచ్చయో, మయం భవామ. ఏవం పరచ్ఛేక్కేపి-భవతే, భవన్తే. భవసే, భవవ్హే. భవే, భవమ్హే. కేచి దీఘం కత్వా పఠన్తి, ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి దీఘో, భవామ్హే.

ఏత్థ చ –

లజ్జా సత్తా ఠితి జాగరణం,

వుద్ధి క్ఖయ జీవిత మరణం;

కీళా రుచి రోచతే ఇత్యేవం,

వుత్తా అకమ్మకధాతు సబ్బే.

–తి వుత్తత్తా కమ్మం దుతియా న.

పచ=పాకే, అకారో ఉచ్చారణత్థో, ఏవ+ముపరిపి. పచ ఇతి ఠితే లవికరణం, వికరణలోపాది పురిమసమం. సో ఓదనం పచతి, తే పచన్తి. త్వం పచసి, తుమ్హే పచథ. అహం పచామి, మయం పచామ. పరచ్ఛక్కే-పచతే, పచన్తే. పచసే, పచవ్హే. పచే, పచామ్హే.

౧,౨౨. విప్పటిసేధే

విప్పటిసేధనం=అఞ్ఞమఞ్ఞపటిసేధనం విప్పటిసేధో. పఠమమజ్ఝిమపురిసానం ద్విన్నం ఏకత్థ పసఙ్గే మజ్ఝిమపురిసబహువచనం థపచ్చయో. సో చ పచతి, త్వఞ్చ పచసి, తుమ్హే పచథ. తుల్యబలవిరోధినో హి విప్పటిసేధా పఠమమజ్ఝిమఉత్తమపురిసానం తిణ్ణం ఏకత్థ పసఙ్గే ఉత్తమపురిసబహువచనం హోతి, సో చ పచతి, త్వఞ్చ పచసి, అహఞ్చ పచామి మయం పచామాతి భవతి.

అమ+గమ=గమనే –

౫,౧౭౩. గమ యమి+సా+స దిసానం వా చ్ఛఙ

ఏతేసం ధాతూనం చ్ఛఙ వా హోతి న్త+మాన+త్యాదీసు. సో గామం గచ్ఛతి. అన్తి –

౭౪. గరుపుబ్బా రస్సా రే+న్తేన్తీనం

గరుపుబ్బస్మా రస్సా న్తే+న్తీనం రే వా హోతి.

అక్ఖరనియమో ఛన్దం,

గరులహునియమో భవే వుత్తి;

దీఘో సంయోగాదిపుబ్బో,

రస్సో గరు లహు తు రస్సో.

గచ్ఛరే గచ్ఛన్తి. త్వం గచ్ఛసి, తుమ్హే గచ్ఛథ. అహం గచ్ఛామి, మయం గచ్ఛామ. చ్ఛాదేసాభావపక్ఖే ‘‘ఊ లస్సే’’తి ఏకారే గమేతి. పరలోపే గమేన్తి. గమేసి, గమేథ. గమేమి, గమేమ. పరచ్ఛక్కేపి సో గచ్ఛతే, గచ్ఛరే గచ్ఛన్తే. గచ్ఛసే, గచ్ఛవ్హే. గచ్ఛే, గచ్ఛామ్హే.

పురే అధమ్మో దిబ్బతి, పురా మరామీతి చ తంసమీపే తబ్బోహారూపచారేన వత్తమానవచనం. వుత్తఞ్హి –

ఆరద్ధా+నిట్ఠితం కిచ్చం, వత్తమానన్తి వుచ్చతి;

వత్తమానసమీపఞ్చ, వత్తమానన్తి వుచ్చతి.

కిమివ తే –

గఙ్గాచ తంసమీపఞ్చ, యతో గఙ్గాతి ఞాయతే;

గఙ్గాయం పాతు+మాగచ్ఛ, ఘోసో గఙ్గాయ+మిత్యపి.

ముఖ్యా+ముఖ్యత్థభేదేన, వత్తమానం తతో ద్విధా;

ముఖ్యఞ్హి రుళ్హి+మాపన్నం, త+దారోపా అముఖ్యతాతి.

పురే+పురాసద్దేహి వా అనాగతతా గమ్యతే, తదా తస్స వత్తమానత్తా. కాలబ్యత్తయో వా ఏసో, భవన్త్యేవ హి కాలన్తరేపి త్యాదయో బాహులకా ‘‘సన్తేసు పరిగూహామి’’ ‘‘కాయస్స భేదా అభిసమ్పరాయం, సహబ్యతం గచ్ఛతి వాసవస్స’’ ‘‘అతివేలం నమస్సిస్సం’’తి. ‘‘కుతో ను త్వం ఆగచ్ఛసి, రాజగహతో ఆగచ్ఛామీ’’తిఆదీసు పన పచ్చుప్పన్నసమీపే వత్తమానవచనం.

౫,౧౭౫. గమ వద దానం ఘమ్మ వజ్జ దజ్జా

గమాదీనం ఘమ్మాదయో వా హోన్తి న్త+మాన+త్యాదీసు. ఘమ్మతి, ఘమ్మన్తి ఇచ్చాది.

కమ్మే –

ఉపసగ్గవసా కోచి, అకమ్మోపి సకమ్మకో;

యథా+భిభూయతే రాగో, తాపసేన మహిద్ధినాతి –

వుత్తత్తా అకమ్మకతో కమ్మని అనుపుబ్బా భూధాతుతో త్యాదయో హోన్తి.

౫,౧౭. క్యో భావకమ్మేస్వ+పరోక్ఖేసు మాన+న్త+త్యాదీసు

భావకమ్మవిహితేసు పరోక్ఖావజ్జితేసు మాన+న్త+త్యాదీసు పరేసు క్యో హోతి క్రియత్థా. కకారో+నుబన్ధకారియత్థో. ‘‘న తే కానుబన్ధ+నాగమేసూ’’తి పటిసేధా ఓకారాభావో. అనుభూయతి సుఖం దేవదత్తేన.

ఏత్థ చ –

ఆఖ్యాతేన అవుత్తత్తా, కత్తుతో తతియా న తు;

దుతియా హోతి కమ్మస్స, వుత్తత్తా పఠమాపి+ధ.

అనుభూయన్తి సమ్పత్తియో తయా. అనుభూయసి త్వం దేవదత్తేన. అనుభూయథ తుమ్హే. అహం అనుభూయామి, తయా మయం అనుభూయామ. ద్విత్తే అనుభుయ్యతి+చ్చాది. ఏవం పరచ్ఛక్కే.

భావే అదబ్బవుత్తినో భావస్స ఏకత్తా ఏకవచనమేవ. తఞ్చ పఠమపురిసేకవచనేయేవ సమ్భవతి, నేవ+ఞ్ఞం, బహులంవిధానా. భూయతి భూయతే దేవదత్తేన, సమ్పతి భవనన్త్యత్థో.

పచధాతుతో కమ్మే క్యో.

౩౭. క్యస్సతి

క్రియత్థా క్యస్స ఈఞ వా హోతి. ఞో ఆద్యావయవత్థో. దేవదత్తేన ఓదనో పచీయతి పచ్చతి, రేఆదేసే ఓదనా పచీయరే పచీయన్తి, పచ్చరే పచ్చన్తి. చవగ్గపుబ్బరూపాని. త్వం పచీయసి పచ్చసి, తుమ్హే పచీయథ పచ్చథ. అహం పచీయామి పచ్చామి, మయం పచీయామ పచ్చామ. పరచ్ఛక్కే దేవదత్తేన ఓదనో పచీయతే ఇచ్చాది.

గమితో కమ్మే చ్ఛఙ చ ఈఞఆగమే చ కతే తేన గామో గచ్ఛీయతి, గామా గచ్ఛీయన్తి. గచ్ఛీయసి, గచ్ఛీయథ. గచ్ఛీయామి, గచ్ఛీయామ. ఏవం పరచ్ఛక్కే. గమీయతి గమ్మతి, గమీయన్తి గమ్మన్తి. గమీయసి గమ్మసి, గమీయథ గమ్మథ, గమీయామి గమ్మామి, గమీయామ గమ్మామ పరచ్ఛక్కేపి ఏవం. తథా ఘమ్మీయతి, ఘమ్మీయన్తి ఇచ్చాది.

క్రియత్థా కత్తరి త్యాది, కమ్మస్మిఞ్చ సకమ్మకా;

భావే వా+కమ్మకా కమ్మా+వచనిచ్ఛాయ మఞ్ఞతే.

తథా హి విజ్జమానస్సాపి కమ్మాస్స అవచనిచ్ఛాయం ఇదం వుచ్చతి –

సతోపి న వివక్ఖా+స్స, అసతోపి చ సా భవే;

తం యథా+నుదరా కఞ్ఞా, వఞ్ఝావద్ధితకో యథా.

వివక్ఖా లోకికా ఏసా, అసక్య+మతివత్తితుం;

కథ+మేస విపరియాసో, లోకో ఏవా+నయుజ్జతే.

(వత్తమానపచ్చయనయో).

౨. భవిస్సతి స్సతి స్సన్తి స్సతి స్సథ స్సామి స్సామ స్సతే స్సన్తే స్ససే స్సవ్హే స్సం స్సామ్హే

భవిస్సతి=అనారద్ధే అత్థే వత్తమానతో క్రియత్థా స్సత్యాదయో హోన్తి.

౩౫. అ+ఈ+స్సాదీనం బ్యఞ్జనస్సిఞ

క్రియత్థా పరేసం అఆదీనం ఈఆదీనం స్సాదీనఞ్చ బ్యఞ్జనస్సి+ఞ హోతి విభాసా. వవత్థితవిభాసా+యం. స్సేతి స్సాదీనం స్సతిఆదీనఞ్చావయవో గహితో, ‘‘ఊబ్యఞ్జనస్సా’’తి సిద్ధేపి త్యాదీసు ఏతేసమేవాతి నియమత్థో+య+మారమ్భో. లస్సాకారలోపే ఓ+అవాదేసే భవిస్సతి, భవిస్సన్తి. భవిస్ససి, భవిస్సథ. భవిస్సామి, భవిస్సామ. భవిస్సతే, భవిస్సన్తే. భవిస్ససే, భవిస్సవ్హే. భవిస్సం, భవిస్సామ్హే.

కమ్మే –

౪౯. క్యస్స స్సే

క్యస్స వా లోపో హోతి స్సే. సుఖం తయా అనుభవిస్సతి, అనుభవిస్సన్తి. అనుభవిస్ససి, అనుభవిస్సథ. అనుభవిస్సామి, అనుభవిస్సామ. అఞ్ఞత్ర అనుభూయిస్సతి, అనుభూయిస్సన్తి ఇచ్చాది. ఏవం పరచ్ఛక్కే. భావే-భూయిస్సతి భూయిస్సతే.

కత్తరి-పచిస్సతి, పచిస్సన్తి ఇచ్చాది. కమ్మే-పచిస్సతి ఓదనో దేవదత్తేన, పచీయిస్సతి, పచ్చిస్సతి. పచ్చిస్సన్తి ఓదనా పచీయిస్సన్తి, పచీయిస్సరే, పచ్చిస్సరే, పచ్చిస్సన్తి.

గమితో కత్తరి-సో గచ్ఛిస్సతి, తే గచ్ఛిస్సన్తి. త్వం గచ్ఛిస్ససి, తుమ్హే గచ్ఛిస్సథ. అహం గచ్ఛిస్సామి, మయం గచ్ఛిస్సామ. గచ్ఛిస్సతే, గచ్ఛిస్సన్తే. గచ్ఛిస్ససే, గచ్ఛిస్సవ్హే. గచ్ఛిస్సం, గచ్ఛిస్సామ్హే. సగ్గం గమిస్సతి, గమిస్సన్తి. గమిస్ససి, గమిస్సథ. గమిస్సామి, గమిస్సామ ఇచ్చాది. కమ్మే-గచ్ఛియిస్సతి, గచ్ఛియిస్సన్తి ఇచ్చాది. క్యలోపే గమిస్సతి, గమిస్సన్తి ఇచ్చాది. తథా ఘమ్మిస్సతి ఘమ్మీయిస్సతి, ఘమ్మిస్సన్తి, ఘమ్మీయిస్సన్తి ఇచ్చాది.

౩. నామే గరహావిమ్హయేసు

నామసద్దే నిపాతే సతి గరహాయం విమ్హయే చ గమ్యమానే స్సత్యాదయో హోన్తి. ఇమే హి నామ కల్యాణధమ్మా పటిజానిస్సన్తి. ఏత్థ ‘‘జ్యాదీహి క్నా’’తి క్నావికరణే ‘‘ఞాస్సనే జా’’తి జాదేసో. న హి నామ భిక్ఖవే తస్స మోఘపురిసస్స పాణేసు అనుద్దయా భవిస్సతి. కథఞ్హి నామ సో భిక్ఖవే మోఘపురిసో సబ్బమత్తికామయం కుటికం కరిస్సతి. విమ్హయే-అచ్ఛరియం వత భో, అబ్భుతం వత భో, సన్తేన వత భో పబ్బజితా విహారేన విహరన్తి, యత్ర హి నామ సఞ్ఞీ సమానో జాగరో పఞ్చమత్తాని సకటసతాని నిస్సాయ నిస్సాయ అతిక్కన్తాని నేవ దక్ఖితి, న పన సద్దం సోస్సతి. అచ్ఛరియం అన్ధో నామ పబ్బత+మారోహిస్సతి, బధిరో నామ సద్దం సోస్సతి. (భవిస్సన్తిపచ్చయనయో).

౪. భూతే ఈ ఉం ఓ త్థ ఇం మ్హా ఆ ఊ సే వ్హం అ మ్హే

భూతే పరిసమత్తే అత్థే వత్తమానతో క్రియత్థా ఈఆదయో హోన్తి. భూతానజ్జతనే ఉపరి వక్ఖమానత్తా ఇమే ఈఆదయో భూతజ్జతనే. ‘‘సువో అహోసి ఆనన్దో’’తిఆదీసు భూతసామఞ్ఞేవ భవన్తి.

అహస్సు+భయతో అడ్ఢ-రత్తం వా తదుపడ్ఢతం;

అన్తోకత్వాన విఞ్ఞేయ్యో, అహో అజ్జతనో ఇతి;

తదఞ్ఞో పన యో కాలో, సో+నజ్జతనసఞ్ఞితో.

ఇతి పఠమపురిసేకవచనం ఈ,

౧౫. ఆ+ఈ+స్సాదీస్వ+ఞ వా

ఆఆదో ఈఆదో స్సాదో చ క్రియత్థస్స వా అఞ హోతీతి ధాతుతో పుబ్బం అఞ. ‘‘కత్తరి లో’’తి లో, ఏకార+అవాదేసా చ.

౩౮. ఏయ్యాథ+స్సే+అ+ఆ+ఈ+థానం ఓ+అ+అం+త్థ+త్థో+వ్హోక

ఏయ్యాథాదీనం ఓఆదయో వా హోన్తి యథాక్కమంతి ఈస్సత్థో, అభవిత్థో, భవిత్థో, అభవత్థో, భవత్థో. ‘‘ఆ ఈ ఊ మ్హా స్సా స్సమ్హానం వా’’తి ఈస్స రస్సత్తం. సో అభవి భవి, అభవీ భవీ.

౩౯. ఉంస్సిం+స్వం+సు

తిఉంస్స ఇంసు+అంసు వా హోన్తి. అభవింసు భవింసు, అభవంసు భవంసు, అభవుం భవుం.

౪౨. ఓస్స అ+ఇ+త్థ+త్థో

ఓస్స అఆదయో వా హోన్తి. అభవ భవ, అభవి భవి, ఇఞాగమే అభవిత్థ భవిత్థ, అభవత్థ భవత్థ, అభవిత్థో భవిత్థో, అభవత్థో భవత్థో.

౪౩. సి

ఓస్స సి వా హోతి. అభవిసి భవిసి, అభవసి భవసి. అభవో భవో.

౪౫. మ్హాత్థాన+ముఞ

ఏసం ఉఞ వా హోతి. ఈఆదిసమ్బన్ధీనమేవ గహణం. అభవుత్థ భవుత్థ.

౪౬. ఇంస్స చ సిఞ

ఇంస్స చ సిఞ వా హోతి మ్హాత్థానఞ్చ బహులం. ఇకారఞ్ఞకారా ఉచ్చారణఆద్యావయవత్థా. అభవసిత్థ భవసిత్థ, అభవిత్థ భవిత్థ, అభవత్థ భవత్థ, అభవిసిం భవిసిం, అభవసిం భవసిం, అభవిం భవిం. ఉఞాగమే ఆస్స రస్సో. అభవుమ్హ భవుమ్హ అభవుమ్హా భవుమ్హా. సిఞాగమే అభవసిమ్హ భవసిమ్హ అభవసిమ్హా భవసిమ్హా అభవిమ్హ భవిమ్హ అభవిమ్హా భవిమ్హా అభవమ్హ భవమ్హ అభవమ్హా భవమ్హా. పరచ్ఛక్కే – ‘‘ఏయ్యాథా’’దినా త్థే అభవిత్థ భవిత్థ అభవత్థ భవత్థ. రస్సే అభవథ భవథ, అభవా భవా, అభవు భవు. అభవిసే భవిసే, అభవసే భవసే, అభవివ్హం భవివ్హం అభవవ్హం భవవ్హం, అస్స అ+మాదేసే అభవం భవం అభవ భవ, అభవిమ్హే భవిమ్హే అభవమ్హే భవమ్హే. కమ్మే సుఖం తయా అనుభూయిత్థో అన్వభూయత్థో అనుభూయత్థో అన్వభూసి అనుభూసీ అన్వభూయీ అనుభూయీ, అన్వభూయింసు అనుభూయింసు అన్వభూయంసు అనుభూయంసు అన్వభూయుం అనుభూయుం ఇచ్చాది. భావే-తేన అభూయిత్థో భూయిత్థో అభూయత్థో భూయత్థో అభూయి భూయి అభూయీ భూయీ. తేన అభూయత్థ భూయత్థ అభూయ భూయ అభూయా భూయా.

సో అపచిత్థో పచిత్థో ఇచ్చాది కత్తుసమం. కమ్మే-అపచీయిత్థో పచీయిత్థో అపచీయత్థో పచీయత్థో. చవగ్గపుబ్బ- రూపే అపచ్చిత్థో పచ్చిత్థో అపచ్చత్థో పచ్చత్థో అపచీయి పచీయి అపచీయీ పచీయీ అపచ్చి పచ్చి అపచ్చీ పచ్చీ, అపచీయింసు పచీయింసు అపచింసు పచింసు అపచీయంసు పచీయంసు అపచ్చంసు పచ్చంసు అపచీయుం పచీయుం అపచ్చుం పచ్చుం ఇచ్చాది కత్తుసమం, పుబ్బరూపోవ విసేసో.

సో గామం అగచ్ఛిత్థో గచ్ఛిత్థో ఇచ్చాది పురిమసమం.

౩౦. డంసస్స చ ఞ్ఛఙ

డంసస్స చ గమిస్స చ ఞ్ఛఙ వా హోతి ఆ+ఈఆదీసు. అగఞ్ఛిత్థో గఞ్ఛిత్థో అగఞ్ఛత్థో గఞ్ఛత్థో అగఞ్ఛి గఞ్ఛి అగఞ్ఛీ గఞ్ఛీ ఇచ్చాది.

౨౯. గమిస్సా

ఆఆదో ఈఆదో చ గమిస్స ఆ హోతి వా. సో అగా అగమి గమి అగమిత్థో గమిత్థో అగమత్థో గమత్థో. ఈపచ్చయే లస్సాకారస్స ‘‘హిమిమేస్వ+స్సా’’తి ఏత్థ ‘‘అస్సా’’తి యోగవిభాగా దీఘే ‘‘దీఘా ఈస్సా’’తి ఈస్స సిఆదేసో, అగమాసి అగమి గమి అగమీ గమీ, అగమింసు గమింసు అగమంసు గమంసు అగముం గముం. ఓస్స అఆదేసే అజ్ఝగుం. త్వం అజ్ఝగా పరస్స లోపో. తుమ్హే అజ్ఝగుత్థ. అహం అజ్ఝగం, మయం అజ్ఝగమ్హ. పరచ్ఛక్కే – ‘‘ఏయ్యాథా’’దినా త్థే సో అగచ్ఛిత్థ గచ్ఛిత్థ అగఞ్ఛిత్థ గఞ్ఛిత్థ అగమిత్థ గమిత్థ అగమ గమ అగమా గమా. తే అగమూ గమూ, ఓస్స ఆఆదేసే అజ్ఝగుం. త్వం అగమిసే గమిసే. తుమ్హే అగమివ్హం. ‘‘ఏయ్యాథా’’ దినా అ+మాదేసే అహం అగమం గమం అజ్ఝగం. మయం అగమిమ్హే గమిమ్హే. కమ్మేఅగచ్ఛీయి అగమీయి, అగచ్ఛియుం అగమియుం ఇచ్చాది. తథా అఘమ్మీ ఘమ్మీ ఇచ్చాది.

౧౩. మాయోగే ఈ+ఆఆదీ

మాయోగే సతి ఈఆదయో ఆఆదయో చ వా హోన్తి. సకకాలతో కాలన్తరేపి పచ్చయవిధానత్థో+యం. మా భవం అభవిత్థో ఇచ్చాది. వావిధానాస్సత్యాది+ఏయ్యాది+త్వాదయోపి హోన్తి, మా భవం భవిస్సతి, మా భవం భవేయ్య, మా భవం భవతు ఇచ్చాది. (ఈఆదిపచ్చయనయో).

౫. అనజ్జతనే ఆ ఊఓ త్థ అ మ్హా త్థ త్థుం సే వ్హం ఇం మ్హసే

అవిజ్జమానజ్జతనే భూతత్థే వత్తమానతో క్రియత్థా ఆఆదయో హోన్తి వా. ‘‘ఏయ్యాథా’’దినా త్థే ‘‘ఆ ఈ ఊ మ్హా’’ ఇచ్చాదినా రస్సే చ సో అభవత్థ భవత్థ అభవ భవ అభవా భవా, తే అభవు భవు అభవూ భవూ. ఓ, ‘‘ఓస్సా’’తిఆదినా అఆదయో, అభవ భవ అభవి భవి అభవత్థ భవత్థ అభవత్థో భవత్థో, సిఆదేసే అభవసి భవసి అభవో భవో. తుమ్హే అభవత్థ భవత్థ. అహం అభవం భవం అభవ భవ, మయం అభవమ్హ భవమ్హ అభవమ్హా భవమ్హా. సో అభవత్థ భవత్థ. తే అభవత్థుం భవత్థుం. త్వం అభవసే భవసే. తుమ్హే అభవవ్హం భవవ్హం. ‘‘ఇస్స చ సిఞ’’తి సిం, అహం అభవసిం భవసిం అభవిం భవిం. మయం అభవమ్హసే భవమ్హసే. కమ్మే-త్థే సుఖం తయా అనుభూయిత్థ, ఇఞాగమాభావే అనుభూయత్థ ఇచ్చాది. భావే-అభూయత్థ భూయత్థ ఇచ్చాది.

సో ఓదనం అపచత్థ పచత్థ ఇచ్చాది కత్తుసమం. కమ్మే-అపచీయత్థ పచీయత్థ అపచ్చత్థ పచ్చత్థ అపచీయ పచీయ అపచీయా పచీయా అపచ్చ పచ్చ అపచ్చా పచ్చా. అపచీయు పచీయు అపచీయూ పచీయూ అపచ్చు పచ్చు అపచ్చూ పచ్చూ ఇచ్చాది. ‘‘మాయోగే ఈ+ఆఆదీ’’తి మాయోగేపి ఆఆదయో, మా భవం అపచ్చత్థ ఇచ్చాది.

తథా అగచ్ఛత్థ గచ్ఛత్థ ఇచ్చాది పురిమసమం. తథా అగమత్థ గమత్థ ఇచ్చాదిపి అఘమ్మత్థ ఘమ్మత్థ ఇచ్చాదిపి. (అనజ్జతనపచ్చయనయో).

౬. పరోక్ఖే అ ఉ ఏ త్థ అ మ్హ త్థ రే త్థో వ్హో ఇ మ్హే

అపచ్చక్ఖే భూతానజ్జతనే వత్తమానతో క్రియత్థా అఆదయో హోన్తి. అక్ఖానం=ఇన్ద్రియానం పరం పరోక్ఖం. తస్మిం. ‘‘అపరోక్ఖేసూ’’తి వచనా క్య+లాదివికరణా న హోన్తి.

౫,౭౧. పరోక్ఖాయఞ్చ

పరోక్ఖాయం పఠమ+మేకస్సరం సద్దరూపం ద్వే భవతి. ‘‘భూస్స వుక’’ ఇతిఆదీసు వుక, భూవ భూవ ఇతి ద్విత్తే –

౫,౭౫. లోపో+నాదిబ్యఞ్జనస్స

ద్విత్తే పుబ్బస్స ఆదితో+ఞ్ఞస్స బ్యఞ్జనస్స లోపో హోతి.

౧౮. పుబ్బస్స అ

అఆదీసు ద్విత్తే పుబ్బస్స భూస్స అ హోతి.

౫,౭౮. చతుత్థదుతియానం తతియపఠమా

ద్విత్తే పుబ్బేసం చతుత్థదుతియానం తతియపఠమా హోన్తి యథాక్కమంతి బకారే సో బభూవ కిర, తే బభువు కిర. త్వం బభువే కిర, ఇఞ తుమ్హే బభువిత్థ కిర. అహం బభువ కిర, మయం బభువిమ్హ కిర. సో బభువిత్థ కిర, తే బభువిరే కిర. త్వం బభువిత్థో కిర, తుమ్హే బభువివ్హో కిర. అహం బభువి కిర, మయం బభువిమ్హే కిర. కమ్మే-అనుపభువ కిర ఇచ్చాది. భావేబభువ బభువిత్థ కిర.

పపచ, పపచు. పపచే, ఇఞాగమే పపచిత్థ. అఞ్ఞత్ర ‘‘సంయోగాదిలోపో’’తి లోపో, పపచిత్థ. పపచ, పపచిమ్హ. పపచిత్థ, పపచిరే. పపచిత్థో పపచిథో, పపచివ్హో. పపచి, పపచిమ్హే. ఏవం కమ్మే.

అఆదిపచ్చయే ద్విభావే అనాదిబ్యఞ్జనలోపే పుబ్బస్స ‘‘కవగ్గహానం చవగ్గజా’’తి చవగ్గజకారే ‘‘బ్యఞ్జనే దీఘరస్సా’’తి దీఘే చ కతే సో గామం జగామ కిర, జగము. జగమే, జగమిత్థ. జగమ, జగమిమ్హ. జగమిత్థ, జగమిరే. జగమిత్థో, జగమివ్హో. జగమి, జగమిమ్హే. ఏవం కమ్మే.

మూళ్హవిక్ఖిత్తబ్యాసత్తచిత్తేన అత్తనాపి క్రియా కతా అభినిబ్బత్తికాలే+నుపలద్ధాసమానా ఫలేనా+నుమీయమానా పరోక్ఖావ వత్థుతో. తేన ఉత్తమవిసయేపి పయోగసమ్భవో. (పరోక్ఖాపచ్చయనయో).

౭. య్యోదో వా+తిపత్తియం స్సా స్సంసు స్సే స్సథ స్సం స్సమ్హా స్సథ స్సింసుస్ససేస్సవ్హేస్సిం స్సామ్హసే.

ఏయ్యాదో విసయే క్రియాతిపత్తియం స్సాదయో హోన్తి. విధురపచ్చయోపనిపాతతో కారణవేకల్లతో వా క్రియాతిపతన+మనిప్ఫత్తి క్రియాతిపత్తి. ఏతే చ స్సాదయో సామత్థియా అతీతానాగతేస్వేవ హోన్తి, న వత్తమానే, తత్ర క్రియాతిపత్యసమ్భవా. ఇఞాగమే స్సాస్స వా రస్సే చ సచే సో పఠమవయే పబ్బజ్జం అలభిస్స, అరహా అభవిస్స భవిస్స అభవిస్సా భవిస్సా వా, తే చ తం అలభిస్సంసు, అరహన్తో అభవిస్సంసు భవిస్సంసు. ‘‘ఏయ్యాథా’’దినా స్సేస్స వా అకారే త్వం అభవిస్స భవిస్సే. తుమ్హే అభవిస్సథ. అహం అభవిస్సం. రస్సే మయం అభవిస్సమ్హ భవిస్సమ్హ అభవిస్సమ్హా భవిస్సమ్హా. పరచ్ఛక్కే-సో అభవిస్సథ, అభవిస్సింసు. అభవిస్ససే, అభవిస్సవ్హే. అభవిస్సిం, అభవిస్సామ్హసే.

కమ్మే-తేన సుఖం అన్వభవిస్స, అన్వభవిస్సంసు క్యలోపో. అన్వభూయిస్స అన్వభూయిస్సా ఇచ్చాది. భావే-తేన అభూయిస్స భూయిస్స అభూయిస్సా భూయిస్సా. అభూయిస్సథ భూయిస్సథ.

ఏవం తణ్డులాదిసాధనం అలభిస్స, ఓదనం అపచిస్స పచిస్స ఇచ్చాది. కమ్మే-తేన ఓదనో అపచిస్స పచిస్స అపచిస్సా పచిస్సా అపచీయిస్స పచీయిస్స అపచీయిస్సా పచీయిస్సా అపచ్చిస్స పచ్చిస్స అపచ్చిస్సా పచ్చిస్సా ఇచ్చాది.

సో అగచ్ఛిస్స గచ్ఛిస్స అగచ్ఛిస్సా గచ్ఛిస్సా ఇచ్చాది. చ్ఛాదేసా+భావే అగమిస్స గమిస్స అగమిస్సా గమిస్సా ఇచ్చాది. కమ్మే-అగచ్ఛిస్స గచ్ఛిస్స అగచ్ఛీయిస్స ఇచ్చాది. అగమిస్స గమిస్స అగమీయిస్స ఇచ్చాది. తథా అఘమ్మిస్స ఇచ్చాది. (క్రియాతిపత్తిపచ్చయనయో).

౮. హేతుఫలేస్వే+య్య ఏయ్యుం ఏయ్యాసి ఏయ్యాథ ఏయ్యామి ఏయ్యామ ఏథ ఏరం ఏథో ఏయ్యావ్హో ఏయ్యం ఏయ్యామ్హే.

హేతుభూతాయం ఫలభూతాయఞ్చ క్రియాయం వత్తమానతో క్రియత్థా ఏయ్యాదయో హోన్తి వా. లవికరణవుద్ధిఆది పుబ్బసమం. పరికప్పే –